مێتافیزیکی گەڕانەوە و دیالێکتیکی جوامێری: خوێندنەوەیەک بۆ داستانی "عەڤدی" و "عەبدی"

 

مێتافیزیکی گەڕانەوە و دیالێکتیکی جوامێری: خوێندنەوەیەک بۆ داستانی "عەڤدی" و "عەبدی"

پێشەکی

لەنێوان دەروێش عەڤدی (سەدەی ١٨) و مەزڵۆم عەبدی (سەدەی ٢١)، سێ سەدە کات وەستاوە، بەڵام مێژوو وەک شریتێکی سینەمایی خۆی دووبارە دەکاتەوە. ئەم دووبارەبوونەوەیە تەنها ڕێککەوتێکی مێژوویی نییە، بەڵکو دەکرێت لە چوارچێوەی فەلسەفەی "کاتی هەڵقەیی" (Cyclical Time) بخوێنرێتەوە کە ڕەگێکی قووڵی لە ئایینە دێرینەکانی کورداندا (ئێزیدی و یارسان) هەیە. لێرەدا هەوڵ دەدەین نیشانی بدەین چۆن ئەم "کراسگۆڕین"ە مێژووییە، کورد دەخاتە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی سەخت: چۆن نیشتیمان بپارێزێت ، و چۆن جوامێرییەکەی نەبێتە تەڵەیەک بۆ فریودانی؟

١. فەلسەفەی کات: لە "کراسگۆڕین"ەوە بۆ "دۆنادۆن"

لە ئایینی ئێزیدیدا چەمکی "کراسگۆڕین" و لە یارسانیدا چەمکی "دۆنادۆن" (گۆڕینی بەرگ بە بەرگ)، بنەمای تێگەیشتنن لە گەردوون. بەپێی ئەم فەلسەفەیە، "حەقیقەت" نامرێت، بەڵکو لە سەردەمە جیاوازەکاندا لە جەستە و سیمای جیاوازدا دەردەکەوێتەوە.

داستانی دەروێش و مەزڵۆم، بەرجەستەبوونی ئەم فەلسەفەیەیە. ئەوەی لە دەشتی "هەران" لە سەردەمی عوسمانیدا ڕوویدا، ڕێک لە "ڕەققە و دێرزوور"ی سەردەمی داعش و جۆلانیدا دووبارە بووەوە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە زەمەن لەسەر خاکی کوردستان هێڵێکی ڕاست نییە بەرەو پێشەوە، بەڵکو بازنەیەکە کە تێیدا "جوانیی کوردانە" و "خەنجەری نامۆکان" هەمیشە بە یەک دەگەنەوە.

٢. پارادۆکسی جوامێری و خیانەتی جوگرافیا

کورد خاوەنی تایبەتمەندییەکی ئەخلاقییە کە ناوم ناوە "بەزەیی زاگرۆسی". ئەم بەزەییە لە هەردوو داستانەکەدا وەک ڕەگەزێکی سەرەکی دەردەکەوێت:

لە ئاستی مرۆیی: ڕزگارکردنی هۆزە ئەعڕابەکان لە مەرگی مسۆگەر (وشکەساڵی لە سەردەمی دەروێش و داعشی لە سەردەمی مەزڵۆم).

لە ئاستی سیاسی: پێدانی مافی ژیان و نیشتەجێبوون لەسەر خاکی کوردان.

بەڵام کێشە ئەکادیمییەکە لێرەوە دەست پێدەکات؛ کاتێک "جوامێریی ئەخلاقی" دەبێتە جێگرەوەی "ستراتیژیی سیاسی". لە هەردوو حاڵەتەکەدا، ئەوەی خیانەتی لە "عەڤدی و عەبدی" کرد، تەنها مرۆڤەکان نەبوون، بەڵکو "سەرزەمین" بوو. چاڵی مشک لە دەشتی هەران و چاڵی خیانەت لە دێرزوور، یەک مانایان هەیە: متمانەکردن بەوخەڵکەی کە مێژوویەکی هاوبەشیان لەگەڵت نییە، تەڵەیەکی کوشندەیە.

٣. برایەتی کوردان: تێپەڕاندنی سنووری ئایین

خاڵێکی گەشی ئەم خوێندنەوەیە، یەکێتی نەتەوەییە. دەروێش (ئێزیدی) بۆ پاراستنی تەمەر پاشا (موسڵمان) شەهید دەبێت. سێ سەدە دواتر، گەنجانی هەولێر، سلێمانی، ئامەد و سنە، بۆ پاراستنی کۆبانی و ڕۆژاڤا دەبنە یەک دەنگ. ئەمە نیشان دەدات کە "ناسنامەی نەتەوەیی" کوردان، تاقە هێزێکە کە دەتوانێت بازنەی نەگریسی مێژوو بشکێنێت.

٤. کورد چی بکات؟ (بەرەو ستراتیژییەکی نوێ)

بۆ ئەوەی نەبینە قوربانی سادەیی خۆمان، پێویستە ئەم سێ خاڵە وەک بنەمایەکی فەلسەفی و سیاسی پەیڕەو بکەین:

یەکەم: گۆڕینی "بەزەیی" بۆ "گرێبەست": کورد دەبێت لەوە تێبگات کە پەیوەندی لەگەڵ نەتەوەکانی تر نابێت لەسەر بنەمای "سۆزی جوامێرانە" بێت، بەڵکو دەبێت لەسەر بنەمای "بەرژەوەندی و گرێبەستی سیاسی" بێت. یارمەتیدانی ئەوی دی (ئەعڕاب یان هەر نەتەوەیەکی تر) دەبێت مەرجدار بێت بە ڕێزگرتن لە سەروەریی خاکی کوردستان.

