پارادایمی میونشن ٢٠٢٦: کورد لە نێوان "بورکانی ناوچەیی" و گەڕان بەدوای شەرعییەتی نوێدا

 

پارادایمی میونشن ٢٠٢٦: کورد لە نێوان "بورکانی ناوچەیی" و گەڕان بەدوای

 شەرعییەتی نوێدا

پێشەکی: جوگرافیای لەرزۆک و دیپلۆماسیی ململانێ

ساڵی ٢٠٢٦ بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی و بۆ کورد بە تایبەتی، وەک وەستان لەسەر لێواری بورکانێکی چالاک دەست پێ دەکات. لە کاتێکدا جیهان بەدەست گۆڕانکاریی خێرای جەمسەربەندییەکانەوە دەیناڵێنێت، و ناوچەکانی ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتی کوردستان ڕووبەڕووی شەپۆلێکی نوێی ناسەقامگیری بوونەتەوە، کۆنگرەی ئاسایشی میونشن (MSC) وەک سەکۆیەک بۆ "دیپلۆماسیی قەیران" دەردەکەوێت. ئامادەبوونی هاوکاتی سەرۆک نێچیرڤان بارزانی و جەنەڕاڵ مەزڵوم عەبدی لەم کۆڕبەندەدا، تەنها بەشداریکردنێکی پرۆتۆکۆڵی نییە، بەڵکو گوزارشتە لە گۆڕانکارییەکی فەلسەفی لە چەمکی "ئەکتەری سیاسی" و "شەرعییەتی ئەمنی" لە سەدەی بیست ویەکەمدا.

١. فەلسەفەی شەرعییەت: لە "دەوڵەت-تەوەرەیی"یەوە بۆ "کاردانەوە-تەوەرەیی"

لە ڕوانگەیەکی فەلسەفییەوە، سیستەمی "وێستفالی" کە شەرعییەت تەنها بە دەوڵەتە خاوەن سەروەرەکان دەبەخشێت، لە ناوچە قەیراناوییەکاندا تووشی داڕمان بووە. ئامادەبوونی مەزڵوم عەبدی لە میونشن ٢٠٢٦، سەلمێنەری تێزێکی نوێی سیاسییە: "شەرعییەت لە ڕێگەی کاراییەوە" (Legitimacy through Efficacy).

کاتێک کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەبەردەم هەڕەشەی گرووپە توندڕەوەکان و تێکچوونی هاوسەنگیی هێزدایە، پرسیارەکە لە "کێ دەوڵەتە؟" دەگۆڕێت بۆ "کێ ئاسایش بەرهەم دەهێنێت؟". عەبدی لە میونشن وەک نوێنەری هێزێکی "نادەوڵەتی بەڵام ئاسایش-ساز" دەردەکەوێت. ئەمە گۆڕینی وێنەی فەرماندەیەک لە "شەڕڤانێکی مەیدانی"یەوە بۆ "هاوبەشێکی ستراتیژی"، شکاندنی ئەو گەمارۆ دیپلۆماسییەیە کە ساڵانێکە نەیارانی کورد هەوڵی بۆ دەدەن.

٢. دووانەگەی (بارزانی - عەبدی): یەکگرتنی "دەوڵەتمەداریی دەستووری" و "کارایی جیۆسیاسی"

ئامادەبوونی هاوکاتی نێچیرڤان بارزانی و مەزڵوم عەبدی لە میونشن، وێناکردنی تێزی "کورد وەک ئەکتەرێکی کامڵ"ە. بارزانی لێرەدا نوێنەرایەتی (De Jure Reality) یان شەرعییەتی یاسایی و دامەزراوەیی دەکات؛ ئەو وەک سەرۆکی قەوارەیەک کە خاوەن دەستوور و مێژوویەکی دیپلۆماسیی درێژخایەنە، زمانی گفتوگۆی کورد لەگەڵ "سیستەمی دەوڵەتان" ڕێکدەخاتەوە. لە بەرانبەردا، جەنەڕاڵ عەبدی نوێنەرایەتی (De Facto Authority) یان دەسەڵاتی واقیعی سەر زەوی دەکات؛ ئەو هێزەی کە لە غیابی دەوڵەتدا، ئەرکی "پاراستنی ئاساییشی جیهانی" لە ئەستۆ گرتووە. ئەم هاوکارییە ناڕاستەوخۆیە، جۆرێک لە "دابەشکردنی کاری ستراتیژی"یە؛ یەکێکیان دەرگاکانی دیپلۆماسی دەکاتەوە و ئەویتریان قورساییە ئەمنییەکان دەخاتە سەر مێزی گفتوگۆ، ئەمەش وا دەکات جیهان کورد وەک "حەقیقەتێکی سیاسیی یەکگرتوو" ببینێت نەک تەنها وەک پارچەی دابەشکراو.

ئەم دوو ئامادەبوونە پێکەوە، "کەسایەتییەکی نەتەوەیی تەواوکاری" دروست دەکەن؛ کورد وەک کارەکتەرێکی فرەڕەهەند خۆی نیشان دەدات کە هەم دەتوانێت وەک دەوڵەت ڕەفتار بکات (هەرێم) و هەم دەتوانێت لەناو هەناوى قەیرانەکاندا بەرگری لە ئاساییشی جیهانی بکات (ڕۆژئاوا).

٣. تێپەڕاندنی "جوگرافیای گۆشەگیری": میونشن وەک وەڵامێک بۆ ئەنقەرە

لە ڕووی ستراتیژییەوە، میوانداریکردنی وەفدی کورد لە ئەڵمانیا و لەژێر چاودێری ئیدارەیەکی نوێی ئەمریکادا (کە تێیدا کەسایەتییەکی وەک مارکۆ ڕوبیۆ کاریگەری هەیە)، بە واتای شکستی تیۆری "تیرۆریزەکردنی دۆزی کورد" دێت لەلایەن تورکیاوە. کاتێک وڵاتێکی وەک ئەڵمانیا (کە بەرژەوەندیی ئاڵۆزی لەگەڵ تورکیا هەیە) سەکۆی میونشن بۆ کورد دەکاتەوە، ئەوە دەسەلمێنێت کە "بەرژەوەندیی ئەمنیی ڕۆژئاوا" گەیشتووەتە قەناعەتێک: کورد نە تەنها قوربانیی بورکانی ناوچەکەیە، بەڵکو تاکە هێزە کە دەتوانێت ڕێڕەوی گەداوەکانی ئەو بورکانە بباتە سەر ئارامی.

