شنبه، اسفند ۰۲، ۱۴۰۴

لەسەر کورسیی "قوتووەکە"وە بۆ ڕەگەکانی مێژوو: گەشتێک بەناو ئازاری زمانی دایکدا

 


لەسەر کورسیی "قوتووەکە"وە بۆ ڕەگەکانی مێژوو: گەشتێک بەناو ئازاری زمانی دایکدا


پێشەکی: زمان وەک ناسنامە

بۆ من، زمانی دایک تەنیا کۆمەڵە وشەیەک نییە بۆ ئاخاوتن، بەڵکوو ئەو هەناسەیەیە کە بوونی منی پێ پێناسە دەکرێت. فەیلەسوفەکان دەڵێن مرۆڤ تا ئەو شوێنە دەتوانێت جیهان ببینێت کە زمانەکەی ڕێگەی پێ دەدات. کاتێک زمانێکت لێ دەسەندرێتەوە، لە ڕاستیدا جیهانبینیت لێ دەدزرێت. من وەک منداڵێکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، ئەم ڕاستییە فەلسەفییەم بە گۆشت و پێست و بە فرمێسکی سەر لاپەڕە نەخوێندراوەکانی کتێبە نامۆکان تاقی کردووەتەوە.


یادەوەرییەک لە سەردەشت: کورسییەک لە شکۆ

پێش ئەوەی تەمەنم بگاتە شەش ساڵ، لە سەردەشت و دەوروبەری، کە ئەو کات لەژێر سایەی پێشمەرگەدا بوو، من تامی ئازادیم کرد. باشم لە یادە، تەمەنم تەنیا چوار ساڵ بوو، دەچوومە قوتابخانە. هەرچەندە بە ڕەسمی ناوم نەبوو و کورسییان پێنەدەدام، بەڵام ئیرادەی من لەو تەمەنەدا لە قاڵبێکی بچووکدا کۆببووەوە: "قوتوویەکم" پەیدا کردبوو، دەمبرد و لەسەری دادەنیشتم تەنیا بۆ ئەوەی گوێم لەو دەنگە بێت کە ڕۆحم دەیناسییەوە. خۆشترین چرکەساتی ژیانم ئەو کاتانە بوو کە "دەرسی کوردی"مان هەبوو. ئەو قوتووە بۆ من لە تەختی پاشایەتی بە نرختر بوو، چونکە لەوێدا "خۆم" بووم.


تراژیدیای ئاسیمیلاسیۆن: کاتێک زمان دەبێتە دیوار

بەڵام زۆری نەخایاند، تەمەنی من و مێژووی وڵاتەکەم کەوتە ناو تەمومژێکی ڕەشەوە. بە هاتنە سەرکاری کۆماری ئیسلامی، هەموو شتێک گۆڕا. کاتێک بوومە شەش ساڵ، ناچار کرام بە زمانێک بخوێنم کە "زمانی دڵم" نەبوو. من لە ناو پۆلدا بووم، بەڵام وەک ئەوەی لە پەراوێزی جیهاندا بم؛ مامۆستا دەدوان و من تێنەدەگەیشتم.

تاڵترین یادەوەریم پۆلی سێیەمی سەرەتایی بوو؛ کتێبێکیان بۆ خوێندنەوە پێداین، کتێبەکەی من باسی رەوک و گەورەو بوونی گیا و داری دەکرد، بە زمانی فارسی بوو کە هەرچەندم دەکرد، تەنیا ڕیزە پیتی بێگیانم دەبینی. فارسییەکە هێندە قورس بوو بۆ منداڵێکی کورد کە نەیدەتوانی پەیوەندی لەگەڵدا دروست بکات. ئەوەندە گریام، ئەوەندە ئەو کتێبە غەریبەم بە فرمێسکەکانم تەڕ کرد، تا دواجار ناچار بوون بۆم بگۆڕن. ئەو گریانی من، هاواری بێدەنگی نەتەوەیەک بوو کە لەناو ماڵی خۆیدا کرابووە غەریبە.


بنەما ئەکادیمییەکان: تاوانی زمانکوژی (Linguicide)

توێژینەوە ئەکادیمییەکان، لەوانە ڕاپۆرتەکانی یونسکۆ و تیۆرییەکانی "پەروەردەی فرەزمانە"، جەخت دەکەنەوە کە فێربوون بە زمانی دایک مافێکی بنەڕەتیی مرۆڤە. کاتێک منداڵ بە زمانی دایکی دەخوێنێت، گەشەی دەروونی ،زیرەکی ،هوشیاری   و   ژیریی (Cognitive Development) دوو هێندە خێراتر دەبێت. بەپێچەوانەوە، سەپاندنی زمانێکی بێگانە لە تەمەنی منداڵیدا، جۆرێکە لە "فاشیزمی پەروەردەیی" کە دەبێتە هۆی کوشتنی داهێنان و دروستکردنی کەسایەتییەکی لەرزیو. ئەو دەوڵەتانەی کوردستانیان داگیر کردووە، ئەمە وەک چەکێک بەکار دەهێنن بۆ ئەوەی نەوەکانمان بکەنە پاشکۆی کلتووری خۆیان.


ڕەسەنایەتیی زمانی کوردی: ڕیشەیەک لە ئەنادۆڵ و زاگرۆس
ئێمە خاوەنی زمانێک نین کە لە پەراوێزدا دروست بووبێت. توێژینەوە نوێیەکانی زانکۆ جیهانییەکان 
(وەک ئەو توێژینەوەیەی لە ساڵی ٢٠٢٣ لە گۆڤاری Science بڵاوکرایەوە) دەیسەلمێنن کە ڕیشەی زمانە "هیندۆ-ئورووپاییەکان" دەگەڕێتەوە بۆ ناوچەی ئەنادۆڵ و باکووری کوردستان و چیاکانی زاگرۆس. ئەمە واتە زمانی کوردی یەکێکە لە کۆنترین و ڕەسەنترین لقەکانی دارستانی زمان لە جیهاندا. زمانێک کە ڕیشەی ٨٠٠٠ ساڵەی هەیە، شایەنی ئەوە نییە لەژێر پێی فاشیزمی زمانەوانیدا بپلیشێتەوە.


ئەنجام: بەرەو ئیرادە و سەربەخۆیی

ئەمڕۆ، لە ڕۆژی زمانی دایکدا، من تەنیا یادی ڕابردوو ناکەمەوە، بەڵکوو بانگەوازێک بۆ داهاتوو دەکەم. هیچ یەک لەو دەوڵەتانەی ئێمەیان دابەش کردووە، ئامادە نین دان بە مافی پەروەردەی ئێمەدا بنێن، چونکە دەزانن "زمان" کلیلی سەربەخۆییە.

تەنیا ڕێگەی ئێمە هۆشیاری، یەکگرتن و خەباتە بۆ سەربەخۆیی. دەبێت بە ئیرادەی خۆمان جیهان ناچار بکەین دانمان پێدا بنێت. ئێمە نامانەوێت منداڵەکانمان چیتر لەسەر "قوتوو" دانیشن یان بۆ تێنەگەیشتن لە کتێبەکانیان بگریەن. ئێمە دەمانەوێت منداڵی کورد بە شانازییەوە، لەسەر کورسیی ئازادی و بە زمانی شیرینی دایکی، زانست و مێژووی ڕاستەقینەی خۆی بخوێنێت.

زمانی ئێمە، قەڵای ئێمەیە. تا زمان مابێت، کوردستان هەر دەمێنێت.

لە دەرەوەی بازنە کڵۆمەکان: بەرەو بونیادنانی "بزووتنەوەی زاگرۆسی" و ڕێنێسانسی جەماوەری لە کوردستان

 


لە دەرەوەی بازنە کڵۆمەکان: بەرەو بونیادنانی "بزووتنەوەی زاگرۆسی" و ڕێنێسانسی جەماوەری لە کوردستان

پێشەکی: قەیرانی ئایدیۆلۆژیا و کۆتایی مێژووی حیزبایەتی

لە ئێستای کوردستاندا، ئێمە لەبەردەم جۆرێک لە "چەقبەستوویی مێژوویی" وەستاوین. ئەو قاڵبە ئایدیۆلۆژییانەی کە لە سەدەی بیستەمدا بزوێنەری شۆڕش بوون (چ وەک حیزبی چوارچێوەداری کلاسیک و چ وەک گوتاری ئایینیی سیاسی)، ئێستا گۆڕاون بۆ "بازنەی داخراو". ئەم بازنە ئایدیۆلۆژییانە نەک هەر ناتوانن وەڵامی تەحەدییەکانی سەدەی بیست و یەک بدەنەوە، بەڵکو بوونەتە دیوارێک لە نێوان تاکی کورد و جەوهەری نیشتمانیدا. کاتێک ئایین یان حیزب دەبنە پیرۆزییەکی ڕەها و ئامانج لە خۆیاندا، "مرۆڤ" و "خاک" دەبنە قوربانی.

یەکەم: فەلسەفەی "بازنەی داخراو" و تێپەڕاندنی

ئەو حیزبانەی خۆیان لە ئایدیۆلۆژیایەکی دۆگما و چوارچێوەداردا قەتیس کردووە، تووشی نەخۆشیی "دووبارەبوونەوەی خود" بوون. ئەم حیزبانە جەماوەر تەنها وەک "ئامرازێکی دەنگدان" یان "سوتەمەنیی ململانێ" دەبینن. لێرەدا پێویستمان بە گۆڕانکارییەکی پارادایمی (Paradigm Shift) هەیە؛ واتە گواستنەوە لە "کۆمەڵگەی حیزبی" بۆ "کۆمەڵگەی مەدەنیی سیاسی".

بەگوێرەی تیۆرەکانی "هانا ئارێنت"، هێزی ڕاستەقینە لە نێوان مرۆڤەکاندایە کاتێک پێکەوە کار دەکەن، نەک لە دەزگایەکی بیرۆکراسیی حیزبیدا. بۆیە، تێپەڕاندنی حیزبی کلاسیک بەواتای سڕینەوەی سیاسەت نییە، بەڵکو بەواتای "گەڕانەوەی سیاسەت بۆ ناو خەڵک"ە.

دووەم: ڕوحیەتی زاگرۆسی؛ وەک مانیفێستۆیەکی بوونگەرایی

کوردستان پێویستی بە بزووتنەوەیەک هەیە کە لە قووڵایی مێژووی "زاگرۆس"ەوە سەرچاوە بگرێت. ڕوحیەتی زاگرۆسی تەنها چەمکێکی جوگرافی نییە، بەڵکو "ئۆنتۆلۆژیایەکی ژیاندۆست"ە. زاگرۆس لە مێژوودا هێمای خۆڕاگری، هەمەجۆریی بایۆلۆژی و کولتووری، و پەیوەندییەکی ئۆرگانیک بووە لەگەڵ سروشتدا.

  • کەرامەتی تاک: گەڕانەوە بۆ مرۆڤی کورد وەک سوژەیەکی ئازاد، نەک پاشکۆیەک بۆ "سەرۆک" یان "پێشەوا".
  • شکۆی نیشتمان: لێرەدا نیشتمان وەک پیرۆزییەکی ئایدیۆلۆژی نا، بەڵکو وەک "ماڵێکی هاوبەش" دەبینرێت کە پاراستنی ئەرکێکی ئەخلاقییە.

سێیەم: بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان و هێزی "کۆمەڵگەی مەدەنی"

لە دنیای مۆدێرندا، بزووتنەوە ژینگەیی و مەدەنییەکان بوونەتە "دەسەڵاتی چوارەم" یان "هێزی ڕاستکەرەوە". لە کوردستان، پێویستە ژینگەپارێزی لە چالاکییەکی سیمبولییەوە بگۆڕدرێت بۆ "سیاسەتێکی بنەڕەتی". خاکێک کە دارستانەکەی دەسوتێت و ئاوەکەی دەدزرێت، ناتوانێت کەرامەتی مرۆڤەکەی بپارێزێت.


ڕێکخراوە مەدەنییەکان دەبێت ببنە "قەڵای هۆشیاری"؛ بە جۆرێک کە حیزب ناچار بکەن لەبەردەم یاسا و ویستی جەماوەردا کڕنۆش بەرێت. هێزی "نا" گوتن لەلایەن جەماوەرێکی یەکگرتوو، کاریگەرترە لە هەزاران چەکی حیزبی.

چوارەم: بەراوردکارییەکی مێژوویی (بۆچی ئەوان سەرکەوتن؟)

بۆ تێگەیشتن لەوەی چۆن بزووتنەوە جەماوەرییەکان دەبنە جێگرەوەی سیستمە چەقبەستووەکان، دەتوانین سەیری ئەم ئەزموونانە بکەین:

1.    بزووتنەوەی "سۆلیداریتی" (Solidarity) لە پۆڵەندا:


ئەم بزووتنەوەیە لە ناو جەرگەی کرێکاران و ڕۆشنبیرانەوە دەستی پێکرد. ئەوان نەک وەک حیزبێکی سیاسی، بەڵکو وەک بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی دژی دەسەڵاتی تۆتالیتاری وەستانەوە. توانییان بە هێزی یەکگرتوویی و "مانگرتنی مەدەنی" سیستمەکە ناچار بە پاشەکشە بکەن و دواجار سەروەری بۆ گەلەکەیان بگێڕنەوە.

2.    شۆڕشی گۆرانی (Singing Revolution) لە وڵاتانی بالتیک (ئیستۆنیا، لاتیڤیا، لیتوانیا):
ئەم گەلانە لە ڕێگەی گەڕانەوە بۆ "شوناسی کولتووری" و بزووتنەوەی جەماوەریی بێ توندوتیژی، خۆیان لە بازنەی ئایدیۆلۆژیای سۆڤیەتی ڕزگار کرد. ئەوان نیشتمانیان کردە چەترێک بۆ هەمووان و لە ڕێگەی ڕێکخراوە مەدەنییەکانەوە شکۆی تاکیان بونیاد نایەوە.

ئەم نموونانە پێمان دەڵێن: کاتێک "کۆمەڵگە" لە "حیزب" بەهێزتر بوو، سەروەریی نیشتمانی بەدی دێت.

پێنجەم: ئاستەکانی هۆشیاری و ئەرکی قۆناغەکە

بۆ ئەوەی بزووتنەوەیەک دروست بێت کە حیزب بخاتە سەر "ڕێگە ڕاستەکە"، پێویستە کار لەسەر سێ ئاست بکرێت:

1.    هۆشیاریی سیاسی: تێگەیشتن لەوەی کە حیزب خزمەتکارە نەک گەورە.

2.    هۆشیاریی ژینگەیی: پاراستنی خاکی کوردستان وەک جەستەی نەتەوە.

3.    هۆشیاریی مافپەروەری: کارکردن بۆ سەروەریی یاسا نەک سەروەریی بنەماڵە و گرووپ.

ئەنجامگیری

کوردستان لە بەردەم لەدایکبوونێکی نوێدایە. قۆناغی "پیاهەڵدان بە ئایدیۆلۆژیا" کۆتایی هاتووە و قۆناغی "کردەی جەماوەری" دەستی پێکردووە. بزووتنەوەیەکی هەڵگری ڕوحی زاگرۆسی، بزووتنەوەیەکە کە "مرۆڤ" دەکاتە چەق، "هەقیقەت" دەکاتە ئامانج و "نیشتمان"یش دەکاتە هەوارگەیەک بۆ هەمووان. تەنها لە ڕێگەی ڕێکخستنی جەماوەریی دەرەوەی بازنە حیزبییەکانە، کە دەتوانین کەرامەتی تاک بپارێزین و بەرەو سەربەخۆییەکی ڕاستەقینە هەنگاو بنێین.

"هێز لە ناو بازنەکاندا نییە، هێز لەو دەستانەدایە کە بازنەکان دەشکێنن بۆ ئەوەی دەستی یەکتر بگرن."

جمعه، اسفند ۰۱، ۱۴۰۴

فەلسەفەی جوانی و وزەبەخشیی خاکی کوردستان: دیالێتیکی "بوون" لە نێوان تاراوگە و نیشتماندا

 


فەلسەفەی جوانی و وزەبەخشیی خاکی کوردستان: دیالێتیکی "بوون" لە نێوان

 تاراوگە و نیشتماندا


پێشەکی: نامۆیی جەستە و حزوری ڕۆح

مرۆڤ کاتێک لە نیشتمانەکەی دادەبڕێت، دەکەوێتە ناو دۆخێکی فەلسەفییەوە کە پێی دەوترێت "نامۆیی ئۆنتۆلۆژی". ئێمە وەک کوردانی تاراوگە، جەستەمان لە شارە سارد و مۆدێرنەکانی ئەورووپایە، بەڵام "بوونی ڕاستەقینە"مان لە جۆگەکانی گوند، لوتکە تەمگرتووەکانی زاگرۆس و دەشتە زێڕینەکانی جەزیرە و گەرمیان بەجێماوە. وەک مارتن هایدیگەر دەڵێت: "زمان ماڵی بوونە(Language is the house of Being)"،بەو مانایە کە  هایدیگەر دەیەوێت بڵێت: مرۆڤ لە ناو زماندا نیشتەجێیە. ئێمە خاوەنی زمان نین، بەڵکو زمان خاوەنی ئێمەیە. زمان ئەو ئاوێنەیەیە کە هەقیقەتی جیهان و هەقیقەتی خۆمانی تێدا دەبینین. بۆیە پاراستنی زمان، پاراستنی ناسنامە و هەبوونی ئێمەیە وەک مرۆڤ. بەڵام بۆ کورد، "خاک" تەنیا جێگەی نیشتەجێبوون نییە، بەڵکو خودی "ماڵ" و ناسنامەیە. گەشتکردن بە وڵاتانی دنیادا، نەک تەنیا جوانیی ئەوانمان بۆ دەرناخات، بەڵکو دەبێتە ئاوێنەیەک بۆ درککردن بەو بەهەشتە وێرانکراوەی کە خودا بە کوردی بەخشیوە و داگیرکەران لێیان زەوت کردووە.


کوردستان: جوگرافیایەکی پیرۆز و مێژوویەکی تاڵانکراو

کوردستان لە ڕووی مێژووییەوە بەشێکی سەرەکیی "مانگی بەپیت" (Fertile Crescent) بووە. لێرەوە یەکەمین چەخماخەی شارستانییەت و کشتوکاڵ لێدراوە. مێژوونووسانی وەک "گزینۆفۆن" لە کتێبی (کۆچی دە هەزار کەسەکە)دا کاتێک بە کوردستاندا تێدەپەڕێت، باس لە هێز و شکۆ و جوانیی سروشتی ئەم خاکە دەکات.

هەر چوار پارچەی کوردستان، هەر یەکەیان خاوەن سیمایەکی مێتافیزیکیی تایبەتن:

باکوور: بە لوتکەی سیپان و ئاراراتەوە، سیمبۆلی خۆڕاگریی بەردینە. لێرە بەرد و مرۆڤ یەک دەگرن بۆ پاراستنی شکۆ.

ڕۆژهەڵات: نیشتمانی شیعر و فەلسەفە و شاخە بەرزەکانی شاهۆ و داڵاهۆیە؛ ئەو شوێنەی کە سروشت تێیدا دەبێتە تەسەوف.

باشوور: ناوەندی پێکبەستنی دەشت و چیا، زێی بچووک و گەورە، کە هەمیشە وەک ناوەندی قوربانیدان و بەخشندەیی ماوەتەوە.

ڕۆژئاوا: دەشتاییەکی بێ کۆتایی و زێڕین، کە گەنم و ئازادی تێیدا بەیەک دەگەن.


فەلسەفەی "نەفرەتی جوانی" و داگیرکاری


بۆچی داگیرکەران دەست لەم خاکە هەڵناگرن؟ لێرەدا دەگەینە چەمکی "پارا دۆکسی جوانی". جوانیی کوردستان تەنیا لە ڕوواڵەتدا نییە، بەڵکو لە "وزەبەخشی" (Grandeur) و دەوڵەمەندییەکەیدایە. داگیرکەر نەک تەنیا بۆ خاک و ئاو، بەڵکو بۆ دزینی "ڕۆحی" ئەم خاکە هاتووە. ئیمانوێل کانت دەڵێت: "جوانی شتێکە بەبێ بەرژەوەندی چێژی لێ دەبینرێت"، بەڵام داگیرکەری کوردستان بە پێچەوانەوە، چاوی لە هەموو بستێکی ئەم خاکەیە وەک کاڵایەکی ئابووری و سیاسی. ئەم بەهەشتەی خودا بە ئێمەی بەخشیوە، بووەتە هۆکاری ئەوەی هەمیشە لە ناو جەرگەی ئاگردا بین.


ئیرادە و نیشتمانپەروەری: تێپەڕاندنی ئایدیۆلۆژیاکان

کاتێک نیشتمان لە مەترسیدا دەبێت، فەلسەفەی "بوونی نەتەوەیی" دەبێتە باڵاترین ئایین. ئایینەکان و ئایدیۆلۆژیاکان گەردونین و دەکرێت بگۆڕدرێن، بەڵام "خاک" تاکە ڕاستییەکی نەگۆڕە. بۆ ئەوەی کوردستان بپارێزین، دەبێت "ئیرادەی هێز"  لە خۆماندا دروست بکەین. نیشتمانپەروەری لێرەدا نابێتە ڕەگەزپەرستی، بەڵکو دەبێتە "بەرگرییەکی پیرۆز" بۆ پاراستنی ئەو جوانییەی کە سروشت پێی بەخشیووین. تەنیا کاتێک نیشتمان دەبێتە چەقی بیرکردنەوەمان، دەتوانین لە ژێر چەپۆکی داگیرکەران ڕزگارمان بێت.

خوێنی شەهید و فەلسەفەی ژیانەوە

سروشتی کوردستان تەنیا بە ئاو و باران سەوز نابێت، بەڵکو پەیوەندییەکی ئەندامی (Organic) لە نێوان "خوێن" و "گوڵ"دا هەیە. هەر بستێکی ئەم خاکە کە خوێنی شەڕڤان و پێشمەرگەیەکی لێ ڕژاوە، لە بەهاردا دەبێتە "گوڵاڵە سوورە". ئەمە تەنیا وەسفێکی شاعیرانە نییە، بەڵکو گۆڕانی "ماددە"یە بۆ "مانا". ڕۆحی شەهیدان لە ناو ڕەنگی ڕوەکەکان و بۆنی خاکەکەدا بە نەمری دەمێنێتەوە. هەر بۆیەش تاڵانی و کاولکاریی داگیرکەران نەیتوانیوە و ناتوانێت ئەم جوانییە بکوژێت؛ چونکە جوانییەک کە بە خوێن ئاودرابێت، ڕەگەکەی لە ناو ئەبەدییەتدایە.

ئەنجامگیری؛

ئێمەی کوردانی هەندەران، ئەرکێکی مێژووییمان لەسەرە: نەک تەنیا یادکردنەوەی نیشتمان، بەڵکو گواستنەوەی "مەزنیی کوردستان" بۆ ویژدانی جیهان. کوردستان تەنیا جوگرافیایەک نییە، بەڵکو مانیفێستۆیەکی جوانی و بەرگرییە. با ئیرادەمان هێندە بەهێز بێت کە نیشتمان بکەینە ناسنامەی یەکەم و کۆتاییمان، چونکە وەک فەیلەسوفەکان دەڵێن: "مرۆیی بێ نیشتمان، وەک باڵندەیەکی بێ ئاسمان وایە، فڕینی هەیە بەڵام ئاسۆیەکی نییە بۆی بگەڕێتەوە."

کوردستان، ئەو بەهەشتەیە کە پاراستنی، ئەرکێکی فەلسەفی، ئەخلاقی و نەتەوەییە.

سه‌شنبه، بهمن ۲۸، ۱۴۰۴

دینامیزمی "ئیمان" و مۆدێلی "ئایینی دەسەڵات": خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ جینۆسایدی کورد

 


دینامیزمی "ئیمان" و مۆدێلی "ئایینی دەسەڵات": خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ

 جینۆسایدی کورد


پێشەکی: گەڕان بەدوای کاکڵی ئاییندا

وەک چەندین جار لە نووسینەکانمدا لە ماڵپەڕی (زێڕنووسzernus - ) ئاماژەم پێ داوە، پێویستە جیاکارییەکی بنەڕەتی (Ontological Distinction) لە نێوان "ئایین وەک باوەڕێکی ڕەسەن" و "ئایین وەک ئامرازێکی سیاسی" بکەین. لە ڕوانگەی منەوە، ئایینێک کە هانی لایەنگرانی بدات بۆ خوێنڕشتنی مرۆڤ، هەموو پیرۆزییەکی لێ دادەماڵرێت. لێرەدا دەگەینە ئەو ڕاستییەی کە فەیلەسووفی وەک ئیمانوێل کانت باسی دەکات؛ کە دەبێت "ئایین لە چوارچێوەی ئەقڵدا" بێت و مرۆڤ وەک "ئامانج" ببینرێت نەک وەک "ئامراز". کاتێک ئایین دەبێتە ئامرازێک بۆ داگیرکاری، لە کاکڵە مرۆییەکەی بەتاڵ دەبێتەوە و دەبێتە "توێکڵێکی" کوشندە.


١. دیالێکتیکی کاکڵ و توێکڵ (ئایین دژ بە ئایین)

من لە "زێڕنووس"دا جەختم لەوە کردووەتەوە کە "کاکڵی ئیمان" لە هەموو ئایینەکاندا یەک شتە: دادپەروەری، ڕەحمەت و ڕێزگرتن لە کەرامەتی مرۆڤ. بەڵام کێشە گەورەکە لێرەدایە کە "توێکڵی ئایین" دەکرێتە خەنجەر. ئەمە ڕێک ئەو چەمکەیە کە بیرمەندی گەورە عەلی شەریعەتی بە "ئایین دژ بە ئایین" (Religion vs. Religion) ناوی دەبات؛ واتە بەکارهێنانی ناوی خودا بۆ شەرعیەتدان بە زوڵم. ئایینی ئیسلام لە مێژوودا، لە جیاتی ئەوەی ببێتە پەیامی ڕزگاری بۆ نەتەوەی  کورد، ، لە لایەن دەسەڵاتە هەژموونخوازەکانەوە (عەرەب، تورک و فارس) کراوەتە چەکێک بۆ سڕینەوەی شوناسی ئێمە.


٢. جینۆسایدی زمانەوانی؛ شێواندنی چەمکی "ئەنفال"

لە مێژووی هاوچەرخی کورددا، چەمکی "ئەنفال" گەورەترین تراجیدیایە. لێرەدا "تەکنیکی داگیرکاری" تەنها خاک ناگرێتەوە، بەڵکو دەست بەسەر "زمان و پیرۆزی"شدا دەگرێت. ئایەتەکانی قورئان کە جەخت لە فرەیی نەتەوەیی دەکەنەوە (وەک سوورەتی حوجەرات)، لە لایەن دەسەڵاتی بەعس و داگیرکەرانەوە فەرامۆش کران و لە جیاتی ئەوە، وشەی "ئەنفال"یان لە دەقێکی جەنگییەوە گۆڕی بۆ پاساوێکی "مێتافیزیکی" بۆ کیمیاباران و جینۆساید. ئەمە ئەو دۆخەیە کە فەیلەسووفی سیاسی فڕانتس فانون باسی دەکات؛ چۆن داگیرکەر ئایین و کولتووری نەتەوەی ژێردەستە دەشێوێنێت تاوەکو بەرگرییەکەی تێکبشکێنێت.


٣. شکستی ئەخلاقیی دامەزراوە ئایینییەکان

وەک لە توێژینەوەکانمدا لە "زێڕنووس" تیشکم خستووەتە سەر، بێدەنگیی ٢٣ دەوڵەتی عەرەبی و ٥٧ دەوڵەتی ئیسلامی لە ئاست کارەساتی هەڵەبجە، گەورەترین پەڵەی ڕەشی مێژووییە. هەڵوێستی "یەکێتیی زانایانی ئیسلامی" لە ساڵی ١٩٨٨، سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە کە دکتۆر ئیسماعیل بێشکچی دەڵێت: "کوردستان کۆڵۆنییەکی نێودەوڵەتییە". کاتێک زانایانی ئایینی لە کۆنفرانسەکانیاندا خەمی تورکمانەکانی بولگاریایان بوو، بەڵام چاویان لە ئاست قڕکردنی کورد نووقاند، لێرەدا ئایین وەک "سیستەمێکی دەسەڵات" (Power System) کار دەکات، نەک وەک "باوەڕێکی ئەخلاقی".


٤. داعش و بەردەوامیی فیکری داگیرکاری

ئەوەی لە ٢٠١٤ لە شەنگال ڕوویدا و ئەوەی ئەمڕۆ لە ٢٠٢٦ لە سووریا بەناوی "تەکبیر و فتوحات"ەوە دژ بە کورد دەبیسترێت، تەنها کردەوەی تاقمێکی توندڕەو نین، بەڵکو بەرهەمی ئەو "ئایینە هاوردەکراوەیە" کە وەک چەکێکی سیاسی دژ بە دۆزی ڕەوای کورد ئامادە کراوە. پرسیاری جەوهەری من ئەوەیە: ئایا ئەمە ئیسلامە یان ستراتیژیی سڕینەوەی نەتەوەییە لەژێر پەردەی ئاییندا؟


٥. مۆدێلی کوردایەتی و دینداریی ڕەسەن

کورد بە درێژایی مێژوو، موسڵمانێکی "مرۆڤدۆست" بووە. پێشەواکانی ئێمە لە سەڵاحەدینەوە تا پیشەوا قازی، شێخ رەزا، مەحوی و مەلای گەورە، هیچ کات ئایینیان بۆ بازرگانی و داگیرکاری بەکارنەهێناوە. ئێمە وەک کورد، خاوەنی مۆدێلێکی "دینداریی ویژدانی"ین کە تێیدا پێکەوەژیانی ئایینەکان (ئێزدی، یارسان، مەسیحی) بنەمایە. وەک فەیلەسووفە "ئێکزیستانسیالیستەکان" دەڵێن، "ئازادی" مەرجی پێشوەختەیە بۆ هەر جۆرە ئیمانێکی ڕاستەقینە. نەتەوەیەک ئازاد نەبێت، ناتوانێت خوداپەرستییەکی ڕاستەقینەش بکات.


دەرەنجام و پەیام:

کاتی ئەوە هاتووە زانایانی کورد و ڕۆشنبیرانمان، چیتر ڕێگە نەدەن ئایین بکرێتە ئامرازێک بۆ بەکۆیلەکردنی کورد. ئەوەی پێویست بوو کەسایەتییەکانی وەک دکتۆر عەلی قەرەداخی بیکەن و نەیانکرد، بریتی بوو لە "شۆڕشێکی ئەخلاقی" لە ناو جیهانی ئیسلامیدا بۆ ناساندنی مەزڵوومییەتی کورد و داوای لێبوردن کردن لەم نەتەوەیە.

من لە ڕێگەی پلاتفۆرمی **(زێڕنووس)**ەوە بەردەوام دەبم لە شەڕی فیکری بۆ گەڕانەوەی ئایین بۆ ناو جەوهەرە مرۆییەکەی و ڕەتکردنەوەی هەر جۆرە داگیرکارییەک کە بەرگی پیرۆزی پۆشیبێت. کورد دەبێت "موسڵمانێکی ئازاد" بێت، چونکە ئیمان لەگەڵ کۆیلایەتی و داگیرکاری کۆنابێتەوە.

بۆ خوێندنەوەی وردەکاری زیاتر و بابەتە فیکرییەکان، سەردانی ماڵپەڕی زێڕنووس بکەن.

دوشنبه، بهمن ۲۷، ۱۴۰۴

خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ ئۆپۆزسیۆنی ناوەندگەرا و پاشەکشەی میدیای کوردی

 


پارادۆکسی دیموکراسیی رۆژئاوایی و ڕەگداکوتانی فاشیزم: خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ ئۆپۆزسیۆنی ناوەندگەرا و پاشەکشەی میدیای کوردی لە رۆژهەڵاتی کوردستان


پێشەکی:

ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە "جەنگی وێنە و گوتار" جێگەی جەنگە کلاسیکییەکانی گرتۆتەوە. وەک چاودێرێکی سیاسی و ئەکادیمی، تێبینی دیاردەیەکی نامۆ دەکەم؛ ئەویش ئەوەیە کە چۆن ئەو هێزە ئۆپۆزسیۆنانەی (فارس، تورک و عەرەب) کە وڵاتەکانیان کردووەتە دۆزەخ بۆ گەلانی تر و بەتایبەت بۆ گەلی کورد، دوای دەیان ساڵ ژیان و پەروەردەبوون لەناو جەرگەی دیموکراسیی رۆژئاوادا، هێشتا نەک هەر نەگۆڕاون، بەڵکو گوتارێکی فاشیستیی توندتر و مۆدێرنتریان بەرهەم هێناوەتەوە. ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ شیکردنەوەی ئەم پارادۆکسە و تیشکخستنە سەر لاوازییەکانی گوتاری میدیایی کورد لەم ململانێیەدا.

یەکەم: فەلسەفەی "فاشیزمی دیاسپۆرا" و شکستی سیستەمی رۆژئاوا لە گۆڕینی هزر

جێگەی پرسیارێکی قووڵە؛ بۆچی سیستەمە ئازاد و لیبراڵەکانی ئەوروپا و ئەمریکا نەیانتوانیوە کاریگەری بخەنە سەر هزری ئەو سیاسییە ئۆپۆزسیۆنانەی کە لەوێ

 گەورە بوون؟

لە ڕوانگەی فەلسەفەی سیاسییەوە، ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە ئەم لایەنانە دیموکراسییان تەنها وەک "ئامرازێکی تەکنیکی" بۆ گەیشتن بە دەسەڵات قبوڵە، نەک وەک "بەهایەکی مرۆیی" بۆ داننان بە مافی "ئەویتر". ئەوان لە وڵاتانی رۆژئاوا سوود لە ئازادیی رادەربڕین وەردەگرن بۆ ئەوەی پەرە بە گوتارێکی "تەک-ڕەهەندی" و ناوەندگەرا بدەن. ئەمە جۆرێکە لە "کۆلۆنیالیزمی فیکریی پێچەوانە"؛ واتە بەکارهێنانی تەکنەلۆژیا و ئازادیی رۆژئاوا بۆ سەپاندنەوەی فاشیزمی ڕۆژهەڵاتی. ئەمانە لە ناوەوەدا هێشتا لەژێر هەژموونی چەمکی "دەوڵەت-نەتەوەی سەدەی نۆزدەهەم"دان، کە تێیدا فرەچەشنی وەک هەڕەشە بۆ سەر یەکپارچەیی دەبینرێت.

دووەم: نموونەی په هلەوی؛ مێدیا وەک ئامرازی "شۆردنەوەی مێژوو"

وەک نموونەیەکی بەرچاو، کوڕی شا و لایەنگرانی کە تا دوێنێ لە پەراوێزی سیاسەتدا بوون، ئەمڕۆ بە هۆی دوو هۆکارەوە گەراونەتەوە مەیدان:

سەرمایەی دزراو: بەکارهێنانی ئەو سامانە زەبەلاحەی لە باوکیانەوە بۆیان ماوەتەوە بۆ کڕینی ویژدانی میدیایی.

هێزی میدیا: ئەوان توانیویانە میدیایەکی پرۆفیشناڵ و سەکۆی تەلەفزیۆنی گەورە دروست بکەن کە کار لەسەر "هەست و سۆز"ی جەماوەر دەکات نەک "عەقڵ". ئەوان خەریکی بەرهەمهێنانەوەی هەمان ئەو وێنە شۆڤێنییەن کە باپیر و باوکی بە زەبری تۆپ و تفەنگ دەیانویست بیسەپێنن، بەڵام ئەمجارەیان بە بەرگێکی شیک و دیموکراسیخوازانە. ئەمە مەترسییەکی گەورەیە، چونکە دەیانەوێت "کورد" و نەتەوەکانی تر جارێکی تر بخەنەوە ژێر ڕکیفی ناوەندێکی فاشیست.

سێیەم: قەیرانی میدیای کوردی؛ لە "بازنەی تەسکی حیزبایەتییەوە" بۆ گۆشەگیریی نیشتمانی..

لە بەرامبەر ئەم هێرشە میدیاییە توندەی ناوەندگراکان، میدیای کوردی (بەتایبەت لە رۆژهەڵاتی کوردستان) لە چەقبەستووییەکی ترسناکدا دەژی. لێرەدا ڕەخنەی سەرەکیم ئەوەیە:

خۆخۆریی میدیایی: میدیای پارتییە کوردییەکان لەبری ئەوەی ببنە سەکۆیەکی "نیشتمانی" بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی گوتاری فاشیستی، بوونەتە میدیایەکی "لۆکاڵی و حیزبی" تەسک. ئەوان تەنها بۆ ئەندامانی خۆیان قسە دەکەن، نەک بۆ کۆمەڵگا و جیهانی دەرەوە.

نەبوونی ستراتیژی "کاریگەری": کاتێک میدیاکەت نەتوانێت تەنانەت لایەنگرانی خۆت ڕابکێشێت، چۆن دەتوانیت کاریگەری بخەیتە سەر تاکی فارس یان ڕای گشتیی جیهانی؟ ئێمە لە سەردەمی "شەڕی پرۆپاگەندە"داین، بەڵام گوتاری میدیایی ئێمە هێشتا لە قۆناغی "شیوەن و مەزڵوومییەت"دا ماوەتەوە، نەک "هێز و بەدیل".

چوارەم: بۆچی کورد نەیتوانیوە لە بازنەی حیزبی دەرباز بێت؟

ئەمە کێشەیەکی فەلسەفی و پێکهاتەییە. کورد لە رۆژهەڵات نەیتوانیوە "بەرژەوەندیی نەتەوەیی" بخاتە سەرووی "بەرژەوەندیی حیزبی". ئەم پەرتەوازەییە وای کردووە کە سەنگ و قورسایی کورد لە هاوکێشە داهاتووەکانی ئێراندا لە ئاستی پێویستدا نەبێت. تا ئەو کاتەی کورد خاوەنی "ژوورێکی عەقڵیی هاوبەش" و "میدیایەکی نەتەوەیی یەکگرتوو" نەبێت، ناتوانێت ڕووبەڕووی ئەو فاشیزمە مۆدێرنە ببێتەوە کە لە رۆژئاواوە مەکینە میدیاییەکانیان بەگەڕ خستووە.

ئەنجامگیری و پێشنیاز:

بۆ ئەوەی لە داهاتووی ناوچەکەدا نەبینە قوربانیی رێککەوتنی هێزە ناوەندگراکان و رۆژئاوا، پێویستە:

داڕشتنەوەی گوتاری میدیایی: دەرچوون لە زمانی حیزبی و بەکارهێنانی زمانی سەردەمیانە (بەتایبەت بە زمانی فارسی و ئینگلیزی) بۆ پووچەڵکردنەوەی پڕوپاگەندەی فاشیستەکان.

دروستکردنی لۆبی ئەکادیمی: کورد دەبێت لە ناوەندە فیکرییەکانی رۆژئاوادا بیسەلمێنێت کە "دیموکراسیی راستەقینە" لە ئێران و ناوچەکەدا تەنها لە ڕێگەی داننان بە مافی نەتەوەکانەوە دەبێت، نەک گەڕانەوە بۆ دیکتاتۆریەتی پاشایەتی یان ئایینی.

تێپەڕاندنی "فەلسەفەی قوربانی": ئێمە دەبێت وەک هێزێکی خاوەن پڕۆژە دەرکەوین، نەک تەنها وەک نەتەوەیەکی ستەملێکراو کە داوای بەزەیی لە رۆژئاوا دەکات.

ئەمە جەنگی "ئیرادە و هۆشیاری"یە، و ئەوەی میدیای بەهێزتر و پلانی وردتری هەبێت، براوەی کۆتایی دەبێت. چاوەڕوانی لە سیستەمی رۆژئاوا بۆ گۆڕینی هزری فاشیستەکان بێسوودە، تەنها هێزی یەکگرتووی خۆمان و میدیایەکی نیشتمانیی کارا دەتوانێت هاوکێشەکە بگۆڕێت.

لە زاگرۆسەوە بۆ حیجاز: چۆن شارستانییەتی "ماد و ساسانی" کرا بە بەرگی "وەحی"؟


لە زاگرۆسەوە بۆ حیجاز: چۆن شارستانییەتی "ماد و ساسانی" کرا بە بەرگی "وەحی"؟


پێشەکی: گواستنەوەی مەعریفە یان تاڵانی کولتووری؟

مێژووی فەرمی کە دەسەڵاتە ئایینییەکان بۆمان دەگێڕنەوە، باس لەوە دەکات کە ئیسلام لە بیابانێکی دابڕاو و بێ شارستانییەت سەری هەڵداوە. بەڵام لێکۆڵینەوە شوێنەواری و مێژووییەکان پێچەوانەی ئەمە دەسەلمێنن. دوای ئەوەی ئیمپراتۆرییەتی ساسانی (کە لە ڕەگ و ڕیشەدا لە هۆزە کوردییە کۆنەکان و نیشتەجێی زاگرۆس بوون) ئایینی زەردەشتی کردە ئایینی رەسمی، بزووتنەوە چاکسازیخوازەکانی وەک "مانی" و "مەزدەک" بە توندی سەرکوت کران. ئەم سەرکوتکردنە بووە هۆی کۆچێکی گەورەی زانایان و بیرمەندانی ئەم ئایینانە بەرەو نیمچە دوورگەی عەرەبی و شام.


١. کۆچی زانایان و تۆڵەی مێژوویی

ئەو زانایانەی لە ترسی شمشێری موبەدە زەردەشتییەکانی ساسانی هەڵاتن، زانستێکی قووڵیان لەسەر فەلسەفە، ئایینزانی و بەڕێوەبردنی دەوڵەت پێ بوو. کەسایەتییەکی وەک "سەلمانی فارسی" (ڕۆژبەی کوردی) کە مێژوونووسان دەڵێن لە ئایینی مانی و زەردەشتی و مەسیحی شارەزا بووە، نموونەی ئەو پردە مەعریفییەیە. تیۆرییە مێژووییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم بلیمەتانە بە دوای "هێزێکی نوێ"دا دەگەڕان بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتی ستەمکاری ساسانی، بۆیە "عەرەب"یان وەک هێزێکی سەربازی خاوەن جۆش و خرۆش بەکارهێنا و ئایینێکیان بۆ داڕشتن کە تێکەڵەیەک بوو لە بیروباوەڕە دێرینەکانی خۆیان.


٢. پێنج کاتەکەی نوێژ: میراتی "گاکان"ی زەردەشت

وەک لە تێکستەکەی کۆنەکاندا هاتووە، یەکێک لە ڕوونترین نموونەکانی وەرگرتنی کولتووری، کاتەکانی نوێژە. هەزاران ساڵ پێش ئیسلام، لە ئایینی زەردەشتیدا پێنج کاتی ستایش هەبووە کە بە "گاکان" (Gāhs) دەناسرێن:

هاڤەن گا (Hāvan Gāh): کاتی بەربەیان (هاوشێوەی نوێژی بەیانی).

ڕەپیتوین گا (Rapithwin Gāh): کاتی نیوەڕۆ (هاوشێوەی نوێژی نیوەڕۆ).

ئوزێرین گا (Uzayirin Gāh): کاتی پاشنیوەڕۆ (هاوشێوەی نوێژی عەسر).

ئەویسروترێم گا (Aiwisruthrem Gāh): کاتی خۆراوابوون (هاوشێوەی نوێژی مەغریب).

ئوشەهین گا (Ushahin Gāh): کاتی شەو تا بەربەیان (هاوشێوەی نوێژی عیشا).

تەنانەت "دەستنوێژ" یان "پادیاب" (Padyab) لە ئایینی زەردەشتیدا بە هەمان شێوە بۆ پاککردنەوەی جەستە پێش نزا ئەنجام دراوە. ئەمە نیشان دەدات کە هەیکەلی ئایینە نوێیەکە لەسەر بنەمایەکی زاگرۆسی-میسۆپۆتامی دامەزراوە.


٣. میعراج و پردی چینوات: ئەفسانەی ڕازاوە

چیرۆکی "میعراج" و چوونە ئاسمانی پێغەمبەر، هاوشێوەیەکی سەرسوڕهێنەری هەیە لەگەڵ پەرتووکی "ئەرداویراف نامە" (Arda Viraf Nameh) کە باس لە گەشتی ڕۆحی پیاوێکی ئایینی زەردەشتی دەکات بۆ ئاسمانەکان و بینینی بەهەشت و دۆزەخ.

هەروەها "پردی سیرات" کە لە ئیسلامدا باس دەکرێت، هەمان **"پردی چینوات" (Chinvat Bridge)**ـی زەردەشتییەکانە. ئەم پردە لە زەردەشتیدا بۆ تاقیکردنەوەی ڕۆحی مردووانە؛ بۆ چاکەکاران پان دەبێتەوە و بۆ خراپەکاران وەک تیغی شمشێر باریک دەبێتەوە. عەرەبەکان ئەم خەیاڵدانە دەوڵەمەندەی مێژووی ئێمەیان گواستەوە بۆ ناو دەقە ئایینییەکانی خۆیان.


٤. ئەنفالی هزری و سڕینەوەی ناسنامە

دوای ئەوەی هێزی سەربازی عەرەب توانی ئیمپراتۆرییەتی ساسانی بڕوخێنێت، پڕۆسەی "عەرەباندن" دەستی پێکرد. لێرەدا وەرچەرخانێکی گەورە ڕوویدا: ئەو مێژوو و فەلسەفەیەی کە هی گەلانی زاگرۆس بوو، کرا بە "وەحی خودایی" و بە زمانی عەرەبی نووسرایەوە. کوردەکان نەک هەر خاک و سامانیان، بەڵکو "خودا" و "پیرۆزییەکانیشیان" لێ دزرا و دواتر بە ناوی "ئایینی ڕزگاریبەخش" پێیان فرۆشرایەوە.


دەرئەنجام: کاتی ڕابوون

ئەوەی ئەمڕۆ پێی دەوترێت "شارستانییەتی ئیسلامی"، لە ڕاستیدا قەرزدارێکی گەورەی شارستانییەتی زاگرۆس و میزۆپۆتامیایە. وەک مێژوونوسان ئاماژەی پێ دەکەن ، کڕنۆش بردن بۆ ئایینێک کە مێژووەکەتی سڕیوەتەوە، جۆرێکە لە "خۆکوژیی نەتەوەیی". گەڕانەوە بۆ مێژووی ڕاستەقینە، تەنها گەڕانەوە نییە بۆ ڕابردوو، بەڵکو ڕزگارکردنی مێشکە لەو "ئەنفالە هزرییەی" کە دەیەوێت کورد وەک پاشکۆی بیابان نیشان بدات.


سەرچاوە کان:

  • Mary Boyce, Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices
  • Tom Holland, In the Shadow of the Sword (باس لە چۆنییەتی دروستبوونی ئیسلام لە ناو جەرگەی ململانێی ئیمپراتۆرییەتەکان دەکات)
  • تۆفیق وەهبی، دەستووری زەردەشتی (بۆ بەراوردکردنی وشەکان و دابونەریتەکان).
  • Patricia Crone, Hagarism: The Making of the Islamic World (تیۆرییەکی ڕادیکاڵ سەبارەت بە بنەچەی ئیسلام).