ژنی کورد لە هەناوەوە بۆ پەراوێز

 

ژنی کورد لە هەناوەوە بۆ پەراوێز: شیکردنەوەیەکی مێژوویی-کۆمەڵناسی لە

 شارستانییەتی زاگرۆسەوە تا سەردەمی ئاسمیلاسیۆنی مۆدێرن

پێشەکی: زاگرۆس وەک لانکەی ئازادیی ژن

شارستانییەتی زاگرۆس تەنیا زنجیرە چیایەک نییە، بەڵکو یەکەیەکەی کلتوری و فەلسەفیی قووڵە کە بناغەی ناسنامەی گەلانی ڕەسەنی ناوچەکەی پێکهێناوە، کە کورد ڕاستەوخۆترین میراتگری ئەو کلتورەیە. لەم شارستانییەتەدا (لە سۆمەر و ئیلامەوە تا ماد و ساسانییەکان)، ژن نەک هەر ڕێزلێگیراو بووە، بەڵکو وەک بکەرێکی سیاسی، ئابووری و سەربازیی کارا بینراوە. ئەم وتارە هەوڵدەدات تیشک بخاتە سەر ئەو ڕاستییەی کە چۆن ئەم پێگە بەرزە لە سایەی "دەوڵەت-نەتەوە"ی مۆدێرن و داگیرکاریی کلتوری بە هاوکاری بریتانیا، بەرەو پەراوێزخستن و ئاسمیلاسیۆن برا.

یەکەم: ڕەچەڵەکی مێژوویی و جێندەری لە شارستانییەتی زاگرۆسدا

پێکهاتەی کۆمەڵناسیی زاگرۆس لەسەر بنەمای "تەواکاریی ڕەگەزی" دامەزرابوو، نەک "باڵادەستیی نێرینە".

ئیلامییەکان و سۆمەرییەکان: لەم قۆناغەدا، ژن خاوەنی مافی خاوەندارێتی زەوی بووە و وەک خوداوەند (وەک ئینانا و پینیکیر) پەرستراوە. ژن لەم قۆناغەدا نەک هەر لە ماڵەوە، بەڵکو لە کایەی گشتی و ئابووریدا خاوەن بڕیار بووە.

دەوڵەتی ماد و درێژەپێدەرانی (هەخامەنشییەکان): مادەکان وەک بناغەی دەوڵەتداریی زاگرۆس، کلتورێکیان خوڵقاند کە دواتر لە سەردەمی هەخامەنشییەکانیشدا (کە لە ڕاستیدا پاشکۆ و درێژەپێدەری سیستمە سیاسی و ئیدارییەکەی ماد بوون) ڕەنگی دایەوە. لەم سەردەمەدا ژنان:

مافی وەرگرتنی مووچەی یەکسانیان لەگەڵ پیاوان هەبوو.

دەتوانین ئاماژە بە "هیرادبانو" (Irdabama) بکەین کە بازرگانێکی گەورەی سەردەمی داریوش بوو و زیاتر لە ٤٨٠ کرێکاری هەبوو؛ ئەمە نیشانەی سەربەخۆیی دارایی ژنە لە شارستانییەتی زاگرۆسدا.

لە ڕووی سەربازییەوە، ژنانی وەک "ئارتیمیس" و "پانتیا" فەرماندەی سوپا بوون. ئەمە فەلسەفەیەک بوو کە پێی وابوو بەرگریکردن لە خاک ڕەگەز ناناسێت.

ساسانییەکان: لوتکەی دەسەڵاتی سیاسیی ژن:

لە کۆتایییەکانی ئەم شارستانییەتەدا، دەبینین ژنان دەگەنە لوتکەی هەرەمی دەسەڵات. "پووران دوخت" و "ئازەرمیدوخت" وەک پاشا حوکمڕانییان کردووە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە لە عەقڵیەتی زاگرۆسیدا، ڕەگەز نەبووەتە بەربەست لەبەردەم لێهاتوویی سیاسی.

دووەم: وەرچەرخانی فەلسەفی و کۆمەڵایەتی

دوای کەوتنی ساسانییەکان و هاتنی هێزە دەرەکییەکان، فەلسەفەی "ژن وەک مرۆڤی سەربەخۆ" جێگەی خۆی دایە "ژن وەک هاووڵاتی پلە دوو". ئەم گۆڕانکارییە تەنیا ئایینی نەبوو، بەڵکو گۆڕانکارییەکی سیتیماتیکی کۆمەڵناسی بوو کە تێیدا ژن لە کایەی گشتی (سیاسەت، جەنگ، ئابووری) دەرکرا و لە چوارچێوەی "ماڵ و سەرپەرشتی پیاو"دا قەتیس کرا.

سێیەم: مۆدێرنیتە، بریتانیا و پڕۆسەی ئاسمیلاسیۆنی کورد

لە سەدەی بیستەمدا، پڕۆژەی دروستکردنی "دەوڵەت-نەتەوە" لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە هاوکاری و نەخشەی بریتانیا، گەورەترین گورزی لە ناسنامەی کوردی و پێگەی ژنی کورد دا.

دابەشکردنی کوردستان و داگیرکاری کلتوری: بریتانیا بە مەبەستی پاراستنی بەرژەوەندییەکانی، پشتگیری لە دروستکردنی چوار دەوڵەتی مەرکەزی (تورکیا، ئێران، عێراق، سوریا) کرد. ئەم دەوڵەتانە بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی خۆیان، دەستیان کرد بە "ئاسمیلاسیۆنی فەرهەنگی".

ژن وەک ئامانجی ئاسمیلاسیۆن: چونکە ژن لە کلتوری کوردیدا پارێزەری زمان، چیرۆک، جلوبەرگ و ناسنامەی نەتەوەیی بوو، دەوڵەتە داگیرکەرەکان هەوڵیاندا لە ڕێگەی پەروەردەی زۆرەملێ و گۆڕینی سیستمی کۆمەڵایەتی، ژنی کورد لە ڕەچەڵەکە زاگرۆسییەکەی داببڕن.

سڕینەوەی مێژوو: ئەو مێژووەی کە باس لە یەکسانیی ژن و پیاو دەکات لە شارستانییەتی زاگرۆسدا، بە ئەنقەست لە کتێبەکانی مێژوودا شێوێندرا یان تەنیا وەک مێژووی "فارس و عەرەب" یان "تورک" ناسێندرا، بۆ ئەوەی کورد هەست بە بێ-بنەمایی و بێ-کەلتوری بکات.

