گەشتێک بەرەو کانیی ڕووناکی؛ خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ بەشی (
شەست و حەفتەم)، لە ڕۆمانی "سایەی نوور"
نووسینی: ستاڤی زێڕنووس
لە سەردەمێکدا کە مرۆڤ لە ژێر باری قورسی "نامۆبوون" و "دڵەڕاوکێی بوون"دا دەناڵێنێت، ئەدەبیات کاتێک دەبێتە فریادڕەس کە بتوانێت پردە دێرینەکانی نێوان "حیکمەت" و "ژیانی ڕۆژانە" نۆژەن بکاتەوە. ڕۆمانی "سایە نوور" کە بەم زوانە دەکەوێتە بەردیدی خوێنەران، تەنها گێڕانەوەی چیرۆکێک نییە، بەڵکو ڕووداوێکی فەلسەفییە؛ هەوڵێکی بوێرانەیە بۆ زیندووکردنەوەی فەلسەفەی ئیشراق (Illuminationism) و گونجاندنی لەگەڵ ڕۆحی شارستانییەتی زاگرۆسدا.
١. ئیشراق؛ لە ناو کتێبەوە بۆ ژیان
لە بەشێکی ئەم ڕۆمانەدا (بەشی شەست و حەفتەم)، ئێمە
دەگوازرێینەوە بۆ پۆلێکی وانەوتنەوە لە "قامیشلۆ". ئەم شوێنە
هەڵبژاردنێکی سیمبولیکی قووڵە؛ شارێک لە ناو جەرگەی ئازار و جەنگدا، بەڵام لە
ناوەوەی پۆلەکەدا، "پیر ڕۆشنا" و "هیوا" خەریکی ڕاکێشانی
نەخشەی ئارامین.
ڕۆمانەکە لێرەدا دەست دەخاتە سەر برینێکی فەلسەفیی گەورە: "نامۆیی". لە ڕوانگەی ئیشراقییەوە، مرۆڤ "نورێکی غەریبە" کە لە جیهانی ماددەدا گیرساوەتەوە. پیر ڕۆشنا پێمان دەڵێت کە ئارامی (Ataraxia) نەک لە ڕێگەی فەرامۆشکردن، بەڵکو لە ڕێگەی "بیرکەوتنەوە" (Anamnesis) بەدەست دێت؛ بیرکەوتنەوەی ئەوەی کە ئێمە لە کوێوە هاتووین.
٢. تەلارسازیی بوون؛ ڕووناکی و تاریکی
وەک سەما
یەکێک لە دەوڵەمەندترین ڕەهەندەکانی ئەم ڕۆمانە، ئەو
"سینتێزە" مەعریفییەیە کە لە نێوان فەلسەفەی سەهرەوەردی و ئایینە
کوردییەکانی وەک (ایزیدی، یارسان و عەلەوی) دروستی دەکات. لەم بەشەدا، نووسەر بە
وردبینییەکی ئەکادیمییەوە باس لەوە دەکات کە لە شارستانییەتی زاگرۆسدا،
"تاریکی" شەڕ و ئەهریمەن بوونی نییە،
بەڵکو "حیجاب و ڕاز"ە.
ئەمە وەرچەرخانێکی گەورەیە لە تێگەیشتنی فەلسەفی؛ تاریکی دەبێتە پۆشاکێک بۆ پاراستنی ڕووناکی. وەک چۆن لە دەقەکەدا هاتووە : "تاریکی پۆشاکێکە بۆ ئەوەی ئێمە بی دۆزینەوە". ئەم دیدگایە مرۆڤی هاوچەرخ لەو دوو جەمسەرییەی (خێر و شەڕ) ڕزگار دەکات و بانگهێشتی دەکات بۆ ئاشتبوونەوە لەگەڵ سێبەرەکانی ناو خۆی.
٣. عیشق وەک "میتۆدۆلۆژیای تێپەڕین"
"سایە نوور" عیشق لە چوارچێوەیەکی
کلاسیکی و سۆزداریدا ناهێڵێتەوە، بەڵکو دەیکاتە "پرد". پیر ڕۆشنا لە
وانەکەیدا جەخت دەکاتەوە کە عیشقی زەمینی (نیشتمان، دۆست، هاوسەر و هتد) ئەگەر بە
دروستی تێبگەین، تاقیگەیەکە بۆ گەیشتن بە عیشقی ڕەها. ئەمە گەڕانەوەیە بۆ چەمکی
"نوری قاهیرە" لای سەهرەوەردی، کە تێیدا هەموو جوانییەک تەنها تیشکێکی
ئەو سەرچاوە سەرەکییەیە.