٤. پەیامی کورد بۆ جیهان لە ساڵی ٢٠٢٦

وەفدی کورد لە میونشن هەڵگری پەیامێکی فەلسەفی-سیاسیی قووڵە: "ئێمە بەشێکین لە چارەسەر، نەک بەشێک لە پشێوی."

لە کاتێکدا ساڵی ٢٠٢٦ بە ڕووداوی ناخۆش لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای کوردستان دەستی پێکردووە، ئامادەبوونی ئەم سەرکردانە دەڵێت: کورد ئامادەیە لە "هاوکێشەی بەرگرییەوە" بگۆڕێت بۆ "هاوکێشەی بەشداریکردن لە نەزمێکی نوێی جیهانیدا". ئەمە تەنها داوای هاوکاری نییە، بەڵکو پێشنیارکردنی هاوبەشییەکی ستراتیژییە بۆ ڕێگریکردن لە تەقینەوەی گەورەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

دەرەنجام: بەرەو "سەروەریی ئەمنی"

کۆنگرەی میونشن ٢٠٢٦ بۆ کورد خاڵی وەرچەرخانە لە "دیپلۆماسیی مانەوە" بۆ "دیپلۆماسیی کاریگەری". مەزڵوم عەبدی و نێچیرڤان بارزانی لەم کۆڕبەندەدا تەنها وەک نوێنەری دوو پارچەی جیاواز دەرناکەون، بەڵکو وەک یەکەیەکی ستراتیژی وێنەی داهاتووی کورد دەکێشن. شەرعییەتی کورد چیتر تەنها لە مێژووی چەوسانەوەوە سەرچاوە ناگرێت، بەڵکو لەو "ڕۆڵە دەگمەنە" سەرچاوە دەگرێت کە لە ناو جەرگەی بورکانەکەدا بۆ پاراستنی ئاساییشی مرۆڤایەتی دەیگێڕن. ئەوەی لە میونشن ڕوو دەدات، دانپێدانانێکی بێدەنگە بەوەی کە کورد "دەوڵەتێکی بێ پاسپۆرتە" بەڵام کلیلی ئاساییشی جیهانی لە گیرفاندایە.

قەیرانی ساختار و پێویستیی ڕێنسانس لە حیزبی کوردیدا

 

لە "خانەقای سیاسییەوە" بۆ "دامەزراوەی نیشتمانی": قەیرانی ساختار و پێویستیی

 ڕێنسانس لە حیزبی کوردیدا

پێشەکی: حیزب وەک ئامراز یان وەک بت؟

لە فەلسەفەی سیاسیدا، حیزب (Party) وەک ئامرازێک  پێناسە دەکرێت بۆ ڕێکخستنی ئیرادەی گشتی و گەیشتن بە ئامانجە نەتەوەیی و مرۆییەکان. بەڵام لە واقیعی کوردیدا، حیزب لە "ئامراز" بوونەوە گۆڕاوە بۆ "ئامانج". لێرەوە "پیرۆزکردنی حیزب" دەست پێ دەکات. کاتێک حیزب دەبێتە ئامانج، چیتر خزمەتی کۆمەڵگە ناکات، بەڵکو کۆمەڵگە دەخاتە خزمەت مانەوەی خۆی. ئەمە ئەو خاڵە جەوهەرییەیە کە وای کردووە حیزبی کوردی لە قالبی مۆدێرن تێپەڕ نەکات.

١. تێپەڕین لە "موریدی سیاسی" بەرەو "هاووڵاتی هۆشیار"

یەکێک لە گرفتە هەرە گەورەکانی ساختاری حیزبی کوردی، پاشخانە "کلاسیک و سووفیگەرییەکەیەتی". ئەگەرچی ناوی حیزبەکان مۆدێرنن، بەڵام پەیوەندیی نێوان "سەرکردە و کادر" زۆرتر لە پەیوەندیی نێوان "پیر و مورید" دەچێت. لەم جۆرە پێکهاتەیەدا، ڕەخنە دەبێتە "کوفر" و گوێڕایەڵی دەبێتە "ئیمان".

لە سەردەمی تەکنەلۆژیا و سۆشیال میدیادا، تاکی کورد لە ڕووی مەعریفییەوە "کۆت و زنجیرە کانی حیزب"ی شکاندووە. ئێستا تاکی کورد لە دەرەوەی ژوورە داخراوەکانی حیزب، دەستی بە زانیاری و جیهانبینینێکی فراوان دەگات. لێرەدا درز دروست بووە: تاک مۆدێرنە و حیزب کلاسیکە. ئەمەش وای کردووە حیزب نەتوانێت نوێنەرایەتیی خەونە ڕاستەقینەکانی نەوەی نوێ بکات.

٢. شەرعییەتی شەقام و فەلسەفەی خۆبەڕێوەبەری

وەک لە ماوەی پێشودا دیتمان ، ئەزموونی پشتیوانی لە "ڕۆژئاوا" و جووڵە خۆرسکەکانی گەلی کورد لە کاتی تەنگانەدا، سەلمێنەری ڕاستییەکی فەلسەفین: "ئیرادەی گشتی  لە ئیرادەی حیزبی گەورەترە."