چوارەم: شیکردنەوەی فەلسەفیی دۆخەکە

لە ڕوانگەی فەلسەفەی سیاسییەوە، ئاسمیلاسیۆنی ژنی کورد تەنیا گۆڕینی جلوبەرگ نەبوو، بەڵکو "کۆڵۆنیالیزەکردنی عەقڵ" بوو. ئەو سیستمانەی کە بریتانیا وڵاتانی ناوچەکەی لەسەر بونیاد نا، سیستمی پاتریارکی (باوکسالاری) توندڕەو بوون کە تێیدا "دەوڵەت" ڕۆڵی "باوکێکی زاڵم" دەگێڕێت. لەم هاوکێشەیەدا، کورد دەبێتە "پەراوێز" و ژنی کوردیش دەبێتە "پەراوێزی پەراوێز".

دەرەنجام

پێگەی ژن لە شارستانییەتی زاگرۆسدا (ئیلام، ماد، ساسانی) نموونەیەکی پێشەنگ بووە لە یەکسانی و شکۆمەندی. بەڵام پڕۆسەی ئاسمیلاسیۆنی سیتیماتیک کە لە دوای جەنگی جیهانی یەکەمەوە بە دەستی داگیرکەران و بە ڕاوێژی بریتانیا دەستی پێکرد، هەوڵێکی گشتگیر بوو بۆ سڕینەوەی ئەو شکۆیە.

بۆ گەڕانەوەی شکۆی ژنی کورد، پێویستە سەرەتا گەڕانەوە بۆ "عەقڵییەتی زاگرۆسی" بکرێت؛ ئەو عەقڵییەتەی کە تێیدا ژن نەک وەک پاشکۆی پیاو، بەڵکو وەک "بنیاتنەری شارستانییەت" و "پارێزەری خاک" دەبینرێت. ژنی کورد ئەمڕۆ کە لە سەنگەرەکانی بەرگری و کایە مەعریفییەکاندا دەردەکەوێت، لە ڕاستیدا خەریکی زیندووکردنەوەی ئەو میراتە دێرینەی زاگرۆسە کە هەزاران ساڵ لەمەوبەر هەبووە.

سەرچاوە کان بۆ توێژینەوەی زیاتر:

·       توێژینەوەکانی "ماریا برۆسیوس" سەبارەت بە ژنان لە ئێرانی باستان (کە دەکرێت وەک کلتوری هاوبەشی زاگرۆس بخوێنرێتەوە).

·       بەرهەمەکانی "کاوه فەرخ" سەبارەت بە سوپای ساسانی و ڕۆڵی ژنان تێیدا.

·       کتێبی "کوردناسی" و توێژینەوە کۆمەڵناسییەکانی سەبارەت بە ئاسمیلاسیۆنی کلتوری لە سەدەی بیستەمدا.

نەورۆز: ئاگری حەقیقەت و مانیفێستۆی دوازدە هەزار ساڵەی کورد

 

نەورۆز: ئاگری حەقیقەت و مانیفێستۆی دوازدە هەزار ساڵەی کورد

تایبەت بۆ وێبلاگی زێرنووس

خوێنەرانی ئازیزی وێبلاگی "زێرنووس"، وەک چۆن زەوی دوای زستانێکی درێژ بەرگی نوێ دەپۆشێت، منیش دەمەوێت لەم سەکۆیەوە، نەورۆز وەک تەنها جەژنێک نەبینم، بەڵکوو وەک فەلسەفەیەک و گەواھیدەرێکی مێژوویی لێی بڕوانم کە دوازدە هەزار ساڵە شوناسی ئێمەی کورد ڕەنگڕێژ دەکات.

بۆ من، نەورۆز تەنها ئاگرکردنەوە نییە، بەڵکوو گەڕانەوەیە بۆ قووڵایی مێژوو؛ بۆ ئەو کاتەی باپیرانی ئێمە لە "گرێ مەرازان"  یەکەمین بەردی شارستانییەتیان دانا. مێژووی ئێمە دوازدە هەزار ساڵ لەمەوبەر لەوێوە دەستی پێکرد، کاتێک کورد وەک یەکەمین نەتەوە پیرۆزیی سروشت و تیشکی خۆری ناسی. نەورۆز لەوێوە سەرچاوەی گرتووە؛ لەو شوێنەی مرۆڤایەتی فێری ئەوە بوو کە ژیان و ئازادی دووانەیەکن قەت لە یەک جیا نابنەوە.

ئەم فەلسەفەیە لە ئایینە دێرین و ڕەسەنە کوردییەکانماندا، لەمێهرییەوە تا یەزدانی و یارسان، لە چەمکی "وۆڵی" و عاریفانەدا ڕەنگی داوەتەوە. ئاگر لای ئێمە تەنها گەرمی نییە، بەڵکوو سیمبۆلی "حەقیقەت"ە. ئەو تیشکەیە کە تاریکیی نەزانی و ژێردەستەیی دەبڕێت. ئاگری نەورۆز پەیامی پاکژی و ڕاستگۆییە کە لە ئایینەکانمانەوە بۆمان ماوەتەوە تا پێمان بڵێت: "مرۆڤی کورد بە ئازادی و لەناو ڕووناکیدا خولقێنراوە."

لە ڕەهەندە سیاسییەکەیدا، نەورۆز بۆ من کاتژمێری سفرە بۆ دەستپێکی هەموو شۆڕشەکانمان. مێژووی ئێمە پڕە لە زوحاکی ستەمکار، بەڵام هیچ زوحاکێک نەیتوانیوە بەر بە هاتنی بەهاری کورد بگرێت. لە کاوەی ئاسنگەرەوە تا شۆڕشە نوێیەکانی ئەمڕۆمان، نەورۆز بزوێنەری ئیرادەی ئێمە بووە دژی داگیرکەران.

ئەمڕۆ کە سەیری بارودۆخی کوردستانی مەزن دەکەم، وێڕای هەموو تەحەدییەکان، ئاسۆیەکی گەش دەبینم. من بڕوام وایە کە ئێمە لە هەموو کاتێک زیاتر لە "خۆرهەڵاتن" نزیکین. ئەو ستەمکارانەی کە ساڵانێکی درێژ وەک سەرمایەکی توند و تۆڵ هەوڵی بەستنی خاک و گیانی کوردیان دەدا، ئێستا لەبەردەم تیشکی هۆشیاریی گەنجانی کورد و ئاگری نەورۆزدا، خەریکن وەک بەفر دەتوێنەوە. چونکە یاسای سروشت وایە: بەفر هەرچەندە ئەستوور بێت، لەبەردەم خۆردا تەسلیم دەبێت.

