ئەندازیاریی خوێناوی: تەڵعەت پاشا، ماسۆنیەت و پلانی لەناوبردنی ناسنامەی کورد

 

ئەندازیاریی خوێناوی: تەڵعەت پاشا، ماسۆنیەت و پلانی لەناوبردنی ناسنامەی کورد

کۆتایی سەدەی نۆزدەم و سەرەتای سەدەی بیستەم، سەردەمی سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی توندی تورکی (تۆرانیزم) بوو. لەم قۆناغەدا، گروپە نهێنییەکان و لۆجە ماسۆنییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان گێڕا لە داڕشتنەوەی سیاسەتی دەوڵەتدا. تەڵعەت پاشا، کە یەکێک بوو لە سێکوچکەی دەسەڵاتی ئیتحادییەکان، لە ساڵی ١٩٠٣ لە لۆجی "Macedonia Risorta" لە سالۆنیکی بوو بە ماسۆن. ئەم لۆجانە تەنها شوێنی فیکری نەبوون، بەڵکو ببوونە ناوەندێک بۆ داڕشتنی ئەو پلانانەی کە دواتر بوونە هۆی کۆمەڵکوژی نەتەوەکانی وەک ئەرمەن، یۆنانی و کورد.

١. کۆچی زۆرەملێ و جینۆسایدی سپی

تەڵعەت پاشا تەنها ئەندازیاری کۆمەڵکوژی ئەرمەنەکان نەبوو، بەڵکو لە ساڵی ١٩١٦دا فەرمانی دەرکردنی سەدان هەزار کوردی لە ناوچەکانی خۆیان واژۆ کرد. بەپێی بەڵگەنامە مێژووییەکان، نزیکەی ٧٠٠ هەزار کورد بە زۆرەملێ لە ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵەوە بەرەو ناوەڕاست و ڕۆژئاوای تورکیا کۆچ پێکران. ئامانجی ئەم کۆچە دوو لایەن بوو:

• پێشگرتن لە دروستبوونی قەوارەیەکی کوردی: بەتایبەتی لەو ناوچانەی کە دەڕواننە سەر دەریای ڕەش و دەریای ناوەڕاست.
• تواندنەوە (Assimilation): تەڵعەت پاشا لە یاداشتەکانیدا ئاماژەی بەوە کردووە کە دەبێت کوردەکان بە شێوەیەک لە ناو تورکەکاندا دابەش بکرێن کە ڕێژەیان لە ٥٪ زیاتر نەبێت لە هیچ ناوچەیەکدا، بۆ ئەوەی زمان و کلتوریان لەدەست بدەن.

٢. دابڕانی کورد لە دەریا و کەناراوەکان

یەکێک لە ستراتیژە هەرە مەترسیدارەکانی دەوڵەتی تورک، دوورخستنەوەی کورد بوو لە سنوورە ئاوییەکان. کوردەکان کە لە مێژوودا لە هەندێک ناوچەی کەنار دەریای ڕەش و نزیک دەریای ناوەڕاست نیشتەجێ بوون، بە مەبەست ڕاگوێزران. ئەمە بۆ ئەوە بوو کە کورد هیچ کاتێک دەستڕاگەیشتنی بە بازرگانی دەریایی و پەیوەندی نێودەوڵەتی نەبێت و وەک نەتەوەیەکی گەمارۆدراو لە شاخەکاندا بمێنێتەوە.

٣. نیشتەجێکردنی "موهاجیرەکان" لەسەر خاکی کورد

لە کاتێکدا کوردەکان بەرەو شارە گەورەکانی وەک ئەستەمبوڵ، ئەنقەرە و قۆنیا ڕاو دەنران، دەسەڵاتدارانی وەک تەڵعەت پاشا و دواتر ئەتاتورک، پۆل پۆل خەڵکی تورکی تۆرانییان لە وڵاتانی بەڵقان (بولگاریا، ئەلبانیا) و قەوقازەوە دەهێنا. ئەم کۆچبەرە تورکانە لەسەر زەوی و زاری کوردە ڕاگوێزراوەکان نیشتەجێ کران. ئەمە پرۆسەیەکی سیستماتیک بوو بۆ "تورکاندنی" خاکی کوردستان و گۆڕینی ناسنامەی ناوچەکە.

٤. ئەتاتورک و بەردەوامی ڕێبازەکە

مستەفا کەمال ئەتاتورک، کە ئەویش وەک ئاماژەی پێدرا لە هەمان لۆجی ماسۆنی "سالۆنیکی" پەروەردە ببوو، هەمان سیاسەتی تەڵعەت پاشای تەواو کرد. لە سەردەمی ئەودا "یاسای نیشتەجێکردن" (İskan Kanunu) لە ساڵی ١٩٣٤ دەرچوو، کە بە ڕەسمی ڕێگەی دەدا بە دەوڵەت کوردەکان لە خاکەکەیان هەڵکەنێت و "تورکە ڕەسەنەکان" لە شوێنیان دابنێت. کۆمەڵکوژییەکانی دێرسیم، ئاگری و زیلان درێژەی ئەو فکرە بوون کە تەڵعەت پاشا دەستی پێکردبوو.

