فەلسەفەی ‘قەدر و یادکردنەوە’ لە کۆمەڵگا زیندووکوژەکاندا

 

فەلسەفەی ‘قەدر و یادکردنەوە’ لە کۆمەڵگا زیندووکوژەکاندا

مرۆڤایەتی بە درێژایی مێژوو، تووشی پارادۆکسێکی ئەخلاقیی قووڵ بووە؛ پارادۆکسی "دوای مردن ناسین". ئەم دیاردەیە تەنها پەیوەست نییە بە نوخبە و بیرمەندەکانەوە، بەڵکو برینێکی قوڵە لە جەستەی پەیوەندییە خێزانییە سادەکانیشماندا. بۆچی زۆربەی مرۆڤەکان تەنها کاتێک "ئامادەیی" کەسێک دەبینن کە "ون" دەبێت؟ بۆچی مزارە ساردەکان و مەڕمەڕی سەر گۆڕەکان شکۆدارترن لە باوەشێکی گەرم و وشەیەکی پڕ لە ڕێز لە کاتی ژیاندا؟

١. ئۆنتۆلۆژیای ونبوون: کاتێک نەبوون دەبێتە مەرجی بینین

لە ڕوانگەیەکی فەلسەفییەوە، مرۆڤی زیندوو "کائینێکی تێپەڕە"، واتە هەمیشە لە گۆڕان و جوڵەدایە، خاوەن کەمکوڕی و هەڵەیە. ئەم "زیندووێتییە" وادەکات دەوروبەرەکەی (خێزان بێت یان کۆمەڵگا) تەنها لە ڕێگەی کێشە ڕۆژانەکان و بەرژەوەندییەکانەوە مامەڵەی لەگەڵ بکەن. بەڵام "مردن" جۆرێک لە جێگیری و پیرۆزی بە مرۆڤ دەبەخشێت.

مردن، مرۆڤ لە "کائینێکی واقیعی" دەگۆڕێت بۆ "ئایدیا و وێنە". کاتێک ئەندامێک لە بنە ماڵەیەک  بە نموونە، باوکێک دەمرێت، یان بیرمەندێک ماڵئاوایی دەکات، چیتر ئەو مرۆڤە نییە کە ڕەخنە بگرێت، داوا بکات یان ڕکابەریمان بکات؛ لێرەدا کۆمەڵگا هەست بە ئارامی دەکات و دەست دەکات بە "داڕشتنەوەی وێنەکەی" بەو شێوەیەی کە خۆی حەزی لێیەتی. ئێمە بۆ "مردوو" ناگرین، بەڵکو بۆ ئەو وێنە ئایدیاڵە دەگرین کە لە مێشکماندا بۆمان دروست کردووە.

٢. پیرۆزیی پاشوەختە:

لە دەروونناسیی کۆمەڵایەتیدا، ئەو فەوزایەی لە پرسەکان و ئەو خەرجییە زۆرانەی لە کێلی مەزارەکاندا دەکرێن، وەک میکانیزمێکی "پاکبوونەوە" (Catharsis) لێکدەدرێنەوە. ئەو خێزانەی لە کاتی ژیاندا گوێیان بە قسەی دایک یان باوکیان نەدەدا و بە کردەوەکانیان ڕۆحیان بریندار دەکرد، پاش مردنی پەنا دەبەنە بەر "زیادەڕەویکردن لە ڕێزگرتن".

ئەمە ڕێزگرتن نییە لە "بەرامبەر"، بەڵکو هەوڵێکی ناھۆشیارانەیە بۆ شاردنەوەی "هەستی تاوان". کێڵە رازاوەکە قەبارەی ئەو بۆشاییە ئەخلاقییە پیشان دەدات کە لە کاتی ژیانیدا دروست ببوو. ئێمە بە گوڵەکانی سەر گۆڕەکە، دەمانەوێت برینەکانی ویژدانی خۆمان ساڕێژ بکەین، نەک ڕێز لە باوکەکە بگرین؛ چونکە ڕێزی ڕاستەقینە تەنها کاتێک مانای هەیە کە "وەرگر" (Recipient) زیندوو بێت و هەستی پێ بکات.