دووەم: دیاریکردنی سنووری ئەخلاقی و جوگرافی: پێویستە کورد "خاکی خۆی" بپارێزێت و تێیدا سیستەمێکی دیموکراسی بونیاد بنێت، بەڵام نابێت ئەرکی ڕزگارکردنی "هەموو جیهان" بگرێتە ئەستۆ لەسەر حیسابی خوێنی گەنجانی خۆی. 

سێیەم: متمانە بە "هێزی ناوخۆیی": وەک چۆن "هەدمان" (ئەسپەکەی دەروێش) بە چاڵی ناوخۆیی شکێنرا، مەزڵۆم عەبدی و سەرکردایەتی کوردیش دەبێت بزانن کە هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی (وەک ئەمریکا و ڕووسیا) کاتیین. تاقە هاوپەیمانی هەمیشەیی، یەکێتی ناوخۆیی و هێزی پاراستنی نەتەوەییە.

کۆتایی

مێژوو بۆ کورد "تەکرارە"، چونکە ئێمە هێشتا بە هەمان "دڵە گەورەکەی زاگرۆس"ەوە سیاسەت دەکەین. بۆ ئەوەی داستانی مەزڵۆم عەبدی نەبێتە کۆتاییەکی تراژیدی وەک ئەوەی دەروێش، پێویستە فێری "ساردیی عەقڵ" ببین. ئێمە نامانەوێت خاکی کەس داگیر بکەین، بەڵام ڕێگەش نادەین جوامێریمان ببێتە ڕێگەیەک بۆ داگیرکردنەوەی خاکەکەمان. ئێمە بە دەروێش و مەزڵۆمەوە سەربەرزین، بەڵام کاتی ئەوە هاتووە مێژوو لە بازنەوە بگۆڕین بۆ هێڵێکی ڕاست بەرەو سەربەخۆیی و مانەوە.***

فەلسەفەی هەرەوەز: لە هاوکاریی کۆمەڵایەتییەوە بۆ ڕزگاریی نیشتمانی و سەربەخۆ

 

فەلسەفەی هەرەوەز: لە هاوکاریی کۆمەڵایەتییەوە بۆ ڕزگاریی نیشتمانی و

 سەربەخۆ

پێشەکی

"هەرەوەز" تەنیا شێوازێکی کارکردنی بەکۆمەڵ نییە لە گوندەکانی کوردستاندا، بەڵکو دیاردەیەکی کۆمەڵناسی و فەلسەفییە کە ڕەگەکەی دەچێتەوە سەر شارستانییەتی زاگرۆس. ئەم چەمکە گوزارشت لە "گرێبەستێکی کۆمەڵایەتیی نەنوسراو" دەکات کە لەسەر بنەمای متمانە، هاوسۆزی و بەرژەوەندیی گشتی بونیاد نراوە. لە کاتێکدا داگیرکەرانی  کوردستان تەنیا خاکیان نەکردووەتە ئامانج، بەڵکو هەوڵی هەڵوەشاندنەوەی ناوەوەی تاکی کوردیان داوە، زیندووکردنەوەی هەرەوەز دەبێتە پێویستییەکی حەتمی بۆ تێپەڕاندنی کویلایەتی و گەیشتن بە سەربەخۆیی.

١. ئۆنتۆلۆژیای هەرەوەز: "ئێمە" لە بەرامبەر "من"

لە فەلسەفەی هەرەوەزدا، "تاک" بوونێکی دابڕاو نییە، بەڵکو لە چوارچێوەی "کۆ"دا مانا پەیدا دەکات. ڕژێمە داگیرکەرەکان هەمیشە ستراتیژی "پەرت بکە و زاڵ بە " (Divide and Rule) بەکاردەهێنن. ئەوان هەوڵ دەدەن تاکی کورد بکەنە بوونەوەرێکی گۆشەگیر، بەرژەوەندیخواز و چاوەڕوان، کە بۆ بژێوی ژیانی تەنیا چاوی لە دەستی داگیرکەر بێت.

هەرەوەز ئەم هاوکێشەیە تێکدەشکێنێت. کاتێک مرۆڤەکان فێر دەبن بەبێ بەرامبەری مادی و بەبێ چاوەڕوانی لە دەسەڵات، کار بۆ یەکتر بکەن، ئەوا لە ڕووی دەروونییەوە لە "کویلایەتیی دەسەڵات" ڕزگاریان دەبێت. ئەمە یەکەمین هەنگاوی سەربەخۆییە: سەربەخۆیی بوون (Ontological Independence).

٢. هەرەوەز وەک ئابووریی خۆڕاگری (Resistance Economy)

یەکێک لە ئامرازە هەرە بەهێزەکانی داگیرکەر بۆ ژێردەستە هێشتنەوەی گەلان، "تەبعییەتی ئابووری"یە. کاتێک کۆمەڵگە فێری هەرەوەز دەبێت، جۆرێک لە ئابووریی هاوتەریب (Parallel Economy) دروست دەکات.

لە ئاستی گوند و شاردا، هەرەوەز تێچووی ژیان کەم دەکاتەوە و بەرهەمهێنان زیاد دەکات.

ئەم مۆدێلە  )کە لە وڵاتانی وەک نەرویژ بە ناوی Dugnad بووەتە هۆی گەشەیەکی بێوێنە(، دەتوانێت لە کوردستان ببێتە بنەمایەک بۆ ئەوەی کۆمەڵگە پێویستی بە دامودەزگا گەندەڵ و داگیرکەرەکان نەمێنێت بۆ دابینکردنی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان.

ئاکام: کۆمەڵگەیەک کە بتوانێت پێداویستییەکانی خۆی بە هەرەوەز دابین بکات، ناکڕدرێت و تەسلیم نابێت.

٣. تێکشکاندنی کلتووری کویلایەتی و گەڕانەوە بۆ "خۆبوون"

کویلایەتی تەنیا زنجیرێک نییە لە دەست و قاچ، بەڵکو بیرکردنەوەیەکە کە وا لە مرۆڤ دەکات بڕوای بە توانای خۆی نەبێت. داگیرکەر دەیەوێت تاکی کورد وابەستەی "مووچە" ئەو بێت.