لە کۆتاییدا، گەرمترین پیرۆزبایی نەورۆز و سەری ساڵی نوێی کوردی ئاراستەی هەموو خوێنەرانی بەڕێزی وێبلاگی "زێرنووس" و تەواوی کوردستانیان دەکەم. هیوادارم ئەم ساڵە ببێتە ساڵی یەکگرتوویی و ساڵی هەڵاتنی ئەو خۆرە گەورەیەی کە  ساڵانێکە چاوەڕێی دەکەین.

نەورۆزتان پیرۆز و ئاگری ئازادیتان هەمیشە گەش بێت!

نەورۆز لە نێوان سەمای ئەستێرەکان و مێژووی بەردینی زاگرۆسدا

فەلسەفەی کات و جەوهەری ڕووناکی؛ نەورۆز لە نێوان سەمای ئەستێرەکان و

 مێژووی بەردینی زاگرۆسدا

لە نێوان لێواری مێژوو و قووڵایی ئەفسانەدا، کات هەمیشە وەک گەورەترین مەتەڵ بۆ مرۆڤایەتی ماوەتەوە. زۆرجار لە ڕوانگەی هێندێک کەسی نەزان و پاشکۆوە، پرسیار لە نەتەوەی کورد دەکرێت: "ئەگەر نەورۆز سەرەتای ساڵی ئێوەیە، کوا ساڵنامە دێرینەکەتان؟". ئەم پرسیارە گەرچی ڕواڵەتێکی مێژوویی هەیە، بەڵام لە جەوهەردا گەڕانە بەدوای ناسنامەیەکدا کە داگیرکەران ویستوویانە لە ناو تەمومژی "فەرامۆشکردن"دا بێسەروشوێنی بکەن. وەڵامی ئەم مەتەڵە، نە لەسەر پەڕە کاغەزە سووتاوەکان، بەڵکو لە ناخی خاک و لەسەر سنگی تاشەبەردە بێدەنگەکانی زاگرۆسدا هەڵکۆڵراوە.

پشکنینە زانستییەکان؛ کاتێک بەردەکان دەدوێن

ڕاستییەکی تەزووئامێز و زانستی کە تێگەیشتنی جیهانی بۆ مێژووی مرۆڤایەتی گۆڕی، لە لێکۆڵینەوەکانی زانکۆی «ئەدینبەرە»وە سەرچاوەی گرت. توێژەرانی ئەم زانکۆیە سەلماندیان کە ئەو نیشانە و سیمبولانەی لەسەر "ستوونی ژمارە ٤٣" لە شوێنەواری «گرێ مرازان» نەخشێنراون، تەنها وێنەی ئاسایی نین، بەڵکو گەورەترین و وردترین ساڵنامەی تیشکی و مانگیی جیهانن.

ئەم کاتژمێرە گەردوونییە کە ٣٦٥ ڕۆژی ساڵ و ١٢ مانگی تێدا دیاریکراوە، بەپێی پشکنینی زانستیی "کاربۆن ١٤"، تەمەنەکەی بۆ ٩٦٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە. لێرەدا فەلسەفەی "مانەوە" مانیفێست دەبێت؛ کورد و باپیرانی زاگرۆس نشینی، ساڵنامەکەیان لەسەر کاغەز نەنووسی تا لە ئاگری جەهلدا بسووتێت، بەڵکو لەسەر دڵی بەرد تاشیان تا بۆ هەتاهەتایە وەک شاھیدێکی زیندووی شارستانیەتی زاگرۆس بمێنێتەوە.

ڕەگی ئایینی و شارستانی؛ لە سۆمەرەوە تا یارسانی و ئێزدی

ئەم ساڵنامە بەردینە تەنها دەستکەوتێکی زانستی نەبوو، بەڵکو ڕەنگدانەوەی کۆسمۆلۆژیایەکی (گەردوونناسی) قووڵ بوو کە دواتر بوو بە هەوێنی ئایینە ڕەسەنەکانی کورد. ئەو "ڕووناکی"یەی کە لە گرێ مرازاندا پیرۆز دەکرا، هەمان ئەو "نوور"ەیە کە لە فەلسەفەی ئێزدایەتی و یارسانیدا جەوهەری بوون پێکدەهێنێت.

شارستانیەتە دێرینەکانی ئەم ناوچەیە، لە سۆمەرییەکان، هورییەکان، ئورارتۆییەکان، هیتییەکان و کاردۆخییەکان، تا دەگاتە شکۆمەندیی مادەکان، هەموویان یەک یەکەی کولتووری و فیکری بوون. ئەوان پەیڕەوی ئەو ئایینە بوون کە کات و گەردوونی وەک یەکەیەکی پیرۆز دەبینی. خوداوەندەکانی وەک "میترا" (تیشک) لای مادەکان و هێماکانی "تاووس" و "سولتانسەهاک" لە ئایینە کوردییەکاندا، بەردەوامیی ئەو عەقڵە گەردوونییەن کە ١٢ هەزار ساڵ لەمەوبەر لە زاگرۆسدا سەری هەڵدا. نەورۆز لای ئەم ئایینانە تەنها گۆڕانی وەرز نییە، بەڵکو ساتەوەختی "تەجەلای ڕووناکی" و سەرکەوتنی "ڕاستی"یە بەسەر تاریکیدا.

کلاوس شمێدت و ئۆنتۆلۆژیای نەورۆز

شوێنەوارناسی ناودار «کلاوس شمێدت»، کە دوو دەیەی تەمەنی لە نێو تەمومژی گرێ مرازاندا بەڕێ کرد، ئاماژەی بەوە کردووە کە ئەم شوێنە ناوەندێکی گەردوونی بووە بۆ کۆبوونەوەی وەرزیی مرۆڤە دێرینەکان. ئەو ڕاستییە فەلسەفییەی لێرەدا دەردەکەوێت ئەوەیە کە خەڵکی ئەم نیشتمانە ڕێک لە کاتی «هاوسەنگی بەهاریدا» (٢١ی ئادار) لێرە کۆدەبوونەوە بۆ پیرۆزکردنی "ژان گرتنی زەوی" و "زاینی دووبارەی تیشک". ئەمە ئەو نەریتە نەبڕاوەیە کە ئەمڕۆ ئێمە ناومان ناوە نەورۆز؛ واتە گەڕانەوەی مرۆڤ بۆ باوەشی سروشت و ڕێکخستنەوەی کات لەگەڵ خولی ئەستێرەکاندا، کە ئێزدییەکان بە "سەرسال" و یارسانەکان بە شکۆیەکی تایبەتەوە یادی دەکەنەوە.