"گەل  خۆی دەتوانێت ڕێکبخات"، وەک لە پشتیوانی گەل بۆ رۆژئاوا ی کوردستان دیتمان،ئەو خۆرسکەی هاوڵاتیانی کوردستان،  وەرچەرخانێکی فەلسەفییە لە "حیزب-تەوەری"یەوە بۆ "کۆمەڵگە-تەوەری". ئەمە مانای ئەوەیە کە حیزب کاتێک شەرعییەتی هەیە کە "زمانحاڵی" گەل بێت، نەک "سەرپەرشتیاری" گەل. کاتێک حیزب دەبێتە بەربەست لەبەردەم یەکێتیی نەتەوەییدا، گەل بە شێوەیەکی خۆرسک ساختارەکان دەبەزێنێت، چونکە "روحی زاگرۆسی" و هەستی کوردایەتی، لە بەرژەوەندیی حیزبی قووڵتر و دێرینترە.

٣. مۆدێرنیزەکردنی حیزب لەسەر بنەمای "ناسنامەی زاگرۆسی"

بۆ ئەوەی حیزبی کوردی ببێتە جێگەی متمانەی تاک، پێویستە "سەنتێز"ێکی نوێ لە نێوان میتۆدی ئەکادیمی و رووحی کوردەواریدا دروست بکات:

لە ڕووی ساختارەوە: پێویستە لە "هەرەمی دەسەڵاتی تاکەکەسی"یەوە بگۆڕێت بۆ "سیستەمی دامەزراوەیی". بڕیارەکان دەبێت لە ئەنجامی توێژینەوەی ئەکادیمی و پێویستییەکانی خەڵکەوە بێن، نەک ویستی سەرکردەکان.

لە ڕووی فەلسەفییەوە: دەبێت "کوردبوون" وەک مۆدێلێکی مرۆیی و دیموکراسی پێناسە بکاتەوە. ناسنامەی زاگرۆسی تەنیا جوگرافیا نییە، بەڵکو فەلسەفەیەکە بۆ "بەرگری، ژیانەوە و پێکەوەژیان". حیزب دەبێت ببێتە پارێزەری ئەم ناسنامەیە، نەک بازرگانیکردن پێوەی.

٤. دەرەنجام: حیزب وەک "پرد" نەک وەک "بنبەست"

ئەگەر حیزب نەبێتە کەرەستەیەک بۆ گەیشتن بە ئازادی و دادپەروەری، دەبێتە "بەڵا" وەک چۆن لە زۆر قۆناغدا بووەتە هۆی دابەشبوونی وزەی نەتەوەیی. مێژووی سەدەی ڕابردوو و گۆڕانکارییەکانی جیهان پێمان دەڵێن کە "سەردەمی حیزبی چوارچێوەدار" کۆتایی هاتووە. ئێستا سەردەمی "بزووتنەوەی جەماوەریی هۆشیار"ە.

حیزبی کوردی ئەگەر بیەوێت بمێنێتەوە، دەبێت "خۆکوژیی سیاسی" بکات؛ واتە ساختارە کۆنەکەی بکوژێت بۆ ئەوەی لە ناو ڕۆحی نوێی گەلدا لەدایک ببێتەوە. تەنیا ئەو کاتە تاکی کورد "حەز دەکات" ببێتە ئەندام، کاتێک هەست بکات حیزبەکەی نەک تەنیا بۆ "کوردستان"، بەڵکو بۆ "کەرامەتی مرۆیی" و "بەرەو پێشبردنی وڵات" کار دەکات.

کۆتا وتە:

وەک چۆن ئاو ئەگەر ڕانەماڵێت دەبێتە زۆنگاو، حیزبیش ئەگەر سەرلەنوێ خۆی پێناسە نەکاتەوە، دەبێتە زیندانێک بۆ بیرکردنەوە. کاتی ئەوە هاتووە حیزب لە "خانەقایەکی داخراوەوە" ببێتە "زانکۆیەکی کراوە" بۆ بونیادنانی نیشتمان.

ئێستاتیکای ساختەکردن: شێواندنی مێژووی کورد و قەیرانی شوناس لای دەوڵەت-نەتەوەی تورک

 

ئێستاتیکای ساختەکردن: شێواندنی مێژووی کورد و قەیرانی شوناس لای

 دەوڵەت-نەتەوەی تورک

دەستپێک: مێژوو وەک چەکێکی سیاسی

مێژوو تەنها تۆمارکردنی ڕووداوەکانی ڕابردوو نییە، بەڵکو لە دیدگای فەلسەفەی سیاسیدا، ئامرازێکە بۆ شەرعییەت دان بە "هەبوون" لە ئێستادا. دەوڵەت-نەتەوە مۆدێرنەکان، بەتایبەت ئەو دەوڵەتانەی لەسەر خاکی گەلانی تر وەک "نیشتەجێبووی نوێ" (Settlers) دەرکەوتوون، هەمیشە دوچاری جۆرێک لە "دڵەڕاوکێی مێژوویی" دەبنەوە. تورکیا، وەک میراتگری ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، نموونەیەکی هەرە دیاری ئەم قەیرانەیە. لێرەدا، شێواندنی مێژووی کورد تەنها هەڵەیەکی تەکنیکی نییە، بەڵکو ستراتیژێکی "ئۆنتۆلۆژی"یە بۆ سڕینەوەی ڕەسەنایەتی خاوەنماڵ و گۆڕینی داگیرکەر بۆ "خاوەنی مێژوویی".

١. قەیرانی شوناس: لە ئاسیای ناوەڕاستەوە بۆ ئەنادۆڵ

تورکەکان وەک هێزێکی کۆچەری لە ئاسیای ناوەڕاستەوە بەرەو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هاتن. هەرچەندە توانییان لە ڕێگەی دەسەڵاتی سەربازییەوە گەورەترین ئیمپراتۆریەتی ئیسلامی (عوسمانی) دابمەزرێنن، بەڵام هەمیشە لە ڕووی "ڕەگ و ڕێساوە" هەستیان بە بێگانەیی کردووە. کاتێک تورک ئاوڕ لە ڕابردوو دەداتەوە، دەبینێت پێش هاتنی ئەو، کورد، ئەرمەن، یۆنانی و سریانییەکان خاوەنی شارستانییەت و خاک بوون.

ئەم ڕاستییە دەبێتە هۆی دروستبوونی "گرێی کەمی" (Inferiority Complex) لە هەمبەر مێژوودا. بۆ چارەسەری ئەمەش، تورک پەنا دەباتە بەر "دزینی مێژوو". دەیانەوێت پاشخانێکی کلتووری و مێژوویی بۆ خۆیان دروست بکەن کە تێیدا نەک وەک داگیرکەر، بەڵکو وەک "نەوەی ڕەسەنی ئەم خاکە" دەربکەون. ئەمە هەمان ئەو سیاسەتەیە کە عەرەبەکانی عێراق و سوریا و فارسەکانی ئێران بەرامبەر کورد پەیڕەویان کردووە؛ واتە هەوڵدان بۆ توانەوەی شوناسی کوردی لەناو شوناسی سەردەستدا.

٢. مێژووی دزراو: نموونەی ئیبن کەسیر و شێواندنی دەق

ئەو بەڵگەیەی پڕۆفیسۆر د. مستەفا دەمیرچی، مامۆستای مێژوو لە زانکۆی سەلجوق کە لە سۆشیال میدیا و ڤیدیۆکەمان دیت، ئاماژە بە ساختەکاریەکی بێ وێنە دەکات، ئەم دەسکارییە مێژوییە لوتکەی ئەو چەواشەکارییە ئەکادیمییە نیشان دەدات کە لە تورکیادا بەڕێوە دەچێت. گۆڕینی وشەی "کورد" بۆ "تورک" لە وەرگێڕانی کتێبەکەی (ئیبن کەسیر)دا، تەنها خیانەتێکی زانستی نییە، بەڵکو پرۆسەیەکی "پاکتاوی نەژادیی مێژوویی"یە.

کاتێک دەزگا ئەکادیمییەکانی دەوڵەت، مێژوونووسێکی گەورەی وەک ئیبن کەسیر سانسۆر دەکەن و ناوی نەتەوەیەک دەسڕنەوە، دەیانەوێت نەوەکانی داهاتووی تورک و تەنانەت کوردیش وا تێبگەن کە هەرچی دەستکەوت و ناوبانگ و قارەمانییەتییەک لەم ناوچەیەدا هەبووە، هی تورک بووە. ئەمە هەوڵێکە بۆ شەرعییەت دان بەو دەسەڵاتە سیاسییەی کە لەسەر بنەمای نکۆڵیکردن لە "ئەویتر" (کورد) دامەزراوە.

٣. فەلسەفەی سڕینەوە: بۆچی مێژووی کورد دەدزرێت؟

دزینی مێژووی کورد لەلایەن تورکەوە لەسەر سێ بنەمای فەلسەفی کار دەکات:

یەکەم: سڕینەوەی بەڵگەی خاوەندارێتی: بە سڕینەوەی ناوی کورد لە دەقە کۆنەکاندا، تورک دەتوانێت ئیدیعای ئەوە بکات کە کورد "گەلێکی بێ مێژوو" یان "کۆچەری کێوی"ن و هیچ مافێکی مێژووییان لەسەر خاکەکە نییە.

دووەم: نەتەوەسازیی دەستکرد: تورک پێویستی بەوەیە قارەمانەکانی ناو مێژووی ئیسلامی و ناوچەیی (وەک سەڵاحەدینی ئەیوبی و زاناکانی تر) بە هی خۆی ناوزەند بکات تا بتوانێت شوناسێکی شکۆدار بۆ نەتەوەکەی لە ئەنادۆڵ و کوردستاندا دابتاشێت.

سێیەم: شاردنەوەی ڕاستی داگیرکاری: کاتێک مێژوو دەگۆڕدرێت، وێنەی "تورکی داگیرکەر" دەگۆڕێت بۆ "تورکی خاوەنماڵ". ئەمەش وادەکات هەر جۆرە داواکارییەکی کورد بۆ مافی چارەی خۆنووسین، وەک "یاخیبوونی نامۆکان" وێنا بکرێت.

٤. بەراوردکارییەک لەگەڵ دراوسێکان

ئەم مۆدێلە لە شێواندنی مێژوو، لای فارس و عەرەبیش بوونی هەبووە. لە عێراق و سوریای سەردەمی بەعس، هەوڵدرا مێژووی میزۆپۆتامیا بە تەواوی بکرێتە "عەرەبی". لە ئێرانیشدا، زۆرجار کورد وەک "فارسی ڕەسەن" یان "پاشکۆی کلتووریی ئێران" پێناسە دەکرێن تا مافە نەتەوەییەکانیان لێ زەوت بکرێت. بەڵام تورکیا لەم بوارەدا ڕادیکاڵتر بووە؛ چونکە تورکەکان بە پێچەوانەی فارس و عەرەبەکان، هیچ پەیوەندییەکی ڕەگەزیی دێرینیان بەم ناوچەیەوە نەبووە، بۆیە ناچار بوون "مێژوویەکی تەواو ساختە" (وەک تیۆری مێژووی تورک (rk Tarih Tezi üTدابهێنن کە دەڵێت هەموو شارستانییەتەکانی جیهان ڕەگەکەیان دەچێتەوە سەر تورک!

ئەنجامگیری

وتەکانی د. مستەفا دەمیرچی، دانپێدانانێکی گرنگە لەناو جەرگەی سیستەمی ئەکادیمیی تورکیاوە کە چۆن دەوڵەت بە مەبەست مێژوو "پێناسە دەکاتەوە". تورکەکان دەزانن کە ئەگەر مێژوو وەک خۆی بمێنێتەوە، ئەوا ئەوان تەنها وەک "کۆچەرێکی سەرکەوتوو" دەردەکەون کە خاکی گەلانی تریان داگیرکردووە. بۆیە، دزینی مێژووی کورد بۆ ئەوان تەنها ئارەزوویەک نییە، بەڵکو "پێویستییەکی مان و نەمانە" بۆ پاراستنی شوناسی دەوڵەتەکەیان.

