نەفرینی هۆشیاری

 

نەفرینی هۆشیاری

کاتێک زانیاری ، مرۆڤ لە جیهانی پێشوو و کۆمەڵگە دوور دەخاتەوە

خوێندنەوەیەکی ئەدەبی ـ فەلسەفی بە ڕۆحی فەلسەفەی نیچە

پێشەکی

هۆشیاربوونەوە هەمیشە بە مانای ئارامی و ڕزگاربوون نییە. هەندێک جار زانیاری دەرگایەک دەکاتەوە کە دوای چوونە ژوورەوەی، گەڕانەوە بۆ جیهانی سادەی پێشوو مەحاڵ دەبێت. مرۆڤ تا ئەو کاتەی ڕووداوەکان تەنیا وەک ئەوەی لە ڕووەوە دەردەکەون وەردەگرێت، دەتوانێت بە ئاسوودەیی لە ناو باوەڕە باوەکان، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و وێنە ئامادەکراوەکانی ژیاندا بژیێت. بەڵام کاتێک دەست دەکات بە پرسیارکردن، لێکۆڵینەوە و گەڕان بەدوای هۆکارە شاراوەکانی ڕووداوەکاندا، جیهان چیتر بەو شێوەیە نامێنێتەوە کە پێشتر دەیبینی.

لە ڕوانگەیەکی نزیک بە فەلسەفەی فریدریش نیچەوە، هۆشیاری تەنیا کۆکردنەوەی زانیاری نییە؛ بەڵکو شکاندنی پەردەی ئەو مانا و بەهایانەیە کە کۆمەڵگە وەک حەقیقەتی کۆتایی بە مرۆڤیان ناساندووە. ئەم شکاندنە، لە هەمان کاتدا کە ئازادییە، دەکرێت ببێتە سەرچاوەی تەنیایی، نامۆبوون و دوورەپەرێزی.

کۆتایی جیهانی سادە

مرۆڤی هۆشیار هەر ڕووداوێک بە ڕووکارەکەیەوە قبوڵ ناکات. لە خۆی دەپرسێت: بۆچی ئەمە ڕوویدا؟ کێ لە پشت ئەم بڕیارەوەیە؟ چ بەرژەوەندییەک لە پشت ئەم هەڵوێستە شاردراوەتەوە؟ بۆچی هەمان ڕووداو بە چەند شێوەی جیاواز باس دەکرێت؟ کێ حەقیقەت دیاری دەکات و کێ لە پاڵ ئەو «حەقیقەتە» سوودمەند دەبێت؟

ئەم پرسیارانە بە هێواشی جیهانی سادە و یەکڕەنگی مرۆڤ تێک دەدەن. ئەو تازە تێدەگات کە جیهان تەنیا لە ڕووداوە دیارەکان پێک نەهاتووە؛ بەڵکو لە تۆڕێکی ئاڵۆزی دەسەڵات، بەرژەوەندی، ترس، ئارەزوو، تەماع، خۆپاراستن و دەستکاریکردنی هۆشی مرۆڤەکان دروست بووە.

لەو ساتەوە، مرۆڤ ناتوانێت وەک پێشوو سەیری ژیان بکات. پەردەکە کە لادرا، گەڕاندنەوەی بە ئاسانی ناکرێت. ئەوەی جارێک بینیوتە، چیتر ناتوانێت وانمود بکات کە نەیدیوە.

ماسکە کۆمەڵایەتییەکان

کۆمەڵگە بۆ بەردەوامبوونی خۆی پێویستی بە ڕێککەوتن، یاسا، نەریت و ڕۆڵە کۆمەڵایەتییەکان هەیە. بەڵام ئەم ڕۆڵانە هەمیشە ناسنامەی ڕاستەقینەی مرۆڤەکان نیشان نادەن. زۆرجار تاک ماسکێک دەپۆشی تا لەلایەن کۆمەڵگەوە قبوڵ بکرێت، بەرژەوەندییەکانی بپارێزێت یان لاوازییەکانی بشارێتەوە.

لە پشت متمانەبەخۆبوونێکی ساختەدا دەکرێت ترسێکی قووڵ هەبێت. لە پشت میهرەبانییەکی نمایشییەوە، چاوەڕوانیی سوودێک شاردراوەتەوە. هەندێک جار لە پشت وتاری ئەخلاقییەوە، ئارەزووی کۆنترۆڵکردنی ئەوانی دیکە هەیە؛ هەروەها لە پشت دروشمی خزمەتکردنی گشتییەوە، بەرژەوەندیی تایبەتی خۆی دەشاردرێتەوە.

لە فەلسەفەی نیچەدا، پێویستە مرۆڤ تەنیا گوێ لە وشە جوانەکان نەگرێت، بەڵکو لە پاڵنەری پشت ئەو وشانە بپرسێت. پرسیاری بنەڕەتی ئەوە نییە کە «ئەم کەسە چی دەڵێت؟»، بەڵکو ئەوەیە: «چ هێز، ترس یان بەرژەوەندییەک وای لەم کەسە کردووە ئەمە بڵێت؟»

مرۆڤی هۆشیار بە هێواشی فێر دەبێت جیاوازیی نێوان ڕوخسار و ناوەڕۆک، نێوان وشە و کردار، و نێوان ڕۆڵی کۆمەڵایەتی و خودی ڕاستەقینە ببینێت. لێرەوەیە کە بەشێکی زۆر لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان بۆی وەک شانۆیەکی گەورە دەردەکەون؛ شانۆیەک کە هەر کەسێک ڕۆڵێک دەگێڕێت و هەوڵ دەدات ئەو بەشەی خۆی بشارێتەوە کە لەگەڵ چاوەڕوانیی کۆمەڵگەدا ناگونجێت.

یەکەم نرخ: لەدەستدانی بێتاوانی

یەکەم شتێک کە مرۆڤی هۆشیار لەدەستی دەدات، سادەیی و بێ تاوانیی پێشوویەتی. ئەو چیتر ناتوانێت هەموو پێکەنینێک بە دۆستایەتی، هەموو دروشمێک بە حەقیقەت و هەموو پەیوەندییەک بە خۆشەویستی لێک بداتەوە. ئەمە بە مانای گومانکردن لە هەموو کەس نییە؛ بەڵکو بە مانای ئەوەیە کە مرۆڤ فێر بووە ڕووکار بە تەواوی یەکسان بە ناوەڕۆک نییە.

زانیاری، مرۆڤ لە تاریکی ڕزگار دەکات، بەڵام هەمان ڕووناکی دەتوانێت هەندێک دیمەنی ناخۆش نیشان بدات. پێشتر جیهان سادەتر بوو، چونکە زۆر شت نەبینراو بوون؛ نەک لەبەر ئەوەی بوونیان نەبوو، بەڵکو لەبەر ئەوەی چاوی مرۆڤ هێشتا فێری بینینیان نەبوو.

لەو ڕووەوە، هۆشیاری جۆرێک لە دەرچوونە لە بەهەشتی نەزانیندا. مرۆڤ دوای ناسینی حەقیقەت، چیتر ناتوانێت بگەڕێتەوە بۆ ئەو ئاسوودەییەی کە لە نەزانینەوە سەرچاوەی گرتبوو.

کاتێک حەقیقەت بە خەڵک دەڵێیت

لە قۆناغی یەکەمی هۆشیاربوونەوەدا، مرۆڤ ئارەزوویەکی بەهێزی هەیە بۆ ئەوەی دۆزینەوەکانی لەگەڵ ئەوانی دیکە هاوبەش بکات. وا دەزانێت ئەگەر خەڵکیش ئەوە ببینن کە ئەو بینیویەتی، هەڵوێست و شێوازی ژیانیان دەگۆڕێت. بۆیە دەست دەکات بە باسکردنی ماسکەکان، درۆ کۆمەڵایەتییەکان، یارییەکانی دەسەڵات و پاڵنەرە شاراوەکانی مرۆڤ.

بەڵام زۆرجار وەڵامی کۆمەڵگە سوپاسگوزاری نییە. پێی دەڵێن:

«نەخێر، تۆ زۆر بیر دەکەیتەوە.»

«تۆ لە ڕادە بەدەر گومانکاری.»

«جیهان ئەوەندەش خراپ نییە.»

یان بە سادەیی حوکمی دەدەن کە: «تۆ شێت بوویت.»

هۆکارەکە ئەوە نییە کە هەموو جار مرۆڤی هۆشیار بەڕاستی دەگات؛ چونکە ئەویش دەکرێت هەڵە بکات، تووشی گومانکاریی توندڕەوانە ببێت یان لێکدانەوەی خۆی بە حەقیقەتی کۆتایی بزانێت. بەڵام هۆکارێکی دیکەش هەیە: حەقیقەت هەمیشە دڵخۆشکەر نییە. زۆر کەس حەز ناکات ئەو چوارچێوەیە بشکێنێت کە ئارامیی دەروونیی بۆ دروست کردووە. هەندێک جار مرۆڤ درۆیەکی ئارامبەخش بە حەقیقەتێکی ئازاربەخش پێ باشترە.

نامۆبوون لە ناو کۆمەڵگە

دوای ماوەیەک، مرۆڤی هۆشیار دەگاتە خاڵێک کە هێشتا لە ناو خەڵکدا دەژی، بەڵام هەست دەکات بە تەواوی سەر بەو جیهانە نییە. گفتوگۆ ڕۆژانەکان، ململاێ بچووکەکان، شانازییە ساختەکان و پێشبڕکێی کۆمەڵایەتی چیتر هەمان مانای پێشوویان بۆ نامێنێت.

ئەو خەڵک دەبینێت، بەڵام لەگەڵ ڕووکارەکانیاندا ناوەستێت. وشەکان دەبیستێت، بەڵام گوێی لە پاڵنەرە نادیارەکانی پشت وشەکانیش دەبێت. پێکەنین دەبینێت، بەڵام هەندێک جار ترس، تەماع یان ڕقێکی شاراوە لە پشتیدا دەدۆزێتەوە.

لێرەدا تەنیایی، تەنیا نەبوونی خەڵک لە دەوروبەر نییە. مرۆڤ دەکرێت لە ناو کۆمەڵێکی گەورەدا بێت، بەڵام هەست بکات هیچ کەسێک زمانی ناوخۆیی ئەو تێناگات. ئەمە تەنیایییەکی بوونییە؛ واتە تەنیاییی ئەو کەسەی کە شتێکی بینیوە، بەڵام ناتوانێت بە ئاسانی بە ئەوانی دیکەی بگەیەنێت.

مەترسیی لووتبەرزیی هۆشیاری

لەگەڵ ئەوەشدا، پێویستە جیاوازییەکی بنەڕەتی لە نێوان هۆشیاری و لووتبەرزی دابنرێت. ئەوەی مرۆڤ شتێکی زیاتر تێبگات، مافی ئەوەی پێ نادات خۆی لە ئەوانی دیکە بەرزتر بزانێت. هۆشیاریی ڕاستەقینە دەبێت مرۆڤ خاکیتر بکات؛ چونکە هەرچی زانیاریی زیاتر دەبێت، زیاتر دەزانێت کە چەند شتی نەزانیوە.

ئەگەر تاک باوەڕ بکات تەنیا ئەو حەقیقەتی بینیوە و هەموو ئەوانی دیکە لە تاریکیدان، ئەوا هۆشیارییەکەی دەکرێت ببێتە ئایدیۆلۆژیایەکی نوێ. لەو کاتەدا ماسکێکی کۆن لادەبات، بەڵام ماسکێکی نوێ بە ناوی «من هەموو شتێک دەزانم» لەبەر دەکات.

بۆیە هۆشیاریی تەندروست لەگەڵ گومانکردن لە خۆ، توانای گوێگرتن و قبوڵکردنی فرەڕەهەندیی حەقیقەت دەڕوات. مرۆڤی پێگەیشتوو خۆی بە سەرتر لە خەڵک نازانێت؛ بەڵکو تەنیا دەزانێت کە چیتر ناتوانێت بە چاوی پێشووی خۆی سەیری جیهان بکات.

تەنیایی وەک نرخی بینین

هۆشیاری دەتوانێت هاوڕێیەتییە ساختەکان کەم بکاتەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا ڕێگا بۆ پەیوەندییە ڕاستەقینەکان دەکاتەوە. مرۆڤەکان لەوانەیە لە تۆ دوور بکەونەوە، چونکە ئامادە نین لە ئاوێنەی پرسیارەکانتدا خۆیان ببینن. لەوانەیە تۆش هەندێک پەیوەندی بەجێ بهێڵیت، چونکە چیتر ناتوانیت لە ناو نمایشی درۆیندا بەشدار بیت.

بەڵام ئەم تەنیاییە هەمیشە سزا نییە؛ هەندێک جار بۆشاییەکە بۆ ناسینی خۆ. لە کاتی دوورکەوتنەوە لە دەنگ و فشارەکانی کۆمەڵگەدا، مرۆڤ دەرفەت دەدۆزێتەوە لە خۆی بپرسێت:

من بەڕاستی کێم؟

کام بەها بە هەڵبژاردنی خۆمن و کامیان لەلایەن کۆمەڵگەوە بەسەرمدا سەپێنراون؟

ئەو ژیانەی دەیژیم، بەرهەمی ویستی خۆمە یان تەنیا دووبارەکردنەوەی چاوەڕوانییەکانی ئەوانی دیکەیە؟

لەم قۆناغەدا تەنیایی دەبێتە تاقیگەی خۆناسین. مرۆڤ فێر دەبێت مانای ژیان لە دەرەوە چاوەڕوان نەکات، بەڵکو خۆی بەشداریی دروستکردنی مانا بکات.

ئایا هۆشیاری نەفرینە؟

هۆشیاری کاتێک دەبێتە نەفرین کە مرۆڤ لە ناو گومان، ڕەشبینی و دوورکەوتنەوەدا زیندانی بکات؛ کاتێک هەموو پەیوەندییەک بە فێڵ، هەموو میهرەبانییەک بە بەرژەوەندی و هەموو مرۆڤێک بە درۆزن ببینێت. چونکە ئەوەی ماسک و ساختەکاری لە کۆمەڵگەدا هەیە، بە مانای نەمانی خۆشەویستی، دڵسۆزی، هاوڕێیەتی و ڕاستگۆیی نییە.

بەڵام هۆشیاری دەتوانێت ببێتە ڕزگاری، ئەگەر مرۆڤ فێر بێت لەگەڵ حەقیقەتدا بژیێت، نەک تەنیا لەبەر حەقیقەت ئازار بکێشێت. ئامانجی زانیاری ئەوە نییە مرۆڤ لە ژیان بێزار بکات؛ بەڵکو دەبێت توانای هەڵبژاردنی هۆشیارانەی پێ ببەخشێت.

هۆشیاریی پێگەیشتوو ئەوە نییە هەموو شتێک ڕەش ببینیت؛ بەڵکو ئەوەیە تاریکی ببینیت، بەڵام بوونی ڕووناکیش لەبیر نەکەیت. ماسکەکان بناسیت، بەڵام هێشتا دەرفەت بە مرۆڤ بدەیت ڕاستگۆ بێت. فێڵ و یارییەکانی دەسەڵات تێبگەیت، بەڵام خۆت نەبیتە بەشێک لە هەمان یاری.

کۆتایی

کاتێک مرۆڤ جارێک بە قوڵی سەیری جیهان دەکات، چیتر ئەو مرۆڤەی پێشوو نابێت. زانیاری هەندێک دەرگا دەکاتەوە و هەندێک پەردە هەمیشەیی لادەبات. لە دوای ئەوە، گەڕانەوە بۆ بێ ئاگاییی پێشوو ناممکینە.

ئەو لەوانەیە تەنیا بێت، لەوانەیە هەندێک پەیوەندی لەدەست بدات و لەوانەیە لەلایەن ئەوانەوە کە نایانەوێت لە خەوی ئارامبەخشی خۆیان هەستنەوە، بە شێت و زیادەڕەو ناوزەد بکرێت. بەڵام ئەگەر بتوانێت هۆشیاریی خۆی لە لووتبەرزی، ڕق و ڕەشبینی بپارێزێت، ئەوا تەنیایییەکەی تەنیا نەفرین نابێت؛ دەبێتە نرخێک بۆ ئازادی و خۆناسین.

نرخی باشتر بینینی جیهان ئەوەیە کە چیتر ناتوانیت وەک پێشوو سەیری بکەیت. نرخی ناسینی ماسکەکان ئەوەیە کە چیتر بە ئاسانی فریویان ناخۆیت. نرخی تێگەیشتن لە خەڵک ئەوەیە کە هەندێک جار لێیان دوور دەکەویتەوە؛ بەڵام لە کۆتاییدا، لەوانەیە لە هەر کاتێکی دیکە زیاتر لە خۆت نزیک ببیتەوە.

هۆشیاری هەمیشە بەختەوەری نابەخشێت؛ بەڵام دەکرێت ڕاستگۆیی ببەخشێت. لەوانەیە ژیان ئاسانتر نەکات، بەڵام وا دەکات ژیانی خۆت بژیت، نەک ئەو ژیانەی کە ئەوانی دیکە بۆیان دیاری کردوویت.

 

کاتێک تاج دەکەوێت و مرۆڤایەتی دەمێنێتەوە

 

کاتێک تاج دەکەوێت و مرۆڤایەتی دەمێنێتەوە

لە ڕۆژی نۆی ئەیلوولی ٢٠٢٦دا، ئۆسلۆ تەنها پایتەختی نۆروێژ نەبوو؛ شارێک بوو لەبەرگی ماتەمدا، شارێک کە بێدەنگییەکەی لە هەر وتارێک قووڵتر بوو. هەزاران مرۆڤ لە شەقامەکان وەستابوون، نەک تەنها بۆ دوا بەڕێکردنی پاشایەک، بەڵکو بۆ ماڵئاوایی لە بەشێک لە بیرەوەریی هاوبەشی خۆیان.

لەو ڕۆژەدا تاج بە هێواشی کەوت، بەڵام ئەوەی مایەوە مرۆڤ و مێهرەبانی پاشا بوو؛ مرۆڤێک کە شکۆی خۆی نەک لە کورسی و دەسەڵات، بەڵکو لە نزیکبوونەوەی لە خەڵک و لە توانای قبوڵکردنی جیاوازییەکاندا دەبینی.

هاراڵدی پێنجەم بۆ زۆرێک لە نۆروێژییەکان تەنها پاشا نەبوو؛ دەنگێک بوو کە دەیگوت نیشتمان موڵکی ڕەگەزێک، ئایینێک یان نەوەیەکی دیاریکراو نییە. نیشتمان لەو کاتەدا دروست دەبێت کە مرۆڤەکان، بە هەموو جیاوازییەکانیانەوە، بتوانن لە یەکدی بپرسن: «چۆنی؟» و بە ڕاستی چاوەڕێی وەڵامەکە بن.

ئەو گوتە بەناوبانگەی ــ «نۆروێژ ئێوەن، نۆروێژ ئێمەین» ــ تەنها دەربڕینێکی جوان نەبوو؛ پەیمانێکی ئەخلاقی بوو. واتای ئەوە بوو کە ناسنامە دیوار نییە، بەڵکو پردە؛ مۆڵەتنامەی دەرکردنی کەسانی تر نییە، بەڵکو بانگهێشتنامەیەکە بۆ بەشداری. نیشتمان تەنها ئەو خاکە نییە کە مرۆڤ لەسەری لەدایک دەبێت؛ هەندێک جار ئەو خاکەیە کە دوای ساڵانێک ئاوارەیی، لەسەری هەست بە ئارامی و سەلامەتی دەکەیت.

من وەک پەنابەرێک کە لە نۆروێژ دەژیم، ئەم وشانە بە شێوەیەکی جیاواز دەبیستم. من لە خاکێکی تر  لەدایک بووم، بە زمانێکی تر خەونم بینی و لەگەڵ بیرەوەرییەکانی نیشتمانێکی دوور گەیشتمە ئەم وڵاتە. بەڵام مرۆڤ دەتوانێت دوو نیشتمانی لە دڵدا هەبێت؛ یەکێک کە ڕەگ و ڕیشەکانی لێوە هاتوون و یەکێک کە لە کاتی تەنگانەدا دەرگاکانی بەڕووی کردووەتەوە.

پەنابەر تەنها کەسێک نییە کە سنوورێکی بڕیوە؛ کەسێکە کە دەبێت لە نێوان دوو جیهاندا پێناسەی خۆی دووبارە بنووسێتەوە. لە سەرەتادا، نیشتمانی نوێ تەنها ناونیشانێکە لەسەر کارتێکی نیشتەجێبوون؛ بەڵام بە تێپەڕبوونی کات دەبێتە شەقامەکان و بیرەورییەکانی ڕۆژانە، زمانی منداڵەکەت، شوێنی کارەکەت، هاوسێکانت و ئەو ئاسمانەی کە ژێریدا هیوای بە داهاتووی دەبینی.

ئەمڕۆ، خۆشحاڵی نۆروێژ خۆشحاڵی ئێمەشە، سەرکەوتنی نۆروێژ سەرکەوتنی ئێمەشە و خەم و پەژارەکەشی تەنها خەمی ئەوان نییە. چونکە پەنابەری ڕاستەقینە تەنها پەنای جەستەیی وەرناگرێت؛ بە هێواشی دەبێتە بەشێک لە یادەوەری، بەرپرسیارێتی و چارەنووسی کۆمەڵگای نوێ.

لە ڕۆژی ماتەمدا، منیش هەستم کرد شتێک لە ناو دڵمدا بێدەنگ بووە. نەک لەبەر ئەوەی لە ژێر سایەی تاجێکدا ژیاوم، بەڵکو لەبەر ئەوەی لە وڵاتێکدا ژیاوم کە پاشاکەی دەیوێرا بڵێت موسڵمان، مەسیحی، باوەڕدار و بێ باوەڕ، هاوڕەگەزخواز و دگرڕەگەزخواز، کۆچبەر و لەدایکبووی ئەم خاکە، هەموویان بەشێکن لە «ئێمە».

ڕەنگە شکۆی ڕاستەقینەی دەسەڵات لەوەدا نەبێت کە خەڵک لەبەردەمی تاجدا سەریان دابخەن؛ بەڵکو لەوەدا بێت کە خاوەنی تاج بتوانێت لەبەردەمی شکۆی مرۆڤدا سەری دابخات. پاشایەک کۆچی دوایی دەکات، تاجەکەی دەگوازرێتەوە و ڕێوڕەسمەکان کۆتاییان دێت، بەڵام ئەو وشانەی مرۆڤەکان بە یەکەوە گرێ دەدەن، دەمێننەوە.

ئەو وتەیەی بە سەید جەمالەدینی ئەسەدئابادی دەدرێتە پاڵ ــ «لە ڕۆژئاوا ئیسلامم بینی، بەڵام موسڵمانم نەبینی؛ لە ڕۆژهەڵات موسڵمانم بینی، بەڵام ئیسلامم نەبینی» ــ پرسیارێکی قووڵ دەخاتە بەردەممان: ئایا بایەخە مرۆییەکان بە ناو و نیشانەوە دەناسرێن، یان بە کردار؟

دادپەروەری، میهرەبانی، قبوڵکردنی جیاوازی و پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ، پێش ئەوەی موڵکی ئایینێک یان کولتوورێک بن، میراتی هاوبەشی مرۆڤایەتین. هەر کۆمەڵگایەک ئەم بایەخانە بپارێزێت، ڕۆحی مرۆڤایەتی لە ناویدا زیندووە؛ تەنانەت ئەگەر بە ناوێکی ئایینی بانگی نەکات.

