پنجشنبه، مرداد ۰۸، ۱۴۰۵

در جستجوی حقیقت؛ آنجا که «سایه» به «نور» می‌پیوندد...

 

در جستجوی حقیقت؛ آنجا که «سایه» به «نور» می‌پیوندد...

در جهانِ پر رمز و رازِ هستی، گاه «حقیقت» نه در خلوصِ مطلقِ روشنایی است و نه در عمقِ تاریکی؛ بلکه در مرزِ لطیف و مکاشفه‌آمیزِ میان این دو؛ یعنی در دلِ «سایه‌ی نور» تجلی می‌یابد. حکمتِ آگاهی و معرفت، همواره رهگذرانی را می‌طلبد که شجاعتِ دل سپردن به سفرهای درونی را دارند؛ آنانکه می‌دانند خواندن، نه صرفاً مرورِ کلمات، بلکه نوعی سلوک برای یافتنِ خویشتن در میان مرزهای خیال، فلسفه و خرد است.

رمان «سایه‌ی نور»، تنها یک اثر داستانی نیست؛ بلکه پنجره‌ای است گشوده به سوی اقلیمِ معرفت و بازخوانیِ مدرن از حکمت خسروانی و فلسفه‌ی اشراقِ سهروردی و آیینهای حوزە تمدنی فلات زاگرس. این اثر فرصتی است برای مکث کردن، اندیشیدن و نگریستن به جهان از منظرِ خرد و عشق.

از تمامیِ رهروانِ راهِ دانشی، جانهای مشتاقِ آگاهی، اهلِ خواندن و فضیلت، و تمامی دوستان و یارانِ صمیمی در شهر استکهلمِ سوئد، صمیمانه دعوت می‌شود که در رویداد رونمایی و معرفی این کتاب حضور یابند. حضور شما عزیزان و اهالی فرهنگ، گرمابخشِ این محفلِ خردورزی و روشنایی خواهد بود.

در ادامه، توجه شما را به نوشتارِ پرمغز و شیوا از استاد و فیلسوف ارجمند، دکتر جلال سبزواری که زحمت معرفی و نگاهِ تحلیلی به این کتاب را در مراسم رونمایی بر عهده خواهند داشت، جلب می‌کنم:


هان تا سرِ رشته ی خِرَد گم نکنی


خود را ز برای نیک و بد گم نکنی


رهرو تویی و راه تویی ، منزل تو


هشدار که راهِ خود به خود گم نکنی !



امروز هشتم مرداد ، روز بزرگداشت فیلسوف نام آور ایران ، و عارف عالی قدر ، شهاب الدین یحیی بن ابوالفتوح سهروردی ، مشهور به شیخ اِشراق است . سهروردی نامی است که طیّ قرون و اعصار از یک طرف با خردمندی و خردورزی ، و از طرف دیگر با فلسفه ی اشراق قرین و همراه بوده است.

 شهاب الدین یحیی در سال ۵۴۹ هجری در سهرورد زنجان متولّد گردید ، و در ۵۸۷ ( ۳۸ سالگی ) به قتل رسید . در مورد چگونگی قتل او به دستور صلاح الدین ایّوبی روایات گوناگون آمده است . قدر مسلّم آن است که معاندت شریعتمدارانِ جزم اندیش ، و نیز ملاحظات سیاسی ، عوامل موثّری در از میان برداشتن او بوده اند . سهروردی از معروف ترین فلاسفه ی ایران است که به احیاء "حکمت خسروانیِ" ایران باستان همّت گماشت ؛ و فلسفه ی اِشراق او در واقع اعلام موجودیت در برابر فلسفه ی ارسطو "حکمت مشّاء" است .


او خود فلسفه ی خویش را "حکمت اشراق" اطلاق می کرد . در زبان لاتین حکمت اشراق را Aurora Consurgens می نامند ، به معنای : طلوع سپیده دم ، یا برآمدنِ آفتاب ! - از سهروردی بیش از ۵۰ کتاب و رساله به زبان های عربی و فارسی باقی مانده ، و اَهَمِّ آنها عبارت است از : المَشارِع والمُطاحَرات - حکمتُ الاشراق - بستان القلوب - رساله ی عشق - رساله ی عقل - رساله ی صفیر سیمرغ - آواز پرِ جبرئیل - و عقل سرخ .


"
مایل هستم در همین جا خاطر نشان سازم که کتاب سایه نور ، اثر ارجمند نویسنده ی کُرد ، " آلان عمرزاده " که در حقیقت مکاشفه ای است در عرصه ی فلسفه ی اشراقِ شهاب الدّین سهروردی ،

روز شنبە: ٠٨٠٨.٢٠٢٦

در محل ABF مرکزی در استکهلم توسط من معرفی ، و در دسترس علاقه مندان قرار

خواهد گرفت." سعدی می فرماید


مرا شیخِ دانایِ مُرشد ، شهاب


دو اندرز فرمود بر روی آب


یکی آنکه : در جمع بدبین مباش


دگر آنکه : در نفس خودبین مباش


🌹🌹🌹
جلال سبزواری ۲۰۲۶/۷/۳۰

 

سه‌شنبه، مرداد ۰۶، ۱۴۰۵

ڕەهەندە فەلسەفی و سۆسیۆلۆژییەکانی سحر و خرافات لە کۆمەڵگەی کوردیدا

 