هەرەوەز، "ئیرادەی بەکۆمەڵ" زیندوو دەکاتەوە. کاتێک گروپێکی ڕۆشنبیر، ئەندازیار، یان جووتیار بەبێ مۆڵەت و هاوکاریی ڕژێمەکان، پڕۆژەیەکی گەورە ئەنجام دەدەن، ئەوان لە ڕاستیدا خەریکی مومارەسەکردنی "سەروەری" (Sovereignty)ن. ئەمە ڕاهێنانە بۆ دەوڵەتسازی؛ چونکە دەوڵەت پێش ئەوەی دامەزراوە بێت، هەستکردنە بە بەرپرسیارییەتی بەرامبەر نیشتمان.

٤. هەرەوەزی زانستی و سیاسی: ڕێگای بەرەو سەربەخۆیی

بۆ ئەوەی لە ڕژێمە داگیرکەرەکان ڕزگارمان بێت، دەبێت هەرەوەز لە کێڵگەکانەوە بگوازینەوە بۆ ناوەندەکانی لێکۆڵینەوە و بڕیاری سیاسی:

هەرەوەزی مەعریفی: ئەگەر ڕۆشنبیرانی کورد لە جیاتی کارکردنی تاکەکەسی، بە سیستەمێکی هەرەوەزی پڕۆژەی نەتەوەیی ئەنجام بدەن، دەتوانن لە ماوەیەکی کەمدا ژێرخانێکی فیکری بۆ سەربەخۆیی دابڕێژن.

هەرەوەزی سیاسی: یەکگرتنی هێزەکان لەسەر بنەمای "بەرژەوەندیی نەتەوەیی" نەک "بەرژەوەندیی حیزبی"، شێوازە باڵاکەی هەرەوەزە.

ئاکامگیری

سەربەخۆیی کوردستان تەنیا بە گۆڕینی ئاڵاکان نایەتە دی، بەڵکو بە گۆڕینی فەلسەفەی ژیانی تاکی کورد دێت. هەرەوەز ئەو کلیلەیە کە دەتوانێت قوفڵی کویلایەتی بکاتەوە.

ئەگەر بتوانین ڕۆحی هەرەوەزی زاگرۆسی لەگەڵ دیسپلینی مۆدێرن )وەک ئەوەی لە Dugnadی نەرویژیدا هەیە) تێکەڵ بکەین، دەتوانین کۆمەڵگەیەک بونیاد بنێین کە لە ناوەوە سەربەخۆ بێت. کۆمەڵگەیەک کە پشت بە هێزی ناوەکیی خۆی دەبەستێت، هیچ هێزێکی داگیرکەر ناتوانێت بۆ ماوەیەکی درێژ بیچەوسێنێتەوە.

سەربەخۆیی لەو شوێنەوە دەست پێدەکات کە "من" دەبێتە "ئێمە" و "کارکردن" دەبێتە "خەباتێکی پیرۆز بۆ گشت".

خوێندنەوەیەکی ئەکادیمی بۆ فەلسەفەی دڕندەیی داگیرکەران لە چوارپارچەی کوردستان

 

ستراتیژیەتی "سڕینەوەی بوون": خوێندنەوەیەکی ئەکادیمی بۆ فەلسەفەی دڕندەیی

 داگیرکەران لە چوارپارچەی کوردستان

پێشەکی: پڕۆژەی هیلال وەک مانیفێستی سڕینەوە

کاتێک سەیری مێژووی سیاسیی هاوچەرخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکەین، پڕۆژەکەی "محەمەد تەڵەب هیلال" لە ساڵی ١٩٦٢ تەنیا بەڵگەنامەیەکی ناوخۆیی سووریا نییە، بەڵکو "مانیفێستێکی فیکری و سیاسییە" کە گوزارشت لە عەقڵیەتی هاوبەشی هەموو ئەو دەوڵەتانە دەکات کە کوردستانیان بەسەردا دابەش کراوە. ئەم پڕۆژەیە کە کورد وەک "گرێیەکی شێرپەنجەیی" وێنا دەکات، بنەمایەکی فەلسەفی بۆ "داماڵینی مرۆڤایەتی لە کورد" (Dehumanization) دادەڕێژێت، کە دواتر لە هەر چوار پارچەکەدا بە شێوەی جیاواز ڕەنگی دایەوە.

١. باشووری کوردستان: لە "شێرپەنجە"وە بۆ "ئەنفال"

ئەو تێڕوانینەی هیلال کە دەڵێت کورد پێویستە لە ڕەگەوە ببڕدرێت، لە لایەن ڕژێمی بەعسی عێراقەوە گۆڕدرا بۆ پڕۆژەیەکی بایۆلۆژیی گەورە بە ناوی "ئەنفال". کاتێک سەدام حوسێن ١٨٢ هەزار مرۆڤی بێتاوانی کۆمەڵکوژ کرد و هەزاران گوندی وێران کرد، ئەو تەنیا شەڕی سیاسی نەدەکرد، بەڵکو خەریکی "پاکتاوی ڕەگەزی" بوو بەپێی ئەو تیۆرەی کە کورد بە "نەخۆشی" دەبینێت. ئەنفال لووتکەی دڕندەیی "ئەندازیاریی دیمۆگرافی" بوو؛ هەوڵێک بوو بۆ ئەوەی جوگرافیایەک لە مرۆڤەکانی خاڵی بکرێتەوە تاوەکو مێژووەکەی بسڕدرێتەوە.