بۆچی خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە پێویستە؟
١. دۆزینەوەی ناسنامەی مەعریفی: "سایەی نوور"
ناسنامەی مرۆڤی زاگرۆس تەنها لە مێژوویەکی سیاسییەوە ناگۆڕێت بۆ ناسنامەیەکی
فەلسەفیی دەوڵەمەند کە بنەمای "ئاشتی و ڕووناکی"یە.
٢. چارەسەری فەلسەفی بۆ قەیرانی دەروونی: ڕۆمانەکە
"ئارامی" وەک دەرمانێکی حازرو ئامادە پێشکەش ناکات، بەڵکو وەک
"پرۆسەیەکی تێگەیشتن" نیشانی دەدات. بۆ خوێنەرێک کە لە ناو دڵەڕاوکێی
جیهانی مۆدێرندا دەژی، ئەم کتێبە دەبێتە ڕێبەرێکی ڕۆحی.
٣. زمان و گێڕانەوەی نوێ: نووسەر توانیویەتی
وشکترین بابەتە فەلسەفییەکان (ئۆنتۆلۆژیای نور، عیرفانی کورد، حیکمەتی خەسرەوانی)
بە زمانێکی ئەدەبیی پاراو و لە فەزایەکی ڕۆمانتیک و دراماتیکدا دابڕێژێتەوە.
دەرئەنجام
ڕۆمانی "سایە نوور" تەنها بۆ خوێندنەوە نییە، بەڵکو بۆ "تێڕامان"ە. ئەم بەرهەمە بانگهێشتنامەیەکە بۆ ئەوەی لە جەنجاڵی و ژاوەژاوی ژیانەوە بگەڕێینەوە بۆ ناو ئەو هێمنی و بێدەنگییە پڕ لە مانایەی کە لە قوڵایی هەموو مرۆڤێکدا هەیە.
بە شێکی بچووک لەو بەشە لێرە وەک خۆی
دەیخەینە بەردیدی خوێنەران:
"زستان لە
قامیشلۆ، سارد و ووشک، بەڵام ڕووناک بوو. تەمێکی سپی لەسەر بانەکان نیشتبوو،
ئاسمان هەوراوی، بەڵام بێ باران. سۆبە نەوتییەکانی ناو پۆلی وانەی فەلسەفە بە
هێمنی دەسووتان، و بۆنی کاغەز و قاوەی تاڵ، فەزاکەی پڕ کردبوو.
پیر ڕۆشنا، لەکاتێکدا کە کەواکەی لادەدا، بە ڕوانینێکی هێمنەوە سەیری خوێندکارەکانی کرد. هیوا لە تەنیشت تەختەڕەشەکە وەستابوو، بە
زەردەخەنەیەکەوە، قەڵەم لە دەست و چاوەڕێی دەستپێکردنی وانەکە بوو.
پیر ڕۆشنا گوتی:
«ئەمڕۆ دەربارەی بابەتێک دەدوێین کە نەک هەر فەیلەسوفەکان،
بەڵکوو هەر مرۆڤێک لە تەنیاییی خۆیدا ڕووبەڕووی دەبێتەوە: چۆن بگەینە ئارامی؟»
خوێندکارەکان بێدەنگ بوون. یەکێکیان بە هێمنی پرسی:
— «ئایا سۆهرەوردی وەڵامی ئەم پرسەی داوەتەوە؟»
پیر ڕۆشنا لە وڵامدا گوتی:
«نەک هەر وەڵامی داوەتەوە، بەڵکوو شێوازێکی ژیان لەنێو
ڕووناكیدا فێری ئێمە کردووە. لە ڕوانگەی سۆهرەوەردیەوە، ئارامی بریتییە لە
تێگەیشتن لەم ڕاستییەی کە ئێمە لەم جیهانەدا بێڕەگ و بێمانا نین. ئێمە سێبەری
ڕووناكین، ئەو ڕووناكییەی لە جیهانی سەرەوە — جیهانی ئەنوارە قاهیرەکان — دێت.»
هیوا درێژەی پێدا:
«ئەوەی نەزانێت کێیە و لەکوێوە هاتووە، هەرگیز ناگاتە ئارامی.
دڵەڕاوکێ، ئاکامی لەبیرکردنی سەرچاوەی خۆمانە.»
پیر ڕۆشنا بە دەنگێکی نزم گوتی:
«ئێمە لە بنەڕەتدا عاشق بووین. لە عەشقی ڕووناكیی ڕەهاوە
خولقێنراوین. بەڵام لە ڕێگادا، لەم جیهانە تاریکەدا، دڵمان بە سێبەرەکانەوە
بەستەوە — سەروەت، دەسەڵات، جوانی، ناوبانگ... بەڵام ئەمانە نامێننەوە. تەنیا
کاتێک لەمانە تێپەڕین، دەگەڕێینەوە بۆ لای مەعشووقی یەکەم، و لەوێدایە ئارامی دەست
پێدەکات.»
یەکێک لە خوێندکارەکان لە کۆتاییی پۆلەکەوە گوتی:
— «واتە عەشقی زەوینی بێ بایەخە؟»
پیر ڕۆشنا وڵامی دایەوە:
«نەخێر. بە پێچەوانەوە. عەشقی زەوینی پردێکە بەرەو عەشقی ئاسمانی.
خۆشویستنی نیشتمان، سروشت، منداڵ، دۆست، یان هاوسەر،... ئەگەر لە خود تێپەڕ نەبێت،
بوارەکەمان بەرتەسک دەکاتەوە. بەڵام ئەگەر ڕێگەیەک بێت بەرەو ڕاستی، بەرزمان
دەکاتەوە. لە حیکمەتی ئیشراقدا، هەر عەشقێک ئەگەر پاک بێت، ڕووناكییە. تەنیا نابێت
وا هەست بکەین کە ئەوە کۆتاییی ڕێگەکەیە.»
هیوا بە ئاماژەدان بە تێبینییەکانی گوتی:
«لە بەرهەمەکانی سۆهرەوردیدا هاتووە: مرۆڤ ئەگەر بزانێت هەموو
بوون دەرکەوتەیەک لە ڕووناكیی حەقە، ئەو کاتە تەنانەت خەم وئازاریش بە جوان دەبینێت.
چونکە لە پشتی هەر ئازارێکدا، ڕووناكییەک شاراوەتەوە.»
خوێندکارێک گوتی:
— «کەواتە ئارامی، نەک لە نەبوونی ئازار، بەڵکوو لە تێگەیشتن
لە پێگەی ئازار لە ڕێگەی ڕاستیدا سەرچاوە دەگرێت؟»
پیر ڕۆشنا لە وڵامدا زەردەخەنەیەکی کرد:
«بەدروستی. ئارامی لە دڵی ئاگاییدا سەر هەڵدەدات، نەک لە
نەبوونی ئازاردا. هەروەک چۆن فانۆس لە شەودا مانای هەیە، ڕووناكیش لە دڵی تاریکیدا
دەدرەوشێتەوە. ئەوەی لەگەڵ ڕووناكیدا هاودەم بێت، لە مردن ناترسێت، لە هەژاری
نالەرزێت و لە تەنیایی ناشکێت؛ چونکە هەمیشە لەگەڵ ڕووناكیدایە.»
بێدەنگییەکی قورس بەڵام شیرین پۆلەکەی داگرت. وەک بڵێی دڵەکان
بە بڵێسەیەکی نادیارەوە پەیوەست کرابوون. لە دەرەوە، با لقی دارەکانی دەبزواند،
بەڵام لە ناوەوە، جۆرە هێمنییەک لە ڕەگەزی دڵنیایی بڵاو ببووەوە.
هیوا لە دەفتەرەکەیدا نووسی:
«ئارامی، گەڕانەوەیە... بۆ ئەو ڕووناكییەی لێیەوە هاتووین.»
ئێمە لە ماڵپەڕی خۆمانەوە، خوێندنەوەی ئەم شاکارە فەلسەفییە
بە هەموو ئەو کەسانە پێشنیاز دەکەین کە بە دوای "مانا"دا دەگەڕێن و
دەیانەوێت مێژووی زاگرۆس لە ئاوێنەی ڕووناکیدا ببیننەوە.
چاوەڕوانی بڵاوبوونەوەی "سایە نوور" بن؛ ئەو
ڕۆمانەی دەبێتە فانۆسێک لە تاریکستانی مێژووی ئێمەدا.