ڕەهەندە فەلسەفی و سۆسیۆلۆژییەکانی سحر و خرافات لە کۆمەڵگەی کوردیدا: لە "دینخوازیی عەقڵانی"یەوە بۆ "جادوگەریی مۆدێرن"

دەسپێک

لە کاتێکدا کە جیهان بەرەو لووتکەی تەکنەلۆژیا و زانست هەنگاو دەنێت، لە کۆمەڵگەی ئێمەدا جۆرێک لە "گەڕانەوە بۆ دواوە" یان "پەنابردن بۆ نادیار" دەبینرێت. سحر، جادو و خرافات، کە سەردەمانێک وەک پاشماوەی سەردەمە تاریکەکان دەبینران، ئێستا لە ڕێگەی سۆشیاڵ میدیا و ناوەندە جیاوازەکانەوە برەوی زیاتریان پێ دەدرێت. ئەم دیاردەیە تەنها پرسێکی ئاینی نییە، بەڵکو نیشانەیەکی قووڵی قەیرانی عەقڵانییەت و ناسەقامگیریی دەروونی و کۆمەڵایەتییە.

١. فەلسەفەی "بیرکردنەوەی جادوویی" (Magical Thinking)

لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە، پەنابردن بۆ سحر و جادو لە ئەنجامی "شکستی ئیرادە" و "نەبوونی کۆنترۆڵ" بەسەر ژیاندا دروست دەبێت. مرۆڤ کاتێک لە بەرامبەر کێشە ئابووری، تەندروستی و سۆزدارییەکاندا دەستەوسان دەبێت، پەنا بۆ "کورتەبڕی میتافیزیکی" دەبات.

  • سحر وەک جێگرەوەی عەقڵ: لە جیاتی تێگەیشتن لە یاسا سروشتییەکان و کارکردن بۆ گۆڕانکاری، مرۆڤی خرافاتی دەیەوێت بە "نووشتووێەک" یان "نزایەکی تایبەت" یاساکانی گەردوون بۆ بەرژەوەندی خۆی بگۆڕێت. ئەمە جۆرێکە لە خۆدزینەوە لە بەرپرسیارێتیی شەخسی.

٢. خرافاتی ئاینی: لە پەرستنەوە بۆ بازرگانی

جۆرێک بازرگانی دینی هەیە کە دەتوانین بێژیین "دینخوازیی خۆرافاتی". لێرەدا ئاین لە ئامرازێک بۆ پەروەردەی ڕۆحی و ئەخلاقی، دەگۆڕدرێت بۆ ئامرازێکی "مادی و مەنفەعەتخوازی":

  • تەقدیسکردنی شتەکان (Objetification of Sacredness): کاتێک مرۆڤ بڕوای وایە بەردێکی شین یان پارچە کاغەزێک (نووشتوو) دەتوانێت بەڵا لێی دوور بخاتەوە، لێرەدا "تەوحید" دەشکێت و شتە بێگیانەکان دەبنە خودا. ئەمە جۆرێکە لە "فێتیشیزم" (Fetishism) کە تێیدا هێزی خودایی لە شتە کەم بایەخەکاندا کورت دەکرێتەوە.
  • نەزر و قوربانی وەک مامەڵەی بازرگانی: ئەوەی کە کەسێک دەڵێت "ئەگەر فڵان کارم بۆ بێت، مەرێک دەکەمە قوربانی"، لە ڕاستیدا جۆرێکە لە مامەڵەکردن (Bargaining) لەگەڵ خودا. لێرەدا خودا وەک هێزێکی ڕەها نابینرێت، بەڵکو وەک لایەنێکی بازرگانی دەبینرێت کە دەبێت "بەرتیلی" پێ بدرێت تاوەکو کارەکەت بۆ ڕاپەڕێنێت.

٣. سۆسیۆلۆژیای جادو و "نووشتوو" لە کوردستان

لە کۆمەڵگەی کوردیدا، پەرەسەندنی ئەم دیاردانە چەند هۆکارێکی قووڵی هەیە:

  • دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتی: جەنگەکان، ناسەقامگیریی سیاسی و قەیرانی دارایی، تاکەکانی تووشی جۆرێک لە "بێهیوایی" کردووە. کاتێک مرۆڤ لە دامەزراوە زانستی و سیاسییەکان بێ ئومێد دەبێت، پەنا بۆ "قەدەری نادیار" و نوسەرانی جادو دەبات.
  • تەقدیسکردنی کەسایەتییەکان: گۆڕینی پیاوانی ئاینی بۆ "پیرۆزی بێ هەڵە". کاتێک خەڵک لە جیاتی گەڕان بەدوای زانست و لۆژیک، شوێن "کەرامات" و "خەون"ی کەسەکان دەکەون، ڕێگە بۆ چەوسانەوە و فێڵکردن خۆش دەبێت.
  • ترس لە جادو وەک بەرگریی دەروونی: زۆرێک لەو کەسانەی باوەڕیان بە جادو هەیە، شکستی خۆیان (لە هاوسەرگیری، کار، یان خوێندن) دەخەنە ئەستۆی "بەرچاوپیسی" یان "سحری فڵان کەس". ئەمە میکانیزمێکی بەرگرییە بۆ ئەوەی دان بە شکستی خۆیاندا نەنێن.