٢. باکووری کوردستان: وێرانکاریی فیزیکی و ئینکاری شوناس

لە باکووری کوردستان، دەوڵەتی تورکیا هەمان فەلسەفەی هیلالی بەکارهێنا بەڵام بە بەرگێکی نەتەوەپەرستیی توندتر. تێکدانی زیاتر لە ٥٠٠٠ گوندی کوردی و کۆچپێکردنی ملیۆنان کەس، جێبەجێکردنی کردەیی ئەو خاڵانەی هیلال بوو کە داوای "پچڕانی پەیوەندی کورد و خاک" دەکات. لە تورکیا، دڕندەییەکە گەیشتە ئاستێک کە تەنانەت ناوی "کورد" قەدەغە کرا و کرا بە "تورکی کێوی". ئەمە سڕینەوەیەکی ئۆنتۆلۆژیی (Ontological Erasure) تەواوە؛ واتە کاتێک تۆ ناتوانیت گەلێک بە تەواوی لەناوبەریت، هەوڵ دەدەیت وەک "بوون" ئینکاری بکەیت.

٣. ڕۆژئاوای کوردستان: تاقیگەی "پشتێنەی عەرەبی"

ئەوەی هیلال لە نامیلکەکەیدا نووسی، لە ڕۆژئاوا بوو بە واقیعێکی تاڵ. "پشتێنەی عەرەبی" تەنیا پڕۆژەیەکی نیشتەجێکردن نەبوو، بەڵکو "دیوارێکی دیمۆگرافی" بوو بۆ بڕینی پەیوەندیی نەتەوەیی نێوان کوردانی باکوور و ڕۆژئاوا. بێبەشکردنی سەدان هەزار کورد لە ڕەگەزنامە، جێبەجێکردنی خاڵی سێیەمی پڕۆژەکەی هیلال بوو بۆ ئەوەی کورد لەسەر خاکی خۆی ببێتە "بێگانە".

٤. ڕۆژهەڵاتی کوردستان: جینۆسایدی نەرم و سێدارە

لە ئێرانیش، ئەگەرچی زمانەکە گۆڕاوە، بەڵام ناوەڕۆکەکە هەمان شتە. دەوڵەتی ئێران لە ڕێگەی "جینۆسایدی کلتوری" و "سەرکوتی سیستماتیک"، هەوڵی داوە شوناسی کوردی لە ناو شوناسی ئێرانی-شیعیدا بتوێنێتەوە. سێدارەدان وەک ئامرازێکی ترساندن، و پشتگوێخستنی ئابووریی ناوچە کوردییەکان، تەواکەری ئەو ١٢ خاڵەی هیلالە کە داوای "هەژارکردن و بێدەسەڵاتکردنی کورد" دەکات تا هەمیشە لە دۆخی ناسەقامگیریدا بن.

شیکردنەوەی فەلسەفی: بۆچی داگیرکەران ئاوا دڕندەن؟

لێرەدا دەتوانین بگەینە ئەو ئەنجامە ئەکادیمییەی کە دڕندەیی داگیرکەرانی کوردستان لە سێ خاڵدا کۆدەبێتەوە:

قەیرانی شەرعیەت: داگیرکەر دەزانێت کە کورد خاوەنی ڕاستەقینەی خاکەکەیە. ئەم "ڕاستییە مێژووییە" هەڕەشە لە بوونی دەوڵەتە دەستکردەکان دەکات. بۆیە دڕندەیی بەکاردێنن تاوەکو ئەم ڕاستییە لە ژێر خاکدا بشارنەوە.

بەکارهێنانی زانست بۆ تاوان: پڕۆژەکەی هیلال نیشانی دەدات کە دڕندەیی ئەمان "هەڕەمەکی" نییە، بەڵکو "ئەکادیمی و پلان بۆ داڕێژراوە". ئەوان زانستەکانی سۆسیۆلۆژیا، دیمۆگرافیا و ئابووری بەکاردێنن بۆ ئەوەی نەتەوەیەک بە بێدەنگی بکوژن.

یەکگرتنی بەرژەوەندییەکان: هەرچەندە ئەم چوار دەوڵەتە (عێراق، تورکیا، سوریا، ئێران) لە زۆر شتدا کێشەیان هەیە، بەڵام لەسەر "دژایەتی کورد" یەکدەنگن. ئەمە پێی دەوترێت "کۆدەنگیی داگیرکەران"؛ چونکە هەر سەرکەوتنێکی کورد لە پارچەیەک، بە هەڕەشە بۆ سەر هەموو سیستەمە داگیرکەرییەکە دەبینن.

دەرەنجام:

پڕۆژەکەی محەمەد تەڵەب هیلال تەنیا یادەوەرییەکی مێژوویی نییە، بەڵکو "نەخشە ڕێگایەک بوو" کە بە خوێنی ١٨٢ هەزار ئەنفالکراو، خاپوورکردنی ١٠٠٠٠ گوند لە باکوور و باشوور و بێ ناسنامەکردنی ملیۆنان کورد نووسرایەوە. تێگەیشتن لەم دڕندەییە پێویستی بەوەیە کە ئێمە وەک کورد تێبگەین کە دوژمنەکانمان بە یەک عەقڵیەت و یەک فەلسەفە سەیری هەموومان دەکەن: سەیری کورد وەک "هەڕەشەیەک لەسەر بوون"، نەک وەک هاووڵاتی. پڕۆژەی هیلال، مانیفێستی هەموو ئەو جینۆسایدانەیە کە تا ئەمڕۆش لە شێوازی جیاوازدا بەردەوامن.

