یەکانگیریی فیزیای مۆدێرن و فەلسەفەی کۆنی زاگرۆس

 

یەکانگیریی فیزیای مۆدێرن و فەلسەفەی کۆنی زاگرۆس

"خوێندنەوەیەکی بەراوردکاری لە نێوان دیدگای نیل دیگراس تایسۆن و میراتی فەلسەفیی یارسان و ئێزدی"

پوختە:

ئەم توێژینەوەیە هەوڵێکە بۆ دۆزینەوەی خاڵە هاوبەشەکانی نێوان فیزیای گەردوونیی هاوچەرخ (بە نوێنەرایەتی نیل دیگراس تایسۆن) و فەلسەفەی دێرینی شارستانیەتی زاگرۆس و میزۆپۆتامیا. توێژینەوەکە دەیسەلمێنێت کە چەمکە گەردوونییەکانی وەک "تۆزی ئەستێرەکان"، "بەردەوامیی وزە" و "یەکێتیی بوون"، کە ئەمڕۆ وەک دەستکەوتی زانستی مۆدێرن دەناسرێن، لە ناو جەرگەی فەلسەفەی یارسان و ئێزدیدا بە ناوی وەک "دۆنادون" و "نوری زات" هەزاران ساڵە بوونیان هەیە. ئامانجی ئەم بابەتە ناساندنەوەی مرۆڤی کوردە وەک "میراتگری داناییەکی گەردوونی" کە زانستی ئەمڕۆ تەنها دەیسەلمێنێتەوە.

---

١. پێشەکی: گەردوون لە ناوەوەی ئێمەدایە

نیل دیگراس تایسۆن، زانای بەناوبانگی ئەمریکی، دەڵێت: «ئێمە تەنها لەناو گەردووندا نین، بەڵکوو گەردوون لە ناو ئێمەدایە.» ئەم ڕستەیە کە وەک شۆڕشێکی فیکری لە ڕۆژئاوا دەبینرێت، لە ڕاستیدا دەنگدانەوەی هەمان ئەو سرودە تەمبوورانەیە کە لە چیاکانی زاگرۆسدا هەزاران ساڵە دەوترێنەوە. کاتێک زانست دەڵێت ئێمە لە "تۆزی ئەستێرەکان" دروست بووین، لە ڕاستیدا تەرجەمەی فیزیایی چەمکی "نور" و "جەوهەر" دەکات کە لە دەقە پیرۆزەکانی یارسان و ئێزدیدا وەک بنەمای ئافەرینش باس کراون.

٢. لە "تۆزی ئەستێرەکان"ەوە بۆ "دۆنادون": فیزیا وەک میتافیزیک

یەکێک لە بنەماکانی فیزیای مۆدێرن ئەوەیە کە ماددە و وزە لەناو ناچن، بەڵکوو لە شێوەیەکەوە دەگۆڕێن بۆ شێوەیەکی تر. تایسۆن باس لەوە دەکات کە ئەتۆمەکانی جەستەی ئێمە جارێک لەناو ئەستێرەیەکدا بوون و دوای مردنی ئێمەش دەبنە بەشێک لە شتێکی تر.

• ڕەگداکوتان لە فەلسەفەی کوردیدا: ئەمە ڕێک چەمکی **"دۆنادون"**ە لە فەلسەفەی یارساندا. دۆنادون تەنها بیروباوەڕێکی ئایینی نییە، بەڵکوو تێگەیشتنێکی قووڵی گەردوونییە بۆ "بەردەوامیی ژیان". مرۆڤی زاگرۆس نشین هەزاران ساڵ لەمەوبەر تێگەیشتبوو کە "مردن" بوونی نییە، بەڵکوو ئەوەی هەیە "گۆڕینی بەرگ"ە. ئەمە نیشانەی تێگەیشتنێکی پێشوەختەی مرۆڤی کوردە بۆ یاساکانی فیزیا پێش ئەوەی تاقیگەکان دروست بن.

٣. مرۆڤ وەک چاوی گەردوون: دیدگای "عالەمی ئەکبەر"

تایسۆن پێی وایە مرۆڤ ئەو ئامرازەیە کە گەردوون لە ڕێگەیەوە خۆی دەبینێت. ئەم تێڕوانینە لە فەلسەفەی ناوچەی میزۆپۆتامیادا بە چەمکی "Microcosm" یان "مرۆڤ وەک نموونەی گەردوون" ناسراوە.

لە فەلسەفەی ئێزدی و یارساندا، مرۆڤ "کورتکراوەی هەموو بوون"ە. کاتێک مرۆڤی کورد دەڵێت "خۆت بناسە تا خودا (گەردوون) بناسیت"، ئەمە ڕێک ئەو خاڵەیە کە زانست و عیرفان بەیەک دەگەن. لێرەدا تاکی کورد دەبێت شانازی بەوە بکات کە باپیرانی ئەو، گەردوونیان نەک وەک دوژمن یان شتێکی نامۆ، بەڵکوو وەک "خودی خۆیان" بینیوە.

٤. دانایی ڕەسەن وەک پردێک: لە بانتۆوە بۆ زاگرۆس

وەک چۆن دکتۆر فو-کیاو لە فەلسەفەی "بانتۆ-کۆنگۆ"دا باس لەوە دەکات کە مرۆڤ "بوونەوەرێکی وزەییە"، فەلسەفەی کوردییش لەسەر بنەمای "نور" (وزە) داڕژاوە. ئەم یەکگرتنە فیکرییەی نێوان شارستانیەتە دێرینەکان (ئەفریقا و زاگرۆس) و زانستی مۆدێرن، دەیسەلمێنێت کە مرۆڤایەتی خاوەنی یەک ڕاستییە، و کورد یەکێکە لە پارێزەرە سەرەکییەکانی ئەو ڕاستییە لە مێژوودا.

٥. ئاکاری گەردوونی و پاراستنی زەوی

تایسۆن هۆشداری دەدات لەوەی کە مرۆڤایەتی نابێت بە هۆی تەکنەلۆژیا و هوشی دەستکردەوە "هوشیاری" خۆی لەدەست بدات و زەوی فەرامۆش بکات.

• شانازیی نەتەوەیی: ئەم "ئاکارە ژینگەییە" لە ناو خوێنی کلتووری کوردیدایە. ڕێزگرتن لە چوار توخمە پیرۆزەکە (ئاو، با، خاک، ئاگر) لە ئایینە کوردییەکاندا، کۆنترین سیستەمی پاراستنی ژینگەیە لە جیهاندا. تاکی کورد هەزاران ساڵە فێری ئەوە بووە کە خاک تەنها کاڵا نییە، بەڵکوو "دایک" و بەشێکە لە "زاتی گەردوون".

ئەنجامگیری: گەڕانەوە بۆ خۆمان

ئەمڕۆ کاتێک نیل دیگراس تایسۆن قسە دەکات، مرۆڤی ڕۆژئاوایی تووشی سەرسوڕمان دەبێت، چونکە ئەوان تازە لەو حەقیقەتە تێدەگەن. بەڵام بۆ مرۆڤی کورد، ئەمە تەنها "زانست" نییە، بەڵکوو "بیرەوەریی نەتەوەیی"یە.

ئێمە وەک کورد، میراتگری فەلسەفەیەکین کە تێیدا زانست، مەعنەویەت و ژینگەدۆستی یەکپارچەن. تاکی کورد دەبێت بە شانازییەوە بزانێت کە ڕەگەکانی لە شارستانیەتێکدایە کە هەزاران ساڵ بەر لە دۆزینەوەی تێلسکۆپ، حەقیقەتی ئەستێرەکانی لە ناو دڵی خۆیدا دۆزیبووەوە. ئێمە تەنها بینەری گەردوون نین، ئێمە پارێزەری داناییەکی گەردوونیین کە ئێستا جیهان پێویستی پێیەتی.

---

پەیامی کۆتایی بۆ خوێنەری کورد:

"کاتێک سەیری ئاسمان دەکەیت، تەنها سەیری ئەستێرەکان مەکە؛ سەیری مێژووی خۆت و جەوهەری خۆت بکە. تۆ پارچەیەکی زیندووی ئەو گەردوونەی کە باوانت بە پیرۆزییان زانیوە و زانستی مۆدێرنیش ئەمڕۆ کڕنۆشی بۆ دەبات."

 

لەرەلەری ڕەسەنایەتی: گەشتێک لە جەنگەڵەکانی "بانتۆ"وە بۆ لووتکەکانی زاگرۆس

 

لەرەلەری ڕەسەنایەتی: گەشتێک لە جەنگەڵەکانی "بانتۆ"وە بۆ لووتکەکانی زاگرۆس

نووسینی: ستاڤی زێڕنووس

لە سەردەمێکدا کە تەمومژی ئایدیۆلۆژیا هاوردەکان و تارماییە مادییەکانی ڕۆژئاوا، چاوی تاکی کوردیان کوێر کردووە، پێویستە جارێکی تر چرایەک لە قووڵایی مێژووەوە هەڵکەین. گەورەترین شکستی ئێمە "نەبوونی تەکنەلۆژیا" نییە، بەڵکو ئەو "خۆکەمزانینە" کوشندەیەیە کە وای لێ کردووین وەک هەتیوێکی فیکری لەبەر دەرگای ئەندێشەی بێگانەدا بپاڕێینەوە، لە کاتێکدا لە ناو هەگبەی دێرینی خۆماندا، کلیلی گەردوونمان شاردووەتەوە.

دکتۆر فو-کیاو، لە پەرتووکە بێوێنەکەیدا سەبارەت بە کیهانناسیی "بانتۆ-کۆنگۆ"، پەردە لەسەر ڕاستییەک لادەبات کە ڕێک وەک ئاوێنەیەک بۆ ڕۆحی کورد وایە. ئەو باس لە "سێبەری ئەلیکترۆنی" (Electronic Shadow) دەکات؛ ئەو وزە لەرەلەرییەی کە مرۆڤ لە دوای خۆی بەجێی دەهێڵێت. ئەمە تەنیا تێزێکی فیزیکی نییە، بەڵکو بانگەوازێکی فەلسەفییە: "تۆ، تەنیا جەستەیەکی گۆشت و ئێسقان نیت، تۆ تیشکێکی لەرەلەرییت کە شوێنەوارت لە مێژوودا هەر دەمێنێت." کاتێک تاکی کورد ئەمە تێدەگات، ئیتر بۆچی هەست بە کەمی بکات لە بەردەم ئایدیۆلۆژیایەکدا کە مرۆڤ تەنیا وەک "کۆیلە" یان "ئامێر" دەبینێت؟

فەلسەفەی دێرینی کورد، کە ئەمڕۆ لە دەمارەکانی ئێزدیاتی، یارسان و عەلەویەتدا دەخوێنێت، هەمان ئەو "کیمیاگەرییە"یە کە فو-کیاو لە ئەفریقا دۆزییەوە. لای بانتۆکان، "مەنجەڵی جادوویی" شوێنی گۆڕینی وزە نەرێنییەکانە؛ لای ئێمەش "دیگی جەم" و "کەلامی پیر"، تاقیگەیەک بوون بۆ کوڵاندنی ڕۆح و دەرهێنانی "زێڕی حەقیقەت". ئایدیۆلۆژیا هاوردەکان هاتن و پێیان گوتین ئەمە "خورافەیە"، تەنیا بۆ ئەوەی بمانکەن بە پاشکۆیەکی بێ‌کەسایەتی. بەڵام فو-کیاو پێمان دەڵێت: "ئەو زانستەی کە سروشت و مرۆڤ و خودا بە یەک لەرەلەر دەبینێت، ڕەسەنترین جۆری زانستە."

تاکی کورد دەبێت بزانێت، ئەگەر ئەمڕۆ لە ڕووی مادییەوە لە کاروان دواکەوتووە، هۆکارەکەی "نەفامیمان" نەبووە، بەڵکو "خیانەتکردن بووە لە ئاراستەی حەوتەم". فو-کیاو دەڵێت جیهان شەش ئاراستەی هەیە، بەڵام مرۆڤی دانا ئەو کەسەیە کە "ئاراستەی حەوتەم" دەدۆزێتەوە؛ واتە گەشت بەرەو ناوەوە. کوردێک کە خۆی و مێژووە فەلسەفییەکەی نەناسێت، هەمیشە وەک پاشکۆی عەرەب، تورک یان ڕۆژئاوایی دەمێنێتەوە. بەڵام کوردێک کە بزانێت لە فەلسەفەی "دۆڕی مەکنوون"ی یارسانی و "تاوسی مەلەک"ی ئێزدییەتدا، بنەماکانی فیزیکی کوانتۆم پێش سەدان ساڵ بوونیان هەبووە، ئیتر چۆن سەری بۆ بیری وشک و هاوردە شۆڕ دەکات؟

دواکەوتوویی ڕاستەقینە، ئەوەیە کە تۆ "خۆر"ی خۆت بکوژێنیتەوە و بە دوای "تارمایی" بێگانەدا بڕۆیت. فو-کیاو وانەیەکی گەورەمان فێردەکات: "هەر گەلێک لە لەرەلەری ڕەسەنی خۆی داببڕێت، دەبێتە قوربانیی کابوسە لکێنەرەکان." ئێمە کاتێک ڕزگارمان دەبێت کە بگەڕێینەوە سەر ئەو "مەنجەڵی حیکمەتەی" خۆمان؛ کاتێک تێبگەین کە ئایینی ئێمە "عەشق و لەرەلەر" بووە، نەک "تەرس و شمشێر".

با چیتر خۆمان بە کەم نەزانین. ئێمە نەوەی ئەو کەسانەین کە پێش فیزیکی مۆدێرن، دەیانزانی جیهان لە "دەنگ" و "ڕەنگ" و "نوور" دروست بووە. وەک چۆن فو-کیاو دەڵێت: "مرۆڤ تەنیا بەشێک نییە لە گەردوون، بەڵکو گەردوونەکە خۆیەتی لە ناو جەستەیەکدا."

ئەی تاکی کورد، ئاراستەی حەوتەم بدۆزەرەوە، لەوێدا نە ئایدیۆلۆژیای هاوردە دەسەڵاتی هەیە و نە کۆت و بەندی مێژووی سەپێنراو؛ لەوێدا تەنیا تۆیت و ئەو لەرەلەرە ئەبەدییەی کە ناوی **"حەقیقەت"**ە.

خوێندنەوەیەکی بەراوردکاری لە نێوان کیهان ناسیی بانتو-کۆنگۆ و میتۆفیزیکی دێرینی کورد

 

لەرەلەری بوون و ئاراستەی حەوتەم: خوێندنەوەیەکی بەراوردکاری لە نێوان کیهان ناسیی بانتو-کۆنگۆ و میتۆفیزیکی دێرینی کورد

پێشەکی:
لە کاتێکدا زانستی مۆدێرن و فیزیکی کوانتۆم هێشتا لە لێواری دۆزینەوەی پەیوەندییەکانی نێوان ماددە و وزەدان، شارستانییەتە دێرینەکانی وەک "بانتو-کۆنگۆ" لە ئەفریقا و قوتابخانە "ئێزدی، یارسان و عەلەوییەکان" لە کوردستان، هەزاران ساڵ پێش ئێستا گەیشتبوونە ڕاستییەکی هاوبەش: گەردوون تەنیا بارستاییەکی بێدەنگ نییە، بەڵکو تۆڕێکی ئاڵۆزە لە لەرەلەر و شەپۆلی زیندوو. ئەم توێژینەوەیە هەوڵێکە بۆ هەڵماڵینی پەردە لەسەر ئەو هاوواتاییە فەلسەفییانەی کە لە کتێبەکەی دکتۆر "فو-کیاو" و فەلسەفەی باوەڕە دێرینەکانی کورددا خۆیان دەنوێنن.

تەوەرەی یەکەم: گەردوون وەک لەرەلەر (Vibrational Ontology)

دکتۆر فو-کیاو لە تێزەکەیدا جەخت لەوە دەکاتەوە کە لای گەلی بانتو، گەردوون لە ئەنجامی جووڵەیەکی لەرەلەرییەوە دروست بووە. ئەم چەمکە لە فەلسەفەی "یارسان" و "ئێزدیاتی"دا لەژێر ناوی "درکە" یان "تەجەلای نوور" بوونی هەیە.

• خاڵی هاوبەش: لای هەردوولا، "بێدەنگی" وەک مەرگ و "جووڵە" وەک ژیان پێناسە دەکرێت. لای بانتۆکان، جیهان لە "دینامیزم"دایە؛ لای کوردە یارسانەکان، جیهان لە "دۆڕ" (مروارییەکی وزەیی) تەقیوەتەوە و هەمیشە لە نوێبوونەوەدایە (گۆڕینەوەی جەمەکان).

تەوەرەی دووەم: سێبەری ئەلیکترۆنی و مێژووی وزە (The Bio-Electric Imprint)

یەکێک لە دەستکەوتە هەرە گرنگەکانی فو-کیاو، ناساندنی چەمکی "سێبەری ئەلیکترۆنی"یە؛ ئەو وزەیەی کە مرۆڤ لە دوای خۆی لە شوێنەکاندا بەجێی دەهێڵێت.

• لە ڕوانگەی کوردییەوە: ئەمە ڕێک ئەو بنەمایەیە کە فەلسەفەی "نەفەس" و **"بەرەکەت"**ی لەسەر دامەزراوە. کاتێک موریدێک دەستی "پیر" ماچ دەکات یان لە شوێنی دانیشتنی "شێخ" دادەنیشێت، لە ڕاستیدا بە دوای ئەو "سێبەرە وزەیی و ئەلیکترۆنییە"دا دەگەڕێت. لای عەلەوییەکان، چەمکی "هەق-مەحەمەد-عەلی" وەک یەکەیەکی وزەیی دەبینرێت کە لە جەستەیەکەوە بۆ جەستەیەکی تر دەگوازرێتەوە (دونادون)، ئەمەش جۆرێکە لە مانەوەی ئەو سێبەرە وزەییەی کە فو-کیاو باسی دەکات.

تەوەرەی سێیەم: مەنجەڵی جادوویی؛ تاقیگەی گۆڕینی ڕۆح

فو-کیاو باس لە "مەنجەڵ" دەکات وەک ناوەندی گۆڕینی وزە نەرێنییەکان بۆ ئەرێنی.

• لە کەلتووری کوردیدا: "دیگی پیر" یان "قازانی جەم" لە ئایینی یارسان و عەلەویەتدا، تەنیا ئامرازێکی چێشتلێنان نییە. ئەوە تاقیگەیەکی فەلسەفییە (Alchemy). وەک چۆن لە بانتۆدا مەنجەڵ هێمای "ناوکی گەردوون"ە، لای کوردیش "دیگ" هێمای یەکسانی و یەکێتییە. ئەو "کابوسە لکێنەرانەی" فو-کیاو باسی دەکات، تەنیا لە ڕێگەی ئەو "کیمیای یەکبوونە"وە (جەم) پاک دەبنەوە.

تەوەرەی چوارەم: ئاراستەی حەوتەم و شیفای ناوەکی (The 7th Direction)

لە کیهانناسی بانتۆدا، دوای شەش ئاراستە فیزیکییەکە، ئاراستەی حەوتەم بەرەو "ناوەوە"یە. ئەمە لووتکەی فەلسەفەی کوردیشە.

• بەراوردکاری: ژمارە حەوت لە میتۆلۆژیای کوردیدا (حەوتەوانە، حەوت سوار، حەوت تەبەقەی عەسمان) کلیلی گەیشتنە بە "زات". ئاراستەی حەوتەمی فو-کیاو، هەمان **"سولسولەی تەریقەت"**ە لای کورد، کە تێیدا مرۆڤ لە جیاتی گەڕان بە دوای خودا لە ئاسمانەکاندا، دەبێت "سەفەر لە وەتەن" بکات؛ واتە گەڕانەوە بۆ ناو قووڵاییەکانی خۆی بۆ دۆزینەوەی ڕاستی و تێپەڕاندنی نەخۆشییە دەروونییەکان.

ئەنجامگیری و دەرئەنجام:

بەراوردکردنی ئەم دوو جیهانبینییە دەری دەخات کە مرۆڤی کۆن (چ لە قووڵایی ئەفریقا و چ لە چیاکانی زاگرۆس) خاوەنی جۆرە زانستێک بوون کە پێی دەوترێت "زانستی یەکگرتوو" (Unified Science). ئەوان جیاوازییان لە نێوان فیزیک و میتافیزیکدا نەدەبینی.

ئەو پەیامەی دکتۆر فو-کیاو لە "کیهان‌شناسی آفریقایی"دا پێمان دەڵێت، هەمان ئەو پەیامەیە کە لە لایەن "باڵوێڵی دانای" یارسان یان "شێخ ئادی" ئێزدییەکانەوە گوتراوە: "مرۆڤ تەنیا گەردیلەیەک نییە لە گەردووندا، بەڵکو گەردوونێکی چڕکراوەیە لە ناو گەردیلەیەکدا."

ئەم تێڕوانینە فەلسەفییە ئەکادیمییە، دەمانگەیەنێتە ئەو بڕوایەی کە بۆ تێگەیشتن لە فیزیکی کوانتۆمی داهاتوو، دەبێت سەرەتا بگەڕێینەوە بۆ "سێبەرە ئەلیکترۆنییەکان" و "ئاراستەی حەوتەمی" باوباپیرانمان.

---

سەرچاوەکان بۆ قووڵبوونەوە:

1.    African Cosmologue of the Bantu-Kongo - Dr. Kimbwandende Kia Bunseki Fu-Kiau.

2.    سەرهەنگی یارسان - لێکۆڵینەوە لە دەقە پیرۆزەکانی ئەهلی حەق.

3.    میتۆلۆژیای ئێزدی - توێژینەوە لەسەر جیهانبینیی ئێزدیاتی.

 

ئەو ڕۆژەی ئاسمان بۆنی سێوی گەنیوی لێ دەهات: گێڕانەوەیەک لە ناو جەرگەی مەرگی کیمیایی

 

ئەو ڕۆژەی ئاسمان بۆنی سێوی گەنیوی لێ دەهات: گێڕانەوەیەک لە ناو جەرگەی مەرگی کیمیایی

حەوتەمین ڕۆژی پووشپەڕی ساڵی ١٣٦٦ی هەتاوی بوو. سروشت لەوپەڕی میهرەبانیی خۆیدا بوو؛ دارو درەختەکان گەڵاکانیان پان دەکردەوە تا وەک چەترێک میوەکانیان لە تیشکی بەتینی هاوین بپارێزن. گوند وەک تابلۆیەکی زیندوو دەهاتە بەرچاو؛ ئاسمانێکی ساماڵی بێ پەڵەهەور کە تێیدا پەرەسێلکەکان خەریکی سەمایەکی ئەبەدی بوون. مۆسیقایەکی ئارامبەخش لە تێکەڵبوونی دەنگی باڵندەکان، حیلەی ئەسپ و هاواری شوانەکان دروست ببوو، کە بۆ من "مۆسیقای بوون" بوو.

بەیانییەکی زوو، پێش ئەوەی باوکم بە گەزینگی بەرەبەیان بە خەبەرم بهێنێت، خۆم هەستام. خەیاڵم لای ئەو "گوڵە" نهێنییانە بوو کە ئێوارەی پێشوو لەگەڵ هاوڕێیەکم لە باخچەی نەنکیدا شاردمانبووەوە. ئێمە لە جیهانی منداڵیماندا، کاتمان بە "پشکووتنی گوڵ" دەپێوا، نەک بە کاتژمێری شەڕ. گوڵەکانم چنی و هێنامنەوە؛ خستمنە ناو پەرداخێک ئاوەوە، وەک ئەوەی بمهەوێت ژیان لە ناو ئەو پەرداخەدا ڕابگرم. دەمویست پێشکەشی دایکمیان بکەم، چونکە شادیی دایکم بۆ من سەرچاوەی وزە و گەردوونێکی پڕ لە ئارامی بوو.

دوای نیوەڕۆ، بێدەنگییەکی سەیر و نامۆ گوندی داگیر کرد. ئەو بێدەنگییەی کە پێش زریان دێت. من و هاوڕێکانم خەریکی یارییەکی منداڵانە بووین؛ جۆرێک لە قومار لەسەر "مێشێن" یان "فیشەک تەقاندن". ئەو فیشەکانەی کە بۆ ئێمە تەنیا یاری بوون، بەڵام بۆ دەسەڵاتی دەوروبەرمان ئامێری مەرگ بوون. هێشتا یادی نەورۆزی ئەو ساڵە لە مێشکمدا مابوو، کاتێک ئاگری جەژنەکەمان بووە هۆی ئەوەی پایەگای ئەرتەش تەقەمان لێ بکات؛ لەوێدا تێگەیشتم کە تەنانەت "خۆشی" لای ئێمە، دەستدرێژییە بۆ سەر سنووری شەڕ.

کاتژمێر چوار و نیوی پاشنیوەڕۆ، مۆسیقای ژیان لەناکاو وەستا. فڕۆکە شەڕکەرەکانی سەدام، هێمنی ئاسمانیان دڕی. پەرەسێلکەکان لە سەما کەوتن و باڵندەکان بێدەنگ بوون. لە بەرزایی ئاسمانەوە، تەمومژێکی سپی و سەیر شەپۆلی دەدا. باوکم، کە سیمای پڕ ببوو لە ترسێکی مێژوویی، هاواری کرد: "شیمیاییە!"

ناوەکە بۆ من نامۆ بوو. شیمیایی؟ زانستێک کە بڕیار بوو مرۆڤایەتی ڕزگار بکات، ئێستا وەک هەورێکی ڕەش بەسەر سەرمانەوە بوو. باوکم گوتی: "دەستەسرەکەت تەڕ کە و بگرە بە دەمتەوە." ئەو پارچە قوماشە تەڕە، هەموو "بەرگریی ئۆنتۆلۆژی" ئێمە بوو لە بەرامبەر تەکنەلۆژیای مەرگ. باوکم دەیزانی چی ڕوو دەدات؛ ئەو دەیکردە گریان کاتێک دەیبینی پەرەسێلکەکان لە ئاسمانەوە وەک گەڵای وەریو دەکەونە خوارەوە. هەوا، کە سەرچاوەی ژیانە، ببووە هەڵگری ژەهر.

ئەو ڕۆژە چوار بۆمب لە سەردەشت و سێ بۆمب لە گوندەکانی ئالان کەوتن. یەکێک لە بۆمبەکان لە ئاسماندا تەقییەوە و بایەکە ژەهرەکەی بەرەو ئێمە هێنا. سەردەشت بوو بە "یەکەمین شاری قوربانیی چەکی کیمیایی" لە جیهاندا. بەڵام بۆ من، ئەوە تەنیا ناوێکی مێژوویی نییە؛ ئەوە برینێکی قووڵە لە ویژدانی مرۆڤایەتیدا.

ڕژێمی بەعس گازی خەردەڵ و ئەعسابی دژی نەتەوەیەک بەکار هێنا کە تاوانەکەی تەنیا "بوون" بوو. ئێمە لەو شەڕە بێمانایەی نێوان عەرەب و فارسدا، ببووینە قەڵغان؛ ببووینە بەڵاگێڕەوەی دوو نەتەوە کە مێژووی خۆیان لەسەر خاکی ئێمە دەنووسییەوە.

ئێستا کە سەیری ئەو یادەوەرییانە دەکەم، هێشتا بۆنی ئەو "سێوە گەنیوە" (بۆنی گازی خەردەڵ) لە لووتمدایە. ئەو گوڵانەی لە ناو پەرداخە ئاوەکەدا بوون، پێش ئەوەی بپشکوون، ژاکان. دایکم شادییەکەی ون کرد و منیش تێگەیشتم کە لەم بەشەی جیهاندا، "منداڵی" تەنیا یارییەک بوو کە مەرگ بەسەرماندا سەرکەوت. ئێمە ماوینەتەوە تا ببیینە شاهیدی ئەو تراژیدیایەی کە تێیدا مرۆڤ، زانستی کیمیای کردە ئامێرێک بۆ خنکاندنی پەرەسێلکەکان.

 

سەمای گوڵ و گازی خەردەڵ: شیکارییەکی فەلسەفی لە یادەوەریی کارەساتەکە

１. پێشەکی: مۆسیقای بوون و بێدەنگیی پێش زریان

یادەوەرییەکە بە وێناکردنی "هێمنی" دەست پێ دەکات. لە فەلسەفەی "هایدیگەر"دا، بوون (Dasein) لە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆدایە لەگەڵ ژینگەکەی. ئەو دەنگانەی باسم کردوون—حیلەی ئەسپ، خوێندنی پەرەسێلکە، هاواری منداڵ—تەنیا دەنگ نین، بەڵکو "مۆسیقای بوون"ن. من وەک منداڵێک لە ناو ئارامییەکی "پێش-مۆدێرن"دا دەژیام، شوێنێک کە تێیدا کات بەپێی کاتژمێر نا، بەڵکو بەپێی "گەزینگی بەرەبەیان" و "پشکووتنی گوڵ" دەپێورێت. ئەو گوڵانەی لە پەرداخە ئاوەکەدا دامنابوون، هێمای "ئۆمێد" و "ئستاتیکا" (جوانی) بوون لە ناو دڵەڕاوکێی جەنگدا.

２. دوالیزمی "کایە" و "کارەسات": لە قومارەوە بۆ قوربانی

باسکردنی "قوماری منداڵانە" لە تەنیشت "شەڕی فڕۆکەکان"، نیشاندەری پارادۆکسێکی قووڵە. لێرەدا چەمکی "Homo Ludens" (مرۆڤی یاریزان) دەبینین؛ منداڵ تەنانەت لە ناو جەنگیشدا بەدوای کایەدا دەگەڕێت. بەڵام کاتێک یارییەکە لە "مێشێن" و "فیشەک تەقاندن"ەوە دەگۆڕێت بۆ "بۆمبارانی کیمیایی"، لێرەدا "بێتاوانی" (Innocence) کۆتایی پێ دێت. فیشەکە کەیفییەکانی نەورۆز، دەبنە هەوێنی تێگەیشتن لە فیشەکە بکوژەکانی دوژمن. ئەمە گواستنەوەیەکی زۆرەملێیە لە جیهانی خەیاڵەوە بۆ جیهانی "ڕیالیزمی خوێناوی".

３. مێتافیزیکای هەورە ڕەشەکان: کاتێک سروشت دەبێتە دوژمن

لە ساتەوەختی هێرشەکەدا، گۆڕانکارییەکە تەنیا سەربازی نییە، بەڵکو "ئۆنتۆلۆژییە" (پەیوەستە بە ماهییەتی بوون). هەوا، کە سەرچاوەی ژیانە، لە چرکەیەکدا دەبێتە هەڵگری مەرگ. "تەمومژێک لە بەرزایی ئاسمانەوە"؛ ئەم وێناکردنە گوزارشتە لە تێکچوونی هاوسەنگیی سروشت. باوکم، وەک هێمای "عەقڵی ڕزگارکەر"، لە ڕێگەی دەستەسرەیەکی تەڕەوە دەیەوێت بەربەست لە نێوان من و "تەکنەلۆژیای مەرگ" (کیمیاوی) دروست بکات. لێرەدا زانستی کیمیا (ئۆرگانۆفۆسفۆر) لە خزمەت "سیاسەتی مرۆڤکوژی" (Thanatopolitics) دایە، نەک خزمەتی ژیان.

４. سەردەشت: جوگرافیایەکی فەرامۆشکراو و قەڵغانی بێدەنگ

لە ڕوانگەیەکی سیاسی و ئەکادیمییەوە، وک ئاماژەم پێداوە: "کوردستان بووبووە قەڵغان". لە تیۆرییەکانی "پەراوێز و ناوەند"دا، سەردەشت و هەڵەبچە و گوندەکانی دەوروبەریان، ئەو ناوچانەن کە دەبنە قوربانیی بەرژەوەندیی زلهێزەکان. گازی خەردەڵ لە سەردەشت، تەنیا تاقیکردنەوەی چەک نەبوو، بەڵکو هەوڵێک بوو بۆ "سڕینەوەی ناسنامە" و "سزادانی جوگرافیا". کاتێک دەڵێین "یەکەمین شاری قوربانی"، ئەمە تەنیا نازناوێک نییە، بەڵکو مۆرکێکی مێژووییە لەسەر ویژدانی مرۆڤایەتی کە چۆن شارێکی پڕ لە "گوڵ و پەرەسێلکە" کرا بە تاقیگەی گازە ژەهراوییەکان.

５. ئەنجامگیری: برینێک کە فرامۆش ناکرێت

ئەم یادەوەرییە، شیکارییەکە بۆ "تراوما" (برینی دەروونی).من تا ئێستاش ئەو "بۆنە" و "ڕەنگی هەورەکان"م لە بیرە، چونکە ئەوە تەنیا ڕووداوێک نەبوو، بەڵکو "هەژانێکی بوونگەرایی" بوو. پەرداخە ئاوەکە و گوڵەکانی تێدا، گەورەترین بەڵگەن لەسەر ئەوەی کە مرۆڤی کورد، لە ناو جەرگەی مەرگیشدا، بەدوای "جوانی"دا گەڕاوە.

نێوان زاگرۆس و ئەپالاشیا: خوێندنەوەیەکی بەراوردکاری بۆ جیهانبینی سورپێستەکان و ئایینە دێرینەکانی کورد

 

نێوان زاگرۆس و ئەپالاشیا: خوێندنەوەیەکی بەراوردکاری بۆ جیهانبینی سورپێستەکان و ئایینە دێرینەکانی کورد

ئامادەکردن: ستاڤی زێڕنووس

بابەت: فەلسەفەی بەراوردکاری / مێژووی شارستانییەتەکان

کورتەی توێژینەوە :

ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات تیشک بخاتە سەر لێکچوونە قووڵە جەوهەرییەکانی نێوان جیهانبینی نەتەوە ڕەسەنەکانی ئەمریکا (ناسراو بە سورپێستەکان) و ئایینە دێرین و ڕەسەنەکانی کوردستان (وەک یارسان و ئێزدی ). توێژینەوەکە لەسەر بنەمای "فەلسەفەی ئیشراق" و چەمکی "نور" وەک مێژوویەکی هاوبەشی ڕۆحی کار دەکات. هەروەها ئاماژە بە گریمانە مێژووییەکان دەدات دەربارەی گواستنەوەی کلتوری لە ڕێگەی دەریاکانەوە پێش سەردەمی دۆزینەوەکان، بە پشتبەستن بە بەڵگە نەخشەسازییەکانی وەک نەخشەی "پیری ڕەئیس".

---

١. پێشەکی: یەکێتیی ڕۆحی لە پەرتەوازەیی جوگرافیدا

لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، زۆر جار دوو نەتەوە لە ڕووی دووریی جوگرافییەوە لەوپەڕی لێکترازاندان، بەڵام لە ڕووی جیهانبینی و تێگەیشتن بۆ بوون، وەک یەک وێنە دەردەکەون. نەتەوە ڕەسەنەکانی ئەمریکا و کوردە خاوەن ئایینە باتنییەکان، هەردوولا خاوەنی جیهانبینییەکی "ئۆرگانیک" و "ڕۆحی"ین کە تێیدا مرۆڤ، سروشت و خوداوەند لە یەک بازنەی بێ پایاندا کۆدەبنەوە.

٢. بنەما ئۆنتۆلۆژییەکان (بوونناسی): فەلسەفەی ئیشراق و نوری پیرۆز

چەقەی هاوبەشی هەردوو کلتور، تێگەیشتنە بۆ خودا وەک "نور" یان "ڕۆحێکی گشتگیر".

• لە کلتوری کوردیدا: فەلسەفەی ئیشراق (Illuminationism) کە لە ئایینەکانی یارسان و ئێزدی و عەلەویدا ڕەنگی داوەتەوە، خودا بە "نورولانوار" (Light of Lights) پێناسە دەکات. هەموو بونەوەران بەشێکن لەو ڕووناکییە و لێی جیا نین.
• لای سورپێستەکان: چەمکی "ڕۆحی گەور" Wakan Tanka  یان Manitou  "هەمان ئەو وزە نورانییەیە کە لە هەموو شتێکدا هەیە. لێرەدا خودا تەنها لە ئاسمان نییە، بەڵکو لە ناو بەرد، دار و ڕووبارەکانیشدایە.

٣. تێگەیشتن بۆ کات و ژیان: بازنەیی بوون بەرامبەر هێڵکاری

یەکێک لە خاڵە هەرە گرنگەکان، جیهانبینی "بازنەیی"یە (Circular Worldview).

• دۆنادۆن (Metempsychosis): لە ئایینە کوردییەکاندا، ڕۆح نامرێت بەڵکو لە "بەرگێکەوە دەچێتە بەرگێکی تر". ئەمە سووڕی ئەبەدی ژیانە.
• بازنەی پیرۆز: لای سورپێستەکان، هەموو شتێک لە گەردووندا بازنەییە (وەرزەکان، ژیانی مرۆڤ، شێوەی هێماکان). مردن گەڕانەوەیە بۆ ناو جەستەی زەوی دایک بۆ ئەوەی ژیانێکی نوێ دەست پێ بکاتەوە.

٤. پەیوەندی لەگەڵ خاک: نیشتمان وەک دایک، نەک موڵک

هەردوو نەتەوە خاوەنی پەیوەندییەکی "پیرۆزن" لەگەڵ خاکدا.

• لە ئایینی ئێزدی و یارساندا: شاخەکان، کانییەکان و دارەکان پیرۆزیی تایبەتیان هەیە و زۆر جار وەک نشینگەی پیران و فرشتەکان دەبینرێن.
• لای سورپێستەکان: زەوی وەک بوونەوەرێکی زیندوو (دایک) سەیر دەکرێت. ئەم تێڕوانینە هاوبەشە وا دەکات پاراستنی سروشت ببێتە ئەرکێکی ئایینی نەک تەنها ژینگەیی.

٥. گریمانە مێژووییەکان: گەشتی کۆن و نەخشەی پیری ڕەئیس

لێرەدا توێژینەوەکە دەچێتە ناو کایەی مێژووی جێگرەوە. بوونی نەخشەی "پیری ڕەئیس" کە لە ساڵی ١٥١٣ کێشراوە و وردەکاریی کەناراوەکانی ئەمریکای تێدایە (پێش ئەوەی ئەوروپییەکان بەو وردییە بیناسن)، گومانێک دروست دەکات:

• ئایا زانیارییە دەریاوانییەکانی "ڕۆژهەڵات" و "ناوچەی زاگرۆس" زۆر پێش کلۆمب گەیشتوونەتە ئەوێ؟
• گریمانەی ئەوەی کە گروپێک لە هۆزە کۆنەکانی کوردستان (هۆزستان) بەهۆی گۆڕانکارییە سیاسییەکان یان گەڕان بەدوای ئاشتی، لە ڕێگەی زەریاوە گەیشتوونەتە ئەمریکا و لەوێ لەگەڵ دانیشتووانە ڕەسەنەکە تێکەڵ بوون، لە ڕێگەی ئەو لێکچوونە "فەلسەفی و زمانەوانییانە"وە هێز وەردەگرێت.

٦. ڕێوڕەسمەکان: مۆسیقا و سەمای پیرۆز

• تەمبوور و دەف بەرامبەر تەپڵی سورپێستەکان: هەردوو لا مۆسیقای زەربی بەکاردێنن بۆ گەیشتن بە حاڵەتی "خەلسە" (Ecstasy) و پەیوەندیگرتن بە جیهانی غەیب.
• سەما: سەمای "سەماح" لای عەلەوییەکان و سەمای بازنەیی سورپێستەکان، هەردووکیان کۆپییەکی بچووکراوەی سووڕانەوەی هەسارەکانن لە دەوری ناوەندی نوری خودایی.

٧. ئەنجامگیری (Conclusion)

لێکچوونی جیهانبینی سورپێستەکان و ئایینە باتنییەکانی کورد، تەنها ڕێکەوتێکی سادە نییە. چ لە ڕێگەی "کۆچی کۆن"ەوە بێت یان لە ڕێگەی "یەکێتیی ڕۆحی مرۆڤایەتی"، هەردوو کلتور پەیامێکی هاوبەشیان بۆ جیهانی مۆدێرن هەیە: مرۆڤ سەرداری سروشت نییە، بەڵکو بەشێکە لێی؛ و ژیان نەک ماددە، بەڵکو ڕووناکییەکی بەردەوامە کە لە گەردووندا دەدرەوشێتەوە.

---

سەرچاوە :

١. فەلسەفەی ئیشراقی سوهرەوەردی.

٢. مێژووی نەخشەی پیری ڕەئیس و دۆزینەوەی ئەمریکا.

٣. توێژینەوەکانی تۆر هێیەردال لەسەر گەشتە دەریاییە کۆنەکان.

٤. کتێبی "The Sacred" دەربارەی جیهانبینی نەتەوە ڕەسەنەکانی ئەمریکا.