٤. مەترسییەکانی خرافات بۆ سەر داهاتوو

خرافات تەنها زیانێکی دارایی نییە (کە دەدرێت بە جادوگەرەکان)، بەڵکو زیانێکی مەعریفی گەورەیە:

1.    دژایەتی عەقڵانییەت: کۆمەڵگەیەک باوەڕی بە جادو بێت، هیچ کات پێویستی بە پزیشک، ئەندازیار و بیرمەند نابێت، چونکە بۆ هەموو شتێک پەنا بۆ "غەیب" دەبات.

2.    تێکدانی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان: زۆربەی جادوەکان دەبنە هۆی تێکدانی خێزانەکان و دروستکردنی گومان لە نێوان خزم و دۆستاندا (بە تۆمەتی سحرکردن بۆ یەکتری).

3.    شێواندنی وێنەی ئایین: ئایین لە پەیامێکی مرۆیی و ئەخلاقییەوە، دەبێتە کۆمەڵێک تەڵسم و کردەوەی ترسناک کە مرۆڤەکان دەبەستێتەوە.

دەرەنجام

بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم شەپۆلە، پێویستمان بە "شۆڕشێکی فیکری" هەیە. ئەرکی ناوەندە ئەکادیمییەکان و ڕۆشنبیرانە کە جیاوازی نێوان "ئیمانی ڕۆحی" و "خرافاتی جادوویی" ڕوون بکەنەوە. گەڕانەوە بۆ عەقڵ و زانست، تەنها ڕێگەیە بۆ ڕزگاربوون لەو بازنە داخراوەی کە سحر و خرافات لە دەوری کۆمەڵگەی ئێمەیان کێشاوە. مرۆڤی ئیماندار و عاقڵ، ئەو کەسەیە کە هەوڵ و کۆشش دەکات و یاساکانی سروشت دەناسی، نەک ئەو کەسەی چارەنووسی خۆی دەخاتە دەست پارچە کاغەزێکی نوسراوی پڕ لە تەماوی.

چهارشنبه، تیر ۳۱، ۱۴۰۵

چل‌ ساڵەکانی ئەمڕۆ

 


"چل‌ساڵەکانی ئەمڕۆ "

لە زەمەنێکی نەک زۆر دووردا، تەمەنی چل و پەنجا ساڵی، وێستگەی گەیشتن بە کەناری ئارامی و بڕانەوەی گەردەلوولەکانی گەنجی بوو. چل‌ ساڵەکان، خاوەن شکۆ و "هەیمەنە"ی ناو بنەماڵە بوون؛ وشەی ئەوان بڕیار بوو و ڕیشی سپییان، قیبلە نومای ڕێگەی نەوەکانی دوای خۆیان. ژیانیان لەسەر زەمینێکی ڕەق و جێگیر وەستا بوو، نە ترسی سبەینێیان بوو، نە خەمی لەدەستدانی پێگەیان.

بەڵام چل‌ ساڵەکانی ئەمڕۆی ئێمە، لە نێوان دوو دنیای جیاوازدا هەڵواسراون. ئەوان نە شکۆ و ڕێزی "پیرانی" نەوەکانی ڕابردوویان بۆ ماوەتەوە، و نە وەک هاوتەمەنەکانیان لە وڵاتە پێشکەوتووەکان، خاوەنی ئاسایشی دارایی و جێگیریی دەروونین.

چل‌ ساڵەی ئەمڕۆی ئێمە، کەسێکە کە لە ناوەڕاستی تەمەنیدا، تازە خەریکی ململانێیە لەگەڵ شەپۆلەکانی کۆچ و دەربەدەری. ئەو هێشتا لە وڵاتی "غوربەت"دا، خەریکی ئەلفوبێی زمانێکی بێگانەیە؛ لە کاتێکدا زەینی ماندووی، چیتر ئەو زەینە بێ‌خەمەی بیست ساڵان نییە. لە وڵاتێکی غەریبدا، دەبێ وەک گەنجێکی تازەپێگەیشتوو تاقیکردنەوەی کار و شۆفێری بدات و لە بەردەم یاسا نامۆکاندا ڕابوێستێت، لە کاتێکدا دڵی لای ئەو یادگارییانەیە کە لە نیشتمان جێی هێشتوون.

ئەم نەوەیە، خەم و دڵەراوکێی گەنجێکی بیست ساڵە لە جەستە و ڕۆحی مرۆڤێکی پەنجا ساڵەدا هەڵدەگرێت. ئەو ئەوەندە بەبەختە کە هێشتا سێبەری دایک و باوکی بەسەر سەریەوەیە، بەڵام هەموو بەیانییەک بەو دڵەراوکێیەوە لە خەو هەڵدەستێت کە: ئایا ئەمڕۆ حاڵی دایک و باوکە پیرەکەم باشە؟

چل‌ساڵەی ئەمڕۆ، "پردێکە" لە نێوان دوو نەوە؛ ئەو هەم دەبێ باوک بێت بۆ منداڵەکانی، و هەم دەبێ ببێتە "دایک و باوک" بۆ دایک و باوکی خۆی. ئەو کۆڵەکەیەکە کە مافی نییە بلەرزێت، مافی نییە هەست بە لاوازی بکات، و مافی نییە بە قووڵی بگریەت؛ چونکە چاوی هەمووان لەسەر ئەوە. لە سەردەمێکدا کە نە منداڵەکانی وەک جاران گوێڕایەڵن و نە پیرەکانیش وەک جاران توانای خۆڕاگرییان ماوە، ئەو دەبێ ئاگای لە هەمووان بێت، کێشەی هەمووان چارەسەر بکات و کێشە و تەنیاییەکانی خۆیشی لە ناوەوە قووت بدات.