شیکارییەکی فەلسەفیی "مانەوە" و "سەروەری"

لە دامێنی زاگرۆسەوە بۆ ئاسۆی سەربەخۆیی: شیکارییەکی فەلسەفیی "مانەوە" و "سەروەری"

من لەوێوە هاتوم کە جوگرافیا تەنیا خاک نییە، بەڵکو قەدەرە. لە شاری سەردەشت، لەو شوێنەی کە چیاکانی زاگرۆس وەک پاسەوانێکی مێژوویی ڕاوەستاون، چاوم بە دنیا هەڵێنا. بەڵام هاتنی من بۆ ناو بوون، هاوکات بوو لەگەڵ تەقینەوەی گەورەترین وەرچەرخانی سیاسی و خوێناوی لە ناوچەکەدا. من نەوەیەکم کە لە گەرووی شەڕێکی هەشت ساڵەی وێرانکەر و ژێر سێبەری "کۆماری ئیسلامی"دا گەورە بووم؛ نەوەیەک کە "دەنگی فڕۆکە" و "بۆنی بارووت" بۆ ئەو نەک هەر مۆتەکە نەبوو، بەڵکو بەشێک بوو لە سروشتی ژیانی ڕۆژانەی. . عێراق و ئێران کوردستانیان کرد بە زەوی سوتاو، لە ماوەی ئەو هەشت ساڵەدا  هەمە جۆرە چەکێکیان دژی یەک تاقی کردەوە، میدانی جەنگی هەر کامیشان زیاتر خاکی کوردستانی رۆژهەڵات و باشوور بوو ،بۆمبی شیمیایی بۆ یەکەم  جار  لە شاری سەردەشت تاقی کرایەوە و دوای شاری حەلەبچە ودوایی گوندو شارەکانی دیکەی کوردستانیشی گرتەوە.  

لێرەدا دەمەوێت لە ڕوانگەیەکی کۆمەڵناسی و فەلسەفییەوە بپرسم: بۆچی ئەم هەموو ڕقە؟ بۆچی چوار دەوڵەتی دەوروبەرمان، سەدەیەکە هەموو وزەی خۆیان خەرج دەکەن بۆ سڕینەوەی ناسنامەیەک کە تەنیا داوای "بوون" دەکات؟

١. ئاناتۆمیی ڕق: دەوڵەت-نەتەوە و وەهمی یەکدەستی

لە ڕوانگەی کۆمەڵناسیی سیاسییەوە، کێشەی کورد لەگەڵ داگیرکەرانیدا کێشەی "ماف" نییە، بەڵکو کێشەی "بوون"ە. دەوڵەتە مۆدێرنەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر فەلسەفەی یەکدەستکردنی زۆرەملێ (Uniformity) بونیاد نراون. لەم سیستمەدا، هەر جیاوازییەک (زمان، کولتوور، مێژوو) وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر "ئاسایشی نەتەوەیی" دەبینرێت.

ئەوان کورد وەک "ئەویتر" (The Other) پێناسە دەکەن. بەپێی دیالێکتیکی "ئاغا و بەندە"ی هیگڵ، ئەم دەوڵەتانە تەنیا کاتێک هەست بە سەروەری دەکەن کە کورد لە دۆخی "بەندایەتی" و پاشکۆیەتیدا بێت. بۆیە، کاتێک ئێمە داوای سەرەتاییترین ماف دەکەین، ئەوان وەک هەوڵێک بۆ تێکشکاندنی ئەو "سەروەرییە ساختەیە" دەیبینن. سوتاندنی ژینگەی کوردستان و کیمیابارانکردنی شارەکان، ئامرازی تەکنیستی بوون بۆ گۆڕینی کوردستان بۆ "خاکی سوتاو"؛ چونکە بۆ ئەوان، خاکەکە پیرۆزە بەڵام مرۆڤەکان زیادەن.

٢. "ژیانی ڕووت" و تاقیکردنەوەی هەموو جۆرە مردنێک

فەیلەسوفی ئیتالی، جیۆرجیۆ ئاگامبێن، چەمکێکی هەیە بەناوی "ژیانی ڕووت" (Bare Life). ئەمە ڕێک ئەو دۆخەیە کە کورد تێیدا ژیاوە. ئێمە لە دەرەوەی یاسا جیهانییەکان بووین. کوشتنی کورد سزا نەبوو، چونکە کورد وەک "سۆبژەیەکی یاسایی" نەدەبینرا. ئێمە لە زیندان، لەژێر بۆمبی کیمیایی، لە تینوێتی و برسیێتیدا هەموو جۆرە مردنێکمان تاقی کردەوە. بەڵام لێرەدا موعجیزەیەکی فەلسەفی ڕوویدا: "ئیرادەی ژیان" (Will to Live) لە ئێمەدا نەک هەر نەکوژرا، بەڵکو بوو بە شوناسێکی پۆڵایین.

٣. وەرچەرخانی نەوەی تەکنەلۆجیا: لە قوربانییەوە بۆ بکەر

ئەمڕۆ ئێمە لەبەردەم سەردەمێکی نوێداین. نەوەیەک لەناو جەرگەی زانیاری و تەکنەلۆجیادا هاتۆتە بەرهەم کە چیتر بە زمانی "پاڕانەوە" و "قوربانیبوون" قسە ناکات. ئەگەر نەوەکانی پێشوو لە سەنگەرەکاندا بەرگرییان لە مانەوە دەکرد، ئەم نەوەیە لە ڕێگەی "دیپلۆماسیی دیجیتاڵی" و "ئیرادەی سەربەخۆیی"یەوە دەیەوێت هاوکێشەکان بگۆڕێت.

ئەم نەوەیە تێگەیشتووە کە "ویژدانی جیهانی" چەمکێکی خەیاڵییە. جیهان تەنیا گوێ لە "هێز" دەگرێت. بۆیە، داوای سەربەخۆیی لای ئەم نەوەیە تەنیا دروشمێکی نەتەوەیی نییە، بەڵکو زەرورەتێکی ئەنتۆلۆژییە (بۆ مانی بوون)؛ چونکە تێگەیشتوون کە لەناو چوارچێوەی ئەو دەوڵەتانەدا، جینۆساید هەمیشە وەک ئەگەرێکی کراوە دەمێنێتەوە.

٤. ستراتیژی داهاتوو: چۆن نەبینەوە بە قوربانی؟

بۆ ئەوەی بگەینە سەربەخۆیی و ڕێگری لە جینۆسایدێکی دیکە بکەین، دەبێت وەک گەلێک لە سێ ئاراستەدا کار بکەین:

یەکەم: گۆڕینی هێزی سۆزداری بۆ هێزی دامەزراوەیی. ئیرادەی سەربەخۆیی دەبێت ببێتە پڕۆژەیەکی زانستی، ئابووری و سیاسیی یەکگرتوو.