لێرەوە ئەرکی توێژەرانی کورد و ناوەندە ئەکادیمییەکانە کە بە گەڕانەوە بۆ دەقە ڕەسەنەکان (وەک دەقە عەرەبییە ڕەسەنەکەی ئیبن کەسیر)، ئەم دەمامکە لەسەر ڕووی مێژوونووسیی تورک لاببەن و ڕاستییەکان بۆ جیهان ئاشکرا بکەن. مێژوو، چەندە بێدەنگ بکرێت، دواجار لە ڕێگەی بەڵگەکانەوە زمان دەگرێتەوە.

زانیاری وەک بنەمای ئاسایشی نەتەوەیی؛ دامەزراندنی ناوەندی کوردی بۆ توێژینەوەی ستراتیژی و سۆسیۆلۆژیای "ئەویتر"

ناونیشانی تێز: زانیاری وەک بنەمای ئاسایشی نەتەوەیی؛ دامەزراندنی ناوەندی کوردی بۆ توێژینەوەی ستراتیژی و سۆسیۆلۆژیای "ئەویتر"

 

١. کورتەی تێز (Abstract)

ئەم پڕۆژەیە پێشنیاری دامەزراندنی دامەزراوەیەکی ئەکادیمی-ستراتیژی دەکات کە ئامانجی سەرەکیی بریتییە لە گۆڕینی "زانیاری" بۆ "هێز". لە جیهانی هاوچەرخدا، سەرکەوتنی وڵاتان تەنها بە چەک نییە، بەڵکو بە تێگەیشتنە لە سایکۆلۆژیا، کلتور، و پەیکەری کۆمەڵایەتی نەیارەکان. لێرەوە، کورد پێویستی بە دامەزراوەیەک هەیە کە "نەتەوەکانی دەوروبەر" بە شێوەیەکی زانستی بخوێنێتەوە بۆ ئەوەی سیاسەتی دەرەوەی خۆی لەسەر بنەمای واقیع (Realpolitik) دابڕێژێت، نەک لەسەر بنەمای دروشم و سۆز.

 

٢. کێشەی توێژینەوە (Problem Statement)

کورد لە مێژووی نوێدا زۆرجار بووەتە "قوربانیی نەزانی" (The Victim of Ignorance). ئەم نەزانییە لە دوو ئاستدایە:

ئاستی ناوخۆ: نەبوونی داتای ورد لەسەر تواناکانی خۆمان.

ئاستی دەرەکی: تێنەگەیشتن لە سایکۆلۆژیا و ستراتیژیی وڵاتانی داگیرکەر.

 

نموونەی "شۆڕشی ڕۆژئاوا" و دروشمی "برایەتی گەلان" نیشانیدا کە کاتێک هێزێکی سیاسی بەبێ خوێندنەوەی سۆسیۆلۆژیای عەرەبی ناوچەکە و بێ متمانەیی مێژوویی مامەڵە دەکات، پتانسیلێکی گەورەی نەتەوەیی بە فیڕۆ دەدات و لە کۆتاییدا ڕووبەڕووی خیانەتی ستراتیژی دەبێتەوە.

 

٣. چوارچێوەی تیۆری (Theoretical Framework)

ئەم پڕۆژەیە پشت بە دوو تیۆری سەرەکی دەبەستێت: 

تیۆری مەعریفە و دەسەڵات (Michel Foucault): کە دەڵێت "زانین هێزە". هەرکەسێک زانیاریی زیاتری لەسەر بەرامبەرەکەی هەبێت، توانای کۆنترۆڵکردنی زیاتری هەیە.

تیۆری عەسەبیەت (Ibn Khaldun): بۆ تێگەیشتن لەوەی چۆن خێڵ و مەزهەب لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەبنە بزوێنەری دەسەڵاتی سیاسی.

 

٤. پایە ستراتیژییەکانی زانکۆ پێشنیارکراوەکە

پێویستە ئەم دامەزراوەیە لەسەر ئەم بەشانە کار بکات: 

ئەلف: بەشی "نەیارناسی" (Adversary Studies) 

سۆسیۆلۆژیای تورکیا: خوێندنەوەی ململانێی کەمالیزم و ئیسلامیزم، و کاریگەریی عەقڵییەتی پانتۆرانیزم لەسەر پرسی کورد.

ئێرانناسیی ستراتیژی: لێکۆڵینەوە لە ئەزموونی ئێران لە دروستکردنی "بریکاری ناوخۆیی" (Proxy Forces) و چۆنیەتی بەکارهێنانی کلتور بۆ هەژموونی سیاسی.

سایکۆلۆژیای عەرەب: جیاکردنەوەی عەقڵییەتی دەشتەکی (الأعراب) لە عەقڵییەتی شارستانی، و خوێندنەوەی پێگەی "کورد" لە کولتوری عەرەبیدا (لە ئەدەب، ئایین و مێژوویانەوە).

 

بە: دیپلۆماسیی زانیاری (Information Diplomacy)

پەروەردەکردنی کادرێک کە تەنها زمان نەزانێت، بەڵکو "کۆدی کلتوری" وڵاتانی دەوروبەر بزانێت. کاتێک دیپلۆماتێکی کورد لەگەڵ بەرپرسێکی تورک یان عەرەب دادەنیشێت، دەبێت لە ڕێگەی مێژوو و ئایین و خاڵە لاوازەکانیانەوە قسەیان لەگەڵ بکات.

 

ج: ڕەتکردنەوەی ئایدۆلۆژیا سۆزدارییەکان

ئەرکی ئەم ناوەندە ئەوەیە کە "سیاسەتی کوردی" پاک بکاتەوە لەو تێزە چەواشەکارانەی کە لەگەڵ واقیعی کۆمەڵایەتی ناوچەکە یەکناگرنەوە (وەک برایەتییەکی بێ مەرج کە لەسەر حیسابی خاکی نیشتمان بێت).

 

٥. میتۆدۆلۆژیای کارکردن (Methodology)

کۆکردنەوەی داتا (Big Data): دروستکردنی ئەرشیفێکی گەورە لەسەر هەموو خێڵ، کەسایەتی، و حزبەکانی وڵاتانی دراوسێ.

توێژینەوەی مەیدانی: ناردنی توێژەر بە ناسنامەی جیاواز بۆ ناو قوڵایی وڵاتانی دەوروبەر بۆ تێگەیشتن لە گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان.

سیناریۆسازی (Scenario Planning): داڕشتنی سیناریۆ بۆ ٥٠ ساڵی داهاتوو؛ بۆ نموونە: "ئەگەر ڕژێمی سووریا گۆڕا، پێگەی کورد چۆن دەبێت؟"

 

٦. دەرئەنجام و ئامانجی کۆتایی (Expected Outcomes)

پاراستنی نەوەکانی داهاتوو: چیتر نەوەکانی دوای ئێمە نابنە سووتەمەنی بۆ دروشمی بریقەدار. 

سەربەخۆیی بڕیار: کاتێک کورد خاوەنی داتا بێت، دەتوانێت هاوپەیمانییەکانی لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی نەتەوەیی هەڵبژێرێت، نەک لە ژێر فشاری وڵاتان. 

لە قوربانییەوە بۆ کارەکتەر: گۆڕینی کورد لە نەتەوەیەک کە تەنها "پلانە ١٠٠ ساڵەییەکان"ی لەسەر جێبەجێ دەکرێت، بۆ نەتەوەیەک کە خۆی بەشێکە لە داڕشتنی نەخشەی ناوچەکە.

 

پوختەی ئەکادیمی:

ئەم پڕۆژەیە داوا دەکات کە "زانکۆ" لە کوردستاندا لە شوێنێکی بڕوانامەبەخشینەوە بگۆڕێت بۆ "ناوەندی مێشک" (Think Tank) کە پارێزگاری لە مانەوەی نەتەوەیی دەکات. وەک چۆن دیتمان لە سۆشیال میدیا و تی ڤیەکاندا کە عەرەبەکانی رەقە و دێرەزورتەنانەت قەبری مردوەکانیان کە لە تەنیشت و ریزی شەڤانانی کورد بوون، هەڵدایەوە ، گواستنەوەی تەرمی عەرەبەکان لە تەنیشت شەرڤانان تەنها ڕووداوێکی ئاسایی نییە، بەڵکو "پەیامێکی سۆسیۆلۆژی" قووڵە کە دەڵێت: "ئێمە تەنانەت لە مردنیشدا لەگەڵتان نین"؛ بۆیە پێویستە کوردیش فێری ئەم "واقیعییەتە" بێت و ستراتیژیی خۆی لەسەر بنەمای ئەم ڕاستیانە دابڕێژێت.

مێتافیزیکی گەڕانەوە و دیالێکتیکی جوامێری: خوێندنەوەیەک بۆ داستانی "عەڤدی" و "عەبدی"

 

مێتافیزیکی گەڕانەوە و دیالێکتیکی جوامێری: خوێندنەوەیەک بۆ داستانی "عەڤدی" و "عەبدی"

پێشەکی

لەنێوان دەروێش عەڤدی (سەدەی ١٨) و مەزڵۆم عەبدی (سەدەی ٢١)، سێ سەدە کات وەستاوە، بەڵام مێژوو وەک شریتێکی سینەمایی خۆی دووبارە دەکاتەوە. ئەم دووبارەبوونەوەیە تەنها ڕێککەوتێکی مێژوویی نییە، بەڵکو دەکرێت لە چوارچێوەی فەلسەفەی "کاتی هەڵقەیی" (Cyclical Time) بخوێنرێتەوە کە ڕەگێکی قووڵی لە ئایینە دێرینەکانی کورداندا (ئێزیدی و یارسان) هەیە. لێرەدا هەوڵ دەدەین نیشانی بدەین چۆن ئەم "کراسگۆڕین"ە مێژووییە، کورد دەخاتە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی سەخت: چۆن نیشتیمان بپارێزێت ، و چۆن جوامێرییەکەی نەبێتە تەڵەیەک بۆ فریودانی؟

١. فەلسەفەی کات: لە "کراسگۆڕین"ەوە بۆ "دۆنادۆن"

لە ئایینی ئێزیدیدا چەمکی "کراسگۆڕین" و لە یارسانیدا چەمکی "دۆنادۆن" (گۆڕینی بەرگ بە بەرگ)، بنەمای تێگەیشتنن لە گەردوون. بەپێی ئەم فەلسەفەیە، "حەقیقەت" نامرێت، بەڵکو لە سەردەمە جیاوازەکاندا لە جەستە و سیمای جیاوازدا دەردەکەوێتەوە.

داستانی دەروێش و مەزڵۆم، بەرجەستەبوونی ئەم فەلسەفەیەیە. ئەوەی لە دەشتی "هەران" لە سەردەمی عوسمانیدا ڕوویدا، ڕێک لە "ڕەققە و دێرزوور"ی سەردەمی داعش و جۆلانیدا دووبارە بووەوە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە زەمەن لەسەر خاکی کوردستان هێڵێکی ڕاست نییە بەرەو پێشەوە، بەڵکو بازنەیەکە کە تێیدا "جوانیی کوردانە" و "خەنجەری نامۆکان" هەمیشە بە یەک دەگەنەوە.

٢. پارادۆکسی جوامێری و خیانەتی جوگرافیا

کورد خاوەنی تایبەتمەندییەکی ئەخلاقییە کە ناوم ناوە "بەزەیی زاگرۆسی". ئەم بەزەییە لە هەردوو داستانەکەدا وەک ڕەگەزێکی سەرەکی دەردەکەوێت:

لە ئاستی مرۆیی: ڕزگارکردنی هۆزە ئەعڕابەکان لە مەرگی مسۆگەر (وشکەساڵی لە سەردەمی دەروێش و داعشی لە سەردەمی مەزڵۆم).

لە ئاستی سیاسی: پێدانی مافی ژیان و نیشتەجێبوون لەسەر خاکی کوردان.

بەڵام کێشە ئەکادیمییەکە لێرەوە دەست پێدەکات؛ کاتێک "جوامێریی ئەخلاقی" دەبێتە جێگرەوەی "ستراتیژیی سیاسی". لە هەردوو حاڵەتەکەدا، ئەوەی خیانەتی لە "عەڤدی و عەبدی" کرد، تەنها مرۆڤەکان نەبوون، بەڵکو "سەرزەمین" بوو. چاڵی مشک لە دەشتی هەران و چاڵی خیانەت لە دێرزوور، یەک مانایان هەیە: متمانەکردن بەوخەڵکەی کە مێژوویەکی هاوبەشیان لەگەڵت نییە، تەڵەیەکی کوشندەیە.

٣. برایەتی کوردان: تێپەڕاندنی سنووری ئایین

خاڵێکی گەشی ئەم خوێندنەوەیە، یەکێتی نەتەوەییە. دەروێش (ئێزیدی) بۆ پاراستنی تەمەر پاشا (موسڵمان) شەهید دەبێت. سێ سەدە دواتر، گەنجانی هەولێر، سلێمانی، ئامەد و سنە، بۆ پاراستنی کۆبانی و ڕۆژاڤا دەبنە یەک دەنگ. ئەمە نیشان دەدات کە "ناسنامەی نەتەوەیی" کوردان، تاقە هێزێکە کە دەتوانێت بازنەی نەگریسی مێژوو بشکێنێت.

٤. کورد چی بکات؟ (بەرەو ستراتیژییەکی نوێ)

بۆ ئەوەی نەبینە قوربانی سادەیی خۆمان، پێویستە ئەم سێ خاڵە وەک بنەمایەکی فەلسەفی و سیاسی پەیڕەو بکەین:

یەکەم: گۆڕینی "بەزەیی" بۆ "گرێبەست": کورد دەبێت لەوە تێبگات کە پەیوەندی لەگەڵ نەتەوەکانی تر نابێت لەسەر بنەمای "سۆزی جوامێرانە" بێت، بەڵکو دەبێت لەسەر بنەمای "بەرژەوەندی و گرێبەستی سیاسی" بێت. یارمەتیدانی ئەوی دی (ئەعڕاب یان هەر نەتەوەیەکی تر) دەبێت مەرجدار بێت بە ڕێزگرتن لە سەروەریی خاکی کوردستان.

دووەم: دیاریکردنی سنووری ئەخلاقی و جوگرافی: پێویستە کورد "خاکی خۆی" بپارێزێت و تێیدا سیستەمێکی دیموکراسی بونیاد بنێت، بەڵام نابێت ئەرکی ڕزگارکردنی "هەموو جیهان" بگرێتە ئەستۆ لەسەر حیسابی خوێنی گەنجانی خۆی. 

سێیەم: متمانە بە "هێزی ناوخۆیی": وەک چۆن "هەدمان" (ئەسپەکەی دەروێش) بە چاڵی ناوخۆیی شکێنرا، مەزڵۆم عەبدی و سەرکردایەتی کوردیش دەبێت بزانن کە هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی (وەک ئەمریکا و ڕووسیا) کاتیین. تاقە هاوپەیمانی هەمیشەیی، یەکێتی ناوخۆیی و هێزی پاراستنی نەتەوەییە.

کۆتایی

مێژوو بۆ کورد "تەکرارە"، چونکە ئێمە هێشتا بە هەمان "دڵە گەورەکەی زاگرۆس"ەوە سیاسەت دەکەین. بۆ ئەوەی داستانی مەزڵۆم عەبدی نەبێتە کۆتاییەکی تراژیدی وەک ئەوەی دەروێش، پێویستە فێری "ساردیی عەقڵ" ببین. ئێمە نامانەوێت خاکی کەس داگیر بکەین، بەڵام ڕێگەش نادەین جوامێریمان ببێتە ڕێگەیەک بۆ داگیرکردنەوەی خاکەکەمان. ئێمە بە دەروێش و مەزڵۆمەوە سەربەرزین، بەڵام کاتی ئەوە هاتووە مێژوو لە بازنەوە بگۆڕین بۆ هێڵێکی ڕاست بەرەو سەربەخۆیی و مانەوە.***

فەلسەفەی هەرەوەز: لە هاوکاریی کۆمەڵایەتییەوە بۆ ڕزگاریی نیشتمانی و سەربەخۆ

 

فەلسەفەی هەرەوەز: لە هاوکاریی کۆمەڵایەتییەوە بۆ ڕزگاریی نیشتمانی و

 سەربەخۆ

پێشەکی

"هەرەوەز" تەنیا شێوازێکی کارکردنی بەکۆمەڵ نییە لە گوندەکانی کوردستاندا، بەڵکو دیاردەیەکی کۆمەڵناسی و فەلسەفییە کە ڕەگەکەی دەچێتەوە سەر شارستانییەتی زاگرۆس. ئەم چەمکە گوزارشت لە "گرێبەستێکی کۆمەڵایەتیی نەنوسراو" دەکات کە لەسەر بنەمای متمانە، هاوسۆزی و بەرژەوەندیی گشتی بونیاد نراوە. لە کاتێکدا داگیرکەرانی  کوردستان تەنیا خاکیان نەکردووەتە ئامانج، بەڵکو هەوڵی هەڵوەشاندنەوەی ناوەوەی تاکی کوردیان داوە، زیندووکردنەوەی هەرەوەز دەبێتە پێویستییەکی حەتمی بۆ تێپەڕاندنی کویلایەتی و گەیشتن بە سەربەخۆیی.