ئەم نەوەیە، هەمان ئەو گەنجانەن کە لە ناڕوونترین سەردەمی ئەم نیشتمانەدا گەورە بوون. ئەوانەی هەموو تاقیکردنەوە و هەڵەکانی مێژوو لەسەر جەستە و ڕۆحی ئەوان کرا. ئەو نەوەیەی کە سادەترین خۆشییەکانی ژیانیان بە "تاوان" دەژمێردرا و ترس و دڵەراوکێ وەک چەشنی نینۆک چوونە  بە ناو خانەکانی جەستەیانەوە. لە منداڵیدا "گوێڕایەڵ" بوون و لە گەورەییشدا هەر خەریکی "خزمەتکردن" و ملکەچکردن بوون بۆ ژیان. هەمیشە چاوەڕوانی "سەرابێک" بوون بە ناوی "پاشەڕۆژێکی باشتر"، بەڵام پاشەڕۆژ هات و ئەوان هێشتا هەر ڕادەکەن.

ئەی چل‌ ساڵەی ماندووی نیشتمان!

ئەگەر بەخت یاوەرت بوو و لە ناو ئەم هەموو زریانەدا هێشتا زیندووی؛ بەهێز بە! زۆر بەهێز بە!
تۆ نەوەیەکیت کە قەدەر کێشاوێتییە ناو جەنگێکی بێ‌کۆتایی. مەترسە ئەگەر جەستەت ماندووە و لێدانی دڵت هەندێک جار ناڕێکە؛ چونکە تۆ بارستایی دوو سەدە لەسەر شانەکانت هەڵدەگریت. چاوەڕێی ئارامیی چل‌ساڵەکانی جاران مەکە، چونکە مێژوو بڕیاری داوە تۆ "پاڵەوانە ماندووەکە" بیت.

گورج و گۆڵ بە و بەهێز ڕابوێستە... چونکە ژیان هێشتا کاری زۆری پێتە.

 

سه‌شنبه، تیر ۳۰، ۱۴۰۵

کتێبی« وجدان در محاصره» (ویژدان لە گەمارۆدا)

 


کتێبی
« وجدان در محاصره» (ویژدان لە گەمارۆدا)، کە کۆمەڵە وتارێکی وەرگێڕدراو و ئامادەکراوی پەیمانگای "توانا"یە، یەکێکە لەو سەرچاوە فکرییانەی کە بە قووڵی دەچێتە ناو کێشە بنەڕەتییەکانی مۆدێرنیتە، دەسەڵات، و ئازادیی تاکەکەسی. ئەم کتێبە لە ڕێگەی چوار تەوەری سەرەکییەوە (سیکۆلاریزم، پەیوەندی کەنیسە و شمشێر، یاسای دژە-فەرقە لە فەڕەنسا، و بناغە فەلسەفییەکانی تۆتالیتاریزم) هەوڵ دەدات وەڵامی ئەو پرسیارە بداتەوەچۆن دەکرێت ویژدانی مرۆڤ لە ژێر چنگی ئایدۆلۆژیا و دەسەڵاتە تۆتالیتارەکان ڕزگار بکرێت؟

لێرەدا خوێندنەوەیەکی ئەکادیمی بۆ کتێبەکە دەخەینە ڕوو و بەستنەوەی بە واقیعی سیاسی و کۆمەڵایەتیی کوردستانەوە ئەنجام دەدەین:

١. خوێندنەوەیەکی فکری و ئەکادیمی بۆ کتێبەکە

كتێبەکە لەسەر سێ ستوونی سەرەکی وەستاوە:

  • ا. سیکۆلاریزم وەک زەروورەتێکی پێکەوەژیان: کتێبەکە جیاوازی دەکات لە نێوان "سیکۆلاریزمی ڕەق" (کە دژایەتی ئایین دەکات وەک ئەوەی لە سۆڤیەت هەبوو) و "سیکۆلاریزمی نەرم یان هاوکار" (کە لە وڵاتانی وەک هیندستان و ئەڵمانیا هەیە). لێرەدا مەبەست ئەوەیە کە دەوڵەت نابێت ببێتە "موفتي" یان "پاسەوانی ئایین"، بەڵکو دەبێت ببێتە چەترێک بۆ پاراستنی مافی هەمووان، چ ئیماندار و چ بێبڕوا.
  • ب. ئایین وەک ئامرازی داگیرکاری (آموزە اکتشاف): لە بەشی "کەنیسە و شمشێر"دا، باس لەوە دەکرێت چۆن دەسەڵاتی ئایینی شەرعیەتی داوە بە کۆلۆنیالیزم و کۆیلەکردنی گەلان. ئەمە نیشان دەدات کە کاتێک "ئایین" و "هێز" دەبنە یەک، ویژدانی مرۆڤ دەبێتە قوربانی بەرژەوەندییە سیاسییەکان.
  • ج. فەلسەفەی تۆتالیتاریزم: کتێبەکە بە وردی باس لەوە دەکات کە چۆن ئایدۆلۆژیا مۆدێرنەکان (مارکسیزم، نازیزم، و ئیسلامی سیاسی) هەوڵ دەدەن هەموو کایەکانی ژیان کۆنتڕۆڵ بکەن. لێرەدا ئاماژە بە چەمکی "ئیرادەی مەعلووف بە دەسەڵات"ی نیچە و "ژێرخان و سەرخان"ی مارکس دەکرێت، بۆ ئەوەی تێبگەین کە چۆن تۆتالیتاریزم دەیەوێت "حەقیقەت" بەرهەم بهێنێت نەک بیدۆزێتەوە.