دووەم: بەرهەمهێنانی هێز. فەلسەفەی مانەوە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لەسەر بنەمای هێزە. کورد دەبێت ببێتە کارەکتەرێکی هێندە گرنگ لە هاوکێشەی وزە، ئاسایش و دیموکراسیدا کە جیهان نەتوانێت لەبەر بەرژەوەندییەکانی خۆیشی بێت، چاوپۆشی لێ بکات.

سێیەم: تێپەڕاندنی سنوورە دەروونییەکان. داگیرکەر پێش ئەوەی خاکەکەمان داگیر بکات، هەوڵی داوە مێشکمان داگیر بکات بەوەی کە "ئێمە ناتوانین". شکاندنی ئەم وەهمە، یەکەم هەنگاوی سەربەخۆییە.

کۆتایی:

من کە لە دامێنی زاگرۆسەوە هاتووم، دەزانم کە چیاکان تەنیا پەناگە نین، بەڵکو هێمای خۆڕاگرین. ئەگەر دوژمنەکانمان بە چاوی "دوژمن" سەیریان کردین، ئەوا پێویستە ئێمە بە چاوی "سەروەر" سەیری خۆمان بکەین. مێژوو دەریخستووە کە هیچ ڕقێک ناتوانێت نەتەوەیەک بسڕێتەوە کە بڕیاری دابێت "ببێت". ئێمە لێرەین، نەک تەنیا بۆ ئەوەی بمرین، بەڵکو بۆ ئەوەی بژین و مێژوویەکی نوێ بنووسینەوە کە تێیدا مرۆڤی کورد، چیتر قوربانیی جوگرافیا نەبێت، بەڵکو ئەندازیاری داهاتووی خۆی بێت.

ئەنادۆڵ: لە بێشکەی شارستانییەتەوە بۆ زیندانی شوناسە ڕەسەنەکان

 

ئەنادۆڵ: لە بێشکەی شارستانییەتەوە بۆ زیندانی شوناسە ڕەسەنەکان

خوێندنەوەیەکی مێژوویی و فەلسەفی بۆ داگیرکاریی تورک و دۆخی کورد و یۆنان

مێژووی مرۆڤایەتی پڕە لە چیرۆکی کۆچ و گۆڕانکاری، بەڵام کەم کارەساتی مێژوویی هەن وەک ئەوەی لە نیمچەدوورگەی ئەنادۆڵدا ڕوویدا؛ شوێنێک کە تێیدا "بێگانە" نەک هەر بوو بە خاوەنماڵ، بەڵکو هەوڵی سڕینەوەی یادەوەری و ڕەگ و ڕیشەی خاوەنە ڕاستەقینەکانیشی دا. ئەوەی ئەمڕۆ لە گۆڕەپانی سیاسی و دیپلۆماسیدا دەبیسترێت، وەک لێدوانەکەی وەزیری بەرگری یۆنان، تەنیا هەڵوێستێکی سیاسی نییە، بەڵکو هاواری حەقیقەتێکی مێژووییە کە بۆ چەندین سەدە لە ژێر تەپوتۆزی ناسیۆنالیزمی تورکیدا شاردراوەتەوە.

١. فەلسەفەی "خاک" و ڕەگداکوتانی دە هەزار ساڵە

پێش ئەوەی چەمکی "تورکیا" لە دایک بێت، ئەنادۆڵ تابلۆیەکی ڕەنگاڵەیی بوو لە شارستانییەتە دێرینەکان. لە ڕووی فەلسەفییەوە، پەیوەندی نێوان مرۆڤ و خاک لەم ناوچەیەدا پەیوەندییەکی "ئۆرگانی" بووە.

یۆنانییەکان: لە ڕۆژئاواوە، فەلسەفە، دیموکراسی و هونەریان بەخشیوە بە جیهان. ئەوان بۆ سێ هەزار ساڵ کەناراوەکانی ئیجە و دەریای ڕەشیان کردبووە ناوەندی ڕووناکبیری جیهان.

کوردەکان: لە ڕۆژهەڵات و باشووری ڕۆژهەڵاتەوە، وەک کوڕی چیاکان و پارێزەرانی ڕەسەنی زاگرۆس و تۆرۆس، بۆ زیاتر لە دە هەزار ساڵ (لە سەردەمی چاخی بەردینی نوێوە تا دەگاتە میدییەکان و کاردۆخییەکان) لەم خاکەدا ژیاون. کورد و یۆنانی لێرەدا نەک وەک میوان، بەڵکو وەک "دەق" و خاکەکە وەک "کاغەز" وابوون؛ ئەوان مێژووی ئەم ناوچەیەیان نووسیوەتەوە.

٢. هاتنی تورکەکان: وەرچەرخانی "میوان" بۆ "داگیرکەر"

لە سەدەی ١١ی زایینیدا (١٠٧١ز)، هۆزە تورکەمانەکانی ئۆغۆز لە بیابانەکانی ئاسیای ناوەڕاستەوە وەک هێزێکی کۆچەری و شەڕکەر گەیشتنە ئەم ناوچەیە. لێرەدا فەلسەفەی "داگیرکاری" دەست پێ دەکات. تورکەکان بە بەکارهێنانی ئایین وەک چەکێکی سیاسی و هێزی سەربازی وەک ئامرازی سەرکوت، وردە وردە دەستیان بەسەر جومگەکانی دەسەڵاتدا گرت.

ئەمە تەنیا گۆڕانکاریی دەسەڵات نەبوو، بەڵکو سەرەتای پرۆسەیەکی توندوتیژ بوو بۆ "تورکاندن" (Turkification). ئەم پرۆسەیە لەسەر بنەمای سڕینەوەی "ئەوی تر" داڕێژابوو. ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بوو بەو چەترەی کە لە ژێریدا نەتەوە ڕەسەنەکان (کورد، یۆنانی، ئەرمەنی و ئاشووری) ڕووبەڕووی چەوسانەوەیەکی سیستماتیک بوونەوە.

٣. سەدەی بیستەم: لوتکەی زوڵم و نکۆڵیکردن

لەگەڵ ڕووخانی عوسمانی و دروستبوونی دەوڵەت-نەتەوەی تورکیا لە ساڵی ١٩٢٣، زوڵمەکە ڕەهەندێکی مەترسیدارتری گرتە بەر.

کۆمەڵکوژی و دەرکردنی یۆنانییەکان: لە ڕێگەی "گۆڕینەوەی دانیشتوان" و کۆمەڵکوژییەکانی پۆنتوس، یۆنانییەکان لەو خاکە دەرکران کە سێ هەزار ساڵ بوو پێیان دەگوت "نیشتمان".

زیندانیکردنی ناسنامەی کورد: کوردەکان کە نەیانویست خاکەکەیان جێبهێڵن، ڕووبەڕووی شەڕێکی دەروونی و فیزیکی بوونەوە. تورکیا هەوڵیدا مێژووی دە هەزار ساڵەی کورد لە وشەی "تورکی شاخاوی"دا کورت بکاتەوە. زمانەکەیان قەدەغە کرا، ناوی گوند و شارەکانیان گۆڕدرا، و هەر جوڵانەوەیەکی ڕزگاریخوازی بە ئاگر و ئاسن وەڵام درایەوە.

٤. شیکاریی قسەکانی نیکۆس دندیاس: گەڕانەوە بۆ حەقیقەت

کاتێک وەزیری بەرگریی یۆنان  لە کۆبونەوەیەکدا لە ئورووپا بۆ هاوپەیمانانی قسە دەکات سەبارەت بەوەی کە ئەنادۆڵ خاکی رەسەنی کورد و یونانە و "تەنیا کورد و یۆنانییەکان مافی خاوەندارێتی ئەنادۆڵیان هەیە"، ئەمە تەنیا دروشم نییە، بەڵکو ئاماژەیە بۆ چەمکێکی یاسایی و مێژوویی کە پێی دەوترێت "مافی گەلە ڕەسەنەکان" (Rights of Indigenous Peoples).

ئەم لێدوانە ڕاستییەکی تاڵ دەردەخات: تورکەکان لەم خاکەدا "بێگانە" بوون کە بە شمشێر جێگەی خۆیان کردەوە، و ئێستا وا ڕەفتار دەکەن کە کورد و یۆنانی بێگانەن. ئەمە گەورەترین "چەواشەکاری مێژوویی"یە کە لە سەدەی ڕابردوودا ڕوویداوە.

٥. ئەنجام: مێژوو بە درۆ ناگۆڕدرێت

لە ڕوانگەیەکی ئەکادیمییەوە، دەتوانین بڵێین دەسەڵاتی تورکیا لە ئەنادۆڵ لەسەر بنەمای "نکۆڵیکردن لە ڕاستی" دامەزراوە. بەڵام وەک چۆن شوێنەوارە یۆنانییەکان لە کەناراوەکانی ئیجە و قەڵا و ناسنامە دێرینەکانی کورد لە چیاکانی کوردستان وەک شایەدی زیندوو ماونەتەوە، هیچ هێزێک ناتوانێت ڕەگ و ڕیشەی ئەم دوو گەلە لە خاکەکە جیا بکاتەوە.

ئەمڕۆ، تاکی کورد پێویستە تێبگات کە داواکردنی مافەکانی، تەنیا داوایەکی سیاسی نییە، بەڵکو گەڕانەوەیە بۆ شکۆ و مێژوویەکی دە هەزار ساڵە کە هیچ "داگیرکەرێکی کۆچەری" ناتوانێت ببنە خاوەنی، هەرچەندە بە زۆرەملێ ناوی خۆیانی لێ بنێن. ئەنادۆڵ بە زمانە دێرینەکانی خۆی دەدوێت، و ئەو زمانانەش نە تورکین و نە بێگانە؛ یان یۆنانین یان کوردین.

پێگەی ژن لە نێوان کلتوری کوردی و فۆرمالیزمی شەریعەتدا

 

پەرادۆکسی بوون و یاسا: پێگەی ژن لە نێوان کلتوری کوردی و فۆرمالیزمی شەریعەتدا

پێشەکی: ململانێی دوو جیهانبینی

پرسی ژن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تەنها پرسێکی کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکو کێشەیەکی قووڵی ئەنتۆلۆژی و فەلسەفییە. لە لایەکەوە، کلتوری کوردی و ئایینە دێرینەکانی (وەک ئێزیدی، یارسان و زەردەشتی) ژن وەک "هێزێکی بەرهەمهێنەر و هاوبەشێکی بوونی" دەبینن، لە لایەکی دیکەشەوە فۆرمە سیاسی و دەقئاوێزەکانی شەریعەت (کە لە ئەفغانستان و ئێراندا چەسپاون) ژن وەک "پاشکۆیەکی بایۆلۆژی و یاسایی" پێناسە دەکەن. ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات نیشانی بدات بۆچی مۆدێلی "ئیسلامی سیاسی" لە کوردستاندا نەیتوانیوە ببێتە جێگرەوەی کلتوری نەتەوەیی.

