لە تەڵەی یەقینە ساختەکاندا
مێشکی بەندکراو، پیرۆزکردنی دەسەڵات و پرسیاری ئازادی لە کوردستان
هەندێک زیندان بە بەرد و ئاسن دروست دەکرێن؛ هەندێکی دیکە بە وشە. لە یەکەمدا جەستە لە جووڵە دەکەوێت، لە دووەمدا ئەقڵ لە پرسیارکردن.
کاتێک چێسواڤ میلوش لە ساڵی ١٩٥٣دا کتێبی مێشکی بەندکراو بڵاو کردەوە، پرسیارێکی ناخۆشی خستە بەردەم ویژدانی سەدەی بیستەم: چۆن مرۆڤی خوێندەوار و خاوەن توانای بیرکردنەوە، دەکرێت ببێتە پاساوهێنەرەوەی سیستەمێک کە ئازادیی بیرکردنەوەی خۆی سنووردار دەکات؟ بابەتی میلوش، بە تایبەتی، تێکچوونی پەیوەندیی ڕۆشنبیر بە حەقیقەت بوو لە ژێر دەسەڵاتی ستالینیزمدا؛ تێکچوونێک کە ترس، بەرژەوەندی، باوەڕ و خۆفریودان تێیدا لە یەکتر جیاناکرێنەوە.
گرنگیی ئەم پرسیارە بۆ کوردستان لەوەدا نییە کە ئەزموونی ئێمە و ئەورووپای ڕۆژهەڵات یەکسانن؛ یەکسان نین. بەڵکوو لەوەدایە کە میلوش زمانێکمان پێدەبەخشێت بۆ ناسینەوەی میکانیزمێکی دووبارەبووەوە: ئەو ساتەی کە بیرۆکەیەک، لە ئامرازێک بۆ تێگەیشتن لە جیهانەوە، دەبێتە دەسەڵاتێک بۆ قەدەغەکردنی تێگەیشتنە جیاوازەکان.
لەو ساتەدا ئایدۆلۆژیا چیتر داوای قەناعەت پێکردن ناکات؛ داوای ملکەچبوون دەکات.
یەقین کەی دەبێتە تەڵە؟
هەموو باوەڕێک زیندان نییە و هەموو یەقینێک ساختە نییە. ژیانی مرۆڤ بەبێ متمانە بە هەندێک بەها، زانیاری و ئەزموون بەردەوام نابێت. کێشە لەوێ دەست پێدەکات کە باوەڕێک خۆی لە هەڵسەنگاندن بپارێزێت، بەڵگەی پێچەوانە وەک دوژمن بناسێنێت و پرسیارکەر بخاتە ڕیزی ناپاکان و بە لادەر یان کافر ناوزەدی بکەن.
یەقینی ساختە، لەم وتارەدا، ناوی ئەو دۆخەیە کە دەسەڵات ئەنجامی بیرکردنەوە پێشوەختە دیاری دەکات و تەنیا ڕێگە بەو پرسیارانە دەدات کە بگەنە هەمان ئەنجام. لێرەدا عەقڵ بە تەواوی ون نابێت؛ دەخرێتە خزمەتی پاساوهێنانەوە. مرۆڤ بیر دەکاتەوە، بەڵام بۆ ئەوەی ئەوە بسەلمێنێت کە پێشتر فەرمانی پێکراوە باوەڕی پێبکات.
میلوش بە چەمکی «کەتمان» ڕووناکی دەخاتە سەر جیاوازیی نێوان ئەوەی مرۆڤ لە ناخیدا بیری لێدەکاتەوە و ئەوەی لە بەردەم دەسەڵاتدا دەری دەبڕێت. لێکدانەوەکەی نیشان دەدات کە ملکەچیی دەرەکی هەمیشە بە مانای باوەڕی ناوەکی نییە؛ هەندێک جار ماسکێکی مانەوەیە.
بۆیە نابێت بێدەنگیی خەڵک بە سادەیی بە نەفامی یان ڕەزامەندی لێک بدرێتەوە. کەسێک کە مووچە، ئاسایش، کار یان ژیانی خێزانەکەی بە قسەیەکەوە بەستراوەتەوە، لە دۆخێکی یەکساندا نییە لەگەڵ ئەوەی بەبێ ترس قسە دەکات. ڕەخنەی فەلسەفی ئەگەر ئەم نایەکسانییە نەبینێت، خۆی دەبێتە شێوەیەکی دیکەی دادگاییکردنی قوربانی.