فەیلەسوفی ئەڵمانی ئارسەر شوپنهاوەر دەڵێت: "مردن هەموو کەموکوڕییەکان دەسڕێتەوە".
کاتێک باوکێک لە ژیاندا دەبێت، وەک "مرۆڤێکی ئاسایی" دەردەکەوێت؛ ڕەنگە توڕە بێت، داواکاری هەبێت، یان ڕەخنە بگرێت. ئەم لایەنە "مرۆییە پڕ لە کێشەیە" وادەکات منداڵەکان لێی بێزار بن. بەڵام کاتێک دەمرێت، هەموو ئەو کێشە ڕۆژانەییانە نامێنن و تەنها "وێنەیەکی پیرۆز و بێگەرد" لە مێشکدا دەمێنێتەوە. لێرەدا زیندووەکان چیتر لەگەڵ "کەسەکە" مامەڵە ناکەن، بەڵکو لەگەڵ "یادەوەرییەکی دەستکاری کراو" مامەڵە دەکەن.

هەروەها،لە فەلسەفەی "دیاردەناسی"دا (Phenomenology)، مرۆڤ زۆرکات بەهای شتەکان تەنها لە ڕێگەی "ونبوونیانەوە" دەزانێت. کاتێک باوک هەیە، وەک "ئۆکسجین" وایە؛ هەستی پێ ناکرێت چونکە بەردەستە. بەڵام کاتێک نامێنێت، بۆشاییەکی فیزیکی و دەروونی دروست دەبێت. ئەو گریان و شیوەنە، لە ڕاستیدا گریانە بۆ ئەو "بۆشاییە" نەک بۆ خودی باوکەکە. مرۆڤەکان بۆ خۆیان دەگرین، بۆ ئەوەی کە چیتر ئەو سێبەرەیان لەسەر نەماوە.

ئەگەر لە بواری کۆمەڵناسی سەیری کەین دەتوانین بابەتەکە بە وتەی کۆمەڵناس ئێرڤینگ گۆفمان دەوڵەمەندتر بکەین کە  باس لەوە دەکات کە ژیانی کۆمەڵایەتی وەک "شانۆ" وایە. لە زۆرێک لە کۆمەڵگا نەریتییەکاندا، پرسە و گۆڕستان شوێنی نمایشکردنی "پەیوەندییە خێزانییەکانە".

ئەو خێزانەی کە لە ژیاندا ڕێزی باوکیان نەگرتووە، ئێستا لەبەردەم چاوی خەڵک و کۆمەڵگادا هەوڵ دەدەن بیسەلمێنن کە "ئێمە خێزانێکی بەوەفاین". فرمێسکی گەرم و مەزاری گەورە دەبنە جۆرێک لە "بەرگری کۆمەڵایەتی" بۆ پاراستنی ناوبانگی خێزانەکە، نەک وەک گوزارشتێکی ڕاستەقینە لە خۆشەویستی.

٣. دادپەروەریی درەنگ وەخت: کاتێک مەزار دەبێتە زیندانی فکر

کۆمەڵگا زیندووکوژەکان، ئەو کۆمەڵگایانەن کە متمانەیان بە "ئێستا" نییە. ئەوان هەمیشە لە ڕابردوودا دەژین. کاتێک بیرمەندێک لە ژیاندا قەدری نییە، چونکە "هۆشیاریی ئێستا" دەشڵژێنێت. بەڵام کاتێک دەمرێت، دەبێتە "مێژوو". مێژووش بێدەنگە و مەترسی نییە.

دروستکردنی مزار و یادکردنەوەی ساڵانە، زۆرجار جۆرێکە لە "زیندانیکردنی فکر". ئێمە ئەو بیرمەندە لە ناو پەیكەرێکدا قەتیس دەکەین بۆ ئەوەی چیتر مەترسی نەبێت بۆ سەر دۆخی باومان. ئەمە گەورەترین زوڵمە؛ چونکە قەدرگرتنی ڕاستەقینە ئەوەیە کە پانتایی بۆ بیرکردنەوەی ئەو مرۆڤە بکەینەوە کاتێک لە ژیاندایە، نەک دوای مردنی یاد بکرێتەوە یان شوێنێک یان شەقامێک بە ناوی کەین.

٤. بەرەو ئەخلاقی "ئامادەیی"

بۆ ئەوەی لەم بازنە داخراوەی "مردووپەرستی" ڕزگارمان بێت، دەبێت سیستمێکی ئەخلاقی نوێ دابڕێژین کە ناوی بنێین "ئەخلاقی ئامادەیی". ئەم ئەخلاقە پێمان دەڵێت:

• هەناسەیەک لە ژیاندا، لە هەزار کێڵ و مزاری رازاوە لە دوای مردن بەهادارترە.
• ماچکردنی دەستی ماندووی باوکێک، لە هەموو ئەو فرمێسکانە پیرۆزترە کە دەڕژێنە سەر گۆڕەکەی.
• خوێندنەوەی لاپەڕەیەک لە نووسەری زیندوو، پڕماناترە لە دانانی تاجەگوڵینە لەسەر مەزارەکەی.