١. ژن لە ئایینە کوردییەکاندا: لە خوداوەندەوە بۆ هاوشان

بە پێچەوانەی زۆرێک لەو سیستەمە یاساییانەی کە ژن بە "نیوەی پیاو" یان "کاڵایەکی پارێزراو" دەبینن، لە ئایینە دێرینەکانی کورددا، رەگەزی مێینە پیرۆزییەکی میتافیزیکی هەیە. لە یارسان و ئێزیدایەتیدا، ژن دەتوانێت بگاتە پلەی باڵای ڕوحی. ئەم پاشخانە کلتورییە وای کردووە کە کوردی موسڵمانیش، لە قووڵایی دەروونیدا، نەتوانێت بە تەواوی تەسلیمی ئەو دەقە شەریعەتییانە بێت کە سووکایەتی بە کەرامەتی ژن دەکەن. لێرەوەیە کە "ئیسلامی کوردی" هەمیشە جۆرێک لە "سیومانیزم"ی تێدا بووە کە ڕێگەی نەداوە ژن بە تەواوی لە کایەی گشتی پەراوێز بخرێت.

٢. ڕەخنەیەکی فەلسەفی لە شەریعەتی تالیبانی و سەلەفی

ئەو شەرعەی کە تالیبان و سیستمە تیوکراسییەکان بانگەشەی بۆ دەکەن، لەسەر بنەمای "باڵادەستی نێرینە" (Patriarchy) و "بەکاڵاکردنی مێینە" بونیاد نراوە. کاتێک شەریعەت باس لە "نوقسانی عەقڵ" یان "سەروەری پیاو" دەکات، لە ڕاستیدا ژن لە "سۆژە"یەکەی ئازادەوە دەگۆڕێت بۆ "ئۆبژە" (کاڵا).

•      فرەژنی وەک توندوتیژی ڕەمزی: لە ڕوانگەی فەلسەفەی دادپەروەرییەوە، فرەژنی تەنها کێشەیەکی خێزانی نییە، بەڵکو داڕماندنی چەمکی "شکۆ"یە. کاتێک پیاو مافی ئەوەی هەبێت ژن وەک مۆبایل یان هەر کاڵایەکی دیکە "نوێ" بکاتەوە یان لەسەری دابنێت، ئەمە کوشتنی کەسایەتی مەعنەوی ژنە.

•      زیندانی ماڵ و سڕینەوەی ناسنامە: بەکارهێنانی دەقی (وقرن في بيوتكن) بۆ شەرعیەتدان بە زیندانیکردنی ژن، دژایەتییەکی ڕاشکاوە لەگەڵ مافە گەردوونییەکانی مرۆڤ. مرۆڤی هاوچەرخ ناتوانێت قبووڵی بکات کە سیستمێکی یاسایی ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر بڕیار لەسەر جۆری پۆشاک، جوڵە و تەنانەت غوددە و بایۆلۆژیای جەستەی بدات.

٣. ئیسلامی سیاسی و بێدەنگی دەنگدەر لە کوردستان

یەکێک لە دیارترین خاڵەکانی هوشیاریی گەلی کوردستان، شکستی پارتە ئیسلامییە توندڕەوەکانە لە هەڵبژاردنەکاندا. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە کۆمەڵگەی کوردی، سەرەڕای پابەندییە ئایینییە شەخسییەکانی، "عەقڵانیەتێکی سیاسی" هەیە کە دەزانێت جێبەجێکردنی شەریعەت بە مۆدێلی تالیبان، واتە گەڕانەوە بۆ چاخی بەردین.

کوردستان لە ڕێگەی ئەزموونی حوکمڕانییەوە تێگەیشتووە کە پێشکەوتن بەبێ ئامادەیی ژن مەحاڵە. نموونەی ئەو ژنە سەرکردانەی کە لە جیهاندا درەوشاونەتەوە، وەڵامێکی زانستییە بۆ ئەو بیرکردنەوە چەقبەستووانەی کە ژن بە "نیو عەقڵ" دادەنێن.

٤. ڕیفۆرمی ئایینی یان سیکۆلاریزم؟

وەک چۆن لە وڵاتێکی وەک تونسدا هەنگاوی بوێرانە بۆ یەکسانی میرات و قەدەغەکردنی فرەژنی نرا، کوردستان پێویستی بە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە یاساکانی باری کەسیدا هەیە. ناتوانرێت چیتر بەو پاساوەی کە "پێشتر لە سەردەمی جاهیلیەتدا ستەم زیاتر بووە"، ڕەوایی بدرێت بە ستەمەکانی ئێستا. مافی مرۆڤ پێوەرێکی جێگیرە و ناکرێت بە "دەقی ئاسمانی" کە لە کاتی و شوێنێکی دیاریکراودا هاتووە، سنووردار بکرێت.

کۆتایی و ئەنجام

پێگەی ژن لە کوردستاندا تەنها بە یەکسانی یاسایی ناچەسپێت، بەڵکو پێویستی بە پاراستنی ئەو "کولتورە نەتەوەییە" هەیە کە ژنی وەک "شێر" و هاوبەشی ژیان بینیوە، نەک وەک "سەبی" و کۆیلەی سێکسی. ئەو سیستمە شەرعییەی کە تالیبان و هاوبیرەکانی لە کوردستان دەیانەوێت بێ سڵەمینەوە بیسەپێنن، تەنها هەوڵێکە بۆ گەڕاندنەوەی مێژوو بۆ دواوە. بەڵام هوشیاریی سیاسی و مێژوویی کورد، ڕێگرێکی پتەوە لەبەردەم ئەو جیهانبینییەی کە دەیەوێت بەناوی پیرۆزییەوە، نیوەی کۆمەڵگە ئیفلیج بکات.

________________________________________

سەرچاوە و ئاماژە فەلسەفییەکان:

•      تیۆرییەکانی "ئێما نۆسەر" سەبارەت بە پێگەی ژن لە کلتورە ئیندۆ-ئۆروپییەکاندا.

•      توێژینەوەکانی سەنتەرە زانستییەکانی تونس سەبارەت بە ڕیفۆرمی ئایینی.

•      شیکارییەکانی فەلسەفەی ماف (Philosophy of Law) لە تێپەڕاندنی یاسا سروشتییە کۆنەکان بۆ یاسای مەدەنی هاوچەرخ.