میتافیزیکی نوور: لە نێوان دوانەیی "ئەسراری یوحننا" و یەکێتیی
"ئیشراق" و ئایینە کوردییەکاندا
پێشەکی: گەردوونناسیی ڕووناکی
لە مێژووی ئەندێشەی مرۆڤایەتیدا، "ڕووناکی" تەنها دیاردەیەکی
فیزیکی نەبووە، بەڵکو وەک جەوهەری بوون و ڕەسەنایەتی مەعریفە ناسراوە. لەم
توێژینەوە کورتەدا، هەوڵ دەدەین بەراوردکارییەکی ئۆنتۆلۆژی لە نێوان سێ قوتابخانەی
گەورەی مەعریفیدا بکەین: گنۆستیزمی مەسیحی (ئەسراری یوحننا)، فەلسەفەی ئیشراقی
سوهرەوەردی، و سیستەمە لاهوتییەکانی کورد (ئێزدیاتی و یارسانی)، بە مەبەستی
دیاریکردنی پێگەی "تاریکی" لە بەرانبەر "ڕووناکی"دا.
١. گنۆستیزمی ڕادیکاڵ: تاریکی وەک "هەڵەی گەردوونی"
کتێبی "ئەسراری یوحننا" (Apocryphon of John) نوێنەرایەتی تێڕوانینێکی "دوانەیی دژبەر" (Radical Dualism) دەکات. لەم دەقەدا، جیهان نەک وەک بەرهەمێکی پیرۆز، بەڵکو وەک دەرەنجامی
کارەساتێکی میتافیزیکی وێنا دەکرێت. لێرەدا، ڕووناکی (The Monad) و تاریکی The) Demiurge/Yaldabaoth) دوو جەمسەری نەسازاون.
تاریکی لێرەدا "تەواوکەر" نییە، بەڵکو "زیندان"ە. جیهانی
ماددی پەردەیەکی غەلیزە کە پریشکە خوداییەکان (Divine Sparks) تێیدا دیل کراون. کەواتە، پەیوەندی نێوان ڕووناکی و تاریکی، پەیوەندییەکی
"دیالێکتیکی" نییە کە بەرەو هاوسەنگی بڕوات، بەڵکو ململانێیەکی ڕەهایە
بۆ ڕزگاربوون و گەڕانەوە بۆ "پلێڕۆما" (جیهانی ڕووناکی ڕەها).
٢. سوهرەوەردی و ئیشراق: تاریکی وەک "سێبەری بوون"
شێخی ئیشراق، شەهابەدینی سوهرەوەردی، کە کاریگەریی قووڵی حیکمەتی
"خوسرەوانی" وشارستانییەتی زاگرۆسی
لەسەر بووە، وەرچەرخانێکی فەلسەفی لەم
تێڕوانینەدا دروست دەکات. لای سوهرەوەردی، "نوری ئەنوەر" (خودا)
سەرچاوەی هەموو شتێکە و ئەوەی پێی دەوترێت تاریکی، بوونێکی سەربەخۆی نییە (عدم
عینی نییە).
سوهرەوەردی تاریکی بە "غەسەق" (تاریکیی شەو) ناودەبات و وەک
پلەیەکی نزمی ڕووناکی سەیری دەکات. لێرەدا تاریکی وەک "پێویستییەک بۆ
دەرکەوتن" (Tajalli) دەردەکەوێت. ئەگەر "سێبەر"
نەبێت، ڕادەی ڕووناکی ناناسرێت. کەواتە فەلسەفەی ئیشراق پردێکە لە نێوان
"دوانەیی" و "یەکێتیی بوون"دا، کە تێیدا تاریکی وەک بەشێکی
ناتەواو بەڵام پێویست لە سیستەمی تیشکاویدا دەبینرێت.
٣. ئایینە کوردییەکان: سەمای هاوسەنگیی دژەکان
لە قوتابخانە عیرفانییەکانی کورددا (ئێزدیاتی و یارسانی)، تێگەیشتن بۆ
ڕووناکی و تاریکی دەگاتە قۆناغی "یەکێتیی دژەکان" (Coincidentia
Oppositorum). لێرەدا، تاریکی (شەڕ یان ماددە) نەک
هەر دژی ڕووناکی نییە، بەڵکو لە گەڵیدا یەکدەگرێتەوە بۆ دروستکردنی مانای ژیان.
- لە ئێزدیاتیدا،
گەردوون بەبێ ململانێی هەمیشەیی نێوان ڕووناکی و تاریکی بەڕێوە ناچێت؛ ئەوان
دوو ڕووی یەک دراون کە لە زاتی خوداوە سەرچاوە دەگرن.
- لە یارسانییدا، جیهانی "دوون بە دوون" و گەشتی ڕۆح لە ناو جەستە (ماددە/تاریکی)، پرۆسەیەکی پیرۆزە بۆ گەیشتن بە "حەقیقەت".
ئەنجام: لە "ڕەتکردنەوە"وە بۆ "قبوڵکردن"
بەراوردکارییەکی ورد نیشانمان دەدات کە "ئەسراری یوحننا"
نوێنەرایەتی فەلسەفەیەکی "ماددە-نەوێر" و جیهان-گریز دەکات کە تێیدا
تاریکی تەنها شەڕە. بەڵام فەلسەفەی ئیشراقی سوهرەوەردی و ئایینە ڕەسەنە
کوردییەکان، خاوەنی تێڕوانینێکی "تەواوکاری"ن (Complementary).
لای سوهرەوەردی و یارسان و ئێزدی، ڕووناکی و تاریکی وەک "ڕۆژ و
شەو" وان؛ هیچ کامیان بەبێ ئەویتر مانا بەخش نین. ئەمە ئەو خاڵە جەوهەرییەیە
کە حیکمەتی ڕۆژهەڵاتی لە گنۆستیزمی ڕۆژئاوایی جیا دەکاتەوە: یەکەمیان بە دوای
"بڕینەوە و ڕاکردن" لە تاریکی دەگەڕێت، و دووەمیان بە دوای "ناسین
و تێپەڕاندن" لە ناو تاریکیدا بۆ گەیشتن بە نوورێکی باڵاتر.
سەرچاوە فەلسەفییەکان:
- حکمة
الإشراق، سوهرەوەردی.
- The Nag Hammadi Library (Apocryphon of
John).
- ئایینی یارسانی و ئێزدیاتی (لێکۆڵینەوە مێژوویی و فەلسەفییەکان).