ئەم وێنەیەی میلوش کێشاویەتی، ئەمڕۆ بە تەواوی ئاوێنەی باڵانوێنی بەشێکی بەرچاو لە کۆمەڵگەی ئێمەیە لە کوردستان. ئێمە نەتەوەیەکین لە مێژووی هاوچەرخماندا لە نێوان دوو بەرداشی گەورەی ئایدۆلۆژیدا گیریان خواردووە: ئایدۆلۆژیای پیرۆزکراوی زەمینی، و ئایدۆلۆژیای چەسپاوی ئاسمانی. لە هەردوو دۆخەکەدا، ئەقڵی کوردی ڕووبەڕووی هەمان تاقیکردنەوە بووەتەوە و زۆرجار بە هەمان شێوازی قوربانییەکانی میلوش، چۆکی داداوە.
١. ئایدۆلۆژیای زەمینی: پەرستنی بتە دەستکردەکان
لە ڕەهەندە زەمینییەکەیدا، حزبی کوردی و دەستەبژێرە سیاسییەکان شوێنی ئەو دەمڕاستانەی مۆسکۆیان گرتووەتەوە کە میلوش باسیان دەکات. دروشمی بریقەدار، چەمکی بەکارهێنراو بەبێ قووڵبوونەوە (وەک «ڕزگاری»، «نەتەوەپەروەری»، «دیموکراسی» یان «نوێگەری»)، کراونەتە تەڵەیەک بۆ گەمارۆدانی هۆشیاریی کۆمەڵگە. مرۆڤی حزبییانەی ئێمە فێر نەکراوە بپرسێت «بۆچی؟»، بەڵکوو فێر کراوە چەپڵە لێبدات. کاتێک ئایدۆلۆژیای حزبی دەبێتە ئایینێکی دنیایی، کەرامەتی تاک، مێژووی ڕاستەقینەی ناوچەکە و کولتووری دەوڵەمەندی ڕەخنە و دیالۆگ دادەماڵرێت، و دەستەواژەی کورتی «سەرۆک دەزانێت» یان «حزب هەڵە ناکات» دەبێتە ئەو فەرمانەی کە عەقڵ دەخاتە دۆخی سڕبوونەوە. خەڵک لە ناخیاندا دەزانن کە کەرامەتیان بریندارە و ژیانیان تاڵان دەکرێت، بەڵام چونکە سەنگەری هۆشیاری و چەمکە فەلسەفییەکانی بەرگرییان لەدەست داوە، توانای دەربڕینی ئەو ئازارەیان نامێنێت و دەبنە دەنگدانەوەی دروشمی دەسەڵاتدار.
٢. ئایدۆلۆژیای ئاسمانی: داماڵینی شوناس بە ناوی پیرۆزییەوە
لە لایەکی ترەوە، ئایدۆلۆژیای ئاسمانی بە شێوازە دۆگماتیک و هاوردەکراوەکەی، هەمان ڕۆڵی وێرانکەر دەگێڕێت. بانگخوازانی یەقینی ڕەها دێن و بە دەنگێکی بەرز مێژوو، مۆسیقا، هەڵپەڕکێ، ئەفسانە، تەنانەت پێکەنین و جلوبەرگی دێرینی ئەم نەتەوەیە وەک «نەفامی، گوناهـ یان بێ بەهایی» دەناسێنن. تاکێکی زۆری ئەم کۆمەڵگەیە، لە بەرامبەر زمانی دەمارگرژانەی ئەواندا لەرزۆکە؛ لە دەروونیدا هەست دەکات ئەم خاکە خاوەنی سۆفیگەرییەکی مرۆڤدۆست، گۆرانییەکی پڕ لە حەسرەت و مێژوویەکی جوانە، بەڵام چونکە چەکی لۆژیک و زانینی فەلسەفیی پێنەبەخشراوە بۆ ئەوەی بڵێت:«ئایین نایەت تا مرۆڤ لە خۆی دابماڵێت، بەڵکوو دێت تا مانای پێببەخشێت»، بەرامبەر دەنگی بەرزی دەمارگیری بێ دەنگ دەبێت یان کوێرانە دەبێتە سەربازێکی بێ‌مێشکی ئەو گوتارەی کە ڕەگی خۆی پێ دەبڕێتەوە.
لێرە دا دەبێت ئاماژە بەوە بکەم کە دەستەواژەکانی «ئایدۆلۆژیای زەمینی» و «ئایدۆلۆژیای ئاسمانی» دوو وێنەی لێکدانەوەیین؛ نابێت ببنە حوکمێکی گشتی بەسەر هەموو حزبێک یان هەموو باوەڕدارێکدا. ڕێکخستنی سیاسی دەتوانێت ئامرازێکی پێویستی بەرگری لە ماف بێت، هەروەک ئایین دەتوانێت سەرچاوەی هاوسۆزی، مانا و بەرگری لە ستەم بێت.
خاڵی هاوبەش لەو کاتەدا دەردەکەوێت کە هیچ کامیان مافی هەڵەکردن بۆ خۆی دانانێت: حزبێک کە خۆی بە تاکە نوێنەری نەتەوە دەزانێت، یان لێکدانەوەیەکی ئایینی کە خۆی بە تاکە دەروازەی حەقیقەت دەناسێنێت. یەکەم، ڕەخنە دەکاتە خیانەت؛ دووەم، جیاوازی دەکاتە گوناهـ. لە هەردوو دۆخەکەدا، دەسەڵاتی مرۆڤێک بە پۆشاکی شتێکی بێ هەڵە دادەپۆشرێت.
بۆ کۆمەڵگەیەکی وەک کوردستان، کە ئەزموونی ستەمی نەتەوەیی و ملمڵانێی دەسەڵاتی ناوخۆیی تێیدا یەکتر دەبڕن، ئەم جیاکردنەوەیە بنەڕەتییە: بەرگری لە مافی نەتەوە نابێت ببێتە بەڵگەی بێ تاوانیی دەسەڵاتدارانی ناو نەتەوە؛ ڕەخنە لە دەسەڵاتی ناوخۆش نابێت ببێتە پاساو بۆ نکۆڵی لە مافی نەتەوە.
مافی گەل لە مافی حاکم فراوانترە.
کاتێک حزب شوێنی نیشتمان دەگرێتەوە
مەترسی لە بوونی حزبدا نییە؛ لە یەکسانکردنی حزب و نیشتمانە. نیشتمان ماڵی ئەوانەشە کە ئەندامی حزب نین، ئەوانەش کە دەنگ بە ئۆپۆزسیۆن دەدەن، ئەوانەش کە لە هەموو دەسەڵاتێک پرسیار دەکەن.
کاتێک سەرکردە لە هەڵسەنگاندن بەرزتر دادەنرێت، ڕابردوو دەکرێتە سەرمایەیەکی هەمیشەیی بۆ بێ لێپرسینەوەی ئێستا. قوربانیدان، کە دەبوو سەرچاوەی بەرپرسیاریی ئەخلاقی بێت، دەگۆڕدرێت بۆ مۆڵەتی دەسەڵات. لەوێوە کەسێک دەتوانێت بڵێت: چونکە دوێنێ بەرگریم کردووە، ئەمڕۆ مافی پرسیارکردنت نییە.
بەڵام مێژووی خەبات هیچ کەسێک لە حوکمی ئەخلاق و یاسا دەرناخات. ئەگەر ڕزگاری بەڵێنی گەڕاندنەوەی کەرامەتە بۆ مرۆڤ، دەبێت لە شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ ڕەخنەگرەکەدا خۆی بنوێنێت. دەسەڵاتێک کە تەنیا ستایشی خۆی دەبیستێت، زوو یان درەنگ توانای بیستنی کۆمەڵگە لەدەست دەدات.
لێرەدا زمانی سیاسییش تووشی داڕمان دەبێت. «یەکڕیزی» دەکرێتە بێدەنگی، «بەرژەوەندیی نەتەوەیی» دەکرێتە بەرژەوەندیی دەستەیەک، «سەربەخۆیی»ش دەکرێتە ئازادیی دەسەڵاتدار لە چاودێریی هاووڵاتی. کێشە تەنیا بەکارهێنانی وشەی هەڵە نییە؛ بەتاڵکردنەوەی وشەکانە لەو مانایەی کە خەڵک دەتوانن پێی مافی خۆیان داوا بکەن.
ئایین، لێکدانەوە و مافی بوون بە خۆ
لە بواری ئایینیشدا، جیاکردنەوەی باوەڕ لە دەسەڵاتی لێکدەرەوە پێویستە. هیچ مرۆڤێک، بەهۆی ئەوەی بە ناوی پیرۆزییەوە قسە دەکات، لە هەڵەکردن بێبەش نابێت. تێکەڵکردنی ئایین بە دەسەڵاتی کۆمەڵایەتیی لێکدەرەوەکانی، ڕێگە بۆ ئەوە خۆش دەکات کە ڕەخنە لە مرۆڤێک وەک هێرش بۆ سەر خودی باوەڕ پیشان بدرێت.
هەر گوتارێک کە زمان، گۆرانی، جلوبەرگ یان یادەوەریی گەلێک بە یەک حوکم سووک بکات، پێویستە بپرسێت: ئایا ئەرکی مانابەخشین بە ژیانی مرۆڤ جێبەجێ دەکات، یان ژیانەکەی لێ دەستێنێتەوە؟
بەڵام بەرگری لە کولتووریش نابێت خۆی ببێتە پیرۆزکردنی ڕابردوو. داب و نەریت و خەباتی رابردوو بە تەنیا بەڵگەی دروستی نییە. نەریتێک کە کەرامەتی ژن، ئازادیی تاک یان مافی جیاوازبوون پێشێل بکات، شایەنی ڕەخنەیە، تەنانەت ئەگەر بە زمانی دایکییشەوە بگوازرێتەوە. شوناسی زیندوو توانای چاککردنەوەی خۆی هەیە؛ شوناسی بەستوو، هەموو گۆڕانێک بە مردن دەزانێت.
کولتوور مۆزەخانەیەکی داخراو نییە. گفتوگۆیەکی بەردەوامە لە نێوان ئەوەی بووین و ئەوەی دەمانەوێت ببین.
دەرئەنجام:
فەلسەفەی تراژیدیای «مێشکی بەندکراو» لەوەدایە کە مرۆڤ دەبێتە هاوبەشی ئەو داگیرکارییەی کە بەسەریدا سەپێنراوە. کاتێک خەڵکێک خاوەنی میراتێکی مەعریفی و شیعری و ژیاریی دێرین بێت، بەڵام لە سیستەمی پەروەردە و کۆمەڵایەتیدا فێری «هزری ڕەخنەیی نەکرابێت،» هەموو دروشمێکی بێگانە، چ لە زەمینەوە هەڵقوڵابێت بە ناوی نوێگەری و حزب، چ لە ئاسمانەوە شۆڕ بووبێتەوە بە ناوی دۆگما—دەتوانێت وەک گێژەڵووکە شوناسی ڕابماڵێت.
ڕزگاربوون لەم گرێ کوێرەیە، تەنیا بە گۆڕینی ئایدۆلۆژیایەک بە ئایدۆلۆژیایەکی تر ڕوونادات، بەڵکوو بە «ڕزگارکردنی مێشک» لە کۆیلایەتی دەست پێدەکات. پێویستە مرۆڤی کورد فێر ببێت کە شکۆمەندی لە پەرستنی حزب یان دەمارگیریی کوێرانەدا نییە، بەڵکوو لە بوێریی بیرکردنەوەدایە (هەروەک کانت دەڵێت: حەقیقەت لە جانتای هیچ دەمڕاستێکی سیاسیدا نییە و لە قڕوقپی هیچ گوتارێکی پەڕگیردا نادۆزرێتەوە؛ حەقیقەت لەو ساتەوەختەدا دەترووکێت کە مرۆڤ لە خۆی دەپرسێت: «ئایا ئەوەی دەیپەرستم، شوناسم دەپارێزێت... یان دەمکوژێت تا بەسەر جەستە سڕبووەکەمدا تێپەڕێت؟»
هەر شوناسێک کە تەنیا یەک دەنگ قبوڵ بکات، بەشێک لە خەڵکی خۆی دەکاتە نامۆ. نەتەوەش کاتێک بەهێز دەبێت کە بتوانێت جیاوازییەکانی بەبێ سڕینەوەی یەکتر بەڕێوە ببات.
لەبەر ئەوە، ڕزگاربوون لە تەڵەی یەقینە ساختەکان بە گۆڕینی ناوی پیرۆزییەکان تەواو نابێت. پێویستە خودی مافی پیرۆزکردنی دەسەڵات بخرێتە ژێر پرسیار. هیچ سەرکردەیەک جێگرەوەی ویژدانی تاک نییە، هیچ حزبێک خاوەنی تاکە ڕواڵەتی نیشتمان نییە و هیچ لێکدەرەوەیەکیش خاوەنی کۆتاییی مانا نییە.
ئازادی لەوێ دەست پێدەکات کە مرۆڤ بتوانێت بڵێت: ئەمە باوەڕی منە، بەڵام مافی پرسیارت هەیە؛ ئەمە مێژووی منە، بەڵام پێویستی بە پشکنین هەیە؛ ئەمە نیشتمانی منە، بەڵام مافی تۆشە.
ئەو ڕۆژەی منداڵێک بتوانێت لە قوتابخانەدا «بۆچی؟» بپرسێت، باوەڕدارێک بەبێ ترس لە لێکدانەوەیەک ڕەخنە بگرێت و هاووڵاتییەک بەرپرسێک لێپرسینەوە بکات بەبێ ئەوەی نان یان ئاسایشی بخاتە مەترسییەوە، «ڕزگارکردنی مێشک» لە خواستێکی جوانەوە دەگۆڕێت بۆ ئەزموونێکی ڕۆژانە.
نیشتمانێکی ئازاد، تەنیا خاکێک نییە کە سنوورەکانی بپارێزرێن؛ شوێنێکیشە کە تێیدا مرۆڤ بۆ پاراستنی ژیانی، ناچار نەبێت دەنگی خۆی بشارێتەوە.