لۆژیکی ژمارەکان و مێژوویەکی ١٢ هەزار ساڵە

ئەگەر بە زمانێکی ماتماتیکی و ئەکادیمی بژمێرین، دەبینین ئێمە لەبەردەم مێژوویەکی هێندە قووڵداین کە مرۆڤ تووشی سەرسوڕمان دەکات:

٩٦٠٠ ساڵ پێش زایین + ٢٠٢٦ ساڵی دوای زایین = ١١,٦٢٦ ساڵ.

کەواتە، ئەم نەورۆزەی کە لە دەەرگامان دەدات، تەنها جەژنێکی ئاسایی نییە، بەڵکو:

١- **١ی خاکەلێوەی ساڵی ١١,٦٢٧ی زاگرۆزی (زاینی تیشک)**یە.

٢- **١ی خاکەلێوەی ساڵی ٢٧٣٦ی کەیانی (دەوڵەتداری مادی)**یە.

ئەنجام؛ گەڕانەوەی خاوەنماڵ

ئێمە نەتەوەیەک نین لە ناو ئەفسانەدا بژین؛ ئێمە ئەو نەتەوەیەین کە ١٢ هەزار ساڵ پێش ئێستا "کاتژمێری شارستانیەت"مان بۆ مرۆڤایەتی ڕێکخست. ئەگەرچی داگیرکەران هەوڵیان دا بە ساڵنامەی بیابان و دەستکاریی مێژوویی، یادەوەریی ئێمە ئەنفال بکەن، بەڵام "بەردەکانی گرێ مرازان" و "دەفتەرە پیرۆزەکانی یارسان" و "قەولەکانی ئێزدی" بوونەتە پارێزەری ڕاستی.

ئەم نەورۆزە، تەنها گۆڕانی وەرز نییە، بەڵکو بێداربوونەوەی شکۆی نەتەوەیەکە کە "خاوەنماڵی کات و ڕووناکی"یە. نەورۆز گەڕانەوەی خاوەنماڵە بۆ سەر تەختی ڕاستەقینەی مێژوو. با بە شانازییەوە پێشوازی لە ساڵی ١١,٦٢٧ بکەین، چونکە ڕەگمان لە قووڵایی خاکدایە و سەرمان لە ئاسۆی تیشکدایە. کەواتە بێداربەرەوە، چونکە ئەم بەردانە بۆ تۆ دەدوێن!

لە نێوان هەڵەبجە و شەنگالدا: شیکارییەک بۆ "بێدەوڵەتی" و چاوپێکەوتنێکم لەگەڵ سەربازێکی عێراقی

 

لە نێوان هەڵەبجە و شەنگالدا: شیکارییەک بۆ "بێدەوڵەتی" و چاوپێکەوتنێکم لەگەڵ سەربازێکی عێراقی

مێژووی گەلی کورد تەنها زنجیرەیەک نییە لە کارەسات، بەڵکو تاقیگەیەکە بۆ تێگەیشتن لەوەی کە چۆن مرۆڤ دەتوانێت ببێتە دڕندە، و چۆن جیهان دەتوانێت لە ئاست ئەو دڕندەییەدا بێدەنگ بێت. ساڵانێک لەمەوبەر، لە کەمپێکی پەنابەری لە وڵاتی نۆروێژ، ڕووبەڕووی سەربازێکی پێشووی سوپای عێراق بوومەوە بە ناوی "عەلاوی حوسێن جاسم"، کە شایەتحاڵێکی زیندووی تاوانی کیمیابارانی هەڵەبجە بوو. ئەم چاوپێکەوتنە تەنها گێڕانەوەی ڕووداوێک نەبوو، بەڵکو پەنجەرەیەک بوو بۆ شیکردنەوەی دەروونی، فەلسەفی و سیاسیی ئەو جینۆسایدانەی کە بەسەر گەلەکەماندا هاتوون.

یەکەم: شیکاریی دەروونی و فەلسەفیی تاوانەکە

لە گێڕانەوەکانی عەلاویدا، ئێمە دەبینین کە چۆن دەوڵەتی فاشیستی بەعس پڕۆسەی "بێمرۆڤکردن" (Dehumanization)ی بەکارهێناوە. ئەو دەڵێت: "بەڕای سەدام خەڵکی هەڵەبجە خائین بوون... بۆیە بەلای وانەوە کوشتنیان ئاسایی بوو." لە ڕووی فەلسەفییەوە، ئەمە ئەو خاڵەیە کە "ئەوی تر" لە مرۆڤبوون دادەماڵرێت، تا کوشتنی ببێتە ئەرکێکی نیشتمانی!

عەلاوی، وەک سەربازێک، تووشی ئەوە بووە کە لە دەروونناسیدا پێی دەوترێت "برینداری مۆراڵی" (Moral Injury). ئەو دیمەنی ئەو منداڵەی کە جەستەی بای کردبوو، وەک تروامایەک لە مێشکیدا ماوەتەوە. کاتێک دەڵێت "زمان توانای وەسفکردنی نییە"، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە کارەساتەکە لە سنووری عەقڵ و فەلسەفەی مرۆیی دەرچووە. لێرەدا، مەرگ تەنها کۆتایی ژیان نییە، بەڵکو تێکشکانی هەموو مانا مرۆییەکانە.

دووەم: بێدەنگیی "ئوممە" و هاوکاریی داگیرکەر

یەکێک لە ئازاربەخشترین ڕاستییە مێژووییەکان ئەوەیە کە لە کاتی کیمیابارانی هەڵەبجەدا (١٩٨٨)، لوتکەی سەرانی عەرەب و ئیسلامی لە وڵاتی کویت بوون. نەک تەنها ئەو جینۆسایدەیان ئیدانە نەکرد، بەڵکو بە بێدەنگییان بوونە هاوکاری سەدام. ئەمە لە ڕووی کۆمەڵناسیی سیاسییەوە ئەوە دەسەلمێنێت کە "ناسنامەی ئاینی" لە کاتی بەرژەوەندییە سیاسییەکاندا هیچ بەهایەکی نامێنێت.

ئەم بێدەنگییە لە ساڵی ٢٠١٤دا دووبارە بووەوە. کاتێک داعش هێرشی کردە سەر شەنگال و جینۆسایدی ئێزدییەکانی کرد، لە سەردەمی ئینتەرنێتدا کە هەموو جیهان دیمەنەکانی دەبینی، دیسان وڵاتانی موسڵمان (شیعە و سوننە) هەڵوێستێکی کردەییان نەبوو. ئەمە پێمان دەڵێت کە کورد لە ناو ئەم بازنە ئاینی و ئیقلیمییەدا، هەمیشە وەک "نەتەوەیەکی غەریب" مامەڵەی لەگەڵ کراوە.

سێیەم: بێدەوڵەتی؛ ڕەگی هەموو کارەساتەکان

لە ڕوانگەی شیکاریی ئەکادیمییەوە، گەورەترین مەترسی لەسەر گەلی کورد "بێدەوڵەتی"یە. یاسا نێودەوڵەتییەکان، وەک حەنا ئارێنت دەڵێت، تەنها بۆ ئەو کەسانە کاران کە دەوڵەتێکیان هەیە نوێنەرایەتییان بکات. کورد چونکە خاوەنی سەروەریی سیاسیی خۆی نییە، هەمیشە لە دەرەوەی پارێزبەندییە نێودەوڵەتییەکان ماوەتەوە.

ئەو سەربازە عێراقییەی لە نۆروێژ بینیم، بە گێڕانەوەی ئەو دیمەنە تراژیدیانە، بێ ویستی خۆی ڕاستییەکی گەورەی بۆ سەلماندم: تا ئەو کاتەی کورد بێ دەوڵەت بێت، مێژووی جینۆساید کۆتایی نایەت. هەڵەبجە و شەنگال تەنها دوو وێستگەی ئەو زنجیرە خوێناوییەن.

دەرەنجام: بەرەو سەربەخۆیی

ئێستا، زیاتر لە هەر کاتێکی تر، پێویستە هێزە سیاسییەکانی کورد لەوە تێبگەن کە هیچ بەڵێنێکی ئیقلیمی و هیچ هاوپەیمانییەکی کاتی ناتوانێت گەرەنتی پاراستنی نەوەکانی داهاتوو بکات. باشترین کاتە کە سەربەخۆیی ببێتە ئامانجی سەرەکی و یەکلاکەرەوە. تەنها بوون بە دەوڵەت دەتوانێت کورد لە "مەترسیی جینۆسایدێکی دیکە" بپارێزێت و بمانکاتە خاوەن بڕیار لە چارەنووسی خۆماندا.

ئەو دیمەنانەی عەلاوی باسی دەکردن، برینێکی ساڕێژنەکراون. ئەرکی ئێمەیە ئەو برینانە بکەینە وزەیەک بۆ بونیادنانی کیانێکی سەربەخۆ، تا جارێکی تر هیچ دایکێک لە هەڵەبجە و هیچ کچێک لە شەنگال نەبنە قوربانیی بێدەوڵەتی و بێدەنگیی جیهان.

بۆ بینینی دەقی چاوپێکەوتنەکە و زانیاری زیاتر، دەتوانن لەم لینکەی خوارەوە کلیک بکەن:

زێر نووس, > Zernus | Culture, Philosophy, Politics and Humanity: دڵۆپێک له‌ ده‌ریایه‌ک؛ بیره‌وه‌ریی سه‌ربازێکی سه‌دام له‌ کیمیاباران

هونەری گفتوگۆی بێ‌توندوتیژی لە فەزای دیجیتاڵیدا

 

هونەری گفتوگۆی بێ‌توندوتیژی لە فەزای دیجیتاڵیدا

پێشەکی

سۆشیال میدیا لە کۆمەڵگەی کوردیدا، لە جیاتی ئەوەی ببێتە ناوەندێک بۆ گۆڕینەوەی مەعریفە و دیالۆگ، زۆرجار دەبێتە گۆڕەپانی "تیرۆری کەسایەتی" و توندوتیژیی زارەکی. هەر کەسێک گوزارشت لە بیروڕایەکی جیاواز بکات، دەستبەجێ ڕووبەڕووی شەپۆلێک لە سووکایەتی و جنێو دەبێتەوە. ئەم بابەتە هەوڵ دەدات لە ڕوانگەی "مارشاڵ ڕۆزێنبێرگ" و چەمکی "پەیوەندی بێ توند و تیژی" (NVC) شیکاری بۆ ئەم دۆخە بکات و ڕێگەی دەربازبوون نیشان بدات.

١. زمان وەک چەک: چیرۆکەکەی ڕۆزێنبێرگ

مارشاڵ ڕۆزێنبێرگ لە کتێبی "پەیوەندی بێ توند و تیژی: رێگەیەک بۆ ژیانی باشتر"دا باس لە ئەزموونێکی مەترسیدار دەکات. لە کۆبوونەوەیەکدا لە ناوچەیەکی پڕ لە گرژی، پیاوێک بە تووڕەییەکی زۆرەوە هاواری کرد: "تۆ بکوژیت!"

لە جیاتی ئەوەی ڕۆزێنبێرگ بەرگری لە خۆی بکات یان ئەویش هاوار بکات، پەنای بردە بەر بنەمایەکی زێڕین: "هەموو هێرشێکی زارەکی، لە بنەڕەتدا داواکارییەکە بۆ بیستن."

ڕۆزێنبێرگ لێی پرسی: "ئایا تۆ تووڕەیت چونکە پێت وایە کەسانێکی وەک من بێباک بوون بەرامبەر ئازارەکانی گەلەکەت؟" ئەم ڕستەیە کلیلی کردنەوەی گرێی تووڕەیی پیاوەکە بوو. کاتێک پیاوەکە هەستی کرد "بیسترا"، ئاستی توندوتیژییەکەی دابەزی و دەستی کرد بە قسەکردن لەسەر کێشە ڕاستەقینەکانی.

٢. بۆچی لە سۆشیال میدیادا توندین؟

کاتێک بەکارهێنەرێکی کورد لە فەیسبووک یان ئینستاگرام پەلاماری نووسەرێک یان چالاکوانێک دەدات کە جیاواز بیر دەکاتەوە، لە ڕاستیدا ئەو خەریکی دەربڕینی "ئازارێکی دەروونی"یە، بەڵام بە زمانێکی هەڵە.

بەپێی تیۆرییەکانی سێ بیرمەندی گرنگ، دەتوانین ئەم توندوتیژییە بەم شێوەیە شی بکەینەوە:

نەسیم تاڵیب (Nassim Nicholas Taleb): ئاماژە بە "بەرپرسیارێتیی تاکەکەسی" دەکات. لە سۆشیال میدیادا، مرۆڤەکان لە پشت مۆبایلەکانیانەوە هەست بە بەرپرسیارێتی ناکەن، بۆیە بە ئاسانی دەکەونە داوی "هەیجانی جەماوەری" و بە بێ بیرکردنەوە پەلامار دەدەن.

ناتانیێل براندن (Nathaniel Branden): لە کتێبی "عزت نفس"دا باس لەوە دەکات کە مرۆڤی خاوەن شکۆ و متمانەبەخۆبوونی بەرز، پێویستی بەوە نییە ئەوانی تر بچوک بکاتەوە تا خۆی گەورە دەربکەوێت. ئەو توندوتیژییەی لە کۆمێنتی کوردی دەبینرێت، نیشانەیەکە لە "کەمیی عزت نفس"ی تاکی هێرشبەر.

مارشاڵ ڕۆزێنبێرگ: توندوتیژی بە زمانی "تراژیدی" ناودەبات. کاتێک ئێمە فێر نەکراوین چۆن پێویستییەکانمان (Needs) دەرببڕین، پەنا بۆ جنێو و شکاندنی بەرامبەر دەبەین.

٣. چارەسەر: چۆن مامەڵە لەگەڵ پێچەوانەکان بکەین؟

بۆ ئەوەی لەم بازنە پڕ لە توندوتیژییە بێینە دەرێ، پێویستمان بە گۆڕینی شێوازی بیرکردنەوە هەیە:

گوێگرتنی هاوسۆزانە (Empathy): کاتێک کەسێک لە سۆشیال میدیا هێرشت دەکاتە سەر، بەر لەوەی وەڵامی بدەیتەوە، لە خۆت بپرسە: "ئەم مرۆڤە چ ئازارێک یان چ پێویستییەکی لێ فەوتاوە کە بەم زمانە قسە دەکات؟"

جیاکردنەوەی مرۆڤ لە بیرۆکە: ئێمە دەتوانین دژی بیرۆکەیەک بین بەبێ ئەوەی ڕقمان لە خودی کەسەکە بێت.

بەرپرسیارێتیی وشە: وەک نەسیم تاڵیب دەڵێت، پێویستە "پێستمان لە ناو یارییەکەدا بێت" (Skin in the Game). واتە هەر وشەیەک دەیڵێین، دەبێت بەرپرسیارێتییە ئەخلاقییەکەی هەڵبگرین.

کۆتایی و "ڕستە سیحرییەکە"

ڕۆزێنبێرگ پێی وابوو دەتوانرێت بە یەک ڕستە گرژیی کۆمەڵێکی تووڕە هێمن بکرێتەوە. ئەو ڕستەیە ئەوەیە: "ئایا دەتوانن پێم بڵێن چیتان پێویستە کە ئێستا دەستەبەری ناکەن؟"

ئەگەر لە سۆشیال میدیای کوردیدا، لە جیاتی ئەوەی بڵێین "تۆ خائینیت"، "تۆ نەفامیت"، یان "تۆ هیچی نازانیت"، هەوڵ بدەین لە بنەمای "پێویستی" (Need) تێبگەین، ئەو کات فەزای گشتی لە جەنگەوە دەگۆڕێت بۆ دیالۆگ. مرۆڤی دانا، وەک ئەوەی ئەم بیرمەندانە کۆکن لەسەری، ئەو کەسەیە کە لە ناو جەنجاڵی و تووڕەییدا، ئارامی و تێگەیشتن هەڵدەبژێرێت.

سەرچاوەکان بۆ سوودوەرگرتنی زیاتر:

Rosenberg, Marshall B. Nonviolent Communication: A Language of Life.

Taleb, Nassim Nicholas. Skin in the Game.

Branden, Nathaniel. The Six Pillars of Self-Esteem.

 

کامل داوود و کورد: کاتێک دەق دەبێتە سەنگەری ئازادی

دەستپێک؛

لە نێوان دووکەڵی جەنگ و نەمریی دەقدا

لەو ڕۆژانەدا کە گوێمان پڕ بووە لە دەنگی ناخۆشی بۆردومان و تەقینەوە، لەو ساتانەی کە سۆشیال میدیا و شرۆڤە بێماناکانی جەنگ وەک تەمێکی ڕەش مێشکمانیان تەنێوە، مرۆڤ هەست بە ماندوویەتییەکی قووڵ دەکات. لەم دۆخە شێواوەدا کە هەمووان سەرقاڵی ژمارەی کوژراو و نەخشەی بەرەکانن، ڕەنگە زۆر کەس بپرسن: لەم کاتەدا کێ کاتی ئەوەی هەیە باسی ئەدەب و خەڵاتی نووسەران بکات؟

هەواڵی پێدانی خەڵاتی سویدیی "ستیگ داگێرمەن ٢٠٢٦" بە نووسەری بوێر و خاوەن دیدی قووڵ، "کامل داوود"، مژدەیەکی خۆش بوو. پیرۆزبایی لەم نووسەرە ئەلجەزائیری-فەڕەنسییە دەکەم کە بە قەڵەمە تیژەکەی، هەم پەردەی لەسەر ڕووی ناشیرینی کۆلۆنیالیزم لادا و هەم بوێرانە پرسیاری جەوهەریی لەو دۆگمایانە کرد کە بە ناوی ئایینەوە کۆمەڵگەیان کۆت کردووە.

نووسینەکانی کامل داوود، بۆ ئێمەی کورد کە لە ژێر هەمان ئەو گوشارانەدا دەژین، زۆر ئاشنان. ئێمەش وەک ئەو، هەمیشە لە جەنگێکی بەردەوامداین دژ بە سڕینەوەی ناسنامەمان لەلایەن داگیرکەرانەوە، و لە هەمان کاتدا لە ناوەوەشدا گیرۆدەی فیکری توندڕەوی و بەستەڵەکی کۆنەپەرستین. داوود پێمان دەڵێت کە ئازادی تەنیا دەرکردنی داگیرکەر نییە، بەڵکوو ڕزگارکردنی عەقڵیشە لەو زنجیرانەی کە ناویان لێ نراوە "پیرۆزی".

لە پەراوێزی ئەم خەڵاتەدا، ناکرێت یادی "ستیگ داگێرمەن" نەکەینەوە. ئەو نووسەرەی تەنیا ٣١ ساڵ ژیا، بەڵام لەو تەمەنە کورتەدا ئەوەندە دەقی بەپێز و جوانی جێهێشت کە ئێستا ناوی بووەتە خەڵاتێک بۆ شکۆدارکردنی ئازادیی ڕادەربڕین. ئەو ساڵی ١٩٥٤ بە جەستە ماڵئاوایی لێ کردین، بەڵام وەک دەبینین، نووسینەکانی هێشتا زیندوون و خەڵاتەکەی دەدرێتە ئەو نووسەرانەی کە ناترسن.

با لەم کاتە سەختانەدا، کەمێک دوور بکەینەوە لە هەواڵە شوومەکانی جەنگ و ئاوڕێک لەو دونیا بێکۆتاییەی ئەدەب بدەینەوە؛ چونکە ئەوەی وەک ناسنامەی مرۆڤایەتی دەمێنێتەوە، قەڵەمە نەک گوللە، و دەقە نەک دووکەڵی جەنگ.

 

لێرەدا بابەتێکی کورت و شیکاری لەسەر ئەم تەوەرە دەنووسم:

کامل داوود و کورد: کاتێک دەق دەبێتە سەنگەری ئازادی

لە جیهانێکدا کە سیاسەت خەریکی کێشانی سنووری دەستکرد و جەنگە، ئەدەب دێت و ئەو سنوورانە دەبەزێنێت. پێدانی خەڵاتی "ستیگ داگێرمەن" بە کامل داوود (Kamel Daoud)، نووسەری جەزائیری-فەڕەنسی، تەنیا ڕێزلێنان لە نووسەرێک نییە، بەڵکوو بەرزڕاگرتنی ئەو بوێرییەیە کە مرۆڤ دەتوانێت لە یەک کاتدا ڕەخنە لە "داگیرکەر" و لە "خودی خۆشی" بگرێت.

کامل داوود کێیە و بۆچی گرنگە؟

کامل داوود بە ڕۆمانی "مێرسۆ، لێکۆڵینەوەیەکی پێچەوانە" ناوبانگی جیهانی دەرکرد. ئەو لەوێدا وەڵامی ئەلبێر کامۆ دەداتەوە و ناو و ناسنامە دەبەخشێتەوە بەو "عەرەبە" بێناوەی کە لە ڕۆمانی "بێگانە"دا کوژرا بوو. داوود دەیسەلمێنێت کە مرۆڤی ڕۆژهەڵاتی تەنیا "ژمارە" نییە، بەڵکوو خاوەن چیرۆک و مێژووە.

بۆچی نووسینەکانی کامل داوود بۆ ئێمەی کورد گرنگن؟

پرسی ناسنامە و دژە-کۆلۆنیالیزم: کوردستان مێژوویەکی درێژی لەگەڵ داگیرکاری و سڕینەوەی ناسنامە هەیە. داوود فێرمان دەکات چۆن بە زمانی ئەدەب، مێژووی خۆمان لە دەستی داگیرکەر بسێنینەوە و ببیینە خاوەنی گێڕانەوەی خۆمان.

ڕەخنە لە ناوەوە (ئیسلامی سیاسی و دۆگماتیزم): یەکێک لە خاڵە بەهێزەکانی داوود، ڕەخنەگرتنی بوێرانەیە لەو بەستەڵەکە فیکرییەی کە بەناوی ئایینەوە کۆمەڵگەی ڕۆژهەڵاتی ئیفلیج کردووە. لە کوردستاندا، کە ئێستا لە نێوان شەپۆلی مۆدێرنیتە و جەبەرووتی فیکری کۆنەپارێزیدایە، خوێندنەوەی داوود دەبێتە ئاوێنەیەک بۆ بینینی برینە ناوخۆییەکانمان.

ئەدەب وەک تەنیا ڕزگارکەر: وەک ئاماژەم پێدا، لە هەرێمێکدا کە دیکتاتۆرەکان و دەسەڵاتە کاتییەکان دێن و دەچن، ئەوەی دەتوانێت شکۆی مرۆڤی کورد بپارێزێت "دەق"ە. ئەدەبیات تاکە شوێنە کە تێیدا شکستە سیاسییەکان دەبنە سەرکەوتنی مەعریفی.

ستیگ داگێرمەن؛ ئەو پێشەنگەی زوو جێی هێشتین

داگێرمەن پێی وابوو "پێویستی مرۆڤ بە ئازادی، پێویستییەکی بایۆلۆژییە". ئەو نووسەرەی لە ٣١ ساڵیدا کۆتایی بە ژیانی خۆی هێنا، تەنیا بە جەستە ڕۆیشت، بەڵام خەڵاتەکەی ئێستا دەدرێتە نووسەرێکی وەک کامل داوود، چونکە هەردوکیان لەسەر یەک هێڵ دەڕۆن: هێڵی ڕاستگۆیی بەرامبەر بە ئازادی.

ئەنجام

کوردستان لەم قۆناغەدا زیاتر لە نان، پێویستی بەو جۆرە ئەدەبە هەیە کە کامل داوود دەینووسێت؛ ئەدەبێک کە نەبێتە پیاهەڵدەری دەسەڵات و نەبێتە کۆیلەی ئایدۆلۆژیا، بەڵکوو بە چاوێکی تیژەوە سەیری مێژوو بکات و بە جورئەتەوە پرسیار لە پیرۆزییە دەستکردەکان بکات.

ئیمپراتوورەکان دەڕۆن، بەڵام کاتێک نەوەکانی داهاتووی کورد دەمێننەوە، مێژووی خۆیان لە ناو لاپەڕەی ڕۆمان و شیعرەکاندا دەدۆزنەوە، نەک لە ناو کۆشکە ڕووخاوەکانی دیکتاتۆرەکان.

لوڕستان: قەڵای باشووری کوردستان و دەروازەی نەتەوە بەرەو دەریا

لوڕستان: قەڵای باشووری کوردستان و دەروازەی نەتەوە بەرەو دەریا

پێشەکی

ناوچەی "لوڕستانی گەورە" کە لە ڕووی مێژوویی و جوگرافییەوە بازنەیەکی بەرفرەوان لە چیاکانی زاگرۆس تا کەناراوەکانی کەنداوی فارس و گەرووی هۆرمز دەگرێتەوە، بەشێکی دانەبڕاو و ڕەسەنی نیشتمانی کوردانە. لە ماوەی سەدەی ڕابردوودا، سیاسەتی "دابەش بکە و حوکم بکە" لەلایەن حکومەتە ناوەندییەکانی ئێرانەوە هەوڵێکی زۆری داوە بۆ ئەوەی "لوڕ" وەک ناسنامەیەکی جیاواز لە "کورد" بناسێنێت، بەڵام بەڵگە مێژوویی و ئەکادیمییەکان پێچەوانەی ئەمە دەسەلمێنن.