دەرەنجام

ئەو کارەساتەی بەسەر کورددا هات لە کەناراوەکانی دەریای ڕەش و ناوچەکانی تری باکووری کوردستان، تەنها کۆچێکی سادە نەبوو، بەڵکو جینۆسایدێکی دیمۆگرافی بوو. ئامانج لێی بێبەشکردنی نەتەوەی کورد بوو لە ستراتیژیترین ناوچە جوگرافییەکان و گۆڕینیان بۆ کەمینەیەکی بێ ناسنامە لە ناو شارە گەورەکاندا. مێژوو دەیسەلمێنێت کە ئەم پلانانە لە لایەن کەسانێکەوە داڕێژرابوون کە پەیوەندییەکی توندوتۆڵیان لەگەڵ لۆجە ماسۆنییەکان و ئایدۆلۆژیای ڕەگەزپەرستی تۆرانیدا هەبووە.

 

خوێندنەوەیەکی شیکاری بۆ مێژووی پەراوێزخستنی کورد و ئاسۆکانی سەدەی بیست و یەکەم

 

شوناسی سیاسی و هاوکێشەکانی هێز: خوێندنەوەیەکی شیکاری بۆ مێژووی پەراوێزخستنی کورد و ئاسۆکانی سەدەی بیست و یەکەم

پێشەکی

پرۆسەی داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسیی جیهان لە سەدەی بیستەمدا، تەنها دەرئەنجامی جەنگە سەربازییەکان نەبوو، بەڵکو بەرهەمی کارلێکی ئاڵۆزی نێوان ئایدۆلۆژیا جیاوازەکان، بەرژەوەندییە ئابوورییە شاردراوەکان و تیۆرییەکانی "دەوڵەت-نەتەوە" بوو. لەم چوارچێوەیەدا، نەتەوەی کورد وەک یەکێک لە ڕەسەنترین نەتەوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بووە قوربانیی ئەندازیارییەکی سیاسی کە لەسەر بنەمای پەراوێزخستن و سڕینەوەی شوناس داڕێژرابوو.

١. هاوکێشەکانی هێز و بڕیاری سیاسی لە پشت پەردە

لە ڕوانگەیەکی شیکارییەوە، بڕیاری سیاسی لە ئاستی جیهانیدا تەنها لە لایەن حکومەتە دیارەکانەوە نادرێت. سێکتەرە "نادیارەکان" یان کاریگەرەکان ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن:

• دامەزراوە داراییەکان: کۆمپانیا زەبەڵاحەکانی وەک (BlackRock) و بانکە ناوەندییەکان، لە ڕێگەی کۆنترۆڵکردنی سەرمایەوە، ئاڕاستەی سیاسەتی نێودەوڵەتی دیاری دەکەن.
• ڕێکخراوە فیکری و برایەتییەکان: ڕێکخراوێکی وەک ماسۆنییەت، هەرچەندە وەک ڕێکخراوێکی خێرخوازی خۆی دەناسێنێت، بەڵام لە مێژوودا وەک تۆڕێکی پەیوەندی نێوان نوخبە سیاسی و ڕۆشنبیرییەکانی ئەوروپا کاری کردووە، کە کاریگەرییان لەسەر بڵاوکردنەوەی مۆدێلی عەلمانییەت و "دەوڵەت-نەتەوە" هەبووە. ئەم مۆدێلە لە ناوچەی ئێمەدا بووە هۆی لاوازکردنی پێکهاتە فرەنەتەوەییەکان.

٢. کورد: لە پەیمانی سێڤەرەوە بۆ داڕمانی لۆزان

دابەشبوونی کوردستان ڕێکەوت نەبوو، بەڵکو "ستراتیژێکی هاوسەنگی" بوو لە نێوان زلهێزەکاندا:

• بەرژەوەندیی جیۆپۆلەتیک: بەریتانیا و فەڕەنسا لە ڕێگەی ڕێککەوتنی سایکس-پیکۆ، جوگرافیایەکیان کێشا کە تێیدا سەرچاوە سروشتییەکان (نەوت) لەژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتە دەستکردەکاندا بێت.
• خیانەتی دیپلۆماسی: گۆڕینی پەیمانی سێڤەر (١٩٢٠) بۆ پەیمانی لۆزان (١٩٢٣)، گەورەترین پاشەکشەی مافی چارەی خۆنووسین بوو لە مێژووی هاوچەرخدا، کە تێیدا کورد لە "نەتەوەیەکی خاوەن ماف"ەوە گۆڕدرا بۆ "کەمینەیەکی ناوخۆیی" لە چوار دەوڵەتی جیاوازدا.

٣. ستراتیژیی سڕینەوە و ئاسیمیلەکردنی کولتووری

ئەو ستەمەی بەرامبەر کورد کرا، تەنها ستەمێکی سیاسی نەبوو، بەڵکو پڕۆسەیەکی سیستماتیکی "جینۆسایدی کولتووری" بوو:

• ئاسیمیلاسیۆنی زۆرەملێ: دەوڵەتە ناوچەییەکان (تورکیا، عێراق، ئێران، سووریا) سوودیان لە سیستەمی پەروەردە و میدیا وەرگرت بۆ سڕینەوەی زمانی کوردی و گۆڕینی مێژوو، بە ئامانجی تواندنەوەی نەوەی نوێ لەناو ناسنامەی سەردەستدا.
• تەعریب و تورکاندن: گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە کوردییەکان و کۆچی زۆرەملێ، هەوڵێکی ئەنقەست بوو بۆ پچڕاندنی پەیوەندیی مرۆڤی کورد بە خاکەکەیەوە.

٤. ئاسۆکانی گۆڕان لە سەدەی بیست و یەکەمدا

بە پێچەوانەی سەدەی بیستەم، ژینگەی نێودەوڵەتی لە سەدەی بیست و یەکەمدا چەندین گۆڕانکاری بنەڕەتی بەخۆوە بینیوە کە لە بەرژەوەندیی پرسی کوردن:

• شۆڕشی زانیاری: تەکنەلۆژیا و سۆشیاڵ میدیا کۆتوبەندەکانی "ئاسیمیلاسیۆن"یان شکاندووە. پاراستنی شوناس و زمان ئێستا لە دەرەوەی دەسەڵاتی ڕەهای دەوڵەتەکاندایە.
• پێگەی دیپلۆماسی و سەربازی: ڕۆڵی کورد لە جەنگی دژی تێرۆر و سەقامگیریی ناوچەکە، کوردی لە "بزووتنەوەیەکی یاخی"یەوە گۆڕیوە بۆ "هاوبەشێکی ستراتیژی" بۆ هێزە نێودەوڵەتییەکان.
• بێداریی نەتەوەیی: گەشەی چینی ڕۆشنبیر و ڕەوەندی کوردی لە دەرەوە، فشارێکی جیهانیی دروست کردووە کە ڕێگرە لە دووبارەبوونەوەی تاوانە گەورەکانی وەک ئەنفال و کیمیاباران.

ئەنجامگیری

هەرچەندە کورد لە سەدەی بیستەمدا بەهۆی هاوپەیمانییە نهێنییەکانی پشت پەردە و بەرژەوەندییە ئابوورییەکانی زلهێزەکان، لە مافی دەوڵەتبوون بێبەش کرا و ڕووبەڕووی سڕینەوە بووەوە، بەڵام بەرگریی نەتەوەیی و گۆڕانی هاوکێشە جیهانییەکان لە سەدەی بیست و یەکەمدا، کوردستانیان کردووەتە ڕاستییەکی سیاسی کە ناتوانرێت پشتگوێ بخرێت. قۆناغی داهاتوو پێویستی بە یەکگرتوویی ناوخۆیی و بەکارهێنانی ژیرانەی ئامرازە دیپلۆماسییەکان هەیە بۆ گۆڕینی ئەم "ئومێدە" بۆ "دەستکەوتی نەتەوەیی جێگیر".

 

تورکیا لە نێوان بەرداشی ناتۆ و ململانێی ناوچەیی: داهاتووی کوردستان بە چ ئاراستەیەکدا دەچێت؟

 

تورکیا لە نێوان بەرداشی ناتۆ و ململانێی ناوچەیی: داهاتووی کوردستان بە چ ئاراستەیەکدا دەچێت؟

تورکیا وەک یەکێک لە کۆنترین و گرنگترین ئەندامانی پەیمانی باکووری ئەتڵەسی (ناتۆ)، لە ماوەی ٧٤ ساڵی ڕابردوودا (لە ساڵی ١٩٥٢ەوە) ڕۆڵێکی ستراتیژی و پڕ لە کێشمەکێشی گێڕاوە. ئەم وڵاتە کە خاوەنی دووەم گەورەترین سوپای ناتۆیە لە دوای ئەمریکا، ئێستا لە ناوەندی چەندین گۆڕانکاریی گەورەی جیهانیدایە کە کاریگەری ڕاستەوخۆیان لەسەر نەخشەی سیاسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت دۆزی کورد دەبێت.

١. تورکیا لە ناتۆ: لە هاوپەیمانێکی گوێڕایەڵەوە بۆ یاریزانێکی بەرژەوەندیخواز

تورکیا بە ناردنی ٥٠٠٠ سەرباز بۆ شەڕی کۆریا، باجی ئەندامێتی خۆی لە ناتۆ دا و توانی ببێتە قەڵایەکی گرنگ لە سەردەمی شەڕی سارددا. وەک لە مێژوودا دەردەکەوێت، ئەنقەرە تەنها بۆ ئایدیۆلۆژیا نەچووەتە ناو ئەم هاوپەیمانییە، بەڵکو ئامانجی سەرەکی دەستکەوتی ئابووری، تەکنەلۆژیای سەربازی و گەرەنتی ئەمنی بووە.

لە ئێستادا دوو ئاراستە لە ناو ناتۆدا هەوڵی ڕاکێشانی تورکیا دەدەن:

• ئاراستەی ئەمریکی (بە تایبەت تێڕوانینی ترەمپ): هەوڵ دەدات تورکیا وەک بەربەستێک لە دژی ئێران بەکاربهێنێت و بیکاتە پردێک بۆ گەیشتن بە قەوقاز و ئاسیای ناوەڕاست.
• ئاراستەی ئەوروپی (بریتانیا، فەرەنسا و ئەڵمانیا): دەیانەوێت تورکیا زیاتر بەرەو ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ڕووسیا پاڵ بنێن.

بەڵام ئەردۆغان سیاسەتی "دانیشتن لەسەر چەند کورسییەک" پەیڕەو دەکات؛ ئەو نایەوێت پەیوەندییە ئابوورییەکانی لەگەڵ ڕووسیا (گاز و گەشتیاری) فیدا بکات، لە هەمان کاتدا نایەوێت دەستبەرداری چەتری پاراستنی ناتۆش بێت.

٢. چەنگی سێکوچکەی (ئێران، ئەمریکا و ئیسرائیل)

ئاڵۆزییەکانی نێوان ئێران و ئیسرائیل گەیشتووەتە قۆناغێکی مەترسیدار. تورکیا لەم هاوکێشەیەدا پێگەیەکی هەستیاری هەیە:

• تورکیا لە ڕووی مێژوویی و مەزهەبییەوە ڕکابەری ئێرانە، بەڵام نایەوێت شەڕێکی سەرتاسەری لە ناوچەکەدا ڕووبدات کە ئابوورییەکەی دابڕوخێنێت.
• ئەگەر ئەمریکا و ئیسرائیل گوشارەکانیان بۆ سەر ئێران زیاد بکەن، تورکیا هەوڵ دەدات وەک "بەدیلێکی سەقامگیر" خۆی نیشان بدات بۆ ئەوەی پشکی شێری لە بازاڕ و وزەی ناوچەکەدا هەبێت.

٣. داهاتووی کوردستان لە نێوان ئەم بەرژەوەندییانەدا

بارودۆخی کوردستان (لە هەر چوار پارچەکە) بە توندی بەستراوەتەوە بەم کێشمەکێشانەی ناتۆ و تورکیا و ئێرانەوە:

ئەلف- ڕۆژئاوای کوردستان (سووریا):

ئەگەر تێڕوانینی ترەمپ سەرکەوێت و ئەمریکا لە سووریا پاشەکشە بکات، تورکیا ئەمە وەک دەرفەتێک دەبینێت بۆ کۆتاییهێنانی کۆتایی بە قەوارەی خۆبەڕێوەبەری کورد لەوێ. تورکیا ناتۆ بەکار دەهێنێت بۆ ئەوەی ڕەوایی بە ئۆپەراسیۆنەکانی بدات بە بیانووی "پاراستنی سنوورەکانی ناتۆ".

ب- باشووری کوردستان (عێراق):

تورکیا هەوڵ دەدات لە ڕێگەی پڕۆژەی "ڕێگەی گەشەپێدان" و ڕێککەوتنە ئەمنییەکان لەگەڵ بەغدا، هەژموونی خۆی زیاد بکات. ململانێی ئێران و ئەمریکا لە عێراقدا، وا دەکات هەرێمی کوردستان بکەوێتە ژێر گوشارێکی دوولایەنە. ئەنقەرە دەیەوێت هەرێم زیاتر بەرەو لای خۆی ڕابکێشێت بۆ ئەوەی وەک کارتێکی گوشار دژی پەکەکە و هەروەها وەک ڕێڕەوێکی وزە بۆ ئەوروپا بەکاریبهێنێت.

ج- ڕۆژهەڵاتی کوردستان:

هەر جۆرە لاوازبوونێکی ڕژێمی ئێران لە ئەنجامی شەڕ لەگەڵ ئیسرائیل، دەرفەت بۆ بزووتنەوە کوردییەکان دەڕەخسێنێت، بەڵام مەترسییەکە ئەوەیە کە تورکیا ڕێگە نادات هیچ قەوارەیەکی کوردی لەسەر سنوورەکانی دروست ببێت و لەوانەیە لەگەڵ ناتۆ یان لایەنە ناوچەییەکان ڕێکبکەوێت بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە ئەمنییەی لە ئێران دروست دەبێت.

ئەنجامگیری

داهاتووی کوردستان لەم قۆناغەدا لەسەر "تەلی گۆڕانکارییەکانە". تورکیا وەک ئەندامێکی ناتۆ، بەرژەوەندییە ئابووری و نەتەوەییەکانی خۆی دەخاتە پێش هەموو شتێک. کورد پێویستی بە یەکدەنگی و خوێندنەوەیەکی وردی هاوسەنگییەکانی نێوان (واشنتۆن - مۆسکۆ - ئەنقەرە - تاران) هەیە.

ئەردۆغان تا ئەو کاتەی یارییەکە یەکلایی نەبێتەوە، هەڵوێستی کۆتایی وەرناگرێت، بەڵام هەر کاتێک موازەنەی هێز گۆڕا، تورکیا هەوڵ دەدات لە بەرامبەر خزمەتەکانی بە ناتۆ، گڵۆپی سەوز بۆ سەرکوتکردنی زیاتری مافەکانی کورد لە ناوچەکەدا وەربگرێت. بۆیە، هۆشیاری سیاسی و دیپلۆماسی کورد لەم ساتەدا، لە هەموو کاتێک گرنگترە.

 

یەکانگیریی فیزیای مۆدێرن و فەلسەفەی کۆنی زاگرۆس

 

یەکانگیریی فیزیای مۆدێرن و فەلسەفەی کۆنی زاگرۆس

"خوێندنەوەیەکی بەراوردکاری لە نێوان دیدگای نیل دیگراس تایسۆن و میراتی فەلسەفیی یارسان و ئێزدی"

پوختە:

ئەم توێژینەوەیە هەوڵێکە بۆ دۆزینەوەی خاڵە هاوبەشەکانی نێوان فیزیای گەردوونیی هاوچەرخ (بە نوێنەرایەتی نیل دیگراس تایسۆن) و فەلسەفەی دێرینی شارستانیەتی زاگرۆس و میزۆپۆتامیا. توێژینەوەکە دەیسەلمێنێت کە چەمکە گەردوونییەکانی وەک "تۆزی ئەستێرەکان"، "بەردەوامیی وزە" و "یەکێتیی بوون"، کە ئەمڕۆ وەک دەستکەوتی زانستی مۆدێرن دەناسرێن، لە ناو جەرگەی فەلسەفەی یارسان و ئێزدیدا بە ناوی وەک "دۆنادون" و "نوری زات" هەزاران ساڵە بوونیان هەیە. ئامانجی ئەم بابەتە ناساندنەوەی مرۆڤی کوردە وەک "میراتگری داناییەکی گەردوونی" کە زانستی ئەمڕۆ تەنها دەیسەلمێنێتەوە.

---

١. پێشەکی: گەردوون لە ناوەوەی ئێمەدایە

نیل دیگراس تایسۆن، زانای بەناوبانگی ئەمریکی، دەڵێت: «ئێمە تەنها لەناو گەردووندا نین، بەڵکوو گەردوون لە ناو ئێمەدایە.» ئەم ڕستەیە کە وەک شۆڕشێکی فیکری لە ڕۆژئاوا دەبینرێت، لە ڕاستیدا دەنگدانەوەی هەمان ئەو سرودە تەمبوورانەیە کە لە چیاکانی زاگرۆسدا هەزاران ساڵە دەوترێنەوە. کاتێک زانست دەڵێت ئێمە لە "تۆزی ئەستێرەکان" دروست بووین، لە ڕاستیدا تەرجەمەی فیزیایی چەمکی "نور" و "جەوهەر" دەکات کە لە دەقە پیرۆزەکانی یارسان و ئێزدیدا وەک بنەمای ئافەرینش باس کراون.

٢. لە "تۆزی ئەستێرەکان"ەوە بۆ "دۆنادون": فیزیا وەک میتافیزیک

یەکێک لە بنەماکانی فیزیای مۆدێرن ئەوەیە کە ماددە و وزە لەناو ناچن، بەڵکوو لە شێوەیەکەوە دەگۆڕێن بۆ شێوەیەکی تر. تایسۆن باس لەوە دەکات کە ئەتۆمەکانی جەستەی ئێمە جارێک لەناو ئەستێرەیەکدا بوون و دوای مردنی ئێمەش دەبنە بەشێک لە شتێکی تر.

• ڕەگداکوتان لە فەلسەفەی کوردیدا: ئەمە ڕێک چەمکی **"دۆنادون"**ە لە فەلسەفەی یارساندا. دۆنادون تەنها بیروباوەڕێکی ئایینی نییە، بەڵکوو تێگەیشتنێکی قووڵی گەردوونییە بۆ "بەردەوامیی ژیان". مرۆڤی زاگرۆس نشین هەزاران ساڵ لەمەوبەر تێگەیشتبوو کە "مردن" بوونی نییە، بەڵکوو ئەوەی هەیە "گۆڕینی بەرگ"ە. ئەمە نیشانەی تێگەیشتنێکی پێشوەختەی مرۆڤی کوردە بۆ یاساکانی فیزیا پێش ئەوەی تاقیگەکان دروست بن.

٣. مرۆڤ وەک چاوی گەردوون: دیدگای "عالەمی ئەکبەر"

تایسۆن پێی وایە مرۆڤ ئەو ئامرازەیە کە گەردوون لە ڕێگەیەوە خۆی دەبینێت. ئەم تێڕوانینە لە فەلسەفەی ناوچەی میزۆپۆتامیادا بە چەمکی "Microcosm" یان "مرۆڤ وەک نموونەی گەردوون" ناسراوە.

لە فەلسەفەی ئێزدی و یارساندا، مرۆڤ "کورتکراوەی هەموو بوون"ە. کاتێک مرۆڤی کورد دەڵێت "خۆت بناسە تا خودا (گەردوون) بناسیت"، ئەمە ڕێک ئەو خاڵەیە کە زانست و عیرفان بەیەک دەگەن. لێرەدا تاکی کورد دەبێت شانازی بەوە بکات کە باپیرانی ئەو، گەردوونیان نەک وەک دوژمن یان شتێکی نامۆ، بەڵکوو وەک "خودی خۆیان" بینیوە.

٤. دانایی ڕەسەن وەک پردێک: لە بانتۆوە بۆ زاگرۆس

وەک چۆن دکتۆر فو-کیاو لە فەلسەفەی "بانتۆ-کۆنگۆ"دا باس لەوە دەکات کە مرۆڤ "بوونەوەرێکی وزەییە"، فەلسەفەی کوردییش لەسەر بنەمای "نور" (وزە) داڕژاوە. ئەم یەکگرتنە فیکرییەی نێوان شارستانیەتە دێرینەکان (ئەفریقا و زاگرۆس) و زانستی مۆدێرن، دەیسەلمێنێت کە مرۆڤایەتی خاوەنی یەک ڕاستییە، و کورد یەکێکە لە پارێزەرە سەرەکییەکانی ئەو ڕاستییە لە مێژوودا.

٥. ئاکاری گەردوونی و پاراستنی زەوی

تایسۆن هۆشداری دەدات لەوەی کە مرۆڤایەتی نابێت بە هۆی تەکنەلۆژیا و هوشی دەستکردەوە "هوشیاری" خۆی لەدەست بدات و زەوی فەرامۆش بکات.

