شیکارییەکی فەلسەفیی "مانەوە" و "سەروەری"

لە دامێنی زاگرۆسەوە بۆ ئاسۆی سەربەخۆیی: شیکارییەکی فەلسەفیی "مانەوە" و "سەروەری"

من لەوێوە هاتوم کە جوگرافیا تەنیا خاک نییە، بەڵکو قەدەرە. لە شاری سەردەشت، لەو شوێنەی کە چیاکانی زاگرۆس وەک پاسەوانێکی مێژوویی ڕاوەستاون، چاوم بە دنیا هەڵێنا. بەڵام هاتنی من بۆ ناو بوون، هاوکات بوو لەگەڵ تەقینەوەی گەورەترین وەرچەرخانی سیاسی و خوێناوی لە ناوچەکەدا. من نەوەیەکم کە لە گەرووی شەڕێکی هەشت ساڵەی وێرانکەر و ژێر سێبەری "کۆماری ئیسلامی"دا گەورە بووم؛ نەوەیەک کە "دەنگی فڕۆکە" و "بۆنی بارووت" بۆ ئەو نەک هەر مۆتەکە نەبوو، بەڵکو بەشێک بوو لە سروشتی ژیانی ڕۆژانەی.

لێرەدا دەمەوێت لە ڕوانگەیەکی کۆمەڵناسی و فەلسەفییەوە بپرسم: بۆچی ئەم هەموو ڕقە؟ بۆچی چوار دەوڵەتی دەوروبەرمان، سەدەیەکە هەموو وزەی خۆیان خەرج دەکەن بۆ سڕینەوەی ناسنامەیەک کە تەنیا داوای "بوون" دەکات؟

١. ئاناتۆمیی ڕق: دەوڵەت-نەتەوە و وەهمی یەکدەستی

لە ڕوانگەی کۆمەڵناسیی سیاسییەوە، کێشەی کورد لەگەڵ داگیرکەرانیدا کێشەی "ماف" نییە، بەڵکو کێشەی "بوون"ە. دەوڵەتە مۆدێرنەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر فەلسەفەی یەکدەستکردنی زۆرەملێ (Uniformity) بونیاد نراون. لەم سیستمەدا، هەر جیاوازییەک (زمان، کولتوور، مێژوو) وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر "ئاسایشی نەتەوەیی" دەبینرێت.

ئەوان کورد وەک "ئەویتر" (The Other) پێناسە دەکەن. بەپێی دیالێکتیکی "ئاغا و بەندە"ی هیگڵ، ئەم دەوڵەتانە تەنیا کاتێک هەست بە سەروەری دەکەن کە کورد لە دۆخی "بەندایەتی" و پاشکۆیەتیدا بێت. بۆیە، کاتێک ئێمە داوای سەرەتاییترین ماف دەکەین، ئەوان وەک هەوڵێک بۆ تێکشکاندنی ئەو "سەروەرییە ساختەیە" دەیبینن. سوتاندنی ژینگەی کوردستان و کیمیابارانکردنی شارەکان، ئامرازی تەکنیستی بوون بۆ گۆڕینی کوردستان بۆ "خاکی سوتاو"؛ چونکە بۆ ئەوان، خاکەکە پیرۆزە بەڵام مرۆڤەکان زیادەن.

٢. "ژیانی ڕووت" و تاقیکردنەوەی هەموو جۆرە مردنێک

فەیلەسوفی ئیتالی، جیۆرجیۆ ئاگامبێن، چەمکێکی هەیە بەناوی "ژیانی ڕووت" (Bare Life). ئەمە ڕێک ئەو دۆخەیە کە کورد تێیدا ژیاوە. ئێمە لە دەرەوەی یاسا جیهانییەکان بووین. کوشتنی کورد سزا نەبوو، چونکە کورد وەک "سۆبژەیەکی یاسایی" نەدەبینرا. ئێمە لە زیندان، لەژێر بۆمبی کیمیایی، لە تینوێتی و برسیێتیدا هەموو جۆرە مردنێکمان تاقی کردەوە. بەڵام لێرەدا موعجیزەیەکی فەلسەفی ڕوویدا: "ئیرادەی ژیان" (Will to Live) لە ئێمەدا نەک هەر نەکوژرا، بەڵکو بوو بە شوناسێکی پۆڵایین.

٣. وەرچەرخانی نەوەی تەکنەلۆجیا: لە قوربانییەوە بۆ بکەر

ئەمڕۆ ئێمە لەبەردەم سەردەمێکی نوێداین. نەوەیەک لەناو جەرگەی زانیاری و تەکنەلۆجیادا هاتۆتە بەرهەم کە چیتر بە زمانی "پاڕانەوە" و "قوربانیبوون" قسە ناکات. ئەگەر نەوەکانی پێشوو لە سەنگەرەکاندا بەرگرییان لە مانەوە دەکرد، ئەم نەوەیە لە ڕێگەی "دیپلۆماسیی دیجیتاڵی" و "ئیرادەی سەربەخۆیی"یەوە دەیەوێت هاوکێشەکان بگۆڕێت.

ئەم نەوەیە تێگەیشتووە کە "ویژدانی جیهانی" چەمکێکی خەیاڵییە. جیهان تەنیا گوێ لە "هێز" دەگرێت. بۆیە، داوای سەربەخۆیی لای ئەم نەوەیە تەنیا دروشمێکی نەتەوەیی نییە، بەڵکو زەرورەتێکی ئەنتۆلۆژییە (بۆ مانی بوون)؛ چونکە تێگەیشتوون کە لەناو چوارچێوەی ئەو دەوڵەتانەدا، جینۆساید هەمیشە وەک ئەگەرێکی کراوە دەمێنێتەوە.

٤. ستراتیژی داهاتوو: چۆن نەبینەوە بە قوربانی؟

بۆ ئەوەی بگەینە سەربەخۆیی و ڕێگری لە جینۆسایدێکی دیکە بکەین، دەبێت وەک گەلێک لە سێ ئاراستەدا کار بکەین:

یەکەم: گۆڕینی هێزی سۆزداری بۆ هێزی دامەزراوەیی. ئیرادەی سەربەخۆیی دەبێت ببێتە پڕۆژەیەکی زانستی، ئابووری و سیاسیی یەکگرتوو.

دووەم: بەرهەمهێنانی هێز. فەلسەفەی مانەوە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لەسەر بنەمای هێزە. کورد دەبێت ببێتە کارەکتەرێکی هێندە گرنگ لە هاوکێشەی وزە، ئاسایش و دیموکراسیدا کە جیهان نەتوانێت لەبەر بەرژەوەندییەکانی خۆیشی بێت، چاوپۆشی لێ بکات.

سێیەم: تێپەڕاندنی سنوورە دەروونییەکان. داگیرکەر پێش ئەوەی خاکەکەمان داگیر بکات، هەوڵی داوە مێشکمان داگیر بکات بەوەی کە "ئێمە ناتوانین". شکاندنی ئەم وەهمە، یەکەم هەنگاوی سەربەخۆییە.

کۆتایی:

من کە لە دامێنی زاگرۆسەوە هاتووم، دەزانم کە چیاکان تەنیا پەناگە نین، بەڵکو هێمای خۆڕاگرین. ئەگەر دوژمنەکانمان بە چاوی "دوژمن" سەیریان کردین، ئەوا پێویستە ئێمە بە چاوی "سەروەر" سەیری خۆمان بکەین. مێژوو دەریخستووە کە هیچ ڕقێک ناتوانێت نەتەوەیەک بسڕێتەوە کە بڕیاری دابێت "ببێت". ئێمە لێرەین، نەک تەنیا بۆ ئەوەی بمرین، بەڵکو بۆ ئەوەی بژین و مێژوویەکی نوێ بنووسینەوە کە تێیدا مرۆڤی کورد، چیتر قوربانیی جوگرافیا نەبێت، بەڵکو ئەندازیاری داهاتووی خۆی بێت.

ئەنادۆڵ: لە بێشکەی شارستانییەتەوە بۆ زیندانی شوناسە ڕەسەنەکان

 

ئەنادۆڵ: لە بێشکەی شارستانییەتەوە بۆ زیندانی شوناسە ڕەسەنەکان

خوێندنەوەیەکی مێژوویی و فەلسەفی بۆ داگیرکاریی تورک و دۆخی کورد و یۆنان

مێژووی مرۆڤایەتی پڕە لە چیرۆکی کۆچ و گۆڕانکاری، بەڵام کەم کارەساتی مێژوویی هەن وەک ئەوەی لە نیمچەدوورگەی ئەنادۆڵدا ڕوویدا؛ شوێنێک کە تێیدا "بێگانە" نەک هەر بوو بە خاوەنماڵ، بەڵکو هەوڵی سڕینەوەی یادەوەری و ڕەگ و ڕیشەی خاوەنە ڕاستەقینەکانیشی دا. ئەوەی ئەمڕۆ لە گۆڕەپانی سیاسی و دیپلۆماسیدا دەبیسترێت، وەک لێدوانەکەی وەزیری دەرەوەی یۆنان، تەنیا هەڵوێستێکی سیاسی نییە، بەڵکو هاواری حەقیقەتێکی مێژووییە کە بۆ چەندین سەدە لە ژێر تەپوتۆزی ناسیۆنالیزمی تورکیدا شاردراوەتەوە.

١. فەلسەفەی "خاک" و ڕەگداکوتانی دە هەزار ساڵە

پێش ئەوەی چەمکی "تورکیا" لە دایک بێت، ئەنادۆڵ تابلۆیەکی ڕەنگاڵەیی بوو لە شارستانییەتە دێرینەکان. لە ڕووی فەلسەفییەوە، پەیوەندی نێوان مرۆڤ و خاک لەم ناوچەیەدا پەیوەندییەکی "ئۆرگانی" بووە.

یۆنانییەکان: لە ڕۆژئاواوە، فەلسەفە، دیموکراسی و هونەریان بەخشیوە بە جیهان. ئەوان بۆ سێ هەزار ساڵ کەناراوەکانی ئیجە و دەریای ڕەشیان کردبووە ناوەندی ڕووناکبیری جیهان.

کوردەکان: لە ڕۆژهەڵات و باشووری ڕۆژهەڵاتەوە، وەک کوڕی چیاکان و پارێزەرانی ڕەسەنی زاگرۆس و تۆرۆس، بۆ زیاتر لە دە هەزار ساڵ (لە سەردەمی چاخی بەردینی نوێوە تا دەگاتە میدییەکان و کاردۆخییەکان) لەم خاکەدا ژیاون. کورد و یۆنانی لێرەدا نەک وەک میوان، بەڵکو وەک "دەق" و خاکەکە وەک "کاغەز" وابوون؛ ئەوان مێژووی ئەم ناوچەیەیان نووسیوەتەوە.

٢. هاتنی تورکەکان: وەرچەرخانی "میوان" بۆ "داگیرکەر"

لە سەدەی ١١ی زایینیدا (١٠٧١ز)، هۆزە تورکەمانەکانی ئۆغۆز لە بیابانەکانی ئاسیای ناوەڕاستەوە وەک هێزێکی کۆچەری و شەڕکەر گەیشتنە ئەم ناوچەیە. لێرەدا فەلسەفەی "داگیرکاری" دەست پێ دەکات. تورکەکان بە بەکارهێنانی ئایین وەک چەکێکی سیاسی و هێزی سەربازی وەک ئامرازی سەرکوت، وردە وردە دەستیان بەسەر جومگەکانی دەسەڵاتدا گرت.

ئەمە تەنیا گۆڕانکاریی دەسەڵات نەبوو، بەڵکو سەرەتای پرۆسەیەکی توندوتیژ بوو بۆ "تورکاندن" (Turkification). ئەم پرۆسەیە لەسەر بنەمای سڕینەوەی "ئەوی تر" داڕێژابوو. ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بوو بەو چەترەی کە لە ژێریدا نەتەوە ڕەسەنەکان (کورد، یۆنانی، ئەرمەنی و ئاشووری) ڕووبەڕووی چەوسانەوەیەکی سیستماتیک بوونەوە.

٣. سەدەی بیستەم: لوتکەی زوڵم و نکۆڵیکردن

لەگەڵ ڕووخانی عوسمانی و دروستبوونی دەوڵەت-نەتەوەی تورکیا لە ساڵی ١٩٢٣، زوڵمەکە ڕەهەندێکی مەترسیدارتری گرتە بەر.

کۆمەڵکوژی و دەرکردنی یۆنانییەکان: لە ڕێگەی "گۆڕینەوەی دانیشتوان" و کۆمەڵکوژییەکانی پۆنتوس، یۆنانییەکان لەو خاکە دەرکران کە سێ هەزار ساڵ بوو پێیان دەگوت "نیشتمان".

زیندانیکردنی ناسنامەی کورد: کوردەکان کە نەیانویست خاکەکەیان جێبهێڵن، ڕووبەڕووی شەڕێکی دەروونی و فیزیکی بوونەوە. تورکیا هەوڵیدا مێژووی دە هەزار ساڵەی کورد لە وشەی "تورکی شاخاوی"دا کورت بکاتەوە. زمانەکەیان قەدەغە کرا، ناوی گوند و شارەکانیان گۆڕدرا، و هەر جوڵانەوەیەکی ڕزگاریخوازی بە ئاگر و ئاسن وەڵام درایەوە.

٤. شیکاریی قسەکانی نیکۆس دندیاس: گەڕانەوە بۆ حەقیقەت

کاتێک وەزیری دەرەوەی یۆنان دەڵێت "تەنیا کورد و یۆنانییەکان مافی خاوەندارێتی ئەنادۆڵیان هەیە"، ئەمە تەنیا دروشم نییە، بەڵکو ئاماژەیە بۆ چەمکێکی یاسایی و مێژوویی کە پێی دەوترێت "مافی گەلە ڕەسەنەکان" (Rights of Indigenous Peoples).

ئەم لێدوانە ڕاستییەکی تاڵ دەردەخات: تورکەکان لەم خاکەدا "بێگانە" بوون کە بە شمشێر جێگەی خۆیان کردەوە، و ئێستا وا ڕەفتار دەکەن کە کورد و یۆنانی بێگانەن. ئەمە گەورەترین "چەواشەکاری مێژوویی"یە کە لە سەدەی ڕابردوودا ڕوویداوە.

٥. ئەنجام: مێژوو بە درۆ ناگۆڕدرێت

لە ڕوانگەیەکی ئەکادیمییەوە، دەتوانین بڵێین دەسەڵاتی تورکیا لە ئەنادۆڵ لەسەر بنەمای "نکۆڵیکردن لە ڕاستی" دامەزراوە. بەڵام وەک چۆن شوێنەوارە یۆنانییەکان لە کەناراوەکانی ئیجە و قەڵا و ناسنامە دێرینەکانی کورد لە چیاکانی کوردستان وەک شایەدی زیندوو ماونەتەوە، هیچ هێزێک ناتوانێت ڕەگ و ڕیشەی ئەم دوو گەلە لە خاکەکە جیا بکاتەوە.

ئەمڕۆ، تاکی کورد پێویستە تێبگات کە داواکردنی مافەکانی، تەنیا داوایەکی سیاسی نییە، بەڵکو گەڕانەوەیە بۆ شکۆ و مێژوویەکی دە هەزار ساڵە کە هیچ "داگیرکەرێکی کۆچەری" ناتوانێت ببنە خاوەنی، هەرچەندە بە زۆرەملێ ناوی خۆیانی لێ بنێن. ئەنادۆڵ بە زمانە دێرینەکانی خۆی دەدوێت، و ئەو زمانانەش نە تورکین و نە بێگانە؛ یان یۆنانین یان کوردین.

پێگەی ژن لە نێوان کلتوری کوردی و فۆرمالیزمی شەریعەتدا

 

پەرادۆکسی بوون و یاسا: پێگەی ژن لە نێوان کلتوری کوردی و فۆرمالیزمی شەریعەتدا

پێشەکی: ململانێی دوو جیهانبینی

پرسی ژن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تەنها پرسێکی کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکو کێشەیەکی قووڵی ئەنتۆلۆژی و فەلسەفییە. لە لایەکەوە، کلتوری کوردی و ئایینە دێرینەکانی (وەک ئێزیدی، یارسان و زەردەشتی) ژن وەک "هێزێکی بەرهەمهێنەر و هاوبەشێکی بوونی" دەبینن، لە لایەکی دیکەشەوە فۆرمە سیاسی و دەقئاوێزەکانی شەریعەت (کە لە ئەفغانستان و ئێراندا چەسپاون) ژن وەک "پاشکۆیەکی بایۆلۆژی و یاسایی" پێناسە دەکەن. ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات نیشانی بدات بۆچی مۆدێلی "ئیسلامی سیاسی" لە کوردستاندا نەیتوانیوە ببێتە جێگرەوەی کلتوری نەتەوەیی.

١. ژن لە ئایینە کوردییەکاندا: لە خوداوەندەوە بۆ هاوشان

بە پێچەوانەی زۆرێک لەو سیستەمە یاساییانەی کە ژن بە "نیوەی پیاو" یان "کاڵایەکی پارێزراو" دەبینن، لە ئایینە دێرینەکانی کورددا، رەگەزی مێینە پیرۆزییەکی میتافیزیکی هەیە. لە یارسان و ئێزیدایەتیدا، ژن دەتوانێت بگاتە پلەی باڵای ڕوحی. ئەم پاشخانە کلتورییە وای کردووە کە کوردی موسڵمانیش، لە قووڵایی دەروونیدا، نەتوانێت بە تەواوی تەسلیمی ئەو دەقە شەریعەتییانە بێت کە سووکایەتی بە کەرامەتی ژن دەکەن. لێرەوەیە کە "ئیسلامی کوردی" هەمیشە جۆرێک لە "سیومانیزم"ی تێدا بووە کە ڕێگەی نەداوە ژن بە تەواوی لە کایەی گشتی پەراوێز بخرێت.

٢. ڕەخنەیەکی فەلسەفی لە شەریعەتی تالیبانی و سەلەفی

ئەو شەرعەی کە تالیبان و سیستمە تیوکراسییەکان بانگەشەی بۆ دەکەن، لەسەر بنەمای "باڵادەستی نێرینە" (Patriarchy) و "بەکاڵاکردنی مێینە" بونیاد نراوە. کاتێک شەریعەت باس لە "نوقسانی عەقڵ" یان "سەروەری پیاو" دەکات، لە ڕاستیدا ژن لە "سۆژە"یەکەی ئازادەوە دەگۆڕێت بۆ "ئۆبژە" (کاڵا).

•      فرەژنی وەک توندوتیژی ڕەمزی: لە ڕوانگەی فەلسەفەی دادپەروەرییەوە، فرەژنی تەنها کێشەیەکی خێزانی نییە، بەڵکو داڕماندنی چەمکی "شکۆ"یە. کاتێک پیاو مافی ئەوەی هەبێت ژن وەک مۆبایل یان هەر کاڵایەکی دیکە "نوێ" بکاتەوە یان لەسەری دابنێت، ئەمە کوشتنی کەسایەتی مەعنەوی ژنە.

•      زیندانی ماڵ و سڕینەوەی ناسنامە: بەکارهێنانی دەقی (وقرن في بيوتكن) بۆ شەرعیەتدان بە زیندانیکردنی ژن، دژایەتییەکی ڕاشکاوە لەگەڵ مافە گەردوونییەکانی مرۆڤ. مرۆڤی هاوچەرخ ناتوانێت قبووڵی بکات کە سیستمێکی یاسایی ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر بڕیار لەسەر جۆری پۆشاک، جوڵە و تەنانەت غوددە و بایۆلۆژیای جەستەی بدات.

٣. ئیسلامی سیاسی و بێدەنگی دەنگدەر لە کوردستان

یەکێک لە دیارترین خاڵەکانی هوشیاریی گەلی کوردستان، شکستی پارتە ئیسلامییە توندڕەوەکانە لە هەڵبژاردنەکاندا. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە کۆمەڵگەی کوردی، سەرەڕای پابەندییە ئایینییە شەخسییەکانی، "عەقڵانیەتێکی سیاسی" هەیە کە دەزانێت جێبەجێکردنی شەریعەت بە مۆدێلی تالیبان، واتە گەڕانەوە بۆ چاخی بەردین.

کوردستان لە ڕێگەی ئەزموونی حوکمڕانییەوە تێگەیشتووە کە پێشکەوتن بەبێ ئامادەیی ژن مەحاڵە. نموونەی ئەو ژنە سەرکردانەی کە لە جیهاندا درەوشاونەتەوە، وەڵامێکی زانستییە بۆ ئەو بیرکردنەوە چەقبەستووانەی کە ژن بە "نیو عەقڵ" دادەنێن.

٤. ڕیفۆرمی ئایینی یان سیکۆلاریزم؟

وەک چۆن لە وڵاتێکی وەک تونسدا هەنگاوی بوێرانە بۆ یەکسانی میرات و قەدەغەکردنی فرەژنی نرا، کوردستان پێویستی بە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە یاساکانی باری کەسیدا هەیە. ناتوانرێت چیتر بەو پاساوەی کە "پێشتر لە سەردەمی جاهیلیەتدا ستەم زیاتر بووە"، ڕەوایی بدرێت بە ستەمەکانی ئێستا. مافی مرۆڤ پێوەرێکی جێگیرە و ناکرێت بە "دەقی ئاسمانی" کە لە کاتی و شوێنێکی دیاریکراودا هاتووە، سنووردار بکرێت.

کۆتایی و ئەنجام

پێگەی ژن لە کوردستاندا تەنها بە یەکسانی یاسایی ناچەسپێت، بەڵکو پێویستی بە پاراستنی ئەو "کولتورە نەتەوەییە" هەیە کە ژنی وەک "شێر" و هاوبەشی ژیان بینیوە، نەک وەک "سەبی" و کۆیلەی سێکسی. ئەو سیستمە شەرعییەی کە تالیبان و هاوبیرەکانی لە کوردستان دەیانەوێت بێ سڵەمینەوە بیسەپێنن، تەنها هەوڵێکە بۆ گەڕاندنەوەی مێژوو بۆ دواوە. بەڵام هوشیاریی سیاسی و مێژوویی کورد، ڕێگرێکی پتەوە لەبەردەم ئەو جیهانبینییەی کە دەیەوێت بەناوی پیرۆزییەوە، نیوەی کۆمەڵگە ئیفلیج بکات.

________________________________________

سەرچاوە و ئاماژە فەلسەفییەکان:

•      تیۆرییەکانی "ئێما نۆسەر" سەبارەت بە پێگەی ژن لە کلتورە ئیندۆ-ئۆروپییەکاندا.

•      توێژینەوەکانی سەنتەرە زانستییەکانی تونس سەبارەت بە ڕیفۆرمی ئایینی.

•      شیکارییەکانی فەلسەفەی ماف (Philosophy of Law) لە تێپەڕاندنی یاسا سروشتییە کۆنەکان بۆ یاسای مەدەنی هاوچەرخ.

 

فەلسەفەی نکوڵیکردن و ئیرادەی ڕەسەنایەتی: خوێندنەوەیەک بۆ ڕقی سیستماتیکی داگیرکەران دژ بە کورد

فەلسەفەی نکوڵیکردن و ئیرادەی ڕەسەنایەیی: خوێندنەوەیەک بۆ ڕقی سیستماتیکی

 داگیرکەران دژ بە کورد

پێشەکی: بوونناسیی کورد وەک هەقیقەتێکی مێژوویی

کێشەی داگیرکەرانی کوردستان لەگەڵ گەلی کورد، تەنها ململانێیەکی سیاسی لەسەر جوگرافیا نییە، بەڵکو ململانێیەکە لە نێوان "ڕەسەنایەتی" و "داگیرکاری". کاتێک مێژوو دەخوێنینەوە، دەبینین شارستانییەت لە میزۆپۆتامیا و لە داوێنی چیاکانی زاگرۆس و تۆرۆسەوە چەکەرەی کردووە. کورد وەک میراتگری ئەم خاکە، خاوەن مێژوویەکە کە زۆر لە مێژووی نەتەوە داگیرکەرەکان کۆنترە.

ئەگەر مێژووی فارس ٢٥٠٠ ساڵ بێت، و مێژووی هاتنی تورکەکان بۆ ناوچەکە نەگاتە ٩٠٠ ساڵ، و عەرەبیش لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ئایین نزیکەی ١٢٠٠ ساڵ بێت کە هاتوونەتە ئەم ناوچەیە، ئەوا کورد لێرە بووە؛ ئەو ڕەگەیە کە شارستانییەتی کشتوکاڵ و نیشتەجێبوونی لێ دروست بوو. ئەم جیاوازییە مێژووییە وای کردووە کە داگیرکەر لە ڕووی دەروونییەوە تووشی "گرێی ناتەواوی" بێت و هەوڵ بدات لە ڕێگەی جینۆسایدی فیزیکی و کلتورییەوە، خاوەنماڵ بسڕێتەوە تا شەرعییەت بۆ بوونی خۆی دروست بکات.

یەکەم: سۆسیۆلۆژیای ڕق و دی ئێن ئەی داگیرکەر

ئەو ڕقەی داگیرکەرانی کوردستان دژ بە گەلی ئێمە هەیانە، گەیشتۆتە ئاستێک کە دەتوانین بڵێین بووەتە بەشێک لە "دی ئێن ئەی" سیاسی و کلتورییان. ئەوان لەسەر خاکی کوردان وڵاتی خۆیان بنیات ناوە، بۆیە هەر جووڵەیەکی کورد بۆ ئازادی، وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر بنەماکانی دەوڵەتداریی خۆیان دەبینن. ئەم ڕقە تەنها ڕقێکی کاتی نییە، بەڵکو سیستمێکە لە پەروەردە، میدیا و ئایینەوە وایان کردووە کە نەوەکانیان هەمیشە کورد وەک "ئەویتر"ی مەترسیدار ببینن.

دووەم: ئاشتیخوازیی کورد و ناپاکیی داگیرکەر

مێژوو گەواهیی ئەوە دەدات کە کورد ئاشتیخوازترین گەلی ناوچەکەیە. ئێمە هەرگیز نەچووین بۆ داگیرکردنی خاکی هیچ نەتەوەیەک، بەڵکو هەمیشە لە بەرگریدا بووین. پارادۆکسە گەورەکە لێرەدایە: هەموو ڕێبەرانی گەلی کورد کاتێک تیرۆر کراون کە لە سەر مێزی گفتوگۆ و دانوستان بوون بۆ ئاشتی. ئەمە دەیسەلمێنێت کە داگیرکەر بڕوای بە پێکەوەژیان نییە؛ لای ئەوان دانوستان تەنها فێڵێکی تاکتیکییە بۆ سڕینەوەی جەستەیی سەرکردەکانمان.

سێیەم: وەرچەرخانی دیجیتاڵی و یەکگرتوویی نەتەوەیی

بۆ ماوەی دەیان ساڵ، داگیرکەران لە ڕێگەی پرۆگرامەکانی خوێندن و سانسۆرەوە هەوڵیان دا کورد لە یەکتر داببڕن. ئێمە ٥٠ ساڵ پێش ئێستا نەماندەزانی پارچەکانی تری کوردستان هەن، چونکە لە کتێبەکانماندا ناویان قەدەغە بوو. بەڵام ئەمڕۆ، لە سەردەمی جیهانگیری و تۆرە کۆمەڵایەتییەکاندا، کوردستان بووەتە یەک ماڵی گەورە. ئەمڕۆ گەنجی کورد لە ئامەد، مەهاباد، قامیشلۆ و هەولێر، بە یەک هەست و یەک شوناس دەژین. ئەم یەکگرتووییە نوێیە، گەورەترین شکستی فەلسەفەی داگیرکارییە.

چوارەم: قەیرانی سەرکردایەتی و ئیرادەی مێژوویی

لە کاتێکدا نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دووبارە دەکێشرێتەوە، ئێمە لەبەردەم هەلێکی مێژووییداین. ناوەندەکانی بڕیار لە جیهان سەیری ئامادەیی و ئیرادەی گەلان دەکەن. جێگەی داخی قووڵە کە زۆربەی پارتە سیاسییەکان و سەرکردەکانی ئێستا، کە تەنها هەلومەرجی کات و شوێن کردوونی بە ڕێبەر نەک ئیرادەی ڕاستەقینەی خەڵک، زۆر شەرمنانە لەگەڵ داگیرکەر مامەڵە دەکەن. ئەوان نەک هەلی مێژوویی دروست ناکەن، بەڵکو شەرمیشیانە داوای سەربەخۆیی بکەن.

لەم نێوەندەدا، تەنها "سەرۆک مەسعوود بارزانی" وەک دەنگێکی بوێر و خاوەن ئیرادە توانیویەتی ئەم تابۆیە بشکێنێت و ڕاستەوخۆ داوای مافی چارەی خۆنووسین بکات. سەربەخۆیی پێشکەشی کەس ناکرێت، بەڵکو دەبێت بە ئیرادە و یەکگرتوویی وەربگیرێت.

کۆتایی: گەڕانەوەی کەرامەت

تەنها ڕێگە بۆ گەڕانەوەی شکۆ و کەرامەتی نەتەوەیی ئێمە، یەکگرتوویی و سەربەخۆییە. داگیرکەرانی کوردستان نیشانیان داوە کە لە فەلسەفەی ئەواندا جێگەیەک بۆ "کوردی خاوەن ماف" نییە. بۆیە، پشتبەستن بە ئیرادەی ناوخۆیی و تێپەڕاندنی شەرمنیی سیاسی، تاکە دەروازەیە بۆ ئەوەی کورد لەم نەخشە نوێیەی جیهاندا، وەک نەتەوەیەکی خاوەن شکۆ جێگەی خۆی بکاتەوە. ئێمە خاوەنی خاک و مێژووین، ئێستا کاتی ئەوەیە ببینە خاوەنی بڕیاری خۆشمان.

ئایین لە نێوان جەوهەری مرۆڤبوون و کۆیلایەتیی سوڵتەدا

 

ئایین لە نێوان جەوهەری مرۆڤبوون و کۆیلایەتیی سوڵتەدا

پێشەکی: ئایین وەک ئامراز یان وەک ئامانج؟

ئایین لە بنەڕەتدا بۆ ئەوە هاتبوو کە مرۆڤ لە "خودپەرستیی تەسک" ڕزگار بکات و بەرەو ئاسۆیەکی فراوانتری ڕەوشت و ویژدان بیبات. بەڵام کاتێک ئایین دەبێتە هۆی ئەوەی مرۆڤ دەستبەرداری ویژدانی بێت، کاتێک دەبێتە پەردەیەک کە مرۆڤ ڕاستییەکان و زوڵم و زۆر نەبینێت، لێرەدا ئایین مانای خۆی لەدەست دەدات. ئەگەر ئایین مرۆڤ نەگەیەنێتە پلەی "مرۆڤبوون"، ئەوا نەک هەر وازهێنان لێی پێویستە، بەڵکو دەبێت وەک کۆت و زنجیرێک سەیر بکرێت کە پێویستە تێکبشکێنرێت.

کۆیلایەتیی پاداشت و سزا: مردنی ویژدان

زۆرینەی ئەوانەی خۆیان بە ئاییندار دەزانن، لە ڕاستیدا لە بازنەیەکی ترس و تەماعدا دەخولێنەوە. ئەوان نەک لەبەر جوانیی چاکە، بەڵکو لەبەر "پاداشت" و لە ترسی "سزا" ڕوو لە ئایین دەکەن. ئەم جۆرە لە ئیمان، مرۆڤ دەکاتە "کۆیلەیەکی ئایینی" نەک "مرۆڤێکی ڕووحی". کاتێک مرۆڤ تەنیا بۆ ڕزگارکردنی پێستی خۆی لە ئاگرێک کە بڕوای پێیەتی، چاو لە ئاست چەوسانەوە و بێدادی دەپۆشێت، ئەو کەسە جەوهەری مرۆڤبوونی دۆڕاندووە. ویژدان کە دەنگی خودایە لە ناوەوەی مرۆڤدا، لەژێر قورسایی تێکستە دەستکاریکراوەکان و بەرژەوەندیی سوڵتەکاندا دەخنکێنرێت.

توێڵکی سوڵتە و کاکڵی ئیمان

مێژووی ئایینی ئیسلام، بە تایبەت دوای تێکەڵبوونی بە دەسەڵات و "سوڵتە"، تووشی گۆڕانکارییەکی مەترسیدار بوو. دەسەڵاتدارانی ئیسلامی بۆ پاراستنی کورسییەکانیان، توێڵکێکی ئەستوور و ڕەشیان بە دەوری کاکڵی ئیماندا دروست کرد. ئەم توێڵکە بریتییە لەو تەفسیرە سیاسییەی کە مرۆڤ دەکاتە نۆکەر و جەنگاوەری دەسەڵاتدار، نەک گەڕۆک بەدوای حەقیقەتدا. ئەم پەردە ڕەشە ڕێگری لەوە دەکات کە ڕووناکی نێو دڵ بگاتە دەوروبەر. مرۆڤێک کە ئەم پەردەیە بەسەر چاویدا هاتبێت، دەتوانێت بە ناوی ئایینەوە بکوژێت، تاڵان بکات و سوجدە بۆ دیکتاتۆر ببات، تەنیا لەبەر ئەوەی وایان تێگەیاندووە کە "ئەمە خواستی ئایینە".

بێدەنگیی جیهانی ئیسلامی و جێنۆسایدی کورد

لێرەوە دەگەینە گەورەترین پارادۆکس: وڵاتانی ئیسلامی و ئەو وڵاتانەی کوردستانیان داگیر کردووە، هەموو ڕۆژێک بە ناوی ئایینەوە بانگەشەی "برایەتی" و "دادپەروەری" دەکەن، کەچی لە ئاست جێنۆسایدی کلتووری و فیزیکیی نەتەوەی کورددا بێدەنگن. بۆچی؟ چونکە ئایینی ئەوان لە "کاکڵ"ەوە بووەتە "بەرژەوەندی". ئەوان ویژدانی خۆیان و جیهانیشیان بە پارە و نەوت کڕیوە. ئایین بۆ ئەوان بووەتە ئامرازێکی سیاسی بۆ شەرعییەت دان بە داگیرکاری و سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەیەکی تر. مرۆڤێک یان دەوڵەتێک کە بە ناوی ئایینەوە چاو لە ئاست زوڵمێکی گەورەی وەک چەوسانەوەی کورد دەنووقێنێت، نە مرۆڤە و نە ئاییندار؛ ئەو تەنیا بازرگانێکی سیاسییە کە ئایین وەک دەمامک بەکاردەهێنێت.

بەرەو ڕزگاری: سەربەخۆیی وەک فەریزەیەکی ویژدانی

ئەگەر ئایین نەتوانێت بەرگری لە مافی نەتەوەیەکی چەوساوە بکات، ئەوا ئەو ئایینە بۆ کورد "بێگانەیە". تەنیا ڕێگەی ڕزگاریی کورد، گەڕانەوەیە بۆ "ویژدانی نەتەوەیی" و بڕوابوون بە "بەرخۆدان". ڕزگاریی ڕاستەقینە لەو کاتەوە دەست پێدەکات کە تاکی کورد ئەو پەردە ڕەشە بدرێنێت کە داگیرکەران بە ناوی ئایینەوە بەسەر مێشکیدا هێناویانە.

سەربەخۆیی تەنیا پڕۆژەیەکی سیاسی نییە، بەڵکو پڕۆژەیەکی مرۆیی و ئەخلاقییە بۆ گەڕاندنەوەی کەرامەتی مرۆڤی کورد. نەتەوەیەک کە خاوەنی ئیرادە و سەربەخۆیی خۆی نەبێت، ناتوانێت خودای ڕاستەقینەش بپەرستێت، چونکە بڕیارەکانی لەژێر دەستی سوڵتەیەکی داگیرکەردایە.

دەرەنجام:

ئایین ئەگەر نەبێتە هۆی ئازادی و دادپەروەری، دەبێتە دەرمانێکی سڕکەر. کورد پێویستی بە ئیمانێکە کە هانی بدات بۆ ڕاپەڕین دژی زوڵم، نەک ئایینێک کە فێری بکات چۆن لە ئاست جێنۆسایددا سەری کڕنۆش بۆ داگیرکەر شۆڕ بکات. رزگاری تەنیا لە سایەی سەربەخۆیی و شکاندنی بتە سیاسی و ئایینییەکانی داگیرکەردایە.

خوێندنەوەیەکی ئەکادیمی بۆ کتێبی "بۆ مێژوو" و گونجاندنی لەگەڵ واقیعی ئێستای کورد

 

ستراتیژیەتی مانەوە و ئیرادەی بڕیار: خوێندنەوەیەکی ئەکادیمی بۆ کتێبی "بۆ مێژوو" و گونجاندنی لەگەڵ واقیعی ئێستای کورد

دەستپێک

کتێبی "بۆ مێژوو" کە لە نووسینی سەرۆک مەسعود بارزانییە، تەنیا گێڕانەوەیەکی سادەی ڕووداوەکان نییە، بەڵکو دەقێکی ستراتیژی و سیاسییە کە لە قۆناغێکی یەکلاکەرەوەدا بڵاوکراوەتەوە. ئەم بەرهەمە هەوڵێکە بۆ بەدۆکۆمێنتکردنی "ڕاستییەکان" لە دیدگای بڕیاربەدەستێکی سەرەکییەوە، کە تێیدا تیشک دەخرێتە سەر ململانێکانی کورد لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندی و پرۆسەی بڕیاردان لە ساتە هەستیارەکاندا.

 هەروەها،کتێبی "بۆ مێژوو"ی مەسعود بارزانی، وەک مانیفێستێکی سیاسی بۆ قۆناغی "نەخێر بۆ پاشکۆیەتی" سەیر دەکرێت. نووسەر لەم بەرهەمەدا دەیەوێت بیسەلمێنێت کە کێشەی کورد لەگەڵ دەوڵەتە داگیرکەرەکان کێشەی "یاسا و دەستوور" نییە، بەڵکو کێشەی "عەقڵییەتی سڕینەوەیە".

یەکەم: میتۆدۆلۆژیای نووسین و سەرچاوەسازی

لە ڕووی ئەکادیمییەوە، ئەم کتێبە لە خانەی "سەرچاوە یەکەمینەکان" (Primary Sources) پۆلێن دەکرێت. نووسەر سوودی لە میتۆدی "گێڕانەوەی بەڵگەنامەیی" وەرگرتووە. کتێبەکە بە پاشکۆیەکی دەوڵەمەند لە نەخشە، نامەی دیپلۆماسی و بڕیارە فەرمییەکان پشتڕاست کراوەتەوە، ئەمەش وای کردووە کتێبەکە لە بیرەوەرییەکی شەخسییەوە بگۆڕێت بۆ تێکستێکی مێژوویی کە توێژەران دەتوانن بۆ تێگەیشتن لە لۆژیکی سیاسیی ئەو سەردەمە پشتی پێ ببەستن.

دووەم: تەوەرە شیکارییەکان

١. فەلسەفەی مافی چارەی خۆنووسین:

کتێبەکە ڕیفراندۆمی ساڵی ٢٠١٧ وەک بنەمایەکی یاسایی و سروشتی دەبینێت. بارزانی لە ڕێگەی شیکاریی مێژووییەوە دەیسەلمێنێت کە "شەراکەت" لە عێراقدا لە ساڵی ١٩٢١ەوە تا ٢٠١٧ شکستی هێناوە، بۆیە پەنابردن بۆ ڕای گەل نەک هەر هەڵە نەبووە، بەڵکو تاقە ڕێگەی دیموکراسیانە بووە بۆ کۆتاییهێنان بە ململانێیەکی سەد ساڵە.

٢. پارادۆکسی شەڕ و دیپلۆماسی:

بەشێکی گرنگی کتێبەکە تەرخان کراوە بۆ شەڕی داعش. نووسەر نیشانی دەدات چۆن کورد لە بەرەی پێشەوەی بەرگری لە جیهان بووە، بەڵام لە کاتی ڕیفراندۆمدا ڕووبەڕووی "بێوەفایی" نێودەوڵەتی بووەتەوە. ئەمەش شیکارییەکی قووڵە بۆ پەیوەندییەکانی هێزە هەرێمییەکان و بەرژەوەندییە نێودەوڵەتییەکان کە زۆرجار بەسەر پرەنسێپە ئەخلاقییەکاندا زاڵ دەبن.

٣. ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەر و دیاردەی ناپاکی:

بارزانی لەم کتێبەدا بە زمانێکی توند و ڕاشکاو باس لە ڕووداوەکانی کەرکووک دەکات. لە ڕوانگەی سیاسییەوە، ئەم بەشەی کتێبەکە شیکارییەکە بۆ "درزی ناوخۆیی" و کاریگەریی دەستێوەردانی دەرەکی لەسەر بڕیاری سیاسیی کورد. نووسەر دەیەوێت ئەو پەیامە بگەیەنێت کە دەستکەوتە مێژووییەکان تەنیا بە یەکڕیزی دەپارێزرێن.

 خاڵە بەهێز و ستراتیژییەکانی نێو کتێبەکە

١. بەڵگەدارکردنی شکستی دەوڵەتی نەتەوە (Nation-State): بارزانی بە بەڵگەوە نیشانی دەدات کە عێراق لە ١٩٢١ەوە نەیتوانیوە ببێتە چەتر بۆ هەمووان. ئەم خاڵە بەهێزە چونکە تێگەیشتنێکی قووڵ دەدات کە "فیدراڵیزم" یان "ئۆتۆنۆمی" لەگەڵ عەقڵییەتی مەزهەبی و شۆڤێنی سەرناگرێت.

٢. مافی چارەی خۆنووسین: کتێبەکە ڕێکاری ڕیفراندۆم وەک تاقە ڕێگەی دیموکراسی دەبینێت کە کورد لە "قوربانیی مێژوو"ەوە دەگۆڕێت بۆ "بڕیاردەری مێژوو".

٣. دەستنیشانکردنی درزی ناوخۆیی وەک گەورەترین هەڕەشە: گێڕانەوەی ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەر وانەیەکی سیاسیی توندە؛ کە کورد هەرچەندە هێزی سەربازی (پێشمەرگە) و پشتیوانی گەلی هەبێت، ئەگەر یەکڕیزی سیاسی نەبێت، دەستکەوتەکان لەدەست دەچن.

٤. ڕەخنە لە بێوەفایی نێودەوڵەتی: کتێبەکە تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە بەرژەوەندیی زلهێزەکان جێگیر نییە، و تەنیا "هێزی ناوخۆیی" و "ئیرادەی میللەت" زامنی مانەوەن.

دووەم: بەراوردکاری لەگەڵ بارودۆخی ئێستای چوار پارچەی کوردستان

١. باشووری کوردستان (وانەی ١٦ی ئۆکتۆبەر)

ئێستا باشوور لەبەردەم هەمان ئەو هەڕەشانەدایە کە لە کتێبەکەدا باسکراون؛ فشار بۆ سەر قەوارەی هەرێم و بڕینی شایستە داراییەکان. خاڵی بەهێزی کتێبەکە (یەکڕیزی) ئێستا پێویستییەکی ژیانییە بۆ باشوور تا ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی شکستی سیاسی بکات.

٢. باکووری کوردستان (دیپلۆماسی و ناسنامە)

لە باکوور، پرسی ناسنامە و عەقڵییەتی نکۆڵیکار کە بارزانی لە عێراقدا باسی دەکات، بە هەمان شێوە لە تورکیادا بوونی هەیە. کتێبەکە پێمان دەڵێت کە کورد نابێت تەنیا چاوەڕێی "چاکەی" دەوڵەت بێت، بەڵکو دەبێت ناسنامەی خۆی بسەپێنێت.

٣. ڕۆژئاوای کوردستان (تەحەددیی مانەوە و هاوپەیمانییەکان)

ڕۆژئاوا ئێستا لە هەستیارترین قۆناغدایە. بە پێی تێڕوانینەکانی بارزانی:

پەیوەندی لەگەڵ ئەمریکا: بارزانی لە کتێبەکەیدا ئاماژە بەوە دەکات کە ئەمریکا لە کاتی بەرژەوەندییە گەورەکاندا پشت لە کورد دەکات (وەک لە ٢٠١٧ کردی). ئەمە ئاگادارکردنەوەیەکی بەهێزە بۆ ڕۆژئاوا کە نابێت تەنیا پشت بە هاوپەیمانی نێودەوڵەتی ببەستێت.

دیالۆگی کوردی-کوردی: بارزانی جەخت لەوە دەکاتەوە کە بەبێ ڕێککەوتنی لایەنەکان (وەک ENKS و لایەنەکانی تر)، ڕۆژئاوا ناتوانێت شەرعییەتی نێودەوڵەتی درێژخایەن بەدەستبهێنێت.

سێیەم: کوردی ڕۆژهەڵات چۆن سوود لەم بارودۆخە و تێڕوانینانە دەبینێت؟

بەپێی فەلسەفەی سیاسی بارزانی لەم کتێبەدا، کوردی ڕۆژهەڵات دەتوانێت بەم شێوەیە سوودمەند بێت:

١. خۆسازدان بۆ بۆشایی سیاسی: بارزانی پێی وایە مێژوو دەرفەتی کتوپڕ دەدات. کوردی ڕۆژهەڵات دەبێت وەک "هێزێکی ئامادە" و یەکگرتوو خۆی نیشان بدات، تا لە کاتی هەر گۆڕانکارییەک لە ئێراندا، وەک باشووری ساڵی ١٩٩١ یان ڕۆژئاوای ٢٠١٢ تووشی پەرتەوازەیی نەبێت.

٢. وانەی "بەرەی کوردستانی": گەورەترین سەرکەوتنی کورد لە باشوور دروستکردنی بەرەی کوردی بوو. بۆ ڕۆژهەڵات، تێپەڕاندنی جیاوازییە ئایدۆلۆژییەکان و دروستکردنی "چەترێکی نیشتمانی یەکگرتوو" (وەک ئەنجومەنی باڵای ڕیفراندۆم کە بارزانی باسی دەکات) تاقە ڕێگەیە بۆ ئەوەی جیهان مامەڵەیان لەگەڵ بکات.

٣. دوورکەوتنەوە لە شەڕی ناوخۆیی: بارزانی لە کتێبەکەدا بە ئازارەوە باس لە "خەنجەری ناوخۆ" دەکات. ڕۆژهەڵات دەبێت لە ئێستاوە ڕێگری بکات لە هەر ئەگەرێکی پێکدادانی حیزبی، چونکە ئەوە دەبێتە هۆی لەدەستدانی سۆزی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی.

٤. بەکارهێنانی دیپلۆماسی هاوتەریب لەگەڵ هێز: بارزانی نیشانی دەدات کە پێشمەرگە هێزی پاراستنە، بەڵام دیپلۆماسی دەرگاکان دەکاتەوە. ڕۆژهەڵات دەبێت لۆبییەکی بەهێز لە دەرەوە دروست بکات کە گوزارشت لە "داوای گەل" بکات نەک تەنیا داوای حیزبی.

کۆتایی و دەرئەنجام

کتێبی "بۆ مێژوو" پاشکۆیەکە بۆ کتێبخانەی سیاسیی کورد کە تێیدا مێژوو لە دەمی "بڕیاردەر"ەوە دەگێڕدرێتەوە. گرنگیی ئەم کتێبە لەوەدایە کە ڕێگە نادات ڕووداوەکان وەک خۆیان فەرامۆش بکرێن، بەڵکو دەیانخاتە چوارچێوەیەیەک کە نەوەکانی داهاتوو بتوانن وەک "وانەیەکی سیاسی" لێی بڕوانن. ئەم بەرهەمە بانگەوازێکە بۆ گەڕانەوە بۆ ناسنامەی نیشتمانی و متمانەکردن بە ئیرادەی گەل وەک تاقە سەرچاوەی ڕەوایی.

کتێبی "بۆ مێژوو"، هەروەها وانەیەکە لە "ڕیالیزمی سیاسی". پەیامی سەرەکی بۆ هەر چوار پارچە و بەتایبەت ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا ئەوەیە: "جیهان ڕێز لە هێز و یەکڕیزی دەگرێت، نەک لە مافی بێ پشتوپەنا". بارزانی لە ڕێگەی ئەم کتێبەوە دەڵێت: کورد دەبێت هەمیشە ئامادە بێت بۆ "ساتەوەختی بڕیار"، چونکە مێژوو بەزەیی بەوانەدا نایەتەوە کە چاوەڕێی سۆزی داگیرکەرەکانیانن.

بۆ خوێندنەوەی کتێبەکە کلیک لە سەر ئەو لینکە بکە:

for-history-by-president-masoud-barzani-kurdi-sorani.pdf