لوڕستان لە ڕوانگەی مێژوونووسان و ڕۆژهەڵاتناسانەوە

بۆ تێگەیشتن لە ڕەسەنایەتی کوردبوونی لوڕەکان (بە هەموو لقەکانیانەوە وەک: لەک، بەختیاری، مەمەسنی و لوڕی فەیلی)، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ سەرچاوە متمانەپێکراوەکان:

١. ڤلادیمێر مینۆرسکی (ڕۆژهەڵاتناسی ناوداری ڕووس): مینۆرسکی کە یەکێکە لە گەورەترین شارەزایانی مێژووی کورد، بە ڕاشکاوی دەڵێت: «لوڕەکان لقێکی ڕەسەن و سەرەکیی نەتەوەی کوردن.» ئەو پێی وایە جیاوازییە زاراوەییەکان تەنها ئەنجامی دوورکەوتنەوەی جوگرافی بووە، نەک جیاوازی نەتەوەیی.

٢. هێنری ڕاولینسۆن: ئەم گەڕیدە و زانایە لە لێکۆڵینەوەکانیدا جەخت دەکاتەوە کە زمان و زاراوەکانی ناوچەی لوڕستان و بەختیاری، شێوەزارێکی زۆر دێرین و دەوڵەمەندی کوردین کە ڕەگ و ڕیشەیان دەچێتەوە سەر زمانە ئێرانییە کۆنەکان کە کورد لێیانەوە هاتووە.

٣. یاقووت حەمەوی (سەدەی حەوتەمی کۆچی): لە کتێبە ناودارەکەیدا "معجم البلدان" ئاماژە بەوە دەکات کە: «لوڕەکان هۆزێکی کوردن لە چیاکانی نێوان خوزستان و ئەسفەهان نیشتەجێن.» ئەمە بەڵگەیەکی بڕیارنەدەرە کە تەنانەت هەزار ساڵ لەمەوبەریش جیهانی ئیسلامی لوڕی وەک کورد ناسیوە.

جوگرافیای سیاسی و درۆی دابەشکردنی زاگرۆس

دابەشکردنی چیاکانی زاگرۆس بۆ "کوردستان" و "لوڕستان" تەنها پیلانێکی سیاسی بووە بۆ ئەوەی نەتەوەی کورد وەک نەتەوەیەکی "دەورەدراو بە وشکانی" (Landlocked) نیشان بدرێت. ڕاستییە مێژووییەکە ئەوەیە کە نەتەوەی کورد لە ڕێگەی لوڕستان و هۆزە لوڕەکانەوە دەگاتە سەر ئاوە گەرمەکانی کەنداوی فارس و هۆرمز. وەک لە تێکستە ڕەسەنەکاندا هاتووە: « دابەشکردنی زاگرۆس تەنها درۆیەکە بۆ ئەوەی کورد نەگاتە سەر دەریا. ئێمە یەک خوێن و یەک نەتەوەین!»

کلتور و فەرهەنگ: یەکێتی لە ناو جیاوازیدا

کلتوری لوڕی، لە مۆسیقا (وەک هۆرە و لورە)، لە هەڵپەڕکێ، لە دابونەریت و پۆشاکدا، ڕەنگدانەوەی ڕەسەنی کلتوری کوردییە. ئایین و مەزهەب (کە زۆربەی لوڕەکان شیعە مەزهەبن) هەرگیز نەبووەتە بەربەست لەبەردەم کوردبوونیان، بەڵکو حکومەتە ناوەندییەکان مەزهەبیان وەک ئامرازێک بەکارهێناوە بۆ دابڕینی ئەوان لە برا سوننە و یارسانەکانیان لە بەشەکانی تری کوردستان.

---

گەلی کورد چی بکات بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم دوبەرەکییە؟

بۆ پووچەڵکردنەوەی ئەو سیاسەتە سەد ساڵەیەی کە مەبەستی دابڕینی لوڕە لە جەستەی نەتەوەی کورد، پێویستە ئەم هەنگاوانە بنرێت:

１. یەکخستنی گوتاری ڕۆشنبیری:

دەبێت میدیا و ناوەندە ئەکادیمییەکانی کوردستان (لە هەموو پارچەکان) چیتر لوڕستان وەک ناوچەیەکی پەراوێزخراو نەبینن. پێویستە زاراوەکانی لوڕی، لەکی و بەختیاری لە تەلەفزیۆن و چاپەمەنییەکاندا جێگەیان بکرێتەوە و وەک بەشێکی دەوڵەمەند لە زمانی کوردی بناسێندرێن.

２. تێپەڕاندنی بەربەستی مەزهەبی:

نەتەوەی کورد دەبێت تێبگات کە "شوناسی نەتەوەیی" چەترێکی گەورەترە لە ئایین و مەزهەب. دەبێت ئەو تێڕوانینە بگۆڕدرێت کە کورد تەنها بە "سوننە" دەزانێت. لوڕە شیعەکان، یارسانەکان و ئێزیدییەکان هەموویان ستوونی سەرەکی ئەم نەتەوەیەن.

３. پەیوەندی کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی:

هاندانی گەشتوگوزاری ناوخۆیی و سازدانی میهرەجانی کلتوری هاوبەش لە نێوان کرماشان، سنە، خوڕەم ئاباد و یاسوج. ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی نەوەی نوێی لوڕ هەست بە غەریبی نەکات لەناو نەتەوەکەی خۆیدا.

４. توێژینەوەی زانستی:

پشتگیریکردنی ئەو مێژوونووس و زمانناسانەی کە کار لەسەر ڕەگ و ڕیشەی هاوبەشی کورد و لوڕ دەکەن، بۆ ئەوەی وەڵامی ئەو مێژووە ساختەیە بدەنەوە کە لە تارانەوە بۆ سڕینەوەی شوناسی کورد دەنوسرێتەوە.

کۆتایی:
وەک چۆن لەو دەقە بەپیزانەدا ئاماژەی پێکراوە، "ئێمە یەک خوین و یەک میللەتین". لوڕستان تەنها پارچەیەک زەوی نییە، بەڵکو سییەکانی نەتەوەی کوردە بۆ هەناسەدان لەسەر دەریا و مێژوویەکی زیندووە کە هیچ سنوورێکی دەستکرد ناتوانێت لە جەستەی نیشتمانی داببڕێت.

---

سەرچاوەکان بۆ زانیاری زیاتر:

• Minorsky, V. (1943). "The Tribes of Western Iran".
• Rawlinson, H. (1839). "Notes on a March from Zoháb to Khúzistán".
• الحموي، ياقوت (معجم البلدان).
• کەلهوڕ، ئایەتوڵا (مێژووی لوڕستان و لک).