ئاوازی فەرامۆش نەکراوی ماد؛ گەشتێک بۆ
ناوکۆیی یادەوەری و مانا
(خوێندنەوەیەک بۆ فەسڵی چڵەمینی ڕۆمانی
"سایە نوور")
نووسینی: ستافی زێڕنووس
ڕۆمانی "سایە نوور" تەنیا
گێڕانەوەی سەفەرێکی فیزیکی نییە لە نێوان جوگرافیاکاندا، بەڵکوو گەشتێکی ئۆنتۆلۆژی
و مەعریفییە بۆ ناو قووڵاییەکانی مێژوویەکی شێوێندراو و ناسنامەیەکی پەراوێزخراو.
فەسڵی چلەم، کە بە ناونیشانی "ئاوازی فەرامۆشنەکراوی
ماد" نەخشێنراوە،
خاڵێکی وەرچەرخانی فەلسەفییە لە تێکستەکەدا. لێرەدا "تەورێز" تەنیا
شارێک نییە، بەڵکوو "پالیمپسێست"ێکی مێژووییە (دەقێکی کۆن کە چەندین جار
سڕاوەتەوە و لەسەری نووسراوەتەوە)، کە کاراکتەرەکان دەبێت لە ژێر تۆزی
"تات" و "نامۆیی"دا، ڕەگ و ڕیشەی "مادی" خۆیان
بدۆزنەوە.
١.
زمان وەک شوێنەوارناسیی ڕۆح
لە ڕوانگەی ئەکادیمییەوە، ئەم بەشەی ڕۆمانەکە تیشک
دەخاتە سەر دیالێکتیکی نێوان "زمان و دەسەڵات". کاتێک پیر خورشید باس لە
ناونانی زمانی کوردی بە "تاتی" لە لایەن ئەوی دی (غەیرە) دەکات،
ئاماژەیە بۆ پرۆسەی بچووککردنەوەی کولتووری. لێرەدا نووسەر بە وردبینییەکی
زمانەوانییەوە، کرمانجیی وەک زمانێکی مادی و ڕەسەن دەخاتە ڕوو کە لە
"دێرسیم"ەوە تا "کرماشان" درێژ دەبێتەوە.
زمان لە "سایە نوور"دا تەنیا ئامرازی
ئاخاوتن نییە، بەڵکوو **"ماڵی بوون"**ە (بە گوتەی هایدیگەر). کاتێک
"هیوا" گوێبیستی ئەو کرمانجییە کۆنە دەبێت، ئەو تەنیا وشە نابیستێت،
بەڵکوو دەنگدانەوەی مێژوویەک دەبیستێت کە لە ژێر خەروارێک خاکدا زیندوو ماوەتەوە.
ئامادەیی شیعری "ئەحمەدی خانی" لەم فەسڵەدا، گەڕانەوەیە بۆ
"مانیمێستۆی یەکەمین"ی نەتەوەیی، کە تێیدا خەونی یەکگرتوویی وەک
زەروورەتێکی مێژوویی بۆ پاراستنی "دین و دەوڵەت" و "عیلم و
حیکمەت" نمایش دەکرێت.
٢.
جەمخانە: کاتژمێری ڕاوەستاوی مێژوو
جمخانە لەم فەسڵەدا وەک هێمایەکی پۆست-مۆدێرن
دەردەکەوێت؛ شوێنێک لە دەرەوەی کات. دیوارە قوڕینەکان و پەنجەرە ژەنگاویەکان، بەرگی
دەرەوەی حەقیقەتێکن کە لە ناوەوەیدا "ڕووناکی" (یارسان) و
"ئاواز" (تەقەی تەنبوور) لێوانلێون. ئەم شوێنە پارادۆکسێکە: لە دەرەوە
بێدەنگی و خامۆشییە، لە ناوەوە "زیندوێتی و عیرفان". نووسەر لێرەدا
دەیەوێت بڵێت کە ناسنامەی ڕەسەن، زۆر جار بۆ مانەوەی خۆی پەنا دەباتە بەر
"پەراوێز" و "سێبەر"، تا لە هێرشی سڕینەوە بپارێزرێت.
٣.
فەلسەفەی "ژانی مانا" بەرامبەر
"ئاسایشی سێبەر"
لە دیالۆگی نێوان "پیر ڕۆشنا"، "پیر
خورشید" و "هیوا"دا، ئێمە لەگەڵ سێگۆشەیەکی فەلسەفی بەرزدا
ڕووبەڕوو دەبینەوە:
- پیر ڕۆشنا: نوێنەری
ئەزموون و تێپەڕینە لە ئاگر؛ ئەو پێمان دەڵێت کە مرۆڤبوون لە ڕێگەی
"مانا"وە بەدی دێت نەک ڕەقیی ئاسن.
- پیر خورشید: نوێنەری
خۆڕاگریی بێدەنگە؛ ئەو فێرمان دەکات کە "باوەڕ" باڵندەیەکی ئازادە،
نەک زیندانێکی داخراو.
- هیوا: نوێنەری
نەوەی گەڕانە؛ ئەو گەنجەی کە نایەوێت تەنیا بپرسێت، بەڵکوو دەیەوێت
"تەماشا" بکات و "تێبگات".
گرنگترین ڕەهەندی فەلسەفیی ئەم فەسڵە ئەو ڕستەیەیە: "ئەگەر
بۆ ئاسایش هاتووی، بڕۆ لە سێبەری دەسەڵاتدا بخەوە، بەڵام ئەگەر هاتووی ببیتە مرۆڤ،
دەبێت ژانی مانا بچێژیت." ئەمە
جەوهەری "سایە نوور"ە؛ هەڵبژاردنی ڕێگایەکی پڕ لە مەترسی بۆ گەیشتن بە
حەقیقەت، لە جیاتی حەوانەوەیەکی درۆینە لە ناو سێبەری بێدەسەڵاتیدا.
٤.
ئاراستەی ئەدەبی و زمانەوانی
داڕشتنی ئەم فەسڵە لێوانلێوە لە وێنەی شیعری و
مێتافۆری قووڵ. بەکارهێنانی "تەم و مژ"، "گرگومێش"،
"بۆنی ئەسپەند" و "ئاوازی نەی"، کەشێکی مێستیک و ڕازئامێز بە
تێکستەکە دەبەخشێت. خوێنەر تەنیا دەقەکە ناخوێنێتەوە، بەڵکوو هەست بە ساردیی شەوی
تەورێز و گەرمیی ناو جەمخانەکە دەکات.
نووسەر بە زیرەکییەکی زۆرەوە، پەراوێزی مێژوویی
(مانای وشەی تات) تێکەڵی دەقە ئەدەبییەکە دەکات، ئەمەش وا دەکات ڕۆمانەکە لە
چوارچێوەی "چیرۆکێکی سادە" بچێتە دەرەوە و ببێتە "سەرچاوەیەکی
مەعریفی" بۆ خوێنەر.
دەرەنجام
فەسڵی چڵەمینی "سایە نوور"، بانگهێشتنامەیەکە بۆ هەموو ئەو کەسانەی کە
هێشتا بڕوایان بە "ڕووناکیی دڵ" ماوە. ئەم فەسڵە پێمان دەڵێت کە مێژوو
ئەوە نییە کە فاتیحەکان دەینووسنەوە، بەڵکوو ئەوەیە کە لە ناو "ئاوازی
تەنبوور" و "بێدەنگیی پیرەکان" و "خۆڵەمێشی جەستە
سووتاوەکان"دا دەمێنێتەوە.
ئەگەر دەتەوێت بزانیت بۆچی "بۆنی خۆڵەمێشی ئێمە
هێشتا هەر بۆنی ڕووناکی دەدات"، چاوەڕێی "سایە نوور" بن؛ ڕۆمانێک
کە تەنیا بۆ خوێندنەوە نییە، بۆ ژیانەوەیە.
ئێستا لە ژێر چاپدایە... بەمزووانە لە کتێبخانەکاندا.
