تێکشکاندنی وەهمی "شەیتان‌ گەرایی" و چەمکی یەکتاپەرستیی ڕادیکاڵ

 

فەلسەفەی نوور و یەکێتیی بوون: خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ ناسنامەی ئێزدیاتی

تێکشکاندنی وەهمی "شەیتان‌ گەرایی" و چەمکی یەکتاپەرستیی ڕادیکاڵ

پێشەکی: قەیرانی تێگەیشتن و تیرۆری کلتووری

لە مێژووی هزری ئایینیدا، هیچ گروپ و باوەڕێک بەقەد ئێزدیاتی ڕووبەڕووی چەواشەکاری و ستەمی مەعریفی نەبووەتەوە. ئەم توێژینەوەیە لەو خاڵەوە دەست پێدەکات کە زۆربەی "مەلا و پیاوانی ئایینیی ناهۆشیار" بەهۆی تێنەگەیشتن لە زمانە سیمبۆلییەکەی ئێزدیاتی و تەنها بە پشت بەستن بە دەقە ڕووکەشەکان، ئەم ئایینە ڕەسەنەیان وەک "شەیتان پەرستی" ناوزەد کردووە. ئەم ناوزەدکردنە تەنها هەڵەیەکی زانستی نییە، بەڵکو جۆرێکە لە "تیرۆری کلتووری" کە ئامانج لێی ڕەشکردنی کۆنترین فەلسەفەی ناوچەکەیە لە پێناو چەسپاندنی باڵادەستیی ئایینە ئیبراهیمییەکان. ئەو مەلایەی عەقڵی خۆی لە کار دەخات و ناتوانێت لە میتۆلۆژیای "تاووسێ مەلەک" تێبگات، لە ڕاستیدا دەبێتە پارێزەری ئەو مێژووە چەواشەکراوەی کە داگیرکەرانی ناوچەکە (عەرەب، تورک و فارس) بۆ سڕینەوەی شوناسی کوردی دایانڕشتووە.

١. ململانێی میتۆلۆژی: "تاووسێ مەلەک" وەک پارێزەری تەوحید

بۆ تێگەیشتن لە ئێزدیاتی، دەبێت لەو "دوانەییە" (Dualism) ڕزگارمان بێت کە ئایینە ئیبراهیمییەکان دروستیان کردووە. لە ئیسلام و مەسیحییەتدا، "شەیتان" هێزێکی یاخییە کە کێبڕکێی خودا دەکات، ئەمەش لە ڕووی فەلسەفییەوە درز دەخاتە ناو چەمکی "تاکێتی خودا".

بەڵام لە ئێزدیاتیدا، چیرۆکی سوجدەنەبردنی "تاووسێ مەلەک" بۆ ئادەم، وەک لوتکەی وەفاداری بۆ خودا دەبینرێت. کاتێک خودا فەرمانی پێ کردبوون "سوجدە بۆ غیروخوا نەبەن"، تاووسێ مەلەک ئەو فەرمانەی پاراست و ڕەتی کردەوە کڕنۆش بۆ بوونەوەرێکی "خاکی" (ئادەم) ببات. لێرەوە، تاووسێ مەلەک نەک هەر شەیتان نییە، بەڵکو موحیدترین فریشتەیە. ئەو سیمبۆلی ئەو عەقڵە باڵایەیە کە جەوهەری خودا لە ماددە جیا دەکاتەوە و سوجدە نەبردنی بۆ ئادەم لە رووی شناخت وزانیاری بووە.

٢. یەکتاپەرستیی ڕادیکاڵ: تێپەڕاندنی خێر و شەڕ

ئێزدیاتی تەنها یەکتاپەرست نییە، بەڵکو خاوەنی یەکتاپەرستییەکی ڕادیکاڵە. لە کاتێکدا ئایینەکانی تر جیهانیان کردووە بە دوو کەمپ (خودا بەرامبەر شەیتان، خێر بەرامبەر شەڕ)، ئێزدیاتی بڕوای بە "یەکێتیی سەرچاوە" هەیە. لای ئەوان، خودا (خوەدێ) تەنها سەرچاوەی هەموو بوونە، و هیچ هێزێک نییە بتوانێت لە دەرەوەی ئیرادەی ئەو "شەڕ" دروست بکات.

ئەوەی مرۆڤ بە "شەڕ" یان "خراپە" ناوی دەبات، تەنها کاتێتی و بەشێکە لە تاقیکردنەوەی مرۆڤ. ئەم تێڕوانینە فەلسەفییە زۆر قووڵتر و یەکگرتووترە لەو دوانەییەی کە شەیتان وەک ڕکابەرێکی خودا وێنا دەکات. لێرەوە دەتوانین بڵێین ئێزدیاتی لە پاراستنی "تاکێتی خودا"دا زۆر لە ئایینە ئیبراهیمییەکان توندتر و ڕادیکاڵترە.

 

 زاگرۆس وەک لانکەی حیکمەتی ئیشراق و فەلسەفەی سروشت

٣. لە لالشەوە بۆ سۆهرەوەردی: یەکێتیی حیکمەتی زاگرۆسی

خاڵێکی سەرەکی کە مێژوونووسانی فارس و عەرەب چەواشەیان کردووە، ڕەگی فەلسەفەی شێخ شەهابەدین سۆهرەوەردییە. سۆهرەوەردی کە فەلسەفەی "ئیشراق"ی داهێنا و خودای وەک "نوورولئەنوار" ناساند، لە ڕاستیدا تەنها فۆرمێکی فەلسەفیی بەو باوەڕە کوردییە دێرینە بەخشیوە کە لە ئێزدیاتی و یارسانیدا هەبووە.
ناوچەی سۆهرەوەرد و لۆڕستان و هەورامان، یەک یەکەی کلتووریی بوون کە تێیدا خودا وەک "نوور" و "گەوهەر" (دۆڕ) دەبینرێت. ئەوەی سۆهرەوەردی دەڵێت "هەموو شتێک نوورە بە پلەبەندی"، ڕێک هەمان ئەو فەلسەفەیەیە کە لە قەولە ئێزدییەکاندا باس لە دروستبوونی جیهان لە مروارییەکی سپی (نوور) دەکات. یارسان و ئێزدیاتی لەم خاڵەدا یەک دەگرنەوە: خودا تەنها خولقێنەر نییە، بەڵکو خودی ڕووناکییە و هەموو بوونەوەران تیشکێکی ئەو نوورەن.

٤. سروشت وەک دایک: جیاوازی لەگەڵ مرۆڤ‌تەوەرێتیی ئیبراهیمی

یەکێک لە گەورەترین جیاوازییە فەلسەفییەکانی ئێزدیاتی ئەوەیە کە مرۆڤ بە "سەروەری ڕەها" (اشرف مخلوقات) نابینێت بەو مانایەی کە بۆی هەبێت سروشت وێران بکات. لە ئایینە ئیبراهیمییەکاندا، سروشت تەنها ئامرازێکە لە خزمەت مرۆڤدا، بەڵام لە ئێزدیاتیدا:

• سروشت دایکە: زەوی، ئاو، ئاگر و هەوا پیرۆزییەکی خوداییان هەیە.
• هەماهەنگی گەردوونی: مرۆڤ کاتێک دەگاتە پلەی باڵا کە لەگەڵ سروشتدا ببێتە یەک. ئەمە فەلسەفەیەکی "ئیکۆسێنتریک"ە (سروشت-تەوەر) کە هەزاران ساڵ پێش فەلسەفە مۆدێرنەکانی ژینگەپارێزی هەبووە.
  بۆیە، ئێزدییەک کە ڕێز لە دارێک یان کانییەک دەگرێت، لە ڕاستیدا ڕێز لەو نوورە دەگرێت کە خودا لە ناو جەستەی سروشتدا بەجێی هێشتووە.

٥. ئەنجامگیری: ئێزدیاتی وەک شوناسێکی فەلسەفیی ڕەسەن

لە کۆتاییدا، دەتوانین بڵێین ئێزدیاتی نەک هەر ئایینێکی "شەیتان پەرستی" نییە، بەڵکو یەکێکە لە پاکترین و قووڵترین فۆرمەکانی یەکتاپەرستیی نوورانی لە مێژوودا. ئەو چەواشەکارییانەی کە مێژوونووسانی دەوروبەر و هەندێک مەلا بۆیان دروست کردوون، تەنها ئامانجی سیاسی و ئایینی لە پشت بووە بۆ پەراوێزخستنی کورد وەک خاوەن فەلسەفەیەکی سەربەخۆ.

ئێزدیاتی، یارسانی و فەلسەفەی ئیشراق، هەموویان لق و پۆپی یەک دارن کە ڕەگی لە ناو چیاکانی زاگرۆسدایە. ئەمڕۆ، گەڕانەوە بۆ ئەم تێگەیشتنە ئەکادیمی و فەلسەفییە، تەنها بەرگری نییە لە کەمینەیەک، بەڵکو گەڕانەوەیە بۆ ڕەسەنایەتیی عەقڵ و شکۆمەندیی مرۆڤ کە لە ناو تەمومژی نەزانین و توندڕەویدا ون کراوە.

مرۆڤی هۆشیار دەبێت بزانێت: "ئەو نوورەی ئێزدییەکان لە خۆردا دەیبینن، هەمان ئەو حەقیقەتەیە کە فەیلەسوفە گەورەکان بە دوایدا وێڵن."

بۆیە مرۆڤی سەردەم و عاقل و ژیر کە بەدوای هۆشیاریدا وێلە، بۆ زیاتر ئاشنابوون لە فەلسەفەی ئیشراق و ئیزدیاییەتی رۆمانی سایەی نوور بەدەست دێنێت کە ئێستا لە کتێبخانەکاندا بەر دەستە.

ڕۆمانی "سایەی نوور" لە نووسینی ئالان عومەرزادە، وەک یەکێک لە کارە ئەدەبییە هەرە قووڵ و جیاوازەکانی ئەدەبیاتی کوردی، دەبێتە پردێکی مەعریفی لە نێوان فەلسەفەی ئیشراق (سۆهرەوەردی) و میتۆلۆژیای ئێزدیاتیدا. نووسەر لەم بەرهەمەدا، تەنها گێڕانەوەیەکی تراژیدی بۆ جینۆسایدی ئێزدییەکان (فەرمانی ٧٤) پێشکەش ناکات، بەڵکو لە ڕێگەی ئاوێتەکردنی چەمکی **"نوورولئەنوار"**ی سۆهرەوەردی لەگەڵ **"تاووسێ مەلەک"**ی ئێزدی، هەوڵ دەدات ئازارەکانی شنگال لە ڕەهەندە فیزیکییەکەیەوە بۆ ڕەهەندێکی مێتافیزیکی و فەلسەفی بەرز بکاتەوە.

وەک لە خوێندنەوەکانی وێبڵاگی **"زێڕنووس"**یشدا ئاماژەی پێ دراوە، ئەم ڕۆمانە وەک "دەرمانێکی فەلسەفی" کار دەکات؛ لە کاتێکدا جەهل و توندڕەوی دەیەوێت بە تاریکیی فیکری ئێزدییەکان وەک "شەیتان پەرست" بناسێنێت و کۆمەڵکوژییان بکات، عومەرزادە لە "سایەی نوور"دا دەیسەلمێنێت کە ئێزدییەکان خۆیان "پاسەوانی نوور"ن. ڕۆمانەکە نیشانی دەدات کە برینەکانی جینۆساید تەنها بە گریان ساڕێژ نابن، بەڵکو بە تێگەیشتن لەوەی کە "نوور" (حەقیقەتی ئێزدیاتی) جەوهەرێکی لەناونەچووە و هیچ تاریکییەک (تەنانەت داعش و عەقڵە داخراوەکانیش) ناتوانن ببنە سایەیەک بۆ کوژاندنەوەی ئەو ڕووناکییە ئەزەلییە. ئەم بەرهەمە بانگەوازێکە بۆ مرۆڤی سەردەم کە لە ناو جەنجاڵی و توندوتیژیدا، بگەڕێتەوە بۆ ئەو حیکمەتە ئیشراقییەی کە مرۆڤ و خودا و سروشت لە یەکێتییەکی پیرۆزدا کۆدەکاتەوە.

 

 

لە نێوان ئیشراقییەتی "سایە نوور" و تاریکیی "تەکفیر"دا: قەیرانی ناسنامە و بێدەنگیی نوخبە

لە نێوان ئیشراقییەتی "سایە نوور" و تاریکیی "تەکفیر"دا: قەیرانی ناسنامە و بێدەنگیی نوخبە

لەم رۆژانەی دواییدا، کایەی فەرهەنگی و کۆمەڵایەتیی کوردستان شایەتی دوو ڕووداوی دژبەیەک بوو؛ یەکیان لە باکووری ئەوروپا (ستۆکهۆڵم) وەک تیشکێکی مەعریفی سەری هەڵدا، کە ئەویش پەردە لادان بوو لەسەر ڕۆمانی "سایە نوور". ئەم ڕۆمانە تەنیا تێکستێکی ئەدەبی سادە نییە، بەڵکو هەوڵێکی بوێرانەیە بۆ ئاوێتەکردنی فەلسەفەی دێرینی "ئێزدیاتی" لەگەڵ "فەلسەفەی ئیشراق"ی سوهرەوەردی. ڕووداوی دووەم، سەرهەڵدانەوەی گوتارێکی توندڕەو و چەقبەستووی ئایینی بوو لە ناوخۆی کوردستان، کە بە زمانێکی پڕ لە ڕق، هێرشی کردە سەر پیرۆزییەکانی ئایینی ئێزدی و پاساوی شەرعی بۆ جینۆساید و کوشتاری ئەم پێکهاتە ڕەسەنەی خاکەکەمان هێنایەوە.

ئەوەی جێگەی هەڵوێستە و سەرنجە، کاردانەوەی میدیا و سۆشیاڵ میدیای کوردی بوو بەرامبەر ئەم دوو ڕووداوە. لە کاتێکدا هەواڵی بڵاوبوونەوەی کارێکی مەعریفی وەک "سایە نوور" لە پشت پەردەی بێدەنگیی دەزگا گەورەکانی ڕاگەیاندندا خنکێنرا، کەچی وتە ژەهراوییەکانی ئەو مەلایە تەواوی شاشە و لاپەڕەکانی تەنی. لێرەوە پێویستە پرسیارە جەوهەرییەکە بکەین: بۆچی میدیای ئێمە کڕیاری ڕقە و نامۆیە بە مەعریفە؟

١. ئیشراق و ئێزدیاتی: گەڕان بەدوای ڕەگەکانی ڕووناکیدا

ڕۆمانی "سایە نوور" هەوڵێکی فەلسەفییە بۆ زیندووکردنەوەی ئەو پەیوەندییە مێژوویی و مەعریفییەی کە لە نێوان "ئیشراق" (ڕۆشنبوونەوەی دەروونی) و فەلسەفەی دێرینی ئێزدیاتیدا هەیە. هەردوکیان ڕێز لە "نوور" دەگرن وەک سەرچاوەی بوون. نووسەر لەم بەرهەمەدا دەیەوێت برینەکانی ئێزدیاتی لە ڕێگەی فەلسەفەوە ساڕێژ بکات و مانا بەو ئازارانە بدات کە بەدرێژایی مێژوو بەسەر ئەم پێکهاتەیەدا هاتوون. ئەمە جۆرێکە لە "بەرگریی کلتووری" کە دەبوو ناوەندە ئەکادیمی و ئەدەبییەکان وەک دەستکەوتێکی نەتەوەیی لێی بڕوانن.

٢. پیشەسازیی "هەرا" و پەراوێزخستنی مەعریفە

میدیای کوردی لە ئێستادا کەوتووەتە داوی "پۆپۆلیزم" و "سێنساسیۆنالیزم" (هەستبزوێنی). دەزگاکانی ڕاگەیاندن لەبری ئەوەی ئەرکی پەروەردەیی و هۆشیارکردنەوەیان هەبێت، بوونەتە پاشکۆی ئەلگۆریتمەکانی سۆشیاڵ میدیا. وتەی توندڕەوێک "بینەر" (View)ی زۆرە، چونکە غەریزە دەجووڵێنێت و شەڕی لایەنگری و دژایەتی دروست دەکات. بەڵام ناساندنی ڕۆمانێک کە باس لە فەلسەفە و مێژووی ئازار دەکات، پێویستی بە عەقڵ و تێڕامان هەیە. ئەم "هەڵاتنە لە عەقڵ"ە وای کردووە کە گوتاری توندڕەوی ببێتە "ترێند" و گوتاری رۆشنبیری ببێتە "پەراوێز".

٣. دەزگا زانیارییەکان و بەکارهێنانی ئایین وەک چەک

ناکرێت پشتگوێی بخەین کە زۆر جار ئەم دەنگە توندڕەوانە، نەک تەنیا لە ڕووی بێ ئاگاییەوە، بەڵکو بە بەرنامە و "قورمیشکراوی" لە لایەن دەزگا زانیارییەکانی ڕژێمە داگیرکەرەکانی کوردستانەوە ئاڕاستە دەکرێن. ئامانج لێی تێکدانی شیرازەی کۆمەڵایەتی و ناشرینکردنی وێنەی ئایین و پێکەوەژیانە لە کوردستان. کاتێک میدیای کوردی بەبێ سانسۆر و بەبێ بەرپرسیارێتی ئەم دەنگانە بڵاو دەکاتەوە، لە ڕاستیدا دەبێتە بەشێک لەو ئەجێندایەی کە دەیەوێت تاکی کورد لە مێژوو و کلتوورە دەوڵەمەندەکەی (وەک ئەوەی لە سایە نووردا هاتووە) داببڕێت و بیخاتە ناو بازنەی ڕق و ناوخۆکۆژییەوە.

٤. گلەیی لە نوخبە و دەزگا کلتوورییەکان

گلەیی گەورە لەو "نوخبە" رۆشنبیرەیە کە لە ئاست ئەم بێ دەنگکردنە سیستماتیكەی مەعریفە بێدەنگن. دەزگاکانی ڕاگەیاندنی هەرێمی کوردستان کە بودجەی زەبەلاحیان لەبەر دەستە، لەبری ئەوەی پردی پەیوەندی بن لە نێوان داهێنەرانی تاراوگە و ناوخۆی وڵات، بوونەتە سەکۆیەک بۆ کێبڕکێ لەسەر بڵاوکردنەوەی هەواڵی شۆک ئامێز. پشتگوێخستنی بەرهەمێکی وەک "سایە نوور" و گەورەکردنی وتەی مەلاکانی توندڕەو، نیشانەی شکستی ئەخلاقی و پیشەیی ئەو ناوەندانەیە.

دەرەنجام

ئێمە لەبەردەم جەنگێکی فیکریی گەورەداین. لە لایەکەوە هەوڵێک هەیە بۆ زیندووکردنەوەی ناسنامەی ڕەسەنی خۆمان لە ڕێگەی ئەدەب و فەلسەفەوە (وەک ئەوەی لە ماڵپەڕی زێڕنووس و کارە ئەدەبییەکانی تری هاوشێوەدا دەبینرێت)، لە لایەکی تریشەوە هێرشێکی سیستماتیك هەیە بۆ گەڕاندنەوەمان بۆ سەردەمی تاریکستان.

"سایە نوور" تەنیا کتێبێک نییە، بەڵکو ئاوێنەیەکە بۆ بینینی ئەو ڕووناکییەی کە دوژمنان و توندڕەوان دەیانەوێت بیخوێننەوە. ئەرکی ئێمەیە وەک قەڵەم بەدەستان، ڕێگە نەدەین "هەرا و زورنا"ی میدیایی، دەنگی ڕاستەقینەی فەلسەفە و ئەدەب بخنکێنێت.

 

کاریگەریی ئەستێرە کەڵکدارەکان لەسەر مێژوو و دەروونی مرۆڤ

 

---

کاریگەریی ئەستێرە کەڵکدارەکان لەسەر مێژوو و دەروونی مرۆڤ

پوختە:
ئەستێرە کەڵکدارەکان (Comets) لە درێژەی مێژوودا تەنیا وەک دیاردەیەکی جوانی ئاسمانی نەبینراون، بەڵکو وەک "پەیامهێنەری مەرگ" و وێرانکاری ناسراون. ئەم توێژینەوەیە باس لەوە دەکات کە چۆن باوپاپیرانی ئێمە لە کوردستان و ناوچەکە، لە ڕێگەی شوێنەوارە گەورەکانی وەک "گرێ مزاران" (گۆبەکلی تەپە) و شارە ژێرزەمینییەکانی وەک "دێرینکو"، هەوڵیان داوە ڕازێکی گەورە لە نەوەکانی دوای خۆیان بشارنەوە؛ ڕازی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ کارەساتە ئاسمانییەکان.

١. ئەستێرە کەڵکدارەکان: بکوژە زنجیرەییەکانی مێژوو

زۆربەی شارستانییەتە دێرینەکان، لە چینییەکانەوە تا بابلی و کوردەکان، ئەستێرە کەڵکدارەکانیان بە نیشانەی "بەدبەختی" داناوە. بەڵام ئایا ئەمە تەنیا خورافەیەک بووە؟ توێژینەوە نوێیەکان، لەوانە تیۆریی "یانگەر درایاس" (Younger Dryas Impact Hypothesis)، دەریدەخەن کە نزیکەی ١٢ هەزار و ٩٠٠ ساڵ لەمەوبەر، پارچەبوونی ئەستێرەیەکی کەڵکدار و بەرکەوتنی بە بەرگە هەوای زەوی، بووەتە هۆی گۆڕانکارییەکی کتوپڕی کەشوهەوا، سووتانی دارستانەکان و لەناوچوونی گیانلەبەرە زەبەلاحەکان. ئەمە تەنیا پێکدادانێکی فیزیکی نەبووە، بەڵکو تروما (شۆک)ێکی دەروونی گەورەی بۆ مرۆڤایەتی جێهێشتووە.

٢. گرێ مزاران: کتێبخانەیەکی بەردین بۆ تۆمارکردنی کارەسات

"گرێ مزاران" (گۆبەکلی تەپە) کە دەکەوێتە باکووری کوردستان، تەنیا پەرستگایەک نییە، بەڵکو ڕوانگەیەکی فەلەکییە. دکتۆر "مارتین سویتمان" لە توێژینەوەکانیدا لەسەر "ستوونی ژمارە ٤٣" (Vulture Stone)، ئاماژە بەوە دەکات کە نەخشەکانی سەر ئەو ستوونە، هێمای نیشانە گەردوونییەکانن. باوپاپیرانی ئێمە لەوێدا مێژووی پێکدادانێکی گەورەی ئەستێرەیەکی کەڵکداریان تۆمار کردووە. ئەوەی سەرنجڕاکێشە، ئەم شوێنەوارە بە ئەنقەست لەژێر خاکدا شاراوەتەوە (Buried deliberately)؛ ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە ویستوویانە وەک "کەپسولێکی کات" بۆ نەوەکانی داهاتووی بپارێزن تا لەو مەترسییە ئاگادار بن کە لە ئاسمانەوە دێت.

٣. ئەبوڕەیحانی بیرونی و زانستی فەلەکناسی دێرین

ئەبوڕەیحانی بیرونی، زانا و فەلەکناسی گەورەی ناوچەکە، لە کتێبی "التفهیم"دا بە وردی باسی "ئەستێرە گیسودارەکان" (کەڵکدارەکان) دەکات. ئەو و فەلەکناسانی ئیمپراتۆرییەتی چین، سەرنجیان داوە کە هەموو کاتێک دەرکەوتنی ئەم ئەستێرانە هاوکات بووە لەگەڵ ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتەکان، بڵاوبوونەوەی تاعون و نانەوەی پشێوی. بیرونی ئاماژەی بەوە کردووە کە گۆڕانکاری لە "هەوا" و "کەش"دا ڕوو دەدات، کە ئەمڕۆ ئێمە دەزانین دەکرێت بەهۆی گازە ژەهراوییەکانی وەک (Cyanogen) یان تۆزی گەردوونی بێت.

٤. کاریگەری لەسەر ڕوح و ڕەوانی مرۆڤ: جنوونی گەردوونی

کاتێک زەوی بە ناو کلکی ئەستێرەیەکی کەڵکداردا تێدەپەڕێت، تەنیا مەترسی پێکدادان نییە. ئاتۆمۆسفێری زەوی بارگاوی دەبێت بە شەپۆلە کارۆموگناتیسییەکان. توێژینەوە دەروونییە مێژووییەکان نیشان دەدەن کە لە کاتی دەرکەوتنی ئەستێرە کەڵکدارە گەورەکاندا (وەک هالی لە ساڵی ١٩١٠)، جۆرێک لە "شێتیی بەکۆمەڵ" یان "دڵەڕاوکێی گەردوونی" باڵ بەسەر مرۆڤەکاندا دەکێشێت. گازە ژەهراوییەکان و گۆڕانی کایەی موگناتیسی زەوی کاریگەری ڕاستەوخۆیان لەسەر کۆئەندامی دەمار و دەروونی مرۆڤ هەیە، کە دەبێتە هۆی توندوتیژی یان خەمۆکییەکی قووڵ.

٥. شارە ژێرزەمینییەکان: بۆچی دێرینکو و نوش ئاباد؟

یەکێک لە گەورەترین ڕازەکانی مێژوو، بوونی شارە ژێرزەمینییە قووڵەکانە (هەندێکیان تا ٨٠ مەتر قووڵن) وەک "دێرینکو" لە ناوچەی ئەنادۆڵ و کوردستان. ئەم شارانە تەنیا بۆ پاراستن لە دوژمنە مرۆییەکان دروست نەکراون؛ چونکە دەرگا بەردینە گەورەکان بە شێوەیەک دیزاین کراون کە "دابڕانی تەواو" (Isolation) دروست بکەن.

باوپاپیرانمان دەزانی کاتێک "ئاگر لە ئاسمانەوە دەبارێت" یان "هەوا دەبێتە ژەهر" بەهۆی تێپەڕبوونی ئەستێرە کەڵکدارەکان، تاکە شوێنی ئارام قووڵایی زەوییە. ئەوان بۆ ماوەی درێژ لەوێدا ماونەتەوە تا کێڵانی ئاسمان تەواو بووە.

٦. پەیامی شاراوە بۆ نەوەی مۆدێرن

ئەمڕۆ شارستانی ئێمە بە تەواوی پشت بە تەکنەلۆژیا و ئەلیکترۆنیات دەبەستێت. ئەگەر زەوی جارێکی تر بە ناو کلکێکی پڕ لە تۆزی موگناتیسی ئەستێرەیەکی کەڵکداردا تێپەڕێت، نەک هەر دەروونی مرۆڤەکان تێکدەچێت، بەڵکو هەموو تۆڕە کارەبایی و ئەلیکترۆنییەکان لەکار دەکەون. باوپاپیرانی کورد و دانیشتووانی ئەم ناوچەیە، لە ڕێگەی چیرۆکە فۆلکلۆرییەکان و نیشانەکانی سەر بەردەکانی "گرێ مزاران"، ویستوویانە پێمان بڵێن: "ئەوەی لە سەرەوەیە، جارێکی تر دێتەوە خوارێ."

ئەنجامگیری:

کەوتنی ئەستێرە کەڵکدارەکان تەنیا ڕووداوێکی فیزیکی نییە، بەڵکو بزوێنەری مێژوو و گۆڕەری دەروونی مرۆڤە. باوپاپیرانی ئێمە، بەو زانستە قووڵەی کە لە سروشت و گەردوونەوە وەریانگرتبوو، نهێنییەکانیان لە ئەشکەوت و شارە ژێرزەمینییەکان و نێوان کۆڵەکەکانی "گرێ مزاران"دا شاردەوە. ئەوان فێری ئێمەیان کرد کە بۆ مانەوە، پێویستە هەمیشە چاومان لە ئاسمان بێت و دڵمان لەناو زەویدا بێت.

---

سەرچاوەکان:

• Magicians of the Gods - Graham Hancock (باس لە گرێ مزاران و پێکدادانە گەردوونییەکان دەکات).
• Prehistory Decoded - Martin Sweatman (توێژینەوە لەسەر ستوونەکانی گۆبەکلی تەپە).
• کتاب التفهیم لأوائل صناعة التنجیم - ئەبوڕەیحانی بیرونی.
• The Younger Dryas Impact Hypothesis (Scientific papers).

 

تەلارسازیی جەهل و تیۆلۆژیای ڕق‌ وکینە

 

تەلارسازیی جەهل و تیۆلۆژیای ڕق‌وکینە: خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ ھەڕەشەکانی سەر ناسنامەی ئێزدیاتی

پێشەکی: مۆتەکەی جەهل لە سەردەمی تەکنەلۆژیادا

لە جیهانی هاوچەرخدا، سۆشیاڵ میدیا بووەتە چەقۆیەکی دوودەم؛ هەم کایەیەکە بۆ بڵاوکردنەوەی مەعریفە و هەم بووەتە مینبەرێک بۆ ئەو دەنگە توندڕەوانەی کە بەناوی پیرۆزییەوە، ژەهری ڕق دەڕێژن. ئەو دیاردەیەی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ناوچەکەدا دەبینرێت، کە تێیدا هەندێک کەسی کەم‌خوێندەوار لەژێر ناوی "مەلا" و بە پاڵپشتیی سیاسیی ناڕاستەوخۆ، هێرش دەکەنە سەر پێکهاتە ڕەسەنەکانی وەک "ئێزدییەکان"، تەنیا هێرشێکی ئایینی نییە، بەڵکو هەوڵێکی سیستماتیکە بۆ تێکدانی تان و پۆی کۆمەڵایەتی و سڕینەوەی ئەو فرەییەی کە جوانیی نیشتمانی پێوە بەندە.

１. فەلسەفەی "ئەویتر" و فۆبیای جەهل

لە فەلسەفەی "ئیمانوێل لێڤیناس"دا، بینینی ڕووی "ئەویتر" بەرپرسیارێتییەکی ئەخلاقی دەخاتە سەر شانمان. بەڵام کاتێک مەلایەکی بێ‌ئاگا لە فەلسەفەی ئایین و مێژووی شارستانییەت، ئێزدییەکان بە "گڵاو" ناوزەد دەکات، ئەو لە ڕاستیدا لە "مرۆڤبوونی" ئەوان کەم ناکاتەوە، بەڵکو "نەزانینی" خۆی نمایش دەکات.

ئەم جۆرە گوتارانە لەسەر بنەمای "دێوەزمەکردنی ئەویتر" (Dehumanization) کار دەکەن. کاتێک مرۆڤێک بەرامبەرەکەی وەک "ناپاک" یان "گڵاو" وێنا دەکات، لە ڕاستیدا ڕێگەی دەروونی بۆ "جینۆساید" خۆش دەکات. ئەمە ڕێک ئەو مۆدێلە فیگرییە بوو کە داعش پەیڕەوی کرد؛ مۆدێلێک کە تێیدا "دەق" بەبێ "ئەقڵ" و "مێژوو" بەبێ "ویژدان" دەخوێنرێتەوە.

２. ئامێری سیاسی و بەکارهێنانی ئایین

بە ئاکادیمی ئەگەر سەیری دۆخەکە بکەین، زۆرجار ئەم دەنگە توندڕەوانە بەبێ چاودێری و مۆڵەتی دەسەڵاتە سیاسییەکان ناتوانن بەو شێوەیە فراوانە کار بکەن. لە زانستی سیاسەتدا، ئەمە پێی دەوترێت "دابەش بکە و حوکم بکە". هاندانی ململانێی مەزهەبی و ئایینی لە ناوخۆی گەلی کورددا، ستراتیژییەکە بۆ لاوازکردنی یەکگرتوویی نەتەوەیی. مەلایەک کە نە بڕوانامەیەکی زانستی هەیە و نە تێگەیشتنێکی بۆ "ئیلاهیاتی تەقابولی"، دەبێتە ئامرازێکی بێ ئەوەی لە دەستی ئەوانەی دەیانەوێت ڕۆژهەڵاتی کوردستان بکەنە مەیدانی شەڕی بیروباوەڕەکان.

３. ئێزدیاتی: فەلسەفەی ڕووناکی و ڕەسەنایەتی

ئەو کەسەی هەڕەشەی جینۆسایدی ئێزدییەکان دەکات، بێ‌ئاگا لای وایە کە ئێزدیاتی تەنیا "باوەڕێکە"؛ لەکاتێکدا ئێزدیاتی یەکێکە لە کۆنترین ڕەگەکانی ناسنامەی کوردی و هەڵگری فەلسەفەیەکی قووڵی پاراستنی سروشت و ڕێزگرتن لە ڕووناکییە. هێرشکردنە سەر ئێزدی، هێرشە بۆ سەر مێژوویەکی چەند هەزار ساڵە کە پێش هەموو ئایینە نێردراوەکان هەبووە. خوێندنەوەی "جەهل" بۆ ئەم ئایینە، تەنیا ڕق نییە، بەڵکو هەوڵدانە بۆ بڕینەوەی ڕەگەکانی خۆمان.

４. پارادۆکسی لێبوردەیی: ئەرکی ئەخلاقیی ئێمە

فەیلەسووف "کارڵ پۆپەر" باس لە "پارادۆکسی لێبوردەیی" دەکات و دەڵێت: "ئەگەر ئێمە بێسنوور لێبوردە بین تەنانەت بەرامبەر ئەوانەیش کە کینە و ڕق بڵاو دەکەنەوە، ئەوا لە کۆتاییدا مرۆڤە لێبوردەکان و خودی لێبوردەییش لەناو دەچن."
لێرەوە، ڕاپۆرتکردنی (Report) ئەو پەیجانەی ژەهری نەفرەت بڵاو دەکەنەوە، کارێکی "دژی ئازادیی ڕادەربڕین" نییە، بەڵکو **"بەرگرییەکی ڕەوا لە مرۆڤایەتی"**یە. ئازادیی ڕادەربڕین کۆتایی دێت کاتێک دەستپێدەکات بە هاندانی کوشتن و جیاکاریی ڕەگەزی و ئایینی.

ئەنجام و بانگەواز

ئێمە وەک کۆمەڵگەیەکی ڕۆشنبیر و وەک نەوەیەک کە ئازارەکانی "شەنگال"مان لە یادە، نابێت ڕێگە بدەین هەمان مۆدێلی بیری داعشی لەژێر پەردەی جیاوازدا لە شارەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا سەر هەڵبداتەوە.

ئەو مەلایەی بە ۱۰ هەزار فۆڵۆوەرەوە هەڕەشەی جینۆساید دەکات، مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر ئاسایشی دەروونیی منداڵەکانمان. تکایە:

1.    هۆشیار بن: مەهێڵن ئایین بکرێتە چەک بۆ کوشتنی مرۆڤایەتی.

2.    بەرپرسیار بن: هەر ناوەڕۆکێکی توندڕەو کە سوکایەتی بە ئێزدی، مەسیحی، یان هەر پێکهاتەیەکی تر دەکات، ڕاپۆرت بکەن.

3.    دیالۆگ: وەک وەڵامێک، با مێژووی پێکەوەژیانی ئایینەکان و فەلسەفەی جوانیی ئێزدیاتی زیاتر بڵاو بکەینەوە.

نەفرەت، چەک و کەرەستەی "نەزان"ەکانە؛ و مەعریفە، تەنیا ڕێگەی ڕزگارییە.

 

خوێندنەوەیەکی فەلسەفی و میتۆلۆژی بۆ خۆرگیرانی ٢٠٢٦

 

تەجەللیی تاریکی لە باوەشی نووردا: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی و میتۆلۆژی بۆ خۆرگیرانی ٢٠٢٦

پێشەکی
گەردوون تەنها پێکهاتەیەکی ماتریالی (مادی) نییە، بەڵکو دەقێکی کراوەیە بۆ خوێندنەوەی مانا قووڵەکانی بوون. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٦دا، زەوی شایەتی یەکێک لە دەگمەنترین ڕووداوە ئەستێرەناسییەکان دەبێت؛ خۆرگیرانێکی گەورە کە لەگەڵ لوتکەی "بارانی مەتەریی بورسایوش" (Perseid meteor shower) یەکدەگرێتەوە. ئەم هاوکاتییە، کە دووبارەبوونەوەی هەزاران ساڵی دەوێت، تەنها ڕووداوێکی فیزیکی نییە، بەڵکو بۆ هزرە فەلسەفییەکان، ئاماژەیەکە بۆ وەرچەرخانێکی مێژوویی.

١. فەلسەفەی تەواوکاری: تێپەڕین لە دووانەیی (Dualism)

بە پێچەوانەی ئایینە ئیبراهیمییەکان و زەردەشتییەت کە "تاریکی و نوور" وەک دوو جەمسەری دژبەیەک و لە شەڕێکی هەمیشەییدا دەبینن، فەلسەفەی ئایینە ڕەسەنەکانی کورد (ئێزدی و یارسان) لەسەر بنەمای "یەکێتیی دژەکان" داڕێژراوە.

لە میتۆلۆژیای یارسان و ئێزیدیدا، تاریکی دژی ڕووناکی نییە، بەڵکو "پەردە"یەکە کە ڕاستییەکی قووڵتر دەشارێتەوە. خۆرگیران لێرەدا وەک جەنگی شەڕ و چاکە نابینرێت، بەڵکو وەک "باوەش پیاکردنێکی گەردوونی" دەبینرێت. مانگ (کە هێمایە بۆ لایەنی ڕۆحی و ناوەکی) دێتە بەردەم خۆر (هێمای لایەنی دەرەکی و دیار) تا پێمان بڵێت: بۆ ئەوەی بگەیتە "تاجی خۆر" (Corona)، دەبێت سەرەتا لە ناو سێبەردا تێپەڕیت.

٢. خۆرگیرانی ٢٠٢٦: ساتی گۆڕانی "سەردەم"

ئەم خۆرگیرانەی کە بڕیارە لە نەرویج و بەشێکی زۆری جیهان بە ڕێژەی ٩٠٪ ببێتە هۆی تاریکی، هاوکاتە لەگەڵ بارانی مەتەری (شەهاب). لە فۆلکلۆری کوردیدا، کەوتنی ئەستێرە و مانگگیران پێکەوە، نیشانەی "هەژانی گەورە"ن.

ئەگەر ئەمە وەک سیمبۆلێک بۆ دۆخی کوردستان و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بخوێنینەوە، دەبینین کە "خوێن و جەنگ"ی ئێستای ناوچەکە، هەمان ئەو "تاریکییە کاتییەیە" کە پێویستە بۆ دەرکەوتنی ڕاستییەکی نوێ. تاریکی لێرەدا "منداڵدان"ی ڕووداوەکانە؛ جەنگێکی خوێناوی کە لە ناو دڵیدا ئومێدی "ڕووناکییەکی باڵکێش" هەڵدەگرێت.

٣. کوردستان لە نێوان سێبەر و ئیشراقدا

کوردستان لەم خوێندنەوە فەلسەفییەدا، وەک ئەو خاڵە دەبینرێت کە تێیدا "سێبەری زلهێزەکان" و "نۆری حەقیقەتی نەتەوەیی" بەیەک دەگەن. ئەو جەنگە خوێناوییەی کە پێشبینی دەکرێت ناوچەکە بگرێتەوە، بەپێی تێزی "تەواوکاری"، نابێتە هۆی فەنابوون، بەڵکو دەبێتە هۆی "پاقژبوونەوەی مێژوویی".
وەک چۆن لە کاتی خۆرگیراندا، ئەستێرەکان لە نیوەڕۆدا دەردەکەون، ئەم قەیرانە گەورەیەی ئێستاش دەبێتە هۆی دەرکەوتنی ئەو هێزە شاراوانەی کورد کە لە کاتی ئاساییدا نەدەبینران. "کوردستانی گەورە" لێرەدا تەنها خەونێکی سیاسی نییە، بەڵکو ئەنجامێکی حەتمییە بۆ ئەو هاوسەنگییە نوێیەی کە دوای "تاریکبوونی کاتی" دێتە کایەوە.

٤. هۆشداریی بینین: لە نێوان فیزیک و مێتافیزیکدا

هەروەک چۆن زانست هۆشداریمان دەدات کە نابێت بە "چاوی ڕووت" سەیری خۆرگیران بکەین چونکە تیشکە زیان بەخشەکان چاو کوێر دەکەن، لە ڕووی فەلسەفیشەوە، مرۆڤ ناتوانێت بە "هزری سادە" و "چاوی کاتی" لەم وەرچەرخانە گەورە مێژووییانە تێبگات.
پێویستیمان بە "عەینەکی ستاندارد" (بەکارهێنانی عەقڵ و دووربینی) هەیە. سەیری کردنی ڕاستەوخۆی جەنگ و کارەساتەکان بەبێ ئامادەسازیی ڕۆحی، دەبێتە هۆی نائومێدی و کوێربوونی سیاسی. بەڵام بە ئامادەسازییەوە، دەتوانین لە ناو ئەم تاریکییەدا، "نووری داهاتوو" ببینین.

ئەنجامگیری

١٢ی ئابی ٢٠٢٦، تەنها ژوانێکی گەردوونی نییە لە ئاسمانی نەرویج و جیهان، بەڵکو هێمایەکە بۆ یەکبوونی "تاریکیی قەیران" و "نووری ڕزگاری". بەپێی فەلسەفەی یەکێتیی دژەکانی کورد، ئەم خۆرگیرانە و ئەو جەنگانەی پێش یان پاشی دەکەون، تەنها ڕێگەن بۆ گەیشتن بەو "ڕووناکییە باڵکێشەی" کە دەبێتە سایەوپەنای کوردستان و ناوچەکە.

وەک چۆن مانگ لە کاتی خۆرگیراندا "تاجی خۆر"مان نیشان دەدات، با تاریکییەکانی ئەمڕۆش ببنە هۆی دەرکەوتنی تاجی ئازادیی نەتەوەیەک کە سەدەها ساڵە لە ناو سێبەردا جەنگی بۆ پاراستنی نوور کردووە.

---

تێبینییەکی گرنگ بۆ بینەران:
لە کاتی ڕوودانی ئەم دیاردەیە لە ساڵی ٢٠٢٦، بەکارهێنانی عەینەکی تایبەت بە تاقیگەی (ISO 12312-2) زەروورییە. پاراستنی چاوەکانت، هاوشێوەی پاراستنی هزر و ئومێدەکانتە؛ هەردووکیان بۆ بینینی ڕووناکیی دوای سێبەرەکە پێویستن.