• شانازیی نەتەوەیی: ئەم "ئاکارە ژینگەییە" لە ناو خوێنی کلتووری کوردیدایە. ڕێزگرتن لە چوار توخمە پیرۆزەکە (ئاو، با، خاک، ئاگر) لە ئایینە کوردییەکاندا، کۆنترین سیستەمی پاراستنی ژینگەیە لە جیهاندا. تاکی کورد هەزاران ساڵە فێری ئەوە بووە کە خاک تەنها کاڵا نییە، بەڵکوو "دایک" و بەشێکە لە "زاتی گەردوون".

ئەنجامگیری: گەڕانەوە بۆ خۆمان

ئەمڕۆ کاتێک نیل دیگراس تایسۆن قسە دەکات، مرۆڤی ڕۆژئاوایی تووشی سەرسوڕمان دەبێت، چونکە ئەوان تازە لەو حەقیقەتە تێدەگەن. بەڵام بۆ مرۆڤی کورد، ئەمە تەنها "زانست" نییە، بەڵکوو "بیرەوەریی نەتەوەیی"یە.

ئێمە وەک کورد، میراتگری فەلسەفەیەکین کە تێیدا زانست، مەعنەویەت و ژینگەدۆستی یەکپارچەن. تاکی کورد دەبێت بە شانازییەوە بزانێت کە ڕەگەکانی لە شارستانیەتێکدایە کە هەزاران ساڵ بەر لە دۆزینەوەی تێلسکۆپ، حەقیقەتی ئەستێرەکانی لە ناو دڵی خۆیدا دۆزیبووەوە. ئێمە تەنها بینەری گەردوون نین، ئێمە پارێزەری داناییەکی گەردوونیین کە ئێستا جیهان پێویستی پێیەتی.

---

پەیامی کۆتایی بۆ خوێنەری کورد:

"کاتێک سەیری ئاسمان دەکەیت، تەنها سەیری ئەستێرەکان مەکە؛ سەیری مێژووی خۆت و جەوهەری خۆت بکە. تۆ پارچەیەکی زیندووی ئەو گەردوونەی کە باوانت بە پیرۆزییان زانیوە و زانستی مۆدێرنیش ئەمڕۆ کڕنۆشی بۆ دەبات."

 

لەرەلەری ڕەسەنایەتی: گەشتێک لە جەنگەڵەکانی "بانتۆ"وە بۆ لووتکەکانی زاگرۆس

 

لەرەلەری ڕەسەنایەتی: گەشتێک لە جەنگەڵەکانی "بانتۆ"وە بۆ لووتکەکانی زاگرۆس

نووسینی: ستاڤی زێڕنووس

لە سەردەمێکدا کە تەمومژی ئایدیۆلۆژیا هاوردەکان و تارماییە مادییەکانی ڕۆژئاوا، چاوی تاکی کوردیان کوێر کردووە، پێویستە جارێکی تر چرایەک لە قووڵایی مێژووەوە هەڵکەین. گەورەترین شکستی ئێمە "نەبوونی تەکنەلۆژیا" نییە، بەڵکو ئەو "خۆکەمزانینە" کوشندەیەیە کە وای لێ کردووین وەک هەتیوێکی فیکری لەبەر دەرگای ئەندێشەی بێگانەدا بپاڕێینەوە، لە کاتێکدا لە ناو هەگبەی دێرینی خۆماندا، کلیلی گەردوونمان شاردووەتەوە.

دکتۆر فو-کیاو، لە پەرتووکە بێوێنەکەیدا سەبارەت بە کیهانناسیی "بانتۆ-کۆنگۆ"، پەردە لەسەر ڕاستییەک لادەبات کە ڕێک وەک ئاوێنەیەک بۆ ڕۆحی کورد وایە. ئەو باس لە "سێبەری ئەلیکترۆنی" (Electronic Shadow) دەکات؛ ئەو وزە لەرەلەرییەی کە مرۆڤ لە دوای خۆی بەجێی دەهێڵێت. ئەمە تەنیا تێزێکی فیزیکی نییە، بەڵکو بانگەوازێکی فەلسەفییە: "تۆ، تەنیا جەستەیەکی گۆشت و ئێسقان نیت، تۆ تیشکێکی لەرەلەرییت کە شوێنەوارت لە مێژوودا هەر دەمێنێت." کاتێک تاکی کورد ئەمە تێدەگات، ئیتر بۆچی هەست بە کەمی بکات لە بەردەم ئایدیۆلۆژیایەکدا کە مرۆڤ تەنیا وەک "کۆیلە" یان "ئامێر" دەبینێت؟

فەلسەفەی دێرینی کورد، کە ئەمڕۆ لە دەمارەکانی ئێزدیاتی، یارسان و عەلەویەتدا دەخوێنێت، هەمان ئەو "کیمیاگەرییە"یە کە فو-کیاو لە ئەفریقا دۆزییەوە. لای بانتۆکان، "مەنجەڵی جادوویی" شوێنی گۆڕینی وزە نەرێنییەکانە؛ لای ئێمەش "دیگی جەم" و "کەلامی پیر"، تاقیگەیەک بوون بۆ کوڵاندنی ڕۆح و دەرهێنانی "زێڕی حەقیقەت". ئایدیۆلۆژیا هاوردەکان هاتن و پێیان گوتین ئەمە "خورافەیە"، تەنیا بۆ ئەوەی بمانکەن بە پاشکۆیەکی بێ‌کەسایەتی. بەڵام فو-کیاو پێمان دەڵێت: "ئەو زانستەی کە سروشت و مرۆڤ و خودا بە یەک لەرەلەر دەبینێت، ڕەسەنترین جۆری زانستە."

تاکی کورد دەبێت بزانێت، ئەگەر ئەمڕۆ لە ڕووی مادییەوە لە کاروان دواکەوتووە، هۆکارەکەی "نەفامیمان" نەبووە، بەڵکو "خیانەتکردن بووە لە ئاراستەی حەوتەم". فو-کیاو دەڵێت جیهان شەش ئاراستەی هەیە، بەڵام مرۆڤی دانا ئەو کەسەیە کە "ئاراستەی حەوتەم" دەدۆزێتەوە؛ واتە گەشت بەرەو ناوەوە. کوردێک کە خۆی و مێژووە فەلسەفییەکەی نەناسێت، هەمیشە وەک پاشکۆی عەرەب، تورک یان ڕۆژئاوایی دەمێنێتەوە. بەڵام کوردێک کە بزانێت لە فەلسەفەی "دۆڕی مەکنوون"ی یارسانی و "تاوسی مەلەک"ی ئێزدییەتدا، بنەماکانی فیزیکی کوانتۆم پێش سەدان ساڵ بوونیان هەبووە، ئیتر چۆن سەری بۆ بیری وشک و هاوردە شۆڕ دەکات؟

دواکەوتوویی ڕاستەقینە، ئەوەیە کە تۆ "خۆر"ی خۆت بکوژێنیتەوە و بە دوای "تارمایی" بێگانەدا بڕۆیت. فو-کیاو وانەیەکی گەورەمان فێردەکات: "هەر گەلێک لە لەرەلەری ڕەسەنی خۆی داببڕێت، دەبێتە قوربانیی کابوسە لکێنەرەکان." ئێمە کاتێک ڕزگارمان دەبێت کە بگەڕێینەوە سەر ئەو "مەنجەڵی حیکمەتەی" خۆمان؛ کاتێک تێبگەین کە ئایینی ئێمە "عەشق و لەرەلەر" بووە، نەک "تەرس و شمشێر".

با چیتر خۆمان بە کەم نەزانین. ئێمە نەوەی ئەو کەسانەین کە پێش فیزیکی مۆدێرن، دەیانزانی جیهان لە "دەنگ" و "ڕەنگ" و "نوور" دروست بووە. وەک چۆن فو-کیاو دەڵێت: "مرۆڤ تەنیا بەشێک نییە لە گەردوون، بەڵکو گەردوونەکە خۆیەتی لە ناو جەستەیەکدا."

ئەی تاکی کورد، ئاراستەی حەوتەم بدۆزەرەوە، لەوێدا نە ئایدیۆلۆژیای هاوردە دەسەڵاتی هەیە و نە کۆت و بەندی مێژووی سەپێنراو؛ لەوێدا تەنیا تۆیت و ئەو لەرەلەرە ئەبەدییەی کە ناوی **"حەقیقەت"**ە.

خوێندنەوەیەکی بەراوردکاری لە نێوان کیهان ناسیی بانتو-کۆنگۆ و میتۆفیزیکی دێرینی کورد

 

لەرەلەری بوون و ئاراستەی حەوتەم: خوێندنەوەیەکی بەراوردکاری لە نێوان کیهان ناسیی بانتو-کۆنگۆ و میتۆفیزیکی دێرینی کورد

پێشەکی:
لە کاتێکدا زانستی مۆدێرن و فیزیکی کوانتۆم هێشتا لە لێواری دۆزینەوەی پەیوەندییەکانی نێوان ماددە و وزەدان، شارستانییەتە دێرینەکانی وەک "بانتو-کۆنگۆ" لە ئەفریقا و قوتابخانە "ئێزدی، یارسان و عەلەوییەکان" لە کوردستان، هەزاران ساڵ پێش ئێستا گەیشتبوونە ڕاستییەکی هاوبەش: گەردوون تەنیا بارستاییەکی بێدەنگ نییە، بەڵکو تۆڕێکی ئاڵۆزە لە لەرەلەر و شەپۆلی زیندوو. ئەم توێژینەوەیە هەوڵێکە بۆ هەڵماڵینی پەردە لەسەر ئەو هاوواتاییە فەلسەفییانەی کە لە کتێبەکەی دکتۆر "فو-کیاو" و فەلسەفەی باوەڕە دێرینەکانی کورددا خۆیان دەنوێنن.

تەوەرەی یەکەم: گەردوون وەک لەرەلەر (Vibrational Ontology)

دکتۆر فو-کیاو لە تێزەکەیدا جەخت لەوە دەکاتەوە کە لای گەلی بانتو، گەردوون لە ئەنجامی جووڵەیەکی لەرەلەرییەوە دروست بووە. ئەم چەمکە لە فەلسەفەی "یارسان" و "ئێزدیاتی"دا لەژێر ناوی "درکە" یان "تەجەلای نوور" بوونی هەیە.

• خاڵی هاوبەش: لای هەردوولا، "بێدەنگی" وەک مەرگ و "جووڵە" وەک ژیان پێناسە دەکرێت. لای بانتۆکان، جیهان لە "دینامیزم"دایە؛ لای کوردە یارسانەکان، جیهان لە "دۆڕ" (مروارییەکی وزەیی) تەقیوەتەوە و هەمیشە لە نوێبوونەوەدایە (گۆڕینەوەی جەمەکان).

تەوەرەی دووەم: سێبەری ئەلیکترۆنی و مێژووی وزە (The Bio-Electric Imprint)

یەکێک لە دەستکەوتە هەرە گرنگەکانی فو-کیاو، ناساندنی چەمکی "سێبەری ئەلیکترۆنی"یە؛ ئەو وزەیەی کە مرۆڤ لە دوای خۆی لە شوێنەکاندا بەجێی دەهێڵێت.

• لە ڕوانگەی کوردییەوە: ئەمە ڕێک ئەو بنەمایەیە کە فەلسەفەی "نەفەس" و **"بەرەکەت"**ی لەسەر دامەزراوە. کاتێک موریدێک دەستی "پیر" ماچ دەکات یان لە شوێنی دانیشتنی "شێخ" دادەنیشێت، لە ڕاستیدا بە دوای ئەو "سێبەرە وزەیی و ئەلیکترۆنییە"دا دەگەڕێت. لای عەلەوییەکان، چەمکی "هەق-مەحەمەد-عەلی" وەک یەکەیەکی وزەیی دەبینرێت کە لە جەستەیەکەوە بۆ جەستەیەکی تر دەگوازرێتەوە (دونادون)، ئەمەش جۆرێکە لە مانەوەی ئەو سێبەرە وزەییەی کە فو-کیاو باسی دەکات.

تەوەرەی سێیەم: مەنجەڵی جادوویی؛ تاقیگەی گۆڕینی ڕۆح

فو-کیاو باس لە "مەنجەڵ" دەکات وەک ناوەندی گۆڕینی وزە نەرێنییەکان بۆ ئەرێنی.

• لە کەلتووری کوردیدا: "دیگی پیر" یان "قازانی جەم" لە ئایینی یارسان و عەلەویەتدا، تەنیا ئامرازێکی چێشتلێنان نییە. ئەوە تاقیگەیەکی فەلسەفییە (Alchemy). وەک چۆن لە بانتۆدا مەنجەڵ هێمای "ناوکی گەردوون"ە، لای کوردیش "دیگ" هێمای یەکسانی و یەکێتییە. ئەو "کابوسە لکێنەرانەی" فو-کیاو باسی دەکات، تەنیا لە ڕێگەی ئەو "کیمیای یەکبوونە"وە (جەم) پاک دەبنەوە.

تەوەرەی چوارەم: ئاراستەی حەوتەم و شیفای ناوەکی (The 7th Direction)

لە کیهانناسی بانتۆدا، دوای شەش ئاراستە فیزیکییەکە، ئاراستەی حەوتەم بەرەو "ناوەوە"یە. ئەمە لووتکەی فەلسەفەی کوردیشە.

• بەراوردکاری: ژمارە حەوت لە میتۆلۆژیای کوردیدا (حەوتەوانە، حەوت سوار، حەوت تەبەقەی عەسمان) کلیلی گەیشتنە بە "زات". ئاراستەی حەوتەمی فو-کیاو، هەمان **"سولسولەی تەریقەت"**ە لای کورد، کە تێیدا مرۆڤ لە جیاتی گەڕان بە دوای خودا لە ئاسمانەکاندا، دەبێت "سەفەر لە وەتەن" بکات؛ واتە گەڕانەوە بۆ ناو قووڵاییەکانی خۆی بۆ دۆزینەوەی ڕاستی و تێپەڕاندنی نەخۆشییە دەروونییەکان.

ئەنجامگیری و دەرئەنجام:

بەراوردکردنی ئەم دوو جیهانبینییە دەری دەخات کە مرۆڤی کۆن (چ لە قووڵایی ئەفریقا و چ لە چیاکانی زاگرۆس) خاوەنی جۆرە زانستێک بوون کە پێی دەوترێت "زانستی یەکگرتوو" (Unified Science). ئەوان جیاوازییان لە نێوان فیزیک و میتافیزیکدا نەدەبینی.

ئەو پەیامەی دکتۆر فو-کیاو لە "کیهان‌شناسی آفریقایی"دا پێمان دەڵێت، هەمان ئەو پەیامەیە کە لە لایەن "باڵوێڵی دانای" یارسان یان "شێخ ئادی" ئێزدییەکانەوە گوتراوە: "مرۆڤ تەنیا گەردیلەیەک نییە لە گەردووندا، بەڵکو گەردوونێکی چڕکراوەیە لە ناو گەردیلەیەکدا."

ئەم تێڕوانینە فەلسەفییە ئەکادیمییە، دەمانگەیەنێتە ئەو بڕوایەی کە بۆ تێگەیشتن لە فیزیکی کوانتۆمی داهاتوو، دەبێت سەرەتا بگەڕێینەوە بۆ "سێبەرە ئەلیکترۆنییەکان" و "ئاراستەی حەوتەمی" باوباپیرانمان.

---

سەرچاوەکان بۆ قووڵبوونەوە:

1.    African Cosmologue of the Bantu-Kongo - Dr. Kimbwandende Kia Bunseki Fu-Kiau.

2.    سەرهەنگی یارسان - لێکۆڵینەوە لە دەقە پیرۆزەکانی ئەهلی حەق.

3.    میتۆلۆژیای ئێزدی - توێژینەوە لەسەر جیهانبینیی ئێزدیاتی.