ئەنجام:
کۆمەڵگایەکی تەندروست، پێویستی بە گۆڕستانی شکۆدار نییە، بەڵکو پێویستی بە "ماڵی پڕ لە ڕێز" هەیە. با فێربین مرۆڤەکان وەک "هەبوونێکی زیندوو" ببینین، نەک وەک "پڕۆژەیەکی دواخراوی یادکردنەوە". با قەدرگرتن تەنها نەبێتە شیوەن، بەڵکو ببێتە ژیان. چونکە مردووەکان پێویستیان بە گوڵ نییە، ئەوە زیندووەکانن کە لە بێ قەدریدا دەپووکێنەوە.

میتافیزیکی نوور: لە نێوان دوانەیی "ئەسراری یوحننا" و یەکێتیی "ئیشراق" و ئایینە کوردییەکاندا

 

میتافیزیکی نوور: لە نێوان دوانەیی "ئەسراری یوحننا" و یەکێتیی "ئیشراق" و ئایینە کوردییەکاندا

پێشەکی: گەردوونناسیی ڕووناکی

لە مێژووی ئەندێشەی مرۆڤایەتیدا، "ڕووناکی" تەنها دیاردەیەکی فیزیکی نەبووە، بەڵکو وەک جەوهەری بوون و ڕەسەنایەتی مەعریفە ناسراوە. لەم توێژینەوە کورتەدا، هەوڵ دەدەین بەراوردکارییەکی ئۆنتۆلۆژی لە نێوان سێ قوتابخانەی گەورەی مەعریفیدا بکەین: گنۆستیزمی مەسیحی (ئەسراری یوحننا)، فەلسەفەی ئیشراقی سوهرەوەردی، و سیستەمە لاهوتییەکانی کورد (ئێزدیاتی و یارسانی)، بە مەبەستی دیاریکردنی پێگەی "تاریکی" لە بەرانبەر "ڕووناکی"دا.

١. گنۆستیزمی ڕادیکاڵ: تاریکی وەک "هەڵەی گەردوونی"

کتێبی "ئەسراری یوحننا" (Apocryphon of John) نوێنەرایەتی تێڕوانینێکی "دوانەیی دژبەر" (Radical Dualism) دەکات. لەم دەقەدا، جیهان نەک وەک بەرهەمێکی پیرۆز، بەڵکو وەک دەرەنجامی کارەساتێکی میتافیزیکی وێنا دەکرێت. لێرەدا، ڕووناکی (The Monad) و تاریکی The) Demiurge/Yaldabaoth) دوو جەمسەری نەسازاون.

تاریکی لێرەدا "تەواوکەر" نییە، بەڵکو "زیندان"ە. جیهانی ماددی پەردەیەکی غەلیزە کە پریشکە خوداییەکان (Divine Sparks) تێیدا دیل کراون. کەواتە، پەیوەندی نێوان ڕووناکی و تاریکی، پەیوەندییەکی "دیالێکتیکی" نییە کە بەرەو هاوسەنگی بڕوات، بەڵکو ململانێیەکی ڕەهایە بۆ ڕزگاربوون و گەڕانەوە بۆ "پلێڕۆما" (جیهانی ڕووناکی ڕەها).

٢. سوهرەوەردی و ئیشراق: تاریکی وەک "سێبەری بوون"

شێخی ئیشراق، شەهابەدینی سوهرەوەردی، کە کاریگەریی قووڵی حیکمەتی "خوسرەوانی" وشارستانییەتی  زاگرۆسی  لەسەر بووە، وەرچەرخانێکی فەلسەفی لەم تێڕوانینەدا دروست دەکات. لای سوهرەوەردی، "نوری ئەنوەر" (خودا) سەرچاوەی هەموو شتێکە و ئەوەی پێی دەوترێت تاریکی، بوونێکی سەربەخۆی نییە (عدم عینی نییە).

