کورد و ئێزدی؛ شیکارییەکی زانستیی
ململانێ ناسانە بۆ ڕەگ وڕیشەی ناکۆکییەکی سەدن ساڵە و لێکەوتەکانی لەسەر ناسنامەی
نەتەوەیی
پوختە
سەرەڕای هەبوونی مێژوو، خاک، زمان، کولتوور و
دابونەریتی هاوبەش، پرسی ناسنامەی نەتەوەیی و پەیوەندیی نێوان کوردی موسڵمان و
ئێزدی، یەکێکە لە پرسە ئاڵۆز و چارەسەرنەکراوەکانی ناوچەکە و تەنانەت ناوەندە
ئەکادیمییەکانیش. ئەم توێژینەوەیە لە ڕوانگەی «ململانێناسی»
(Conflictology)ـەوە شیکاری بۆ ڕەگوڕیشە مێژوویی،
کۆمەڵایەتی و ئایینییەکانی ئەم لێکترازانە دەکات. دەرەنجامە مێژوویی و
مرۆڤناسییەکان دەیسەلمێنن کە کوردی موسڵمان و ئێزدی خاوەنی یەک ڕەچەڵەک و پێکهاتەی
ئێتنیکین و ئایینی ئێزدی بەشێکی سەرەکی بووە لە باوەڕی پێشئیسلامیی کوردان. بەڵام
ستەمی ئایینی، بەزۆرموسڵمانکردن، چەوساندنەوەی بەردەوام لە ماوەی زیاتر لە هەزار
ساڵی ڕابردوودا و دروستکردنی بەرەی دژایەتی لەژێر پەردەی ئاییندا، بووەتە هۆی
سەرهەڵدانی کاردانەوەی بەرگریکارانە و جیاخوازیی ناسنامەیی لای بەشێک لە ئێزدییەکان.
لە کۆتاییدا، توێژینەوەکە ئەوە دەخاتە ڕوو کە چارەسەری ئەم قەیرانە لە ڕێگەی
سڕینەوەی نایەکسانیی کۆمەڵایەتی، بەفەرمی ناسینی فرەیی ئایینی و گێڕانەوەی
دادپەروەریی مێژووییەوە بەدی دێت.
کلیلەوشەکان:
کورد، ئێزدی، ململانێ ناسی، ناسنامەی نەتەوەیی،
جیاوازیی ئایینی، ئێتنۆجێنێزیس (ڕەچەڵەکناسی).
١.
پێشەکی و کێشەی توێژینەوە
لە ڕواڵەتدا و بەپێی پێوەرە کلاسیکییەکانی زانستی
کۆمەڵناسی و نەتەوەناسی، هەبوونی زمان، خاک، مێژوو و کولتووری هاوبەش بەسە بۆ
ئەوەی کۆمەڵگەیەک بە یەک نەتەوە هەژمار بکرێت. لەم سۆنگەیەوە، پەیوەندیی نێوان
کوردی موسڵمان و ئێزدی دەبوو پرسێکی سادە و یەکلاکراوە بوایە؛ بەڵام واقیعی
کۆمەڵایەتی و تەنانەت مشتومڕە زانستییەکانیش نیشانی دەدەن کە ئەم بابەتە هێشتا بە
چارەسەرنەکراوی ماوەتەوە.
ئەگەرچی زۆرینەی کوردانی موسڵمان، ئێزدییەکان بە
بەشێکی دانەبڕاو و ڕەسەنی نەتەوەی کورد دەزانن، بەڵام لەناو خودی کۆمەڵگەی ئێزدیدا
سێ ڕوانگەی جیاواز سەبارەت بە ناسنامە بەدی دەکرێت:
- ڕوانگەی
یەکەم:
باوەڕی وایە کە کورد و ئێزدی یەک
نەتەوەن.
- ڕوانگەی
دووەم:
پێی وایە کوردەکان هەمان
ئێزدییەکانن کە لە قۆناغێکی مێژووییدا ئایینیان گۆڕیوە.
- ڕوانگەی
سێیەم:
جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئێزدییەکان
نەتەوەیەکی سەربەخۆن و مێژوو، کولتوور و زمانێکی تایبەت بە خۆیان هەیە.
ئەم لێکترازانە ناسنامەیییە بەرهەمی هەلومەرجێکی
سیاسیی تایبەتیشە؛ بێ بەشبوونی کورد لە دەوڵەتێکی نەتەوەیی لە سەدەی بیستەمدا بووە
هۆی ئەوەی کە پێناسەیەکی یەکگرتوو و هاوبەش بۆ چەمکی «نەتەوەی کورد» گەڵاڵە نەبێت
و تێکەڵاوبوونێک لە نێوان چەمکەکانی «نەتەوە» و «ئایین»دا دروست ببێت.