١. ئۆنتۆلۆژیای هەرەوەز: "ئێمە" لە بەرامبەر "من"

لە فەلسەفەی هەرەوەزدا، "تاک" بوونێکی دابڕاو نییە، بەڵکو لە چوارچێوەی "کۆ"دا مانا پەیدا دەکات. ڕژێمە داگیرکەرەکان هەمیشە ستراتیژی "پەرت بکە و زاڵ بە " (Divide and Rule) بەکاردەهێنن. ئەوان هەوڵ دەدەن تاکی کورد بکەنە بوونەوەرێکی گۆشەگیر، بەرژەوەندیخواز و چاوەڕوان، کە بۆ بژێوی ژیانی تەنیا چاوی لە دەستی داگیرکەر بێت.

هەرەوەز ئەم هاوکێشەیە تێکدەشکێنێت. کاتێک مرۆڤەکان فێر دەبن بەبێ بەرامبەری مادی و بەبێ چاوەڕوانی لە دەسەڵات، کار بۆ یەکتر بکەن، ئەوا لە ڕووی دەروونییەوە لە "کویلایەتیی دەسەڵات" ڕزگاریان دەبێت. ئەمە یەکەمین هەنگاوی سەربەخۆییە: سەربەخۆیی بوون (Ontological Independence).

٢. هەرەوەز وەک ئابووریی خۆڕاگری (Resistance Economy)

یەکێک لە ئامرازە هەرە بەهێزەکانی داگیرکەر بۆ ژێردەستە هێشتنەوەی گەلان، "تەبعییەتی ئابووری"یە. کاتێک کۆمەڵگە فێری هەرەوەز دەبێت، جۆرێک لە ئابووریی هاوتەریب (Parallel Economy) دروست دەکات.

لە ئاستی گوند و شاردا، هەرەوەز تێچووی ژیان کەم دەکاتەوە و بەرهەمهێنان زیاد دەکات.

ئەم مۆدێلە  )کە لە وڵاتانی وەک نەرویژ بە ناوی Dugnad بووەتە هۆی گەشەیەکی بێوێنە(، دەتوانێت لە کوردستان ببێتە بنەمایەک بۆ ئەوەی کۆمەڵگە پێویستی بە دامودەزگا گەندەڵ و داگیرکەرەکان نەمێنێت بۆ دابینکردنی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان.

ئاکام: کۆمەڵگەیەک کە بتوانێت پێداویستییەکانی خۆی بە هەرەوەز دابین بکات، ناکڕدرێت و تەسلیم نابێت.

٣. تێکشکاندنی کلتووری کویلایەتی و گەڕانەوە بۆ "خۆبوون"

کویلایەتی تەنیا زنجیرێک نییە لە دەست و قاچ، بەڵکو بیرکردنەوەیەکە کە وا لە مرۆڤ دەکات بڕوای بە توانای خۆی نەبێت. داگیرکەر دەیەوێت تاکی کورد وابەستەی "مووچە" ئەو بێت.

هەرەوەز، "ئیرادەی بەکۆمەڵ" زیندوو دەکاتەوە. کاتێک گروپێکی ڕۆشنبیر، ئەندازیار، یان جووتیار بەبێ مۆڵەت و هاوکاریی ڕژێمەکان، پڕۆژەیەکی گەورە ئەنجام دەدەن، ئەوان لە ڕاستیدا خەریکی مومارەسەکردنی "سەروەری" (Sovereignty)ن. ئەمە ڕاهێنانە بۆ دەوڵەتسازی؛ چونکە دەوڵەت پێش ئەوەی دامەزراوە بێت، هەستکردنە بە بەرپرسیارییەتی بەرامبەر نیشتمان.

٤. هەرەوەزی زانستی و سیاسی: ڕێگای بەرەو سەربەخۆیی

بۆ ئەوەی لە ڕژێمە داگیرکەرەکان ڕزگارمان بێت، دەبێت هەرەوەز لە کێڵگەکانەوە بگوازینەوە بۆ ناوەندەکانی لێکۆڵینەوە و بڕیاری سیاسی:

هەرەوەزی مەعریفی: ئەگەر ڕۆشنبیرانی کورد لە جیاتی کارکردنی تاکەکەسی، بە سیستەمێکی هەرەوەزی پڕۆژەی نەتەوەیی ئەنجام بدەن، دەتوانن لە ماوەیەکی کەمدا ژێرخانێکی فیکری بۆ سەربەخۆیی دابڕێژن.

هەرەوەزی سیاسی: یەکگرتنی هێزەکان لەسەر بنەمای "بەرژەوەندیی نەتەوەیی" نەک "بەرژەوەندیی حیزبی"، شێوازە باڵاکەی هەرەوەزە.

ئاکامگیری

سەربەخۆیی کوردستان تەنیا بە گۆڕینی ئاڵاکان نایەتە دی، بەڵکو بە گۆڕینی فەلسەفەی ژیانی تاکی کورد دێت. هەرەوەز ئەو کلیلەیە کە دەتوانێت قوفڵی کویلایەتی بکاتەوە.

ئەگەر بتوانین ڕۆحی هەرەوەزی زاگرۆسی لەگەڵ دیسپلینی مۆدێرن )وەک ئەوەی لە Dugnadی نەرویژیدا هەیە) تێکەڵ بکەین، دەتوانین کۆمەڵگەیەک بونیاد بنێین کە لە ناوەوە سەربەخۆ بێت. کۆمەڵگەیەک کە پشت بە هێزی ناوەکیی خۆی دەبەستێت، هیچ هێزێکی داگیرکەر ناتوانێت بۆ ماوەیەکی درێژ بیچەوسێنێتەوە.

سەربەخۆیی لەو شوێنەوە دەست پێدەکات کە "من" دەبێتە "ئێمە" و "کارکردن" دەبێتە "خەباتێکی پیرۆز بۆ گشت".