٢. بەستنەوەی بە واقیعی سیاسی و کۆمەڵایەتیی کوردستان

ئەم کتێبە چەندین خاڵی گرنگی تێدایە کە دەکرێت وەک "نەخشەڕێگایەک" بۆ تێگەیشتن لە دۆخی ئێستای کوردستان بەکاربهێنرێن:

١. کێشەی ناسنامە و سیکۆلاریزم لە کوردستان

کۆمەڵگەی کوردستان لە نێوان دوو جەمسەردایە: جەمسەرێکی نەریتی-ئایینی کە دەیەوێت یاسا و ژیانی گشتی لەسەر بنەمای شەریعەت بێت، و جەمسەرێکی عەلمانی کە زۆرجار نەیتوانیوە مۆدێلێکی "سیکۆلاریزمی هاوکار" (Accommodationist) پێشکەش بکات کە ڕێز لە ویژدانی ئایینی خەڵکیش بگرێت.

  • پێشنیاری کتێبەکە بۆ کوردستان: گواستنەوە لە "سیکۆلاریزمی ململانێ" بۆ "سیکۆلاریزمی مەدەنی". دەوڵەت و دامەزراوەکانی هەرێم دەبێت بێلایەن بن بەرامبەر ئایینەکان، بەڵام هاوکار بن لە پاراستنی ئازادیی ویژدان.

٢. بەکارهێنانی ئایین لە ململانێی سیاسیدا

هاوشێوەی ئەو مێژووەی لە کتێبەکەدا باس کراوە (کەنیسە و شمشێر)، لە کوردستان و ناوچەکەشدا زۆرجار ئایین وەک ئامرازێک بۆ شەرعیەتدان بە دەسەڵات یان بۆ سڕینەوەی نەیارە سیاسییەکان بەکارهێنراوە.

  • بەکارهێنانی لە کوردستان: دیاردەی "تەکفیر" یان بەکارهێنانی وتاری ئایینی بۆ ململانێی حزبی، ڕێک ئەو شتەیە کە کتێبەکە هۆشداری لێ دەدات و بە "داگیرکردنی ویژدان" ناوی دەبات.

٣. سەرهەڵدانی "فەرقە" و گرووپە توندڕەوەکان

وتارەکەی پەیوەست بە "یاسای ئەبو-پیکار" لە فەڕەنسا زۆر گرنگە بۆ واقیعی کوردستان. لە ساڵانی دواییدا لە کوردستان گرووپی جۆراوجۆری ئایینی و فکری سەریان هەڵداوە کە زۆرجار فشارێکی دەروونی و فکری توند دەخەنە سەر شوێنکەوتووانیان (Manipulation).

  • ئەنجام: حکومەتی هەرێم و ناوەندە ڕۆشنبیرییەکان دەبێت فێر بن چۆن سنوورێک بۆ "دەستێوەردان لە دەروون و ویژدانی تاک" دابنێن، بەبێ ئەوەی ئازادیی ئایینی پێشێل بکەن. پاراستنی منداڵان لە قوتابخانەکان لە ئایدۆلۆژیای توندڕەو، کە لە کتێبەکەدا جەختی لێ کراوەتەوە، پێویستییەکی هەنووکەیی کوردستانە.

٤. بەرەنگاربوونەوەی تۆتالیتاریزم لە پەروەردەدا

کتێبەکە باس لە "ئیسلامی سیاسی" (وەک مۆدێلی میرباقری لە ئێران) دەکات کە دەیەوێت "زانستی ئیسلامی" و هەموو شتێک بکاتە ئامرازی دەسەڵات.

  • لە کوردستان: پێویستە سیستەمی پەروەردەی هەرێم لەوە بپارێزرێت کە ببێتە شوێنی بەرهەمهێنانی "مرۆڤی تاقە-ڕەهەند". پەروەردە دەبێت لەسەر بنەمای "پرسیارکردن" بێت نەک "تەلقین"، چونکە تەنیا مرۆڤی ڕەخنەگر دەتوانێت ویژدانی خۆی لە گەمارۆی ئایدۆلۆژیا بپارێزێت.

٣. دەرەنجام

کتێبی «ویژدان لە گەمارۆدا» پەیامێکی ڕوونی بۆ خوێنەری کورد هەیەئازادیی ڕاستەقینە لە "ئازادیی ویژدان"ەوە دەست پێ دەکات. ئەگەر کۆمەڵگەی کوردستان بیەوێت لە بازنەی داخراوی ململانێی ئایینی و سیاسی ڕزگاری بێت، دەبێت یاسا و دەسەڵات تەنیا وەک ڕێکخەری ژیانی گشتی بمێننەوە و ڕێگە بدەن "قەڵەمڕەوی ناوەوەی مرۆڤ" (ویژدان) بە سەربەخۆیی بمێنێتەوە.

ئەم کتێبە بۆ سیاسییەکان، مامۆستایانی ئایینی، و ڕۆشنبیرانی کوردستان سەرچاوەیەکی گرنگە بۆ تێگەیشتن لەوەی کە تێکەڵکردنی پیرۆزییەکان بە شمشێری دەسەڵات، لە کۆتاییدا هەم ئایین و هەم مرۆڤایەتیش وێران دەکات.

ئاوێنەی خوێناوی و بازنە پیرۆزەکان: گەشتێک لە نێوان زاگرۆس و چیا ڕەشەکانی ئەمریکا

 

ئاوێنەی خوێناوی و بازنە پیرۆزەکان: گەشتێک لە نێوان زاگرۆس و چیا ڕەشەکانی ئەمریکا

لە ناوەندی جیهانێکدا کە بە دیوار و چوارگۆشە دەورە دراوە، دەنگێک لە دەشتە پان و بەرینەکانی داکۆتای باشوورەوە دێت؛ دەنگی "جان فایەر لیم دێر". ئەو تەنها مرۆڤێک نەبوو، بەڵکو پردێک بوو لە نێوان سروشت و ڕۆحدا. ژیانی ئەو لە هەڵاتن لە قوتابخانە زۆرەملێیەکانی سپی پێستەکانەوە دەست پێ دەکات تا دەگاتە بوون بە "دڵقەکی ڕۆدیۆ" و دواجار گەیشتن بە لوتکەی "پیاوی پیرۆز".

١. زیندانی چوارگۆشەکان و نەفرەتی "پێستی بۆقە سەوزەکە"

لیم دێر فەلسەفەیەکی سەیر و قووڵی هەبوو؛ ئەو دەیگوت: "سپی پێستەکان جیهانیان کردووە بە چوارگۆشە. خانووەکانیان چوارگۆشەیە، ژوورەکانیان چوارگۆشەیە، تەنانەت پارەکەشیان چوارگۆشەیە." ئەو ناوی لێنەنابوو دۆلار، بەڵکو پێی دەگوت "پێستی بۆقی سەوز" (Green Frog Skin). دەیگوت ئەم پێستە سەوزە خەڵکی شێت کردووە، چونکە تام و بۆنی نییە، بەڵام مرۆڤی کردووە بە کۆیلە.

ئەم تێڕوانینە چەندە لە جیهانبینی مرۆڤی ڕەسەنی زاگرۆسەوە نزیکە! لە فەلسەفەی کۆنی میزۆپۆتامیادا، "بازنە" نیشانەی کات و گەردوون بوو. مرۆڤی کورد لە کۆندا ژیانی لەسەر بنەمای "سروشتی کراوە" بوو، نەک دیواری بەرز. کاتێک لیم دێر دۆلاری دەسوتاند، تەنها کاغەزێکی نەدەسوتاند، بەڵکو تەوقی کۆیلایەتی سیستەمێکی دەشکاند کە "بەها" تەنها لە ماددەدا دەبینێتەوە.

٢. ئاوێنەی خوێناوی گورکن و پێشبینی مردن

یەکێک لە ترسناکترین و سەیرترین ئەزموونەکانی لیم دێر، "ئاوێنەی خوێناوی گورکن" (The Badger’s Blood Mirror) بوو. ئەو لە ڕێگەی تێڕامان لە قووڵایی کانییەکان و خوێنی نێچیرەکانەوە، دەیتوانی داهاتوو ببینێت. ئەمە جادووی ڕەش نییە، بەڵکو یەکبوونی تەواوە لەگەڵ سروشت.

لە ئەفسانەکانی میزۆپۆتامیا و لای کوردە ڕەسەنەکان (بەتایبەت لە ئایینە یارسانی و ئێزیدییەکاندا)، سروشت "پیرۆزە". داربەڕوو، ئاو، و ئاگر تەنها کەرەستە نین، بەڵکو "خودا" لە ناو هەموویاندایە. لیم دێر دەیگوت: "خودا (واکان تانکا) لە هەموو شوێنێکە، لە بەردێکدا، لە گەڵایەکدا." ئەمە هەمان ئەو "یەکێتیی بوونەیە" کە سۆفییەکانی ئێمە و پیرانی زاگرۆس باسیان کردووە.

٣. جادووی ڕەشی کێوی راشمۆر و تۆڵەی سروشت

لیم دێر کێوی "راشمۆر"ی (کە وێنەی چوار سەرۆک کۆماری ئەمریکای تێدا تاشراوە) بە "جادووی ڕەش" و "پێشێلکاری پیرۆزییەکان" دەبینی. دەیگوت: "ئێوە چیاکان دەشێوێنن بۆ ئەوەی وێنەی مرۆڤی تێدا تاشن، بەڵام سروشت تۆڵە دەکاتەوە."

ئەمڕۆ کە دەبینین داگیرکەرانی کوردستان چیاکانی زاگرۆس دەسووتێنن و ڕووبارەکانی میزۆپۆتامیا وشک دەکرێن، هەمان ئەو "تۆڵە سەختەی سروشت" دەبینین کە لیم دێر باسی دەکرد. ئەو پێی وابوو تەکنەلۆژیا و "مرۆڤی مۆدێرن" بەهۆی دابڕانیان لە زەوی، خۆیان لەناو دەبەن. ئەو دەیگوت: "ئێوە پێتان وایە پێشکەوتوون، بەڵام ئێوە تەنها لە بازنەی ژیان چوونەتە دەرەوە."

٤. نێچیر و نێچیروان: نێوان ورچ و بوڵداگ

لە داستانێکی لیم دێردا، ئەو باس لە شەڕی ورچێکی کێوی و سەگێکی بوڵداگی ماڵی دەکات. بوڵداگ نیشانەی مرۆڤی دەستەمۆکراوی شارە و ورچ نیشانەی ڕۆحی ئازادی سروشت. لیم دێر خۆی بە "یاخییەکی پیرۆز" دەزانی. ئەو دەڵێت: "من نامەوێت ببمە بەشێک لەو شارستانییەتەی کە دار دەبڕێتەوە بۆ ئەوەی ڕۆژنامە چاپ بکات و تێیدا بنووسێت 'پارێزگاری لە دارستان بکەن!'"

ئەم پارادۆکسە، هەمان ئەو خەمەیە کە  ژینگەپارێزەرانی کوردستان و شاعیرانی کورد هەیانە؛ خەمی مرۆڤێک کە چیاکانی جێهێشتووە و لەناو دیوارە چوارگۆشەکانی شاردا ڕەسەنایەتی خۆی ون کردووە.

ئەنجام: گەڕانەوە بۆ چاڵە تاریکەکە

لیم دێر لە "چاڵە تاریکەکە"دا (Vision Quest) فێری ئەوە بوو کە مردن بوونی نییە، تەنها گۆڕینی شێوەیە. جیهانبینی ئەو و جیهانبینی ڕەسەنی زاگرۆسی، هەردووکیان لە یەک خاڵدا یەک دەگرنەوە"زەوی دایکی ئێمەیە، نەک موڵکی ئێمە."

ئەگەر ئەمڕۆ لیم دێر لە کوردستان بوایە، ڕەنگە لەسەر لوتکەی قەندیل یان شاهۆ دانیشتایە و دیسانەوە بیگوتبایە: "ئاگاداری پێستی بۆقە سەوزەکان بن، چونکە ئەوان ناتوانن بۆنی باران و تامی ئازادییتان پێ بدەن."

ئەم بابەتە ئەدەبییە، بانگەوازێکە بۆ گەڕانەوە بۆ "بازنە پیرۆزەکە"، بۆ ئەو شوێنەی کە تێیدا مرۆڤ، چیا، و ئاژەڵ، هەموو پێکەوە یەک گۆرانی دەڵێن.--

 

دوشنبه، تیر ۲۹، ۱۴۰۵

گەشتێک بە ناو کایە فەلسەفییەکانی "ویلیام ئیرڤین"

 


لە ستایشی داناییدا: گەشتێک بە ناو کایە فەلسەفییەکانی "ویلیام ئیرڤین"

لە جیهانێکدا کە مرۆڤ بە دەست زریانی ڕووداوەکان و هەڵچوونە دەروونییەکانەوە دەناڵێنێت، کتێبی "فەلسەفەیەک بۆ ژیان: هونەری دێرینی شادیی ڕەواقییانە" وەک کەنارێکی ئارام دەردەکەوێت. ویلیام ئیرڤین، فەیلەسوفی هاوچەرخی ئەمریکی، لەم بەرهەمەیدا تەنها مێژووی فەلسەفە ناگێڕێتەوە، بەڵکو وەک نەشتەرگەرێکی دەروونی، برینەکانی مرۆڤی مۆدێرن دەستنیشان دەکات و دەرمانە کۆنەکانی یۆنان و ڕۆمانمان بۆ زیندوو دەکاتەوە.

ئاوڕدانەوەیەک لە نووسەر و بەرهەمەکە

ویلیام ئیرڤین لەم کتێبەدا دەیەوێت پێمان بڵێت کە "ژیان بەبێ فەلسەفە، وەک کەشتییەکە بەبێ سووکان". ئەو پێی وایە کێشەی ئێمە کەمبوونی کەرەستە ماددییەکان نییە، بەڵکو نەبوونی "ستراتیژییەتێکە بۆ ژیان". ئیرڤین بە زمانێکی سادە و لە هەمان کاتدا قووڵ، تۆز و غوباری سەر ڕوخساری قوتابخانەی ڕەواقییەت دەسڕێتەوە و دەیکاتە بەرگێکی نوێ بۆ مرۆڤی سەدەی بیست ویەک.


ڕەواقییەت: لە دایکبوونی قەڵایەکی ناوەکی (سەرهەڵدانی رەواقی‌گری)

ڕەواقییەت لە سەردەمێکدا سەری هەڵدا کە مرۆڤەکان لە نێوان شەڕ و ناسەقامگیریدا بەدوای مانایەکدا دەگەڕان. ئیرڤین دەمانباتەوە بۆ سەردەمی "زینۆ" و "ئەپیکتێتوس" و "مارکوس ئۆریلیۆس". ئەم فەلسەفەیە لەسەر یەک بنەمای زێڕین وەستاوە: جیاکردنەوەی ئەو شتانەی لە ژێر کۆنترۆڵی ئێمەدان لەو شتانەی کە لە ژێر کۆنترۆڵی ئێمەدا نین.
لە ژیانی ئەمڕۆی ئێمەدا، زۆربەی وزەمان بۆ گۆڕینی کەشوهەوا، سیاسەتی جیهانی، و ڕای خەڵک بەفیڕۆ دەدەین. ڕەواقییەت فێرمان دەکات کە بەختەوەریی ڕاستەقینە لە "ناوەوە"دایە؛ ئەوە گەردەلوولەکان نین ئێمە دەڕوخێنن، بەڵکو لێکدانەوەی ئێمەیە بۆ گەردەلوولەکان.

هونەری ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ فەنابووندا

ئیرڤین لە بەشێکی درەوشاوەی کتێبەکەدا باس لە تەکنیکی "وێناکردنی نەرێنی" دەکات. ئەمە جۆرێکە لە مێدیتەیشنی فەلسەفی. لەبری ئەوەی هەمیشە وەک "گەشبینێکی گەمژە" تەنها سەیری نیوەی پڕی لیوانەکە بکەین، ڕەواقی دەڵێت: بیر لەوە بکەرەوە کە دەکرا ئەم لیوانەت هەر نەبوایە!
ئەمە تەنها ڕاهێنان نییە بۆ خەمباری، بەڵکو هونەری قەدرزانینە. کاتێک مرۆڤ وێنای ئەوە دەکات کە ڕەنگە ئەمە دوا دیداری بێت لەگەڵ ئازیزێکی، یان دوا ساتەکانی بێت لە ماڵەکەیدا، ئەو کاتە چێژێکی قووڵتر لەو ساتانە دەبینێت. لە کۆمەڵگەی ئێمەدا کە هەمیشە چاومان لە "سووچی نادیار" و "داهاتووی تەمومژاوی"یە، ئەم فەلسەفەیە فێرمان دەکات چۆن بە هەموو وجودمانەوە لە "ئێستا"دا ئامادە بین.

ئەرک: سەمفۆنیای خۆشویستنی مرۆڤایەتی

ڕەواقییەت فەلسەفەی گۆشەگیری نییە، بەڵکو فەلسەفەی "ئەرک"ە. ئیرڤین جەخت دەکاتەوە کە ئێمە بەشێکین لە جەستەی مرۆڤایەتی. خۆشویستنی جۆری مرۆڤ تەنها دروشم نییە، بەڵکو پێویستییەکی بایۆلۆژی و ئەخلاقییە.

لە سەردەمی "تاکگەرایی" و "خۆپەرستیی مۆدێرن"دا، ئەم کتێبە دەمانگەڕێنێتەوە سەر ئەو ڕاستییەی کە ئارامیی دەروونی تەنها لە ڕێگەی خزمەتکردن بەوانی تر و ئەنجامدانی ئەرکە کۆمەڵایەتییەکانەوە بەدەست دێت. مرۆڤی ڕەواقی لە ناو قەرەباڵغیدایە بەڵام دڵی لای داناییە.

تەڵەی سەروەت و سێبەری ناوبانگ (افول و ژیانی مۆدێرن)

ئیرڤین زۆر بە وردی باس لەوە دەکات بۆچی فەلسەفە لە ژیانی ئێمەدا پاشەکشەی کرد. ئێمە لە جیهانی "نمایش"دا دەژین. نووسەر دەڵێت: ئێمە سامان وسەروەتمان بۆ خودی پارەکە ناوێت، بەڵکو بۆ ئەوەمانە کە خەڵک پێمان سەرسام بێت. ئەمە گەورەترین زیندانە کە مرۆڤ بۆ خۆی دروستی دەکات.

ژیانی مۆدێرن ئێمەی کردووە بە "کۆیلەی پەسندی خەڵک". ئێمە خانووەکانمان بۆ چاوی دراوسێ، و جلەکانمان بۆ چاوی ڕێبوارەکان دەپۆشین. ڕەواقییەت بانگەوازمان دەکات بۆ شکاندنی ئەم زنجیرانە. ئیرڤین دەڵێت: "ئەگەر دەتەوێت ئازاد بیت، دەبێت فێری ئەوە بیت کە ڕای خەڵک بێ بایەخ بێت لەلات."


بۆچی بۆ مرۆڤی کورد ئەو کتێبە گرینگە؟ (گونجاندنی لەگەڵ ژیانی ئێستا)

بۆ ئێمەی کورد، کە مێژوومان پڕە لە (ڕووداوە ناخۆشەکان)، ڕەواقییەت نامۆ نییە، بەڵکو پێویستییە.
١. بەرگری بەرامبەر قەیران: کاتێک لە کوردستان قەیرانێکی دارایی یان سیاسی ڕوودەدات، مرۆڤی ڕەواقی ناوەووەی خۆی ناڕوخێنێت؛ چونکە ئەو دەزانێت کە جیهانی دەرەوە لە ژێر ڕکێفی ئەودا نییە، بەڵکو تەنها ڕەفتار و کاردانەوەکانی خۆی هی ئەون.
٢. دژە-مۆدێلگەرایی: لە کۆمەڵگەیەکدا کە کێبڕکێی ماددی خەریکە ڕۆحی مرۆڤەکان دەکوژێت، ئەم کتێبە پێمان دەڵێت: "ئەو لیوانەی لە دەستتایە، موعجیزەیە، پێویست ناکات لیوانی ئاڵتوونی ئەوانی ترت هەبێت بۆ ئەوەی تینوێتیت بشکێنیت."

کۆتایی:
کتێبی "فەلسەفەیەک بۆ ژیان" بانگهێشتنامەیەکە بۆ گەڕانەوە بۆ ماڵەوە؛ ماڵە ڕاستەقینەکەمان کە "هۆشیاری و دانایی"یە. وەک چۆن ئیرڤین دەڵێت، جیهان شوێنێکی سەرسوڕهێنەرە بۆ ئەو کەسەی فێری چێژبینین بووە لە شتە سادەکان. ئەم کتێبە فێرمان دەکات چۆن لە ناو جەنجاڵیدا ئارام بین، و لە ناو هەژاریدا دەوڵەمەند، و لە ناو مردندا بە زیندوویی بمێنینەوە.