٢.
چوارچێوەی تیۆری: ململانێ ناسی و کێشەی
ناسنامە
زانستی ململانێناسی
(Conflictology) کە لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا
لەسەر دەستی کۆمەڵناسانی وەک ج. بارتۆن، ل. کۆزەر و ڕ. دارندۆرف دامەزرا، جەخت
لەوە دەکاتەوە کە ململانێ لە هەر کۆمەڵگەیەکدا بەهۆی جیاوازیی بەرژەوەندییەکانەوە
شتێکی حەتمییە. بەپێی بۆچوونی دارندۆرف، بۆ پێشبینی، ڕێگری یان چارەسەرکردنی هەر
ململانێیەک، پێویستە سەرەتا هۆکار، پاڵنەر و مەرجەکانی سەرهەڵدانی بە ڕوونی
دەستنیشان بکرێن (Dahrendorf, 1994).
توندترین شێوەی بەردەوامیی ناکۆکییەکان بریتییە لە
«دژایەتیی کۆمەڵایەتی»، کە بەرهەمی بەریەککەوتنی گرووپە جیاوازەکان و نایەکسانی،
چەوساندنەوەی سیاسی و بێگانەترسییە (Xenophobia). لە
پەیوەندیی نێوان کوردی موسڵمان و ئێزدیدا، ڕووبەڕووبوونەوەکە ناکۆکیی تاکەکەسی
نییە، بەڵکوو ململانێیەکی قووڵی کۆمەڵایەتییە کە ڕەگەکەی دەچێتەوە سەر مێژوویەکی
پڕ لە ئازار و جیاوازیی باوەڕی ئایینی.
٣.
ڕەچەڵەکناسی و ڕەگوڕیشەی مێژوویی
توێژینەوە مێژوویی و زمانەوانییەکان نیشانی دەدەن کە
کورد و ئێزدی دانیشتووانی ڕەسەنی مێزۆپۆتامیا (نێوان دوو ڕووبار)ـن و ڕەچەڵەکی
خۆیان بە شارستانییەتەکانی سۆمەر، بابل، ماد و ئیمپراتۆرییەتی ساسانییەوە گرێ
دەدەن. لە زانستی مێژوودا سەبارەت بە سەرهەڵدانی ئێتنۆنیمی (ناوی ئێتنیکی) «کورد»
تێڕوانینی گرنگ هەن:
دوای ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتی ساسانی لە سەدەی حەوتەمی
زایینیدا لەسەر دەستی عەرەبەکان، فارسەکان دەوڵەتی خۆیان لە ڕۆژهەڵاتی زاگرۆس
دامەزراند، بەڵام خێڵە ئێرانییەکانی دیکەی مێزۆپۆتامیا کە بە شێوەزارە جیاوازەکانی
زمانی ماد دەدوان (و بە گشتی بە کورمانجی ناوزەد دەکران)، بێ دەوڵەت مانەوە و لە
سەدەی دەیەمی زایینییەوە لە ئەدەبیاتی فارسی و عەرەبیدا بە ناوی «کورد» و «ئەکراد»
ناسران. شەرەفخانی بەدلیسی لە شەرەفنامەدا ئاماژە بەوە دەکات کە وشەی کورد
بە مانای «ئازا و قارەمان» دێت و کوردان لە یەکگرتنی چەندین خێڵی هاوزمان پێک
هاتوون (بەدلیسی، ١٩٧٦). هەروەها مەحموودی بایەزیدی لە سەدەی نۆزدەیەمدا وشەی
«کورد» بە وەرگیراو لە «گردە» (بە واتای کۆبووەوە و تێکەڵاو) دادەنێت (بایەزیدی،
١٩٦٣).
زۆربەی ڕۆژهەڵاتناسان و کوردناسان هاوڕان لەسەر ئەوەی
کە ئێزدی و کورد یەک نەتەوەن:
- ڤ. ف.
مینۆرسکی کوردەکان بە میراتگری
ڕاستەوخۆی مادەکان دادەنێت (مینۆرسکی، ١٩١٥).
- ئۆ. ل.
ڤیلچێڤسکی جەخت لە ڕەگی هاوبەشی
زمانەوانیی ئێرانی-مادی دەکاتەوە (ڤیلچێڤسکی، ١٩٦١).
- ن. ی. مار،
س. ئەگیازارۆڤ و س. پ. ئۆلفەریێڤ بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە
دەرەنجامی ئەوە دەخەنە ڕوو کە ئایینی ئێزدی، ئایینی پێشئیسلامیی زۆرینەی
کوردان بووە و لەیەکچوونی زمان، شێوازی ژیان و ڕەچەڵەک، بەڵگەی یەکبوونی
نەتەوەیی هەردوو لایە (مار، ١٩١٢؛ ئەگیازارۆڤ، ١٨٩١؛ ئۆلفەریێڤ، ٢٠١٧).
- خانا
ئۆمەرخاڵی ئێزدییەتی بە کۆنترین و
ڕەسەنترین ئایینی کوردان دەزانێت و ئاماژە بەوە دەکات کە لە یادەوەریی گشتیی
کورددا، ئایینی باوباپیران هەمان ئێزدییەتی بووە (ئۆمەرخاڵی، ٢٠٠٥).
٤.
هاوبەشی و جیاوازییەکان لە پێکهاتەی
کۆمەڵایەتیدا
أ. خاڵە هاوبەشەکان:
١. ئەنترۆپۆلۆژی
و دەروونناسیی کۆمەڵایەتی: لە
ڕووی جەستەیی، سیما، خەسڵەتی دەروونی و بەها کۆمەڵایەتییەکانی وەک میواندۆستی،
جوامێری، پاراستنی نامووس، وەفاداری بە خێڵ و ئازایەتی، هیچ جیاوازییەک لە نێوان
کوردی موسڵمان و ئێزدیدا بەدی ناکرێت.
٢. زمان
و ئەدەبیات: ئێزدییەکان
بە شێوەزاری «کورمانجی» دەدوێن کە شێوەزاری زۆرینەی نەتەوەی کوردە. شاکارە
ئەدەبییەکانی وەک مەم و زین، یوسف و زوڵەیخا، خانی دەستزێڕین
و فۆلکلۆر و گۆرانییەکان، بەرهەمی هاوبەشی هەردوو لاین.
٣. هێما
و نەریتە دێرینەکان: سەرەڕای
هاتنی ئیسلام، کوردانی موسڵمان هێشتا هێما پێشئیسلامییەکانی وەک خۆر و ئاگر،
جەژنی نەورۆز، نەریتی خدرنەبی و ئایینە کشتوکاڵییەکانیان پاراستووە، کە هەمان
هێمای پیرۆزی ئێزدییەکانن.
٤. چارەنووسی
تراژیدی: هەردوو
کۆمەڵگە وەک نەتەوەیەکی بێ دەوڵەت ڕووبەڕووی جینۆساید بوونەتەوە؛ بەو جیاوازییەی
کە ئێزدییەکان هاوکات بەهۆی ناسنامەی نەتەوەیی و ئایینییەوە دووچاری پاکتاوکردن
هاتوون.
ب. جیاوازییە بنەڕەتییەکان:
گرنگترین جیاوازی لە نێوان ئەم دوو توێژەدا ئایین و
لێکەوتەکانییەتی:
- تەبشیر
(بانگەوازخوازی) لە بەرامبەر دەرگا داخستندا: لە
ئایینی ئێزدیدا مژدەبەری و بەزۆرگۆڕینی ئایین (Proselytism) بوونی نییە
و فەلسەفەکەی لەسەر لێبووردەیی و ڕێزگرتن لە مرۆڤ دامەزراوە. لە بەرامبەردا،
بەشێک لە زۆرینەی موسڵمان بە درێژایی مێژوو هەوڵی سەپاندنی ئایینی خۆیان
بەسەر ئێزدییەکاندا داوە.
- پاراستنی
زمان و مەترسیی ئاسیمیلاسیۆن:
ئێزدییەکان هەموو سرووت و نزا
ئایینییەکانیان تەنیا بە زمانی کوردی ئەنجام دەدەن، کە ئەمەش بووەتە هۆی
پاراستنی پاکیی زمانی دایک و ڕەسەنایەتیی نەتەوەیی. لە کاتێکدا کوردی موسڵمان
سرووتە ئایینییەکانی بە زمانی عەرەبی ئەنجام دەدات و لەژێر کاریگەریی چەمکی
«ئوممەتی یەکگرتووی ئیسلامی»دا، بەشێکی زۆریان تووشی تواندنەوەی کولتووری و
نەتەوەیی (Assimilation) لەناو
نەتەوە باڵادەستەکانی وەک عەرەب، تورک و فارسدا بوون. بەم شێوەیە، ئێزدییەکان
لە ڕێگەی پاراستنی ئایینەکەیانەوە بوونەتە قەڵغانی پاراستنی مێژوو و کولتووری
ڕەسەنی هەموو کورد.
٥.
ڕەگ وڕیشەی مێژوویی ناکۆکییەکان
بۆ تێگەیشتن لەوەی بۆچی ئەم ناکۆکییە بەم ئەندازەیە
قووڵ بووەتەوە، پێویستە چاو لە مێژووی پڕ لە توندوتیژیی هەزار ساڵەی ڕابردوو
بکرێت. دوای سەدەی حەوتەم، ئێزدییەکان خاوەنی میرنشینی بەهێزی وەک «داسن» (بە
ناوەندی دهۆک)، شێخان، بادینان، مەروان و جەزیرە بوون. بەڵام شاڵاوە سەربازییەکان
بۆ بەئیسلامکردنیان بەردەوام بوون. لە سەدەی دوازدەیەمدا، زانایانی ئایینی ئێزدی
بۆ پاراستنی مانەوەی خۆیان، تێکەڵاوبوونیان لەگەڵ کوردانی موسڵمان قەدەغە کرد؛ هەر
لێرەوە وشەی «کورد» لای ئێزدییەکان بوو بە هاوواتای «موسڵمان» و دووانەی دژبەیەکی
«ئێزدی و کورد» سەری هەڵدا.
تراژیدیاکە کاتێک گەیشتە لووتکە کە کوردانی موسڵمان
بوونە بەشێک لە پرۆسەی قڕکردنی هاوڕەچەڵەکە ئێزدییەکانیان. لەژێر کاریگەریی فتوا و
تۆمەتی هەڵبەستراوی «شەیتانپەرستی»دا، دەیان هێرشی خوێناوی کرانە سەر ئێزدییەکان:
- سێر هێنری
لایارد لە سەدەی نۆزدەیەمدا وەسفی
ئەو دۆخە تراژیدییە دەکات کە چۆن حەرەمسەراکانی باشووری تورکیا پڕ کرابوون لە
دیلە ئێزدییەکان و لە نێوان خیانەت لە باوەڕ و شمشێردا، ئێزدییەکان مردنیان
لەژێر ئەشکەنجەدا هەڵدەبژارد (Layard, 1848).
- مێژوونووسان ی.
ئا. واسیلیێڤا و ڕەشاد میران تۆماری هێرشە وێرانکەرەکانی میرانی
کورد، بەتایبەت هێرشی ساڵی ١٨٣٢ـی محەمەد پاشای ڕەواندز (میری سۆران)
دەگێڕنەوە کە تێیدا سەدان هەزار ئێزدی کوژران و ئاوی دیجلە بە خوێنیان سوور
بوو (واسیلیێڤا، ٢٠١٦؛ میران، ٢٠٠٣).
بەپێی سەرچاوە ئێزدییەکان، لە سەدەی حەوتەمەوە تا
کۆمەڵکوژیی شەنگال لە ساڵی ٢٠١٤ لەسەر دەستی داعش، ٧٤ فەرمان و جینۆساید
دژی ئێزدییەکان ئەنجام دراون. تەنانەت لە سەردەمی هاوچەرخیشدا، ستێریۆتایپ و
پاشماوەی ئەو ڕقە مێژووییە لە شێوەی هەڵاواردنی کۆمەڵایەتی، بەحەرامزانینی خواردن
و نزمسەیرکردندا لە هەندێک ناوچەدا بەدی دەکرێت.
٦.
دەرەنجام و ڕێگەچارەی زانستی
ئەو بزووتنەوە نەتەوەییە جیاخوازەی لە سەدەی بیستەمدا
لەناو بەشێک لە ئێزدییەکاندا سەری هەڵدا و بانگەشەی سەربەخۆیی نەتەوەیی لە کورد
دەکات، لە بنەڕەتدا «کاردانەوەیەکی بەرگریکارانەیە» بەرامبەر بەو ستەمە هەزار
ساڵەیەی لەلایەن زۆرینەی موسڵمانەوە لێیان کراوە؛ نەک بەرهەمی دوژمنایەتی لەگەڵ
کوردبوون.
لە ڕووی ستراتیژییەوە، بەردەوامبوونی ئەم لێکترازانە
لە کاتێکدا کە کورد لە دۆخی بێ دەوڵەتیدایە و ڕووبەڕووی باڵادەستیی دەوڵەت-نەتەوە
گەورەکانی ناوچەکە بووەتەوە، مەترسییەکی ڕاستەقینەیە لەسەر مانەوەی ناسنامەی
هەردوو لایەن. بەپێی بنەماکانی ململانێناسی، چارەسەرکردنی ئەم ناکۆکییە لە ڕێگەی
سەپاندنی ناسنامەوە ناکرێت، بەڵکوو پێویستی بە گۆڕانکاریی پێکهاتەیی هەیە:
١. نەهێشتنی
ڕەگوڕیشەی هەڵاواردن: پێویستە
نایەکسانیی کۆمەڵایەتی و سووکایەتیی ئایینی لەناو کۆمەڵگەی کوردیدا بە تەواوی بنبڕ
بکرێت و مافی ئایینی و مەدەنیی ئێزدییەکان بە یاسا بپارێزرێت.
٢. چەسپاندنی
کولتووری فرەیی (Pluralism):
ڕۆڵی دامەزراوە سیاسی و ڕۆشنبیرییەکان (بەتایبەت لە
هەرێمی کوردستاندا) یەکلاکەرەوەیە بۆ پەرەپێدانی جیهانبینیی فرەئایینی و
یەکترقبووڵکردن.
٣. گێڕانەوەی
دادپەروەریی مێژوویی: ناسینی
ئێزدییەکان وەک پارێزەرانی ڕەسەنی زمان و فەرهەنگی کۆنی کوردی، هەنگاوێکی گەورەیە
بەرەو ئاشتەوایی. کاتێک ئێزدییەکان هەست بە ئاسایش و شکۆی یەکسان بکەن لەناو ماڵی
گشتیی کوردیدا، ئەوا یەکگرتنەوەی نەتەوەیی بەبێ لەبەرچاوگرتنی جیاوازیی باوەڕی
ئایینی، وەک گێڕانەوەی دادپەروەرییەکی مێژوویی دێتە دی.
سەرچاوە سەرەکییەکان:
- بەدلیسی، شەرەفخان
(١٩٧٦). شەرەفنامە،
وەرگێڕانی ی. ئا. واسیلیێڤا، مۆسکۆ.
- بایەزیدی، مەلا
مەحموود (١٩٦٣). دابونەریتی
کوردان، مۆسکۆ.
- واسیلیێڤا، ی. ئا.
(٢٠١٦). کوردستانی
باشووری ڕۆژهەڵات لە سەدەکانی ١٦–١٩دا،
سانت پیتەرسبۆرگ.
- ڤیلچێڤسکی، ئۆ. ل.
(١٩٦١). کوردەکان:
پێشەکییەک بۆ مێژووی ئێتنیکی گەلی کورد،
مۆسکۆ.
- دارندۆرف، ڕ.
(١٩٩٤). توخمەکانی
تیۆریی ململانێی کۆمەڵایەتی،
توێژینەوە کۆمەڵناسییەکان، ژمارە ٥.
- داسنی، یوری ڕ.
(٢٠٢٤). کورد
و ئێزدی: هۆکاری ململانێی هەزار ساڵە و لێکەوتەکانی،
گۆڤاری ئەنستیتۆی ڕۆژهەڵاتناسیی ئەکادیمیای زانستەکانی ڕووسیا، ٢ (٢٨).
- ئەگیازارۆڤ، س.
ئا. (١٨٩١). کورتەتوێژینەوەیەکی
ئێتنۆگرافی و یاسایی لەسەر ئێزدییەکانی پارێزگای ئێریڤان،
تفلیس.
- ئۆلفەریێڤ، س. پ.
(٢٠١٧). لە
سەرچاوەکانی دیجلەوە، مۆسکۆ.
- ئۆمەرخاڵی، خانا
(٢٠٠٥). ئێزدییەتی
لە قووڵایی هەزارەکانەوە، سانت پیتەرسبۆرگ.
- مار، ن. ی.
(١٩١٠/١٩١٢). بایەخی
کولتووریی گەلی کورد لە مێژووی ئاسیای پێشەوەدا،
سانت پیتەرسبۆرگ.
- میران، ڕەشاد
(٢٠٠٣). دۆخی
ئێتنۆ-ئایینی لە کوردستانی هاوچەرخدا،
سانت پیتەرسبۆرگ.
- مینۆرسکی، ڤ. ف.
(١٩١٥). کوردەکان،
پێترۆگراد.
- Hennerbichler, F.
(2012). Origin of Kurds. Advances in Anthropology, Vol. 2, No. 2.
- Layard, A. H.
(1849). Nineveh and its remains. Vol. I–II. New York.