من لە نۆروێژ فێربووم کە نیشتمان تەنها شوێنی لەدایکبوون نییە؛ نیشتمان ئەو شوێنەیە کە مرۆڤ لێی بە کەرامەتەوە دەژی، دەنگی دەبیسترێت و منداڵەکەی بە ترسەوە سەیری داهاتوو ناکات. لەبەر ئەوە، بەشداریی من لە خەمی ئەم وڵاتە سپاسگوزاریی میوانێک نییە؛ هەستی هاونیشتمانییەکە کە چارەنووسی خۆی لە چارەنووسی ئەم کۆمەڵگایە جیا نابینێتەوە.

دوا بەڕێکردنی هاراڵدی پێنجەم، تەنها داخستنی لاپەڕەیەک لە مێژووی پاشایەتی نەبوو؛ بیرخستنەوەی ئەو ڕاستییە بوو کە هەموو تاجێک ڕۆژێک دەکەوێت، هەموو دەسەڵاتێک کۆتایی دێت و هەموو ناونیشانێک دەسڕێتەوە. ئەوەی دەمێنێتەوە، ئەو شوێنەیە کە مرۆڤ لە دڵی مرۆڤەکانی تردا دروستی کردووە.

لەبەر ئەوە، لەگەڵ خەڵکی نۆروێژدا بەشداری ئەم خەمە دەکەم و دەڵێم:

پاشایەک ڕۆیشت، بەڵام بیرۆکەی نۆروێژێکی یەکگرتوو مایەوە؛ نۆروێژێک کە تێیدا هیچ مرۆڤێک بەهۆی ناو، ڕەنگ، ڕەگەز، ئایین یان شوێنی لەدایکبوونی، نامۆ نییە. نۆروێژێک کە ئێمەی پەنابەریش تەنها لە شادی و ئارامییەکانی سوودمەند نین، بەڵکو لە خەم، بەرپرسیارێتی و بنیاتنانی داهاتووشیدا بەشدارین.

چونکە ئێمە تەنها لە نۆروێژ ناژین؛ بەڵکو، بە هەموو جیاوازی و بیرەوەرییەکانمانەوە، بەشێکین لە نۆروێژ.

بەڕاستی: نۆروێژ ئێوەن، نۆروێژ ئێمەین.

 

از پادشاهی تا اژدهاپیکری: روند شیطان‌سازی «ایشتوویگو» (آستیاک) در تاریخ و اسطوره

 

از پادشاهی تا اژدهاپیکری: روند شیطان‌سازی «ایشتوویگو» (آستیاک) در تاریخ و اسطوره

تاریخ اغلب توسط فاتحان نوشته می‌شود، اما گاهی این روایت‌ها فراتر از دگرگون کردن وقایع می‌روند و به «شیطان‌سازی» (Demonization) کاملِ دشمنِ مغلوب می‌انجامند. ایشتوویگو (که در منابع یونانی آستیاک نامیده می‌شود)، آخرین پادشاه امپراتوری ماد، بارزترین نمونه از شخصیتی تاریخی است که در گذار زمان، از یک پادشاه مقتدر به یک موجود اهریمنی و خون‌خوار در اساطیر بدل شد.

۱. سقوط تاریخی و زمینه‌های سیاسی

ایشتوویگو (دوران حکومت: ۵۸۵–۵۵۰ پیش از میلاد) فرزند هووخشتره بود. بر اساس روایت‌های تاریخی (مانند هرودوت)، او در پی شورش سردارانش و حمله نوه‌اش، کوروش بزرگ، پادشاهی را از دست داد. برای مشروعیت بخشیدن به سلسله جدید (هخامنشیان) و توجیه فروپاشی مادها، لازم بود تصویر ایشتوویگو به عنوان حاکمی ظالم، سست‌عنصر یا نفرین‌شده ترسیم شود.

۲. روایت هرودوت: نخستین گام‌های هیولاسازی

هرودوت در کتاب‌های خود، تصویری نیمه‌افسانه‌ای از آستیاک ارائه می‌دهد. او از خواب‌های ترسناک آستیاک می‌گوید که در آنها پیش‌بینی می‌شود نوه‌اش او را سرنگون خواهد کرد. اوج قساوت آستیاک در روایت هرودوت، ماجرای «هارپاگ» است؛ جایی که آستیاک به دلیل نافرمانی هارپاگ، گوشت فرزند هارپاگ را پخته و در یک مهمانی به خوردِ پدرش می‌دهد. این روایت، نخستین بذرهای تصویر یک «پادشاه آدم‌خوار» را در تاریخ می‌کارد که مستقیماً با ویژگی‌های ضحاک در آینده پیوند می‌خورد.

۳. پیوند زبانی و اسطوره‌ای: ایشتوویگو و اژدهاک

نکته کلیدی در شیطان‌سازی آستیاک، در ریشه‌شناسی نام او و القابش نهفته است. در متون ارمنی و برخی روایات محلی، از او با نام «اژدهاک» یاد شده است.

• در اوستا، «اژی‌دهاک (Azhidahaka) »که  دیو-اژدهای سه‌سر و اهریمنی است که توسط فریدون شکست می‌خورد.
• به دلیل شباهت نام «ایشتوویگو/آستیاک» با واژه «اژدهاک»، حافظه جمعی ایرانیان و دستگاه‌های تبلیغاتی دوران‌های بعدی (به‌ویژه در اواخر دوران ساسانی)، شخصیت تاریخی آخرین شاه ماد را با آن موجود اساطیری ادغام کردند.

۴. از تخت پادشاهی تا شانه‌های ماردوش (ضحاک)

در شاهنامه فردوسی و متون پهلوی، آستیاک کاملاً در شخصیت «ضحاک» ذوب شده است. فرآیند شیطان‌سازی در اینجا به کمال می‌رسد:

• بوسه شیطان: در اسطوره، ابلیس بر شانه‌های ضحاک بوسه می‌زند و از جای بوسه‌ها دو مار می‌رویند. این مارها باید از «مغز سر جوانان» تغذیه کنند.
• تفسیر نمادین: این تصویرِ هولناک، در واقع استعاره‌ای سیاسی از بیدادگری و ستمگری پادشاهی است که برای بقای خود، نیروی حیاتی و اندیشه (مغز) نسل جوان کشورش را نابود می‌کند. شیطان در اینجا نه یک موجود خارجی، بلکه هم‌دست و مشاور پادشاه معرفی می‌شود تا مشروعیت الهی (فرّ ایزدی) از او سلب شود.

۵. چرا شیطان‌سازی؟

پناه بردن به «شیطان‌سازی» ایشتوویگو چندین هدف استراتژیک داشت:

1.    توجیه انتقال قدرت: شکست دادن یک پادشاه معمولی ممکن است غصب قدرت تلقی شود، اما نابود کردن یک «موجود شیطانی» یا «ضحاک‌صفت»، یک وظیفه مقدس و نجات‌بخش است.

2.    یکپارچگی ملی: با تبدیل دشمن سیاسی به یک نماد شر مطلق، پیروزی کوروش (یا در اسطوره، فریدون) به عنوان پیروزی نور بر ظلمت تعریف می‌شود.

3.    تخریب حافظه تاریخی مادها: با اهریمنی جلوه دادن آخرین شاه ماد، عظمت امپراتوری ماد زیر سایه وحشتِ شخصیت ضحاک محو شد.

نتیجه‌گیری

ایشتوویگو یا آستیاک، قربانی یک فرآیند پیچیده در اسطوره‌سازی شد. او از یک واقعیت تاریخی (پادشاهی که شکست خورد) به یک حقیقت نمادین (شر مطلقی که باید ریشه‌کن شود) تبدیل شد. داستان «مغزخواری» و «مارانِ دوشِ ضحاک»، والاترین شکلِ استفاده از ادبیات و مذهب برای بدنام کردن یک حاکم سیاسی در طول تاریخ است. امروزه باستان‌شناسان و مورخان سعی دارند چهره واقعی ایشتوویگو را از میان غبار این روایت‌های شیطان‌زده بیرون بکشند، اما قدرت اسطوره چنان است که نام او برای همیشه با نام ضحاک ماردوش گره خورده باقی مانده است.

 

ئیستیاگ و شەیتاناندنی مار

 

ئیستیاگ و شەیتاناندنی مار

خوێندنەوەیەکی مێژوویی–نیشانەناسی بۆ گۆڕینی دوایین پاشای ماد بۆ «زەحاکی مار لە سەرشان» و دووبارە داڕشتنەوەی میراتی مادی–میترایی

پوختە

ئەم توێژینەوەیە گریمانەی ئەوە دەخاتە بەرباس کە ڕەنگە ئیستیاگ، دوایین پاشای ماد، دوای شکستی بەرامبەر کورشی هەخامنشی و گواستنەوەی دەسەڵات لە مادەوە بۆ فارس، لە بیرەوەریی ئایینی و سیاسیی دواتردا «شەیتانێنرابێت». ناوەندی گریمانەکە ئەو پەیوەندییەیە کە لە نەریتی ئەرمەنیدا لە نێوان ئیستیاگ و «ئەژدەهاک» دروست کراوە، لەگەڵ گۆڕانی ئەژی‌ دەهاکی سێ‌ سەری ئەڤێستایی بۆ زەحاکی دوو مار لە سەر شانی شاھنامە. وتارەکە هەروەها تێزی ئەبولعەلا سوداوەر دەخاتە بەرباس کە دوو مارەکەی زەحاک بە ڕەمزە مارئاساکانی تاجی شاهانە و میترایی پەیوەست دەکات. بە بەراوردکردنی سەرچاوە بابلی، یۆنانی، ئەڤێستایی، پەهلەوی، ئەرمەنی و فارسییەکان، توێژینەوەکە جیاوازی دەکات لە نێوان ئیستیاگی مێژوویی و زەحاکی ئەفسانەیی، بەڵام ئەگەری تێکەڵبوونیان لە پرۆسەی دروستکردنی بیرەوەریی سیاسی ڕەت ناکاتەوە. ئەنجامەکە ئەوەیە کە «شەیتاناندنی ئیستیاگ» گریمانەیەکی بەهێزی نیشانەناسی و مێژوونووسییە، بەڵام پەیوەستکردنی ڕاستەوخۆی بە تەختێکی دوو سەرەمار و بانگەشەی گۆڕینی فەرمیی ئایینی ماد لە میتراییەوە بۆ زەردەشتی، هێشتا بەڵگەی شوێنەوارناسی و دەق ناسیی زیاتر دەوێت.

وشە سەرەکییەکان: ئیستیاگ، ماد، ئەژی‌دەهاک، زەحاک، مار، میترا، زەردەشتی، هەخامنشی، ئێزدی، یارسان، عەلەوی، بیرەوەریی سیاسی.

---

پێشەکی: مێژوو تەنها لەلایەن سەرکەوتووانەوە نانووسرێتەوە، بەڵکو ڕەمزەکانیش دووبارە مانادەکرێنەوە

کاتێک دەسەڵاتێکی سیاسی دەڕووخێت، تەنها پایتەخت و سامانی دەوڵەت ناگوازرێتەوە؛ ناو، نیشانە، خوداوەند، پیرۆز و دوژمنەکانیش لە ژێر دەستی دەسەڵاتی نوێدا دووبارە مانا دەکرێنەوە. زۆرجار فەرمانڕەوای سەرکەوتوو خۆی بە میراتگری ڕەوای پاشای پێشوو دەزانێت، بەڵام هەمان کات پێویستی بە ڕیوایەتێک هەیە کە ڕووخاندنی ئەو ڕەوا بکات. لەم پرۆسەیەدا، پاشای شکستخواردوو دەتوانێت لە «خاوەنی فەڕ»ەوە بگۆڕدرێت بۆ «ستەمکار»، و ڕەمزی پیرۆزی دەسەڵاتەکەی لە پاسەوان ەوە بگۆڕدرێت بۆ دێو.

ڕووخانی ئیستیاگ، دوایین پاشای ماد، لە نزیکەی ٥٥٠ پ.ز و سەرهەڵدانی کورشی دووەم یەکێک لە گرنگترین خاڵەکانی گۆڕانی دەسەڵات لە مێژووی ئێرانی کۆنە. سەرچاوەکان کورش بە سەرکەوتووی سیاسی پیشان دەدەن، بەڵام بیرەوەریی ئیستیاگ لە هەندێک نەریتی دواتردا بە وێنەی «ئەژدەهاک» تێکەڵ دەبێت؛ هەمان ناوەی کە لە میتۆلۆژیای ئێرانیدا بە ئەژی‌ دەهاک و لە شاھنامەدا بە زەحاکی دوو مار لە سەرشان دەگات.

ئەم هاوتاکردنە پرسیارێکی گرنگ دروست دەکات: ئایا زەحاکی مار لە سەرشان تەنها کەسایەتییەکی میتۆلۆژیی کۆنە، یان لە قۆناغی دواتردا بیرەوەریی ئیستیاگی مادی و ملمڵانێی نێوان میراتی مادی–میترایی و ئایدیۆلۆژیای نوێی شاهانەی هەخامنشی لە ناویدا تۆمار کراوە؟

١. ڕێباز و سنووری توێژینەوە

ئەم بابەتە لە ڕێبازی مێژوویی–بەراوردکاری، نیشانەناسی و شیکردنەوەی بیرەوەریی سیاسی سوود وەردەگرێت. سەرچاوەکان لە یەک ئاستدا نین: کتیبە بابلییەکان نزیکترن بە سەردەمی ئیستیاگ؛ هیرۆدۆت و کتزیاس ڕیوایەتی یۆنانییان تۆمار کردووە؛ ئەڤێستا و دەقە پەهلەوییەکان قۆناغە جیاوازەکانی میتۆلۆژیای زەردەشتی پیشان دەدەن؛ مووسا خۆرەناتسی ڕیوایەتی ئەرمەنیی چەند سەدە دواتر تۆمار کردووە؛ شاھنامەش بەرهەمی قۆناغێکی زۆر دواترە کە میراتی زارەکی، پەهلەوی و ئیسلامی لە یەک دەقدا کۆ دەکاتەوە.

بۆیە هاوشێوەییی ناو یان وێنە بە تەنها بەڵگەی یەکسانیی دوو کەسایەتی نییە. لە هەمان کاتدا، جیاوازیی مێژوویی ناتوانێت ئەگەری تێکەڵبوونی بیرەوەرییان لە قۆناغە دواترەکاندا ڕەت بکاتەوە. ئامانجی ئەم وتارە سەلماندنی ئەوە نییە کە «ئیستیاگ هەمان زەحاکە»؛ ئامانج ئەوەیە بپرسێت چۆن و بۆچی کەسایەتیی ئیستیاگ دەتوانێت لە ژێر ناوی ئەژدەهاکدا میتۆلۆژی بکرێت.

٢. ئیستیاگی مێژوویی: دوایین پاشای ماد

ئیستیاگ کوڕی کەیخسڕەوی مادی بوو و بە پێی هیرۆدۆت نزیکەی سی و پێنج ساڵ حوکمڕانی کرد. ناوی لە دەقە بابلییەکاندا بە شێوەی Iš-tu-me-gu و لە یۆنانیدا بە شێوەی Astyages هاتووە. خوێندنەوەی زمانەوانیی باو ناوەکە بە ڕەگێکی ئێرانی و مانایەکی نزیک بە «هاوێژەری ڕم» پەیوەست دەکات، نەک بە وشەی مار یان ئەژدەها.

لە ڕیوایەتی هیرۆدۆتدا، ئیستیاگ خەونی دەبینێت کە لە منداڵی کچەکەی، ماندانە، مەترسییەک بۆ دەسەڵاتەکەی دروست دەبێت. هەوڵ دەدات کورشی منداڵ بکوژێت، بەڵام منداڵەکە ڕزگاری دەبێت و دواتر دەسەڵاتی ماد دەڕووخێنێت. ئەم ڕیوایەتە خۆی قالەبێکی میتۆلۆژیی ناسراوە: فەرمانڕەوای پیر خەونی ڕووخانی خۆی دەبینێت، منداڵی هەڕەشەکار لە مردن ڕزگار دەبێت و پێشبینییەکە جێبەجێ دەکات.

بەڵام بەڵگە بابلییەکان کورتتر و سیاسیترن: سوپای ئیستیاگ لێی یاخی بوو، ئەویان دەستگیر کرد و ڕادەستی کورشیان کرد. ئەمە نیشان دەدات گۆڕانی دەسەڵات تەنها شەڕی نێوان دوو نەتەوە نەبووە؛ بەشێک لە دەسەڵات و ئەریستۆکراسیی مادی لە ناو گۆڕانەکەدا بەشدار بووە.

٣. ئەژی‌دەهاکی ئەڤێستایی و زەحاکی شاھنامە

ئەژی‌دەهاک لە ئەڤێستادا بوونەوەرێکی مارئاسای سێ‌دەم، سێ‌سەر و شەش‌چاوە. وشەی aži بە مانای مار یان ئەژدەهایە و Dahāka ناوی تایبەتی بوونەوەرەکەیە. لە دەقە زەردەشتییەکاندا ئەو بە هێزی درۆ، وێرانکاری و ئەنگرە مەینیوەوە پەیوەستە و لەلایەن ثرەیتاونە، کە دواتر بە فەرەیدوون ناسرا، شکست دەهێنێت.

لە شاھنامەدا ئەم ئەژدەها سێ‌ سەرە دەبێتە پاشایەکی مرۆیی بە ناوی زەحاک. ئیبلیس بە چەند جل و بەرگێکەوە نزیکی دەبێتەوە، لە دوایین جاردا شانەکانی ماچ دەکات و دوو مار لە شوێنی ماچەکان دەڕوێن. بۆ خۆراکی مارەکان هەر ڕۆژ مێشکی دوو گەنج پێشکەش دەکرێت. لێرەدا مار لە ئاژەڵێکی پیرۆز یان پاسەوانەوە بووەتە ئامێری بەردەوامیی ستەم: دەسەڵاتی پاشا بە خوێن و مێشکی گەنجان دەژی.

ئەم گۆڕانە نیشان دەدات میتۆلۆژیا وێنەی جێگیر نییە. ئەژی‌دەهاکی ئەڤێستایی کە خۆی ئەژدەهایە، لە شاھنامەدا دەبێتە مرۆڤێک کە مار لە جەستەی دەڕوێت. ئیبلیسی نەریتی ئیسلامییش دەچێتە ناو چیرۆکەکە و بەم شێوەیە میتۆلۆژیای کۆنی ئێرانی بە زمان و جیهانبینیی سەردەمی دواتر دووبارە دادەڕێژرێتەوە.

٤. پەیوەندیی ئەرمەنی: کاتێک ئیستیاگ دەبێتە ئەژدەهاک

گرنگترین ئەڵقەی پەیوەندی نێوان ئیستیاگ و زەحاک لە نەریتی ئەرمەنیدا دەردەکەوێت. مووسا خۆرەناتسی، لە مێژووی ئەرمەنستاندا، پاشای ماد بە ناوی «ئەژدەهاک» ناو دەبات و ئەوی بەرامبەر تیگران دادەنێت. لەم ڕیوایەتەدا، کەسایەتیی مێژوویی ئیستیاگ بە ناوی ئەو ئەژدەها میتۆلۆژییە ناسراوە.

ئەم هاوتاکردنە نابێت وەک بەڵگەی سەردەمی خودی ئیستیاگ بخوێندرێتەوە، چونکە خۆرەناتسی چەندین سەدە دواتر نووسیویەتی و دەقەکەی تێکەڵەی مێژوو، ئەفسانە و ئایدیۆلۆژیای نەتەوەییە. بەڵام بەڵگەیەکی گرنگە بۆ مێژووی بیرەوەری: تا ئەو سەردەمە، لە نەریتی ئەرمەنیدا ئیستیاگ و ئەژدەهاک لە یەک وێنەدا تێکەڵ کرابوون.

لە نیشانەناسیی سیاسییەوە، ئەم گۆڕانە مانایەکی ڕوون هەیە. ناونانی پاشایەکی بیانی یان شکستخواردوو بە ناوی ئەژدەها، ئەوی لە فەرمانڕەوایەکی مێژووییەوە دەگۆڕێت بۆ جەستەی ستەم و هەڕەشە. دواتر شکستپێهێنانی ئەو، نەک تەنها سەرکەوتنێکی سیاسی، بەڵکو سەرکەوتنی ڕێک و پێک و «خێر» بەسەر ئاژاوە و «شەڕ»دا پیشان دەدرێت.

٥. تێزی تاجی میترایی: ئایا مارە پیرۆزەکان بوونە ماری سەر شان؟

ئەبولعەلا سوداوەر لە توێژینەوەی Astyages, Cyrus and Zoroasterدا تێزێکی سەرنجڕاکێش پێشکەش دەکات. بە بۆچوونی ئەو، ئیستیاگ پشتیوانی نەریتێکی میترایی بووە و دوای شکستەکەی، ڕیوایەت سازانی پەیوەست بە دەسەڵات یان کاهینانی زەردەشتی ئەویان بە زەحاکی ئەهریمەنی گۆڕیوە. سوداوەر تاجی پیکەرە باڵدارەکەی پاسارگاد، کە دوو ماری بەرزکراوەی میسری–شاهانە لەخۆ دەگرێت، بە کلیلی شیکردنەوەکەی دادەنێت. بە پێی ئەم گریمانەیە، دوو مارەکە لە بنەڕەتدا نیشانەی شکۆ، فەڕ و پاراستنی شاهانە بوون، بەڵام لە ڕیوایەتی نەیاراندا گوازرانەوە سەر شانی پاشای شکستخواردوو و بوونە نیشانەی شەیتانی.

ئەم خوێندنەوەیە لە ڕووی نیشانەناسییەوە بەهێزە، چونکە گۆڕینی ڕەمزی پیرۆزی نەیار بۆ هێمای خراپە میکانیزمێکی ناسراوی ملمڵانێی ئایینی و سیاسییە. مار لە عیلام، میزۆپۆتامیا و میسر بە دەسەڵات و پاسەوانی پەیوەست بووە؛ بۆیە دوور نییە نیشانەیەکی مارئاسای شاهانە لە ئێرانیش مانای ئەرێنی هەبووبێت.

بەڵام تێزەکە کەلێنی بەڵگەیی هەیە. تا ئێستا هیچ تەخت، تاج، پەیکەر یان کتیبەیەکی بە دڵنیایی سەلمێنراوی ئیستیاگ نەدۆزراوەتەوە کە دوو سەری مار پیشان بدات. تاجی پاسارگاد بەرهەمی سەردەمی هەخامنشییە و هێماکانی دەتوانن بە هونەری میسری، فینیقی، ئاشووری، عیلامی یان تێکەڵەیەکی ئیمپراتۆری پەیوەست بن. بۆیە ناتوانرێت بە تەنها لەو تاجەوە تەختی ئیستیاگ دووبارە دروست بکرێتەوە.

تێزەکە کاتێک بەهێزتر دەبێت کە وەک «مۆدێلی گۆڕینی مانا» پێشکەش بکرێت، نەک وەک دۆزینەوەی شتێکی دیاریکراو: ڕەنگە مارێکی پەیوەست بە دەسەڵات و پاراستن، لە پرۆسەی شەیتاناندنی پاشای شکستخواردوودا بە ماری زیانبەخش و مرۆڤخۆر گۆڕدرابێت.

٦. هەخامنشییەکان: سڕینەوەی ماد یان داگیرکردنی میراتەکەی؟

بانگەشەی ئەوەی هەخامنشییەکان هەموو کەلتور و شارستانییەتی مادیان سڕیوەتەوە، لەگەڵ بەڵگەکان یەک ناگرێتەوە. کورش دوای گرتنی ئێکباتانا خۆی وەک میراتگری دەسەڵاتەکە پیشان دا. پایتەخت و سامانەکانی مادی بۆ سیستەمی نوێ گوازرانەوە؛ مادەکان لە سوپا، بەڕێوەبردن و کۆشکی شاهانەدا پلەی بەرزیان هەبوو؛ جل و ڕێوڕەسمی مادی لە هونەری هەخامنشیدا بەردەوام بوو؛ و تەنانەت یۆنانییەکان زۆرجار وشەی «ماد»یان بۆ هەخامنشییەکانیش بەکار دەهێنا.

ئەوەی ڕوویدا زیاتر «داگیرکردن و خاوەن‌ کردنی میرات» بوو تا سڕینەوەی تەواو. دەسەڵاتی نوێ بەشێک لە دامەزراوە، ڕێوڕەسم و نیشانەکانی پێشووی وەرگرت و خستییە خزمەت ڕەوایەتیی خۆی. ئەمە بەو مانایە نییە کە بیرەوەریی پاشای شکستخواردوو پارێزرا؛ دەکرێت میراتی ماد وەربگیرێت، بەڵام ئیستیاگ خۆی لە ڕیوایەتدا بە فەرمانڕەوایەکی بێ‌ڕەوا یان ئەژدەها ئاسا پیشان بدرێت.

لەم چوارچێوەیەدا دوو پرۆسە دەتوانن لە یەک کاتدا ڕوویان دابێت: یەکەم، بەردەوامکردنی توخمە کەلتووری و کارگێڕییەکانی ماد؛ دووەم، دووبارە نووسینەوەی ڕووخانی ئیستیاگ بە شێوەیەک کە سەرکەوتنی کورش ڕەوا و ناگزیر پیشان بدات.

٧. ئایینی ماد: میترایی، زەردەشتی یان سیستەمێکی تێکەڵ؟

ناسنامەی ئایینی مادەکان یەکێکە لە تاریکترین بەشەکانی توێژینەوەی ئێرانی کۆن. هیچ کۆمەڵە دەقێکی ڕاستەوخۆی مادی بەردەست نییە کە سیستەمی باوەڕیان بە وردی ڕوون بکاتەوە. هیرۆدۆت مەغەکان وەک گرووپێکی مادی ناو دەبات، بەڵام پەیوەندیی وردی ئەوان بە زەردەشت و قۆناغەکانی زەردەشتی ڕوون نییە.

بانگەشەی ئەوەی ئیستیاگ پەیڕەوی «ئایینی میترایی»یەکی سەربەخۆ بووە، گریمانەیە، چونکە میترا لە جیهانی ئێرانیی کۆندا خوداوەندی پەیمان، ڕاستی، پاسەوانی و ڕووناکی بوو، بەڵام بوونی میترا بە تەنها سەلمێنەری ئایینێکی سەربەخۆی میترایی نییە. میترا لە ناو ئەڤێستا و زەردەشتیی دواتریشدا لە ناوئیزدایەتیدا گرنگە. هەروەها میترای زاگرۆسی نابێت بە سادەیی بە میترای نهێنیی سەردەمی ڕۆم یەکسان بکرێت.

لە کتیبەکانی داریوش و خشایارشادا ئاهورامەزدا خوداوەندی سەرەکیی ڕەوایەتیی شاهانەیە، بەڵام زۆرێک لە توێژەران لە ناونانی هەخامنشییەکان بە «زەردەشتیی ئۆرتۆدۆکس» وریا دەبن. لە سەردەمی ئەرتەخشەی دووەمدا ناوی میترا و ئاناهیتا لەگەڵ ئاهورامەزدا بە ئاشکرا دەردەکەوێت. ئەمە نیشان دەدات ئایدیۆلۆژیای ئایینیی هەخامنشی لە ماوەی سەدەکاندا گۆڕاوە و چەند نەریتێکی لەخۆ گرتووە.

لەبەر ئەوە، ڕستەی «هەخامنشییەکان ئایینی میترایی مادیان کردە زەردەشتی» زۆر جددیە. ڕستەیەکی زانستیتر ئەوەیە: دەسەڵاتی هەخامنشی نەریتە ئایینییە ئێرانی و ناوچەییەکانی لە ژێر سەروەریی ئاهورامەزدا و ڕەوایەتیی شاهانەدا دووبارە ڕێکخست؛ لەم پرۆسەیەدا ڕەنگە هەندێک هێما و ڕیوایەتی پەیوەست بە دەسەڵاتی مادی مانای نوێیان وەرگرتبێت.

٨. لە مارە پاسەوانەکەوە بۆ ماری ئەهریمەنی: گۆڕانێکی نیشانەناسی

مار پێش ئەوەی لە دەقە زەردەشتییە دواترەکاندا بخزێتە ناو پۆلی خەرفستەر و بوونەوەرە زیانبەخشەکان، لە شارستانییەتەکانی عیلام، میزۆپۆتامیا و میسر مانای دانایی، زاووزێ، نوێبوونەوە، دەسەڵات و پاسەوانی هەبووە. لە هونەری عیلامیدا کورسییە مارئاساکان بە خوداوەند و شاهانەوە پەیوەستن؛ لە میسردا ماری uraeus لەسەر تاج، پاشا و حەرەمی شاهانە دەپارێزێت.

گۆڕینی ئەم مارە لە پاسەوان بۆ دێو، نموونەیەکە لەوەی دەسەڵاتی ئایینی چۆن مانای ڕەمزەکانی نەریتی پێشوو دەگۆڕێت. ئەگەر پاشایەک تاج یان تەختێکی مارئاسای بەکارهێنابێت، نەیارەکەی دەتوانێت بڵێت ئەو مارانە نیشانەی فەڕ نین، بەڵکو ئاژەڵی ئەهریمەنین کە بە مێشکی مرۆڤ دەژین. بەم شێوەیە، هەمان وێنە لە پارێزەری دەسەڵاتەوە دەبێتە بەڵگەی ستەمکاری.

لە شاھنامەدا ماری سەر شانی زەحاک تەنها هێمای ئایینی نییە؛ میتافۆرێکی سیاسییە. دەسەڵاتێکی ستەمکار بۆ مانەوە، مێشکی گەنجان دەخوات. بۆیە تەنانەت ئەگەر پەیوەندیی ڕاستەوخۆ بە ئیستیاگ نەسەلمێندرێت، چیرۆکەکە ڕەخنەیەکی قووڵ لە دەسەڵاتێکە کە ژیانی نەوەی نوێ دەکاتە خۆراکی خۆی.

٩. ئێزدی، یارسان و عەلەوییەتی کوردی: ئەرشیفی زیندووی میراتێکی کۆن؟

لە ئێزدییەت، یارسان و نەریتە عەلەوییە کوردییەکاندا چەند توخمێک دەبینرێت کە لەگەڵ میراتی ئایینیی ئێرانی و میزۆپۆتامیایی هاوشێوەن: پیرۆزیی خۆر و ڕووناکی، ڕێزگرتن لە ئاگر و چرا، گرنگیی چیا و ئەشکەوت، نەریتی زارەکی و نهێنی، خواردنی هاوبەشی ئایینی، ڕۆڵی پیر و ڕێبەر، و لە هەندێکیاندا باوەڕ بە گۆڕینی کراس یان دووبارە دەرکەوتنەوەی ڕۆح، لە هەموویان گریگتر خیر و شەڕ وەک دژبەر نین ، بەڵکو تەواو کەری یەکن.

لە ئێزدییەتدا مارە ڕەشەکەی دەرگای لالش پاسەوانی شوێنی پیرۆزە و لە ڕیوایەتی کەشتیدا مار بە جەستەی خۆی کەلێنەکە دادەخات و ژیان ڕزگار دەکات. ئەم وێنەیە بە پێچەوانەی زەحاکی مارسەرشانە: لە یەکێکدا مار ڕزگارکەرە، لە ئەوی دیکەدا بە مێشکی گەنجان دەژی. ئەم دژایەتییە دەکرێت وەک مانەوەی دوو شێوازی مێژوویی بۆ خوێندنەوەی مار ببینرێت—خوێندنەوەی یەزدانی و سروشتی کە مار بەشێک لە یەکێتیی بوون دەزانێت، و خوێندنەوەی دووانەیی کە ئەوی بە جەستەی خراپە دەکات.

بەڵام ناونانی ئەم ئایینانە بە «پاشماوەی ڕاستەوخۆی میترایی ماد» پێویستی بە بەڵگەی زیاتر هەیە. هاوشێوەیی ناتوانێت بە تەنها زنجیرەی نەگۆڕی پێنج و نیو هەزار ساڵ بسەلمێنێت. ئایینە زیندووەکان لە ماوەی مێژوودا توخمی زەردەشتی، مەسیحی، ئیسلامی، سووفی و ناوخۆییان وەرگرتووە و بە شێوەی تایبەتی خۆیان دووبارە داڕشتووە.

لەبەر ئەوە، دەستەواژەی «ئەرشیفی زیندوو» ئەگەر بە مەجاز بەکاربهێنرێت بەسوودە: ئەم ئایینانە هەندێک ڕەمز و ساختاری کۆنیان هەڵگرتووە کە لە نەریتە فەرمییە زاڵەکاندا لاواز یان شەیتانێنراون. بەڵام ئەرشیفی زیندوو وەک مۆزەخانە نییە؛ میراتەکە دەگۆڕێت، مانای نوێ وەردەگرێت و بە پێی ئەزموونی کۆمەڵگە دووبارە دروست دەبێتەوە.

١٠. ئیستیاگ لە نێوان مێژوو و ئەفسانەدا

لە کۆتایی ئەم زنجیرەیەدا دەتوانین سێ ئاست لە یەکدی جیا بکەینەوە:

یەکەم، ئاستی مێژوویی: ئیستیاگ پاشای مادی بوو کە نزیکەی ٥٥٠ پ.ز لەلایەن کورشەوە لە دەسەڵات لابرا. هیچ بەڵگەی ڕاستەوخۆ نییە کە مار لە شانی ڕوابێت یان تەختەکەی بە دوو سەری مار دیزاین کرابێت.

دووەم، ئاستی بیرەوەری: لە نەریتی ئەرمەنیدا ئیستیاگ بە ئەژدەهاک ناسرا و بە شێوەی فەرمانڕەوایەکی ئەژدەها ئاسا هاتە ناو ئەفسانەوە. لێرەدا تێکەڵبوونی مێژوو و میتۆلۆژیا بە ڕوونی دەبینرێت.

سێیەم، ئاستی نیشانەناسی: تێزی سوداوەر ئەگەری ئەوە دەخاتە ڕوو کە دوو مارەکەی سەر شان، گۆڕاوەی دوو ماری تاجی شاهانە یان میترایی بن. ئەم ئاستە سەرنجڕاکێش و لە ڕووی شیکردنەوەوە بەهێزە، بەڵام بەڵگەی ماددیی کۆتایی بۆی نییە.

ئەم سێ ئاستە ئەگەر تێکەڵ بکرێن، گریمانە دەبێتە بانگەشەی بێ‌بەڵگە؛ ئەگەر لە یەکدی جیا بکرێنەوە، بۆچوونەکە دەبێتە مۆدێلێکی بەهێز بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی شەیتاناندنی نەیارانی سیاسی.

ئەنجام

بەڵگە بەردەستەکان ڕێگا نادەن بە دڵنیایی بڵێین ئیستیاگ هەمان زەحاک بووە، تەختەکەی دوو سەری مار هەبووە، یان هەخامنشییەکان بە بەرنامە ئایینی میترایی مادیان گۆڕیوە بۆ زەردەشتی. ئەژی‌دەهاک لە ئەڤێستادا کۆنترە لە ئیستیاگ و وێنەی دوو مار لەسەر شان بە شێوەی ناسراوی خۆی لە قۆناغی دواتری ئەدەبیاتی ئێرانیدا پەرەی سەندووە.

بەڵام تێزەکە لە خاڵێکی گرنگدا پشتگیریی مێژوویی هەیە: لە نەریتی ئەرمەنیدا ئیستیاگ بە ئەژدەهاک گۆڕدراوە. ئەمە سەلمێنەری تێکەڵبوونی کەسایەتیی مێژوویی و ئەژدەهای میتۆلۆژییە لە بیرەوەریی دواتری ناوچەکەدا. هەروەها، بوونی مار وەک هێمای شاهانە و پاسەوان لە شارستانییەتە کۆنەکاندا، گریمانەی گۆڕانی مار لە ڕەمزی فەڕەوە بۆ هێمای ئەهریمەنی معقول دەکات.

کەواتە دەتوانرێت ئەم حوکمە پێشکەش بکرێت: ڕەنگە ئیستیاگ دوای شکستی سیاسی، لە پرۆسەیەکی درێژخایەنی میتۆلۆژیکردن و شەیتاناندندا بە ئەژدەهاک–زەحاکەوە تێکەڵ کرابێت؛ لەم پرۆسەیەدا مار، کە لە میراتی کۆنی ناوچەدا هێمای دەسەڵات، دانایی و پاراستن بوو، بووبێتە نیشانەی ستەم و خراپە.

مارە ڕەشەکەی لالش لەبەرامبەر ئەم گۆڕانەدا مانایەکی تایبەت وەردەگرێت. ئەو یادەوەریی خوێندنەوەیەکی ترە کە مار بە زاتی خۆی شەڕ نییە؛ دەتوانێت پاسەوان، ڕزگارکەر و بەشێک لە هاوسەنگیی بوون بێت. بەم مانایە، لالش تەنها شوێنی مانەوەی وێنەی مار نییە، بەڵکو شوێنی مانەوەی فەلسەفەیەکە کە لە شەیتاناندنی سروشت خۆی دەپارێزێت.

---

تێبینیی ڕێبازناسی

ئەم وتارە «شەیتاناندنی ئیستیاگ» و پەیوەندیی ئایینە کوردییەکان بە میراتی میترایی وەک گریمانەی توێژینەوە پێشکەش دەکات، نەک وەک ئەنجامێکی کۆتایی. بۆ سەلماندنی بەردەوامیی ڕاستەوخۆ پێویستە بەڵگەی شوێنەوارناسیی نوێ، دیاریکردنی مێژووی نیشانە مارئاساکان، دەقی مادی و زنجیرەیەکی ڕوونی گواستنەوەی ڕیوایەت بەدەست بێت.

 

سەرچاوە هەڵبژێردراوەکان

1. Briant, Pierre. From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire. Winona Lake: Eisenbrauns, 2002.

2. Boyce, Mary. A History of Zoroastrianism. Vols. I–II. Leiden: Brill.

3. Herodotus. Histories, Book I.

4. Kreyenbroek, Philip G. Yezidism: Its Background, Observances and Textual Tradition. Lewiston: Edwin Mellen Press, 1995.

5. Kreyenbroek, Philip G., and Khalil Jindy Rashow. God and Sheikh Adi Are Perfect. Wiesbaden: Harrassowitz, 2005.

6. Russell, James R. “Aždahā iv. Armenian Aždahak.” Encyclopaedia Iranica.

7. Schmitt, Rüdiger. “Astyages.” Encyclopaedia Iranica.

8. Schwartz, Martin. “Transformations of the Indo-Iranian Snake-Man: Myth, Language, Ethnoarcheology, and Iranian Identity.” Iranian Studies 45, no. 2 (2012): 275–279.

9. Soudavar, Abolala. “Astyages, Cyrus and Zoroaster: Solving a Historical Dilemma.” Iran 50 (2012): 45–78.

10. Xorenac‘i, Movsēs. History of the Armenians. Translated by Robert W. Thomson. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1978.

11. Skjærvø, Prods Oktor. “Aždahā i. In Old and Middle Iranian.” Encyclopaedia Iranica.

12. Açıkyıldız, Birgül. The Yezidis: The History of a Community, Culture and Religion. London: I.B. Tauris, 2014.