سوهرەوەردی تاریکی بە "غەسەق" (تاریکیی شەو) ناودەبات و وەک پلەیەکی نزمی ڕووناکی سەیری دەکات. لێرەدا تاریکی وەک "پێویستییەک بۆ دەرکەوتن" (Tajalli) دەردەکەوێت. ئەگەر "سێبەر" نەبێت، ڕادەی ڕووناکی ناناسرێت. کەواتە فەلسەفەی ئیشراق پردێکە لە نێوان "دوانەیی" و "یەکێتیی بوون"دا، کە تێیدا تاریکی وەک بەشێکی ناتەواو بەڵام پێویست لە سیستەمی تیشکاویدا دەبینرێت.

٣. ئایینە کوردییەکان: سەمای هاوسەنگیی دژەکان

لە قوتابخانە عیرفانییەکانی کورددا (ئێزدیاتی و یارسانی)، تێگەیشتن بۆ ڕووناکی و تاریکی دەگاتە قۆناغی "یەکێتیی دژەکان" (Coincidentia Oppositorum). لێرەدا، تاریکی (شەڕ یان ماددە) نەک هەر دژی ڕووناکی نییە، بەڵکو لە گەڵیدا یەکدەگرێتەوە بۆ دروستکردنی مانای ژیان.

• لە ئێزدیاتیدا، گەردوون بەبێ ململانێی هەمیشەیی نێوان ڕووناکی و تاریکی بەڕێوە ناچێت؛ ئەوان دوو ڕووی یەک دراون کە لە زاتی خوداوە سەرچاوە دەگرن.
• لە یارسانییدا، جیهانی "دوون بە دوون" و گەشتی ڕۆح لە ناو جەستە (ماددە/تاریکی)، پرۆسەیەکی پیرۆزە بۆ گەیشتن بە "حەقیقەت".

ئەنجام: لە "ڕەتکردنەوە"وە بۆ "قبوڵکردن"

بەراوردکارییەکی ورد نیشانمان دەدات کە "ئەسراری یوحننا" نوێنەرایەتی فەلسەفەیەکی "ماددە-نەوێر" و جیهان-گریز دەکات کە تێیدا تاریکی تەنها شەڕە. بەڵام فەلسەفەی ئیشراقی سوهرەوەردی و ئایینە ڕەسەنە کوردییەکان، خاوەنی تێڕوانینێکی "تەواوکاری"ن (Complementary).
لای سوهرەوەردی و یارسان و ئێزدی، ڕووناکی و تاریکی وەک "ڕۆژ و شەو" وان؛ هیچ کامیان بەبێ ئەویتر مانا بەخش نین. ئەمە ئەو خاڵە جەوهەرییەیە کە حیکمەتی ڕۆژهەڵاتی لە گنۆستیزمی ڕۆژئاوایی جیا دەکاتەوە: یەکەمیان بە دوای "بڕینەوە و ڕاکردن" لە تاریکی دەگەڕێت، و دووەمیان بە دوای "ناسین و تێپەڕاندن" لە ناو تاریکیدا بۆ گەیشتن بە نوورێکی باڵاتر.

---

سەرچاوە فەلسەفییەکان:

• حکمة الإشراق، سوهرەوەردی.
• The Nag Hammadi Library (Apocryphon of John).
• ئایینی یارسانی و ئێزدیاتی (لێکۆڵینەوە مێژوویی و فەلسەفییەکان).

ئایا کارەباچێتی ڕێگایەکی کورتە بۆ دەوڵەمەندبوون لە نۆروێژ؟ ڕاستییەکان وەک خۆیان!

ئایا کارەباچێتی ڕێگایەکی کورتە بۆ دەوڵەمەندبوون لە نۆروێژ؟ ڕاستییەکان وەک خۆیان!

 

لە سایەی ئەو قەیرانە ئابوورییەی جیهانی گرتووەتەوە، ڕۆژانە دەیان پرسیارم لێ دەکرێت لەلایەن کوردانی نیشتەجێی ئیسکاندیناڤیا و بەتایبەت نۆروێژ: «چۆن بە زووترین کات ببمە کارەباچی  یان تێکنێسیەنی کارەبا و دەست بکەم بە پارە پەیداکردن؟». وەک کەسێک کە لە بواری کارەبا و ئەلکترۆنیک دا خوێندوومە و لە نزیکەوە ئاگاداری سیستەمەکەم، پێویستە ئەم ڕاستییە تاڵ و شیرینانەتان پێ بڵێم پێش ئەوەی تەمەن و سامانتان لە ڕێگایەکی هەڵەدا خەرج بکەن.

 

١. سیستەمی "Fagbrev"؛ هیچ ڕێگایەکی کورت بوونی نییە!

بەپێی توێژینەوە و یاساکانی کار لە نۆروێژ کارەباچێتی یەکێکە لەو پیشانەی زۆرترین ڕێکخستنی بۆ کراوە. بۆ ئەوەی ببیتە کارەباچییەکی فەرمی (Electrician/Elektriker)، دەبێت ڕێڕەوی ٢+٢.٥ ببڕیت:

• ٢ ساڵ خوێندنی تیۆری لە قوتابخانە VG1) و VG2).
• ٢.٥ ساڵ کارکردن وەک کارامۆز (Lærling) لە کۆمپانیایەکی فەرمیدا.
• لە کۆتاییدا ئەنجامدانی تاقیکردنەوەی Fagprøve.

ئەمە پرۆسەیەکە کە لانیکەم ٤ بۆ ٥ ساڵ دەخایەنێت. هەر خولێکی چەند مانگییەک کە لە دەرەوەی ئەم سیستەمە بتبینێت، تەنها وەک "یاریدەدەر" دەتهێڵێتەوە و هەرگیز مۆڵەتی واژۆکردنی کارەکانت پێ نادات.

٢. ئاستەنگی زمان و یاسای (NEK 400)

بەپێی دواین گۆڕانکارییەکانی ساڵی ٢٠٢٤، یاساکانی سەلامەتی کارەبا لە نۆروێژ (وەک ستانداردی NEK 400) زۆر ئاڵۆزتر بوون. فێربوونی ئەم یاسایانە پێویستی بە ئاستێکی بەرزی زمانی نۆروێژییە. تێنەگەیشتن لە یەک دێڕی یاساکە، نەک هەر تاقیکردنەوەکەت پێ دەدۆڕێنێت، بەڵکو لە کاتی کارکردندا دەبێتە مەترسی بۆ سەر گیانی خۆت و کڕیارەکانت.

٣. بەرپرسیارێتی یاسایی و مەترسیی "کارکردنی ڕەش"

لە نۆروێژ، دەستەی DSB (بەڕێوەبەرایەتی سەلامەتی مەدەنی) زۆر توندە. ئەگەر بەبێ مۆڵەتی فەرمی کاری کارەبا بۆ کەسێک بکەیت:

• ئەگەر ئاگرکەوتنەوە ڕوو بدات، بیمە (Forsikring) هیچ قەرەبوویەک ناداتە خاوەن ماڵ و تۆش ڕووبەڕووی زیندانی و غەرامەی گەورە دەبیتەوە.
• بەرپرسیارێتییەکە بۆ ماوەی ١٠ ساڵ لەسەر شانی تۆ دەمێنێتەوە. ئایا شایەنی ئەوەیە بۆ بڕە پارەیەکی کەم، ژیانی خۆت و خێزانەکەت بخەیتە مەترسییەوە؟

٤. کەی بڕیار بدەیت ببیتە کارەباچی؟

ئەم پیشەیە بۆ تۆ گونجاوە ئەگەر:

1. تەمەنت ڕێگەت پێ دەدات ٤-٥ ساڵ وەبەرهێنان لە خوێندندا بکەیت.
2. خولیای کارەبا و تەکنەلۆژیات هەیە (نەک تەنها بۆ پارە).
3. ئارامی و ئیرادەت هەیە بۆ فێربوونی زمان و نوێکردنەوەی زانیارییەکانت.

بەدیلە خێراکان: چۆن لە ٣ بۆ ٦ مانگدا بچیتە بازاڕی کار؟

ئەگەر فشاری دارایی زۆرت لەسەرە و ناتوانیت ٥ ساڵ چاوەڕێ بکەیت، بازاڕی کاری ئیسکاندیناڤیا تینووی ئەم پیشانەیە کە پێویستیان بە "بڕوانامەی واژۆکردنی کارەبا" نییە و داهاتیشیان زۆر باشە:

• دانانی  بەرد و دیزاینی زەوی (Gulvlegging): خواستێکی بێ پایانی لەسەرە و فێربوونی ئاسانە.
• بۆیاخکاری و دیکۆرات (Maling): کارێکی پاکە و بە خولێکی کورت دەتوانیت دەستبەکار بیت.
• وەستاینی کاشی و سیرامیک (Flislegging): یەکێکە لە پڕداهاتترین کارەکان لە نۆروێژ
• دانانی کابینەی چێشتخانە و دەرگا: پێویستی بە وردەکاری هەیە بەڵام ڕێگای گەیشتن بە پارە تێیدا زۆر کورتترە.
• خزمەتگوزاری باخچە و پاراستنی باڵەخانەکان (Vaktmester): کارێکی گشتگیرە و هەمیشە هەلی کاری هەیە.

کۆتا پەیام

ئەزیزانم، لە ئەوروپا "کات" گەورەترین سەرمایەیە. فێڵ لە خۆتان مەکەن بەوەی بە ڕێگای کورتدا دەبنە پسپۆڕی کارەبا. ئەگەر بۆ ماوەیەکی درێژخایەن پلان دادەنێیت، کارەباچی نایابترین پیشەیە، بەڵام ئەگەر پارەی خێرات دەوێت، پیشەکانی دیکەی بیناسازی زۆر گونجاوتر و بێ کێشەترن.

هەمیشە بڕیاری ژیرانە بدە، چونکە سەرکەوتن لە نۆروێژ پێویستی بە نەخشە و پلان هەیە، نەک تەنها ماندووبوون.

سێگۆشەی بەختەوەری: بوون، هەبوون، و جۆڵەکردن بەرەو مانا

 

سێگۆشەی بەختەوەری: بوون، هەبوون، و جۆڵەکردن بەرەو مانا

پرسیارکردن لە "بەختەوەری" (Happiness) یان بە چەمکە فەلسەفییەکەی "خۆش ژیانکردن" (Well-being)، یەکێکە لە کۆنترین و قووڵترین پرسەکانی مرۆڤایەتی. ئایا بەختەوەری لە چاککردنی ناوەوەی مرۆڤدایە؟ یان لە هەبوونی ئیمکانات و هەلومەرجێکی گونجاوی ژیاندا؟ یاخود لە جووڵەیەکی بەردەوام بەرەو ئامانجێکی واتادار؟

بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارانە، پێویستە لە سێ ڕەهەندی سەرەکییەوە سەیری ژیانی مرۆڤ بکەین:  هەبوون (Having)، بوون (Being)، و بزووتن (Moving). لەم وتارەدا بە هاوکاری بیرمەندانی گەورەی وەک ئەرستۆ، مازڵۆ، نیچە و فرانکل، گەشتێکی فەلسەفی ئەنجام دەدەین.

١. هەبوون (Having): زەمینەسازی بۆ ژیانێکی شایستە

زۆرێک لە بیرمەندان پێیان وایە کە بەبێ دابینکردنی پێداویستییە سەرەتاییەکانی ژیان، مەحاڵە باس لە بەختەوەری بکرێت. ئەبراهام مازڵۆ، دەروونناسی ناسراو، لە "هەرەمی پێداویستییەکان"دا ئاماژە بەوە دەکات کە مرۆڤ تا پێداویستییە فیسیۆلۆژییەکانی (خواردن، شوێنی نیشتەجێبوون، ئاسایش) دابین نەبێت، ناتوانێت بیر لە گەشەی ڕۆحی و مانا بکاتەوە.

لێرەدا پرسیارەکە ئەوەیە: ئایا تەنها "هەبوون" بەسە؟ توێژینەوە نوێیەکانی دەروونناسی دەریدەخەن کە ماددە و دارایی تەنها تا ئاستێکی دیاریکراو بەختەوەری زیاد دەکەن، دوای ئەوە مرۆڤ تووشی "ڕاهاتنی چێژگەرا" (Hedonic Adaptation) دەبێت؛ واتە ئیمکانات دەبنە شتێکی ئاسایی و چیتر نابنە سەرچاوەی خۆشی. کەواتە "هەبوون" مەرجێکی پێویستە، بەڵام بەس نییە.

٢. بوون (Being): فەزیڵەت و ڕێکخستنی ناوەوە

لە فەلسەفەی کلاسیکدا، بەتایبەت لای ئەرستۆ، بەختەوەری بە چەمکی "ئیودایمۆنیا" (Eudaimonia) ناودەبرێت. ئەرستۆ پێی وایە بەختەوەری تەنها هەستێکی کاتیی خۆشی نییە، بەڵکو چالاکییەکی ڕۆحییە کە لەگەڵ "فەزیڵەت"دا یەکدەگرێتەوە. لای ئەرستۆ، بەختەوەری لە "چاککردنی ناوەوە" و گەیشتن بە هاوسەنگی (ناوەندی زێڕین) دایە.

ئەم ڕوانگەیە دەڵێت: ژیانی باش لەوەدا نییە چیمان هەیە، بەڵکو لەوەدایە ئێمە "کێین". ئەگەر مرۆڤێک لە ناوەوە خۆی بنیاد نەنابێت، تەنانەت لەناو کۆشکێکی پڕ لە زێڕیشدا بێت، هەر هەست بە پووچی دەکات. لێرەدا بەختەوەری دەبێتە پرۆسەیەکی "بوون"، نەک "خاوەندارێتی".

٣. بزووتن (Moving): مانا و تێپەڕاندنی خود

گرینگترین و نوێترین ڕەهەندی بەختەوەری، پەیوەستە بە ئامانج و ماناوە. سۆرێن کیرکگۆر پێی وایە ژیان بەبێ هەڵبژاردن و پابەندبوون بە شتێکی گەورەتر لە خود، تەنها تێپەڕکردنی کاتە. لای ئەو، بەختەوەری لەو "بازدانە"دایە کە مرۆڤ بەرەو ئاستێکی باڵاتری بوون دەبات.

لە لایەکی ترەوە، فریدریش نیچە بەختەوەری لە "ئارامی"دا نابینێتەوە، بەڵکو لە "هێز" و "تێپەڕاندنی خود"دا دەیبینێت. نیچە دەڵێت: "بەختەوەری واتە هەستکردن بەوەی کە هێز زیاد دەکات، کە بەربەستێک تێکدەشکێنرێت." لای نیچە، مرۆڤی بەختەوەر ئەو کەسەیە کە بەردەوام لە جووڵەدایە بۆ ئەوەی ببێتە "مرۆڤی باڵا" و مانا بۆ ژیانە بێماناکەی خۆی دەخوڵقێنێت.

لە کۆتاییدا، ویکتۆر فرانکل، کە ئەزموونی ئۆردوگاکانی نازیی هەبوو، لە کتێبی "مرۆڤ لە گەڕان بەدوای مانادا" دەیسەلمێنێت کە ئەوانەی مانا و ئامانجێکیان هەبووە (جووڵە بەرەو داهاتوو)، باشتر لەوانەی تر توانیویانە لەناو سەختترین بارودۆخدا بەردەوام بن. فرانکل پێی وایە مرۆڤ "بەختەوەری ڕاو ناکات"، بەڵکو بەختەوەری ئەنجامی لاوەکیی (By-product) گەیشتنە بە مانایەکی مەزن.

دەرەنجام: بەختەوەری لە ژیاندا چۆن دەستەبەر دەبێت؟

بە پشتبەستن بەم دیدگا فەلسەفییانە، دەتوانین بڵێین خؤشگۆزرانی و بەختەوەری تەنها لە یەکێک لەم بوارانەدا نییە، بەڵکو هاوسەنگییەکە لەنێوان هەرسێکیاندا:

1.    هەبوون: دەبێت لایەنی کەمی ژیانێکی شکۆمەندانەمان هەبێت تا بتوانین بیر بکەینەوە.

2.    بوون: دەبێت لە ناوەوە کار لەسەر فەزیڵەت، ئارامی و ناسینی خودی خۆمان بکەین.

3.    جۆڵەکردن: دەبێت ئامانجێکی مەزنمان هەبێت کە لە خۆمان گەورەتر بێت و مانا ببەخشێتە ڕەنجەکانمان.

ژیانی باش، پرۆسەیەکی بەردەوامە. وەک چۆن ئەرستۆ دەڵێت: " یەک پەرەسێلکە بەهار ناهێنێت"، یەک ساتە وەختی خۆشیش مرۆڤ ناکاتە بەختەوەر. بەختەوەری هونەری ژیانکردنە لەنێوان "ئەوەی هەمانە"، "ئەوەی هەین" و "ئەو شوێنەی بۆی دەچین".

---

بۆ خوێندنەوەی بابەتە فەلسەفی و دەروونییە قووڵەکان، لەگەڵ زێڕنووس بەردەوام بن.

فەلسەفەی قوربانی: لە نێوان ڕیتوێڵی ڕووکەش و نووری حەقیقەتدا

 

فەلسەفەی قوربانی: لە نێوان ڕیتوێڵی ڕووکەش و نووری حەقیقەتدا

خوێندنەوەیەکی ئەکادیمی بۆ جەوهەری فیداکاری و ڕەخنە لە فۆرمالیزمی ئایینی

پێشەکی
دیاردەی "قوربانیکردن" (Sacrifice) لە مێژووی ئایینەکاندا تەنها کردارێکی فیزیکی یان ڕشتنی خوێنی ئاژەڵ نییە، بەڵکو زمانێکی سیمبولیکی قووڵە بۆ گوزارشتکردن لە پەیوەندی نێوان "کات" و "ئەبەدییەت"، نێوان "مرۆڤ" و "پەروەردگار". کێشەی گەورە لە سەردەمی مۆدێرنەدا ئەوەیە کە ئەم کردارە لە "مانا جەوهەرییەکەی" بەتاڵ کراوەتەوە و تەنها وەک "ڕێوڕەسمێکی وشک" (Formalism) ماوەتەوە، کە تێیدا ئایین لە بزوێنەرێکی ئەخلاقییەوە دەبێتە نمایشێکی ئایدیۆلۆژی.

１. گۆڕانی پارادایم: لە مرۆڤەوە بۆ ئاژەڵ

لە ڕوانگەی مێژوویییەوە، بەسەرهاتی ئیبراهیم و ئیسماعیل وەرچەرخانێکی مێژوویی بوو لە "قوربانیکردنی مرۆیی" بەرەو "قوربانیکردنی سیمبولیکی". ئەمە ڕاگەیاندنی "پیرۆزیی خوێنی مرۆڤ" بوو. بەڵام کاتێک ئایینداریی مۆدێرن تەنها لە سەربڕینی ئاژەڵدا کورت دەبێتەوە و لە مانای پاراستنی مرۆڤایەتی دادەماڵرێت، دەگەڕێتەوە بۆ هەمان ئەو "تۆتەم پەرستییە" کۆنەی کە تەنها خوێنی دەویست. لێرەدا، قوربانی دەبێتە "کارێکی ئۆتۆماتیکی" نەک "هۆشیارییەکی ڕۆحی".

２. فەلسەفەی ئیشراق: قوربانی وەک ئازادکردنی نوور

بەپێی فەلسەفەی "شێخی ئیشراق" (سۆهرەوەردی)، بوون بریتییە لە نوور. ئاژەڵ خاوەنی نوورێکی "حیسی" و "نەفسی"یە کە لە ناو قەفەسی جەستەیەکی تاریکدا (غاسق) بەند کراوە. لە خوێندنەوەیەکی ئیشراقیدا، قوربانیکردن نابێت کردارێکی توندوتیژ بێت، بەڵکو دەبێت پرۆسەیەک بێت بۆ "تێپەڕاندنی ماددە".

سۆهرەوەردی فێرمان دەکات کە مرۆڤ "کۆمەڵە نوورێکی بەرزەخ"ی تێدایە. ئەگەر مرۆڤ ئاژەڵێک سەر ببڕێت بەبێ ئەوەی "نەفسی چێژخواز و ئاژەڵیی" خۆی سەر ببڕێت، ئەوا تەنها نوورێکی لەناو بردووە بەبێ ئەوەی نوورێکی بەرزتر بەدەست بهێنێت. لێرەوە، قوربانییەکی بێ مانا، لای ئیشراقییەکان، تاریکییەکی ترە کە دەخرێتە سەر تاریکییەکان.

３. ئایینداریی ئایدیۆلۆژی و "جوگرافیای بەزەیی"

یەکێک لە کێشە هەرە گەورەکانی ئایینداریی فۆرمالیستی لە کوردستان و وڵاتانی تر، گواستنەوەی قوربانییە بۆ دەرەوەی ژینگەی کۆمەڵایەتی (وەک ناردنی پارە بۆ ئەفریقا لە کاتێکدا دراوسێ برسییە). ئەمە لە ڕووی فەلسەفییەوە ناوی دەنێم "ناوەندگەرێتیی خود" .
کەسی ئایدیۆلۆژی لێرەدا بە دوای "ئەرکێکی یاسایی"دا دەگەڕێت نەک "پەیوەندییەکی ئەخلاقی". کاتێک پارە دەچێتە ئەفریقا، کڕیارەکە (قوربانیکەر) خۆی لە بەرپرسیارێتییە ڕاستەقینەکەی (کە بەسەرکردنەوەی دراوسێ و هەژارانی دەوروبەرێتی) دەدزێتەوە. ئەمە "بە کاڵاکردنی دینە" (Commodification of Religion)؛ کە تێیدا ئایین دەبێتە مامەڵەیەکی بازرگانیی هەرزان بۆ کڕینی "ویژدانێکی ئارام".

٤. بەتاڵکردنەوەی دین لە مانا

کاتێک ئایین تەنها دەبێتە "ڕووکەش"، مانا ئەخلاقییەکان دەمرن. فەلسەفەی قوربