لە گوتاری سۆزدارییەوە بۆ پلانی ستراتیژی: پێویستیی گۆڕانکاری لە گوتاری سیاسیی کوردستانی ڕۆژهەڵاتدا

 

لە گوتاری سۆزدارییەوە بۆ پلانی ستراتیژی: پێویستیی گۆڕانکاری لە گوتاری سیاسیی کوردستانی ڕۆژهەڵاتدا

لە مێژووی سیاسیی گەلاندا، تەنها ئەو بزووتنەوانە توانیویانە بەسەر فاشیزم و سیستمە تەواوخوازەکاندا سەربکەون کە خاوەنی گوتارێکی "ئەکادیمی، یەکگرتوو و دامەزراوەیی" بوون. بەیاننامە و هەڵوێستە ئەخیرەکانی هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران لە وەڵامی هەڕەشەکانی ناسیۆنالیزمی توندڕەو، هەنگاوێکی پێویست بوون، بەڵام بۆ قۆناغی داهاتوو و ڕووبەڕووبوونەوەی فاشیزم، پێویستمان بە "نەخشەڕێگایەکی نوێ" هەیە کە لەم خاڵانەی خوارەوەدا کورتیان دەکەمەوە:

١. ئەکادیمیکردنی گوتاری سیاسی (لە دروشمەوە بۆ لۆژیک):

سەردەمی دروشمە سیاسییە گشتییەکان کۆتایی هاتووە. ڕووبەڕووبوونەوەی فاشیزمی ناوەندگەرا کە دەیەوێت بە ناوی "یەکپارچەیی خاک" سوپا دژی گەلان بەکاربهێنێت، پێویستی بە زمانی "یاسای نێودەوڵەتی" و "زانستی سیاسی" هەیە. پێویستە هاوپەیمانیی کوردستان لە جیاتی زمانێکی بەرگرییانە، زمانێکی هێرشبەرانەی زانستی بەکاربهێنێت؛ زمانی "مافی بڕیاردانی چارەنووس"، "فیدراڵیزمی پێکهاتەیی" و "پەیماننامە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ". گوتاری ئێمە نابێت تەنها وەڵامی کەسایەتییەکان بداتەوە، بەڵکو دەبێت "بونیادی بیرکردنەوەی فاشیستی" هەڵبوەشێنێتەوە.

٢. متمانەی تەواو بە ئیرادەی گەل (سەرچاوەی ڕاستەقینەی هێز):

هێزی ڕاستەقینەی کورد لە ڕۆژهەڵات، نە لە لۆبییە دەرەکییەکانە و نە لە هاوکێشە کاتییەکانی ئۆپۆزیسیۆن، بەڵکو لەو ئیرادەیەدایە کە شۆڕشی "ژینا"ی خوڵقاند. پێویستە هاوپەیمانیی کوردستان پاشکۆی هیچ بەرەیەک نەبێت کە باوەڕی بە مافە نەتەوەییەکان نییە. متمانەبوون بە خەڵکی کوردستان وەک سەنگەری سەرەکی، وادەکات هیچ هێزێکی ناوەندگەرا نەتوانێت بە هەڕەشەی سوپا یان تۆمەتی "جوداییخوازی" کورد پاشەکشە پێ بکات. شەرعییەتی ئێمە لە "شەقام"ەوە دێت، نەک لە "تەختی پاشایەتی" یان "فەرمانی ناوەند".

٣. کەڵک وەرگرتن لە سەنتەرە توێژینەوەکان (پلان بۆ دواڕۆژ):

ئێمە ناتوانین بەبێ "داتا" و "لێکۆڵینەوە" بچینە ناو داهاتووەوە. پێویستە هاوپەیمانیی کوردستان و پارتە سیاسییەکان بیر لە دامەزراندنی سەنتەری توێژینەوەی ستراتیژیی ناوخۆیی بکەنەوە و پەیوەندییەکی توندوتۆڵ لەگەڵ ناوەندە زانستییەکانی جیهان (Think Tanks) دروست بکەن. کارکردنی ئەکادیمی لەسەر مۆدێلە جیاوازەکانی "ناوەندگەرێتی" و "دیموکراسی بۆ ئێران"، وادەکات جیهان وەک "بەدیلێکی عاقڵ و ئامادە" سەیری کورد بکات. دەبێت ڕاپۆرتی زانستیمان هەبێت لەسەر ئەوەی چۆن فاشیزمی ناوەندگەرا دەبێتە هۆی ناسەقامگیری لە ناوچەکەدا.

٤. ڕووبەڕووبوونەوەی فاشیزم وەک بەرپرسیارێتییەکی گشتگیر:

فاشیزم تەنها کێشەی کورد نییە، بەڵکو کێشەی هەموو ئازادیخوازێکی نێو جوگرافیای ئێرانە. گوتاری هاوپەیمانیی کوردستان دەبێت ببێتە چەترێک بۆ هەموو ئەو نەتەوە و چین و توێژانەی کە لە ژێر هەڕەشەی گەڕانەوەی دیکتاتۆریی دان. کاتێک ئێمە بە زمانی ئەکادیمی مەترسییەکانی فاشیزم شی دەکەینەوە، دۆستی زیاتر لە ناوەندی تاران و لە ئاستی نێودەوڵەتیدا پەیدا دەکەین.

ئەنجامگیری:

بۆ ئەوەی بەرامبەر بە هەڕەشەکان بە متمانەیەکی پۆڵایینەوە بوەستین، دەبێت "هێزی زانست" و "هێزی گەل" یەکبخەین. داوا لە هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران دەکەم کە لە نووسینی بەیاننامە تێپەڕن بۆ "داڕشتنی پڕۆژەی سیاسیی هاوچەرخ". ڕێگەی سەرکەوتن بەسەر فاشیزمدا، تەنها لە ڕێگەی یەکگرتووییەکی ئەکادیمی و جەماوەرییەوە دەبێت کە داهاتوویەکی ڕوون و دیموکرات بۆ هەمووان وێنا بکات.

بزووتنەوەی بەهدینان و میراتی مەزدەکی: لە پەرستگەی سروشتەوە بۆ هەژموونی بیابان

 

بزووتنەوەی بەهدینان و میراتی مەزدەکی: لە پەرستگەی سروشتەوە بۆ

 هەژموونی بیابان

پێشەکی: جوگرافیا وەک ناسنامە

ناوچەی بادینان، کە ناوەندەکەی شاری دهۆکە، تەنها ناوچەیەکی جوگرافی نییە، بەڵکو مۆزەخانەیەکی کراوەی مێژوویە. ناوی "بادینان" یان "بەهدینان" لە ڕەگی "بەهدین" (Behdin) واتە "ئایینی چاک" هاتووە. شوێنەوارە دێرینەکانی کەنار بەنداوی دهۆک و ئەشکەوتە تاشراوەکانی دەوروبەری، گەواهی ئەوە دەدەن کە ئەم ناوچەیە مۆڵگەیەک بووە بۆ ئەو ئایین و ڕێبازانەی کە جەختیان لەسەر پاکی، ڕووناکی و پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ لەگەڵ سروشت دەکردەوە.

ڕەگی مێژوویی: لە زەردەشتییەوە بۆ مەزدەکی

لە سەردەمی ساسانییەکاندا، ئایینێکی فەرمی بە ناوی "مەزدیسنا" لەلایەن دەسەڵات و موبەدانەوە سەپێنرا کە زیاتر ئامرازێک بوو بۆ پاراستنی چینایەتی و دەسەڵاتی پاشاکان. لە ناوەراستی ئەم خەفەقانەدا، مەزدەک وەک چاکسازیخوازێکی کۆمەڵایەتی دەرکەوت. مەزدەکییەکان، کە ڕەنگدانەوەی بیروباوەڕیان لە ناوچە شاخاوییەکانی وەک بەهدینان دەبینرایەوە، داوای یەکسانی، دادپەروەریی ئابووری و شکاندنی قۆرخی ئایینییان دەکرد.

پوختەی لێکۆڵینەوەیەک لەسەر ململانێی مەزدەکی و موبەدانی زەردەشتی:

"لە سەردەمی ساسانییەکاندا، ئایینی فەرمی (بەهدینی ) بووە هۆی تێکدانی بنەما کولتوورییەکانی ئێران و کوردستان، چونکە موبەدانی زەردەشتی بە زەبری هێز و تومەتی کفر، هەموو دەنگێکی جیاوازیان کپ دەکرد. یەکێک لە گرنگترین بزووتنەوە چاکسازیخوازەکان، بزووتنەوەی مەزدەک بوو. هەرچەندە مەزدەکییەکان لە کۆمەڵکوژییەکەی ئەنوشیرواندا شکستیان هێنا، بەڵام فیکری ئەوان لە ناو دەروونی خەڵکدا ماییەوە و دواتر لە بزووتنەوەکانی وەک 'بابەکی خورەمدین'دا سەری هەڵدایەوە.

کتێبی 'دینکرد' باس لە ١٢ دیالۆگی نێوان مەزدەکییەکان و موبەدان دەکات. مەزدەکییەکان داوایان دەکرد کە:

١. تەنها خودا (ئەهورامەزدا) بپەرسترێت و ڕێوڕەسمە بێماناکانی وەک بەستنی دەمامک (پەدام) نەمێنێت.

٢. سامان و ژن نەبنە قۆرخی چینێکی تایبەت (مەبەستیان هەڵوەشاندنەوەی حەرەمسەراکانی پاشا و هاوسەرگیری مەحرەم بوو کە موبەدان ڕێگەیان پێدابوو).

٣. خواردن بدرێتە هەژاران لە جیاتی ئەوەی بکرێتە قوربانی بۆ ئاگر.

٤. ئایین بە زەبری شمشێر و شەڕ بڵاو نەکرێتەوە.

موبەدان لە وەڵامدا تەنها پەنایان بۆ جنێو و تومەتی 'کفر' و هەڕەشەی کوشتن دەبرد، چونکە توانای وەڵامی لۆژیکییان نەبوو."

کوردستان و شمشێری بیابان: وەرچەرخانێکی توندوتیژ

مێژووی کوردستان پڕە لەو ئازارەی کە لە گۆڕینی پەرستگەی سروشتەوە بۆ پەرستگەی سەپێنراو دروست بووە. کوردەکان، کە خودایان لە تیشکی خۆر، لە لووتکەی چیا و لە دەنگی ئاودا دەبینی، لەناکاو ڕووبەڕووی ئایینێک بوونەوە کە لە بیابانێکی وشک و بێدەنگەوە هاتبوو. ئەم گواستنەوەیە بە دیالۆگ نەبوو، بەڵکو وەک تێکستەکان ئاماژەی پێ دەدەن، "بە زەبری شمشێر" بوو.

ئەو پەرستگانەی لە کەنار بەنداوی دهۆک و ئەشکەوتە تاشراوەکاندا هەن، نیشانەی ئەو سەردەمەن کە مرۆڤی کورد ئازادانە لەگەڵ گەردووندا دەدوا. بەڵام دواتر، ئەو ئازادییە فەلسەفییە و ئەو پەیوەندییە سروشتییە، کرا بە قوربانی بۆ چوارچێوەیەکی تەسکی بیناسازی. پەرستگەیەک کە هەموو کوردستان و ئاسمانەکەی بوو، کورت کرایەوە بۆ ناو چوار ستوونی خانوویەک بە ناوی "مزگەوت" و ناوی "اللە" کە تێیدا خودا لە سروشت جیاکرایەوە و کرا بە دەسەڵاتدارێکی توندوتیژ کە تەنها بە زمانی بیابان دەدوێت.

ئەنجامگیری: فەلسەفەی خۆڕاگری

ئەگەرچی ئایینی بیابان بە زەبروزەنگ چەسپا، بەڵام ناوی "بەهدینان" وەک یادگارییەکی ئەو "ئایینە چاکە" ماییەوە کە مەزدەک و زەردەشت بانگەشەیان بۆ دەکرد. لێکۆڵینەوە لە شوێنەوارەکانی دهۆک تەنها گەڕان نییە بەدوای بەرددا، بەڵکو گەڕانە بەدوای ئەو ڕۆحە سەرکێشەی کە ڕەتی دەکردەوە خودا لەناو چوار دیواری تەسکی بیاباندا زیندانی بکات و دەیویست لە لووتکەی چیاکاندا وەک مرۆڤێکی ئازاد بژی.

بزووتنەوەی مەزدەکی لە جەوهەری خۆیدا، بزووتنەوەیەکی کوردی بوو دژی ستەمی ئایینی و نایەکسانی، و بادینانی ئێستا، بەو هەموو شوێنەوارە مێژووییانەوە، گەورەترین بەڵگەی ئەو ململانێیە مێژووییەی نێوان "ڕۆشنایی چیا" و "تاریکیی سەپێنراو"ە.

سەرچاوەکان:

یەکەم: سەرچاوە مێژووییە دەقاوەدەقەکان (Primary Sources)

دینکرد (Dēnkard): کتێبی سێیەم و چوارەم (تایبەت بە گفتوگۆکانی موبەدان و مەزدەکییەکان)، وەرگێڕانی ئینگلیزی: مانی ئەدهۆریال، ١٩١١.

شەڕەفخانی بەدلیسی (١٥٩٧): شەرەفنامە: مێژووی ماڵباتە کوردییەکان، وەرگێڕانی هەژار موکریانی، چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس.

محمد بن جریر الطبری: تأریخ الأمم والملوک (تأریخ الطبری)، بەشی تایبەت بە سەردەمی ساسانییەکان و سەرهەڵدانی مەزدەک.

دووەم: لێکۆڵینەوە ئەکادیمی و جیهانییەکان

4. ئارسەر کریستن سەن (Arthur Christensen): ئێران لە سەردەمی ساسانییەکاندا، وەرگێڕانی ڕەشید یاسمی (بۆ فارسی) یان وەرگێڕانی کوردی.

5. پاتریشیا کرۆن (Patricia Crone): The Nativist Prophets of Early Islamic Iran (پەیامبەرە ڕەسەنەکانی ئێرانی سەرەتای سەردەمی ئیسلام)، زانکۆی کامبریج، ٢٠١٢. (باس لە ململانێی ئایینی چیا و بیابان دەکات).

6. ئۆتاکار کلیما (Otakar Klíma): Mazdak: Geschichte einer sozialen Bewegung (مەزدەک: مێژووی بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی)، پراگ، ١٩٥٧.

سێیەم: سەرچاوە کوردییەکان و لێکۆڵینەوە لە ناوچەکە

7. ئەنوەر مایی: کورد لە بەهدینان، چاپخانەی خەبات، دهۆک، ١٩٩٩. (بۆ زانیاری لەسەر جوگرافیا و مێژووی میرنشینەکە).

8. محەمەد ئەمین زەکی بەگ: خوڵاسەیەکی مێژووی کورد و کوردستان، چاپی دەزگای ئاراس.

9. د. جەمال نەبەز: کوردناسی، لێکۆڵینەوە لەسەر ناسنامە و کولتووری کوردی و ململانێی فیکری لەگەڵ هەژموونی بیانی.

10. بەڕێوەبەرایەتی شوێنەواری دهۆک: ڕاپۆرتی شوێنەواری ئەشکەوتی چوارستوون و کەنار بەنداوی دهۆک (بۆ بەڵگەی شوێنەواریی پەرستگە زەردەشتی و میتزاییەکان)

شیکارییەک بۆ مەترسیی فاشیزمی نوێ لە ئێران

ناونیشان: لە نێوان سێبەری "دۆچێ" و خەونی "وەکالەت": شیکارییەک بۆ مەترسیی فاشیزمی نوێ لە ئێران

من وەک مرۆڤێک کە لە ناو جەرگەی ئازارەکانی نەتەوەیەکی بندەستەوە دەڕوانمە گۆڕانکارییەکانی ئێستای ئێران، ناتوانم بێدەنگ بم لە ئاست ئەو هەورە ڕەشەی کە بە ناوی "ڕزگاری"یەوە خەریکە ئاسمانی داهاتوومان دادەپۆشێت. ئەوەی ئەمڕۆ لە گوتار و ڕەفتارەکانی ڕەزا پەهلەوی و "سوپا سایبری و خەیاڵییەکەی" دەبینرێت، تەنیا ململانێیەکی سیاسیی سادە نییە، بەڵکو زیندووکردنەوەی مۆدێلێکی مەترسیداری فاشیزمە کە مێژوو جارێک باجە قورسەکەی داوە.

بەراوردێکی مێژوویی: مۆسۆلینی و پەهلەوی

کاتێک سەیری مێژووی سەرهەڵدانی بێنیتۆ مۆسۆلینی لە ئیتاڵیا (١٩٢٢) دەکەین، لێکچوونەکان لەگەڵ دۆخی ئێستای "پاشایەتیخوازەکان" تووشی شۆکت دەکەن:

١. سوپای سێبەر و ترساندن (Squadrismo):
مۆسۆلینی پێش ئەوەی بگاتە دەسەڵات، گرووپە "کراس ڕەشەکان"ی هەبوو کە هێرشیان دەکردە سەر نەیارە سیاسییەکان و سۆسیالیستەکان. ئەوەی ئەمڕۆ ڕەزا پەهلەوی دەیکات بە ناوی "فەرماندان بە ئەرتەشێکی خەیاڵی" و ئەو هێرشە ناڕەوایانەی لایەنگرانی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا دەیکەنە سەر کورد و لایەنە دیموکراسخوازەکان، ڕێک هەمان مۆدێلی "تیرۆری کلامی" و ترساندنە. ئەوان دەیانەوێت پێش گەیشتن بە دەسەڵات، مەیدانەکە لە هەر دەنگێکی جیاواز پاک بکەنەوە.

٢. ئەفسانەی "شکۆی ڕابردوو":
مۆسۆلینی دەیویست "ئیمپراتۆرییەتی ڕۆم" زیندوو بکاتەوە و دەیگوت ئیتاڵیا تەنیا بە گەڕانەوە بۆ ئەو شکۆیە ڕزگاری دەبێت. گوتاری پەهلەویش لەسەر بنەمای "ئێرانی مەزن" و "شکۆی کوروش" داڕژاوە، کە تێیدا هیچ ڕەنگ و دەنگێکی تری وەک کورد، بەلووچ و عەرەب بوونی نییە. ئەمە "ناشناڵیزمێکی ژیانەوەخوازە" (Palingenetic) کە تەنیا یەک ناسنامەی فەرمی قبوڵ دەکات و ئەوانی تر بە "تێکدەر" دەبینێت.

٣. پیرۆزکردنی پێشەوا (Cult of the Leader):
لە فاشیزمی ئیتاڵیدا دروشمی "مۆسۆلینی هەمیشە ڕاست دەکات" باو بوو. کەمپەینی "من وەکالەت دەدەم" بە ڕەزا پەهلەوی، ڕێک هەوڵێک بوو بۆ دروستکردنی "دۆچێ"یەکی نوێ. ئەمە کوشتنی دیموکراسییە لە ناو لانکەدا؛ چونکە لە جیاتی هاوپەیمانیی سیاسی و بەرنامەی حیزبی، هەموو شتێک لە "تاکە کەسێک"دا کورت دەکرێتەوە.

پرسی کورد و نەتەوەکان: "دوژمنی ناوخۆیی"

لە هەموو سیستەمێکی فاشیستیدا، پێویستت بە "دوژمنێکی ناوخۆیی" هەیە بۆ ئەوەی ڕق و کینەی جەماوەرەکەی پێ کۆبکەیتەوە. پەهلەوی و لایەنگرانی، لە جیاتی ئەوەی دەستی هاوکاری بۆ کورد درێژ بکەن کە قەڵای بەرگری بووە لە بەرامبەر کۆماری ئیسلامی، کەوتوونەتە هێرشکردنە سەریان و تۆمەتبارکردنیان بە جیاخوازی. ئەمە ڕێک ئەو تەڵەیەیە کە دیکتاتۆرەکان دروستی دەکەن بۆ ئەوەی "ناوەند" لە دژی "پەراوێز" هان بدەن و دەسەڵاتی خۆیان بچەسپێنن.

---

پێشنیاری ستراتیژی: کورد و نەتەوەکان دەبێت چی بکەن؟

لە بەرامبەر ئەم هەڕەشە نوێیەی فاشیزمی نەتەوەیی-پاشایەتی، ئێمەی کورد و هەموو نەتەوە بندەستەکانی تری ئێران، پێویستمان بەم هەنگاوانە هەیە:

1.    دروستکردنی "بەرەی نەتەوە ئازادیخوازەکان": کاتی ئەوە هاتووە کورد، بەلووچ، عەرەبی ئەهواز، تورکمەن و ئازەرییە دیموکراسخوازەکان هاوپەیمانییەکی "کۆنفیدراڵ" لە ناو ئۆپۆزیسیۆندا دروست بکەن. ئێمە نابێت بچینە ژێر چەتری هیچ "پێشەوایەکی تاکەکەسی"، بەڵکو دەبێت لەسەر بنەمای "بەرنامەیەکی سیاسی بۆ ئێرانی داهاتوو" ڕێکبکەوین.

2.    ڕەتکردنەوەی هەر جۆرە وەکالەتێک: دەبێت بە دەنگی بەرز بە جیهان بڵێین کە ڕەزا پەهلەوی نوێنەرایەتیی جیاوازییەکانی ئێران ناکات. تەنیا ئەو هێزانە ڕەوایەتییان هەیە کە باوەڕیان بە "مافی چارەی خۆنووسین" و "دیموکراسیی فرەیی" هەیە.

3.    پێداگری لەسەر "دیموکراسیی پەراوێز": کێشەی ئێران "ناوەندگەرایی"یە. چ بە تاجی پاشایەتی بێت یان بە مێزەری ئایینی. چارەسەر تەنیا لە "ناوەندبڕی" (Decentralization) و فیدراڵیزمدایە. هەر پڕۆژەیەک ئەمەی تێدا نەبێت، تەنیا گۆڕینی جەلادێکە بە جەلادێکی تر.

4.    بەئاگاهێنانەوەی شەقامی فارسی: دەبێت پەیامی ئێمە بگاتە ئەو بەشە لە ئێرانییەکان کە خوازیاری دیموکراسیی ڕاستەقینەن، تا بزانن کە فاشیزمی پەهلەوی تەنیا مەترسی نییە بۆ سەر کورد، بەڵکو سبەی ئازادییەکانی ئەوانیش لە تاران قوربانیی "شکۆی نەتەوەیی" و دیکتاتۆریی نوێ دەکات.

کۆتایی:
مێژوو پێمان دەڵێت کە فاشیزم هەمیشە بە دروشمی "نیشتمانپەروەری" و "یەکپارچەیی" دەست پێ دەکات، بەڵام بە ماڵوێرانی و جەنگ کۆتایی دێت. ئێمەی کورد، نەک تەنیا بۆ مافی خۆمان، بەڵکو بۆ ڕێگریکردن لە کارەساتێکی نوێ لە ناوچەکەدا، ئەرکمانە بەرامبەر ئەم شەپۆلە نوێیەی فاشیزم بوەستینەوە. ئێرانی داهاتوو یان دەبێت بۆ هەمووان بێت، یان نابێت بۆ کەس بێت.

پێشنیازێک بۆ یەکێتیی نەتەوەیی لەژێر سێبەری ئاڵای دایکدا

پێشنیازێک بۆ یەکێتیی نەتەوەیی لەژێر سێبەری ئاڵای دایکدا

ئاڵا بۆ هەر نەتەوەیەک تەنها هێمایەکی سیاسی نییە، بەڵکو "ڕۆحی نیشتمان" و چوارچێوەی کۆکەرەوەی هەموو ئەو بەها کلتوری، مێژوویی و فەلسەفییانەیە کە نەتەوەیەک لەسەری ڕێککەوتووە. بۆ ئێمەی کورد، کە بەهۆی جوگرافیایەکی دابەشکراوەوە لەگەڵ کێشە یاسایی و سیاسییەکاندا دەست و پەنجە نەرم دەکەین، پێویستمان بە "ژێرییەکی دیزاین" هەیە کە بتوانێت هەم یەکپارچەیی نەتەوەیی بپارێزێت و هەم تایبەتمەندی هەر پارچەیەک وەک قەوارەیەکی یاسایی بناسێنێت.

پێشنیازەکەی من لێرەدا کورت دەبێتەوە لەم چەند خاڵەدا:

１. ئاڵای دایک (ئاڵای کوردستانی گەورە):

ئەو ئاڵایەی ئێستا لە باشووری کوردستان دەشکێتەوە (سێ ڕەنگی سوور، سپی، سەوز لەگەڵ خۆرە ٢١ تیشکییەکە)، وەک "ئاڵای دایک" و مەرجەعی نەتەوەیی بێ هیچ دەستکارییەک دەمێنێتەوە. ئەم ئاڵایە هەڵگری فەلسەفەیەکی قووڵی ئایینی و کلتورییە (بە تایبەت خۆرەکە کە هێمای ڕووناکی و ژیانەوەیە لە فەلسەفەی یەزدانی مێهریدا) و نابێت دەستکاری ناوکەکەی بکرێت.

２. هێما هەرێمییەکان (بۆ چارەسەری یاسایی):

بۆ ئەوەی هەر پارچەیەکی کوردستان خاوەن ناسنامەیەکی یاسایی بێت کە لە وڵاتانی داگیرکەردا کەمتر ڕووبەڕووی قەدەغەکردن ببێتەوە، پێشنیاز دەکەم لە گۆشەی سەرەوەی لای چەپ (لەسەر ڕەنگی سوور)، هێمایەکی ئەندازەیی سپی و زۆر سادە زیاد بکرێت کە تەنانەت منداڵێکی بچووکیش بتوانێت وێنەی بکێشێت:

• باکووری کوردستان: هێمای سێگۆشەیەکی سپی

(وەک ئاماژەیەک بۆ جوگرافیای چیا بەرزەکانی وەک ئاگری و سیپان، کە هێمای خۆڕاگری و بەرزیی ئەم پارچەیەن.)

• باشووری کوردستان: هێمای چوارگۆشەیەکی سپی

)  وەک گوزارشتێک لە قەڵا دێرینەکان و سەقامگیری و دامەزراوەیی، کە ئێستا ناوەندی بڕیاری سیاسیی نەتەوەکەیە.(

     . ڕۆژهەڵاتی کوردستان: هێمای ئەستێرەیەکی چوارپەڕی سپی 

✦

( وەک هێمای تیشکی زانست، شیعر و کلتوری دەوڵەمەندی ڕۆژهەڵات کە هەمیشە وەک ئەستێرەیەکی ڕێنیشاندەر بۆ پارچەکانی تر درەوشاوەتەوە.(

• ڕۆژئاوای کوردستان: هێمای دوو هێڵی ئاسۆیی سپی

) وەک گوزارشتێک لە دەشتە پڕ بەرەکەتەکانی جزیرە و کۆبانی، کە هێمای یەکسانی و پیت و فەلسەفەی ژیانە).

３. فەلسەفەی ئەم پێشنیازە:

ئەم پێشنیازە لەسەر بنەمای "یەکێتی لەناو فرەییدا" داڕێژراوە. دانانی هێماکان لەناو ڕەنگی سووردا، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ناسنامەی هەر پارچەیەک بە خوێن و قوربانییەکانی مێژووی خۆی نەخشێنراوە. کاتێک منداڵێک لە باکوور یان ڕۆژئاوا سەیری ئەم ئاڵایە دەکات، هەست دەکات ئەمە ئاڵای نەتەوەییەکەیەتی (ئاڵای دایک)، بەڵام ئەو هێمایە بچووکە هەستی شۆوناسی ناوخۆیی و یاسایی بۆ دروست دەکات.

لە کۆتاییدا، ئەمە تەنها پێشنیازێکە بۆ گفتوگۆ، بە ئامانجی ئەوەی ئاڵاکەمان لە دەستی قەدەغەکردن ڕزگار بکەین و بیکەینە زمانێکی جیهانی کە هەموو پارچەکان لەژێر یەک چەتری "ڕەنگین"دا کۆبکاتەوە، بەبێ ئەوەی دەستکاری لە قووڵایی فەلسەفی ئاڵای دایکدا بکەین.

ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی و فەرهەنگیی ناوی "ئالان": لە خوداوەندی هۆرییەوە تا شوناسی نەتەوەیی کورد

 

ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی و فەرهەنگیی ناوی "ئالان": لە خوداوەندی هۆرییەوە تا شوناسی نەتەوەیی کورد

پێشەکی
ناو تەنها ئامرازێک نییە بۆ ناسینەوە، بەڵکو کۆدێکی فەرهەنگی و مێژووییە کە بیرەوەری دەستەجەمعی نەتەوەیەک دەپارێزێت. ناوی "ئالان" یەکێکە لەو ناوانەی کە لە ناو کورداندا، بەتایبەت لە ناوچەکانی موکریان و ئەردەڵان و سۆران، جێگەی پەنجەی مێژوویەکی دێرینی پێوە دیارە. ئەم ناوە تەنها ناوێکی سادە نییە، بەڵکو گەشتێکی پێنج هەزار ساڵەیە لە ناو جەرگەی شارستانییەتەکانی زاگرۆسەوە تا دەگاتە سەردەمی مۆدێرن.

١. ڕەگی ئەفسانەیی: خوداوەند "ئالانی" لە شارستانییەتی هۆریدا

بەپێی سەرچاوە مێژووییەکانی تایبەت بە شارستانییەتی "هۆری" (Hurrians) کە بە یەکێک لە ڕەگ و ڕیشە سەرەکییەکانی گەلی کورد دادەنرێن، "ئالانی" (Allani) یان "ئالانیت" ناوی خوداوەندێکی شکۆداری ژێرزەوی بووە.

لە میتۆلۆژیای هۆریدا، ئالانی بە "خانمی تەختی پادشایەتی" و "شاژنی جیهانی مردووان" ناسراوە. ئەو پارێزەری ڕەگ و ڕیشەی ژیان و ڕەوانەکان بووە لە چیاکانی زاگرۆسدا. جێگەی سەرنجە کە ئەم ناوە لە بنەڕەتدا "مێینە" بووە و پیرۆزییەکی ئایینی هەبووە. مانەوەی ئەم ناوە دوای پێنج هەزار ساڵ و گۆڕانی بۆ ناوێکی نێرینە (یان هاوبەش)، نیشانەی زیندوێتیی فەرهەنگی و تێکەڵبوونی پیرۆزییە دێرینەکانە لەگەڵ شوناسی نوێی کوردیدا.

٢. ڕەهەندی جوگرافی: ناوچەی ئالان لە سەردەشت و پشدەر

ناوی ئالان تەنها لە مێژوودا نەماوەتەوە، بەڵکو بووە بە بەشێک لە جوگرافیای کوردستان. ناوچەی "ئالان" لە شارستانی سەردەشت لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، یەکێکە لە ناوچە هەرە دێرینەکان.

• پاشایەتی ئالان: لە گێڕانەوە مێژووییە خۆجێییەکاندا باس لەوە دەکرێت کە لەم ناوچەیەدا (سەردەشت و پشدەر و دەوروبەری) میرنشین یان پاشایەتییەک هەبووە کە بە "ئالانیان" ناسراون. ئەمە دەریدەخات کە "ئالان" ناوی عەشیرەت یان پێکهاتەیەکی سیاسی بەهێز بووە لە ناوچەکەدا.
• ئالانیای باکوور: بوونی ناوی "ئالانیا" لە باکووری کوردستان و تورکیای ئێستا، هەرچەندە لە ڕووی مێژووی سەردەمەوە ڕەنگە بۆ سەردەمی سەلجوقییەکان بگەڕێندرێتەوە، بەڵام زۆرێک لە لێکۆڵەران پێیان وایە ڕەگی ئەم ناوە زۆر کۆنترە و پەیوەندی بە کۆچ و نیشتەجێبوونی هۆزە ئارییەکان و "ئالانەکان"ەوە هەیە.

٣. ئالانەکان (Alans) وەک پێکهاتەیەکی مێژوویی

لە ڕووی ئەکادیمییەوە، "ئالانەکان" (Alani) گروپێکی گەورەی هۆزە زاگرۆسیەکان (Sarmatians) بوون کە لە مێژووی کۆندا لە ناوچەکانی قەفقاز و باکووری ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان ژیاون. ئەوان بە سوارچاکی و جەنگاوەری ناسراو بوون. زۆرێک لە مێژوونووسان پێیان وایە ناوی "ئالان" کورتکراوەی وشەی "ئاریان"ە. ئەم پەیوەندییە نەتەوەییە وای کردووە کە ناوەکە لە زاکیرەی نەتەوەکانی زاگرۆسدا وەک هێمایەک بۆ ڕەسەنایەتی بمێنێتەوە.

٤. ئالان لە ئاستی جیهانیدا

سەیرە کە ناوی "ئالان" لە وڵاتانی وەک ئەڵمانیا، ئەمریکا، سکۆتلەندا و فەرەنسا (Alain/Alan) ناوێکی زۆر باوە. لەو وڵاتانەدا ڕەگی ناوەکە بۆ زمانی سێڵتی (Celtic) دەگەڕێتەوە کە بە مانای "بەردی بچووک" یان "قۆز" دێت. بەڵام هاوشێوەیی دەنگ و فۆنیمەکانی ئەم ناوە لە نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا، ئاماژەیەکە بۆ یەکبوونی ڕەگی زمانە هیندۆ-ئەوروپییەکان و ئەو گەشتە مێژووییەی کە مرۆڤایەتی لە زاگرۆزەوە بەرەو ئەوروپا کردوویەتی.

٥. کۆدی مانەوە و بێداری نەتەوەیی

وەک لە تێکستە فەرهەنگییەکاندا هاتووە، "ئالان" تەنها ناوێکی سادە نییە، بەڵکو کۆدێکی پێنج هەزار ساڵەی پێشینانە. پاراستنی ئەم ناوە لە لایەن کوردانەوە، سەرەڕای هەوڵە چڕەکانی داگیرکەران بۆ سەپاندنی ناوی بێگانە و سڕینەوەی شوناسی کوردی، گەورەترین بەڵگەیە لەسەر بێداریی نەتەوەیی.

کاتێک خێزانێکی کورد ناوی ڕۆڵەکەی دەنێت "ئالان"، بەبێ ئەوەی ڕەنگە خۆشی بزانێت، بانگی ١٢ هەزار ساڵ یادەوەری زاگرۆس دەکات. ئەمە جۆرێکە لە بەرگریی فەرهەنگی؛ گەڕانەوەیە بۆ سەر تەختی کەیایەتی و ڕەتکردنەوەی ئەو ئەفسانە دەستکردانەی کە دەیانەوێت کورد لە ڕەگی خۆی داببڕن.

ئەنجامگیری
ناوی ئالان، لە خوداوەندی "ئالانی" هۆرییەوە دەست پێدەکات، بە ناوچەی "ئالان"ی سەردەشتدا تێدەپەڕێت و دەبێتە ناسنامەی نەوەی نوێی کورد. ئەم ناوە گەواهی ئەوە دەدات کە شارستانییەتی کورد لە ناو مێشک و خوێندا زیندووە. ئالان تەنها ناو نییە، بەڵکو دەنگی مێژووە کە دەڵێت: "ئێمە لێرەین، لە ڕەگی زەوییەوە هاتووین و بەرەو لوتکەی ئەستێرەکان دەڕۆین."

---

سەرچاوە پێشنیارکراوەکان بۆ لێکۆڵینەوەی زیاتر:

1.    Gwendolyn Leick, "Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology". (بۆ زانیاری لەسەر خوداوەند ئالانی).

2.    ئیحسان نووری پاشا، "ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی نەتەوەی کورد".

3.    مێژووی ئەردەڵان و موکریان (سەبارەت بە جوگرافیای ناوچەی ئالان).

4.    لێکۆڵینەوەکانی شوێنەواری لە ناوچەی سەردەشت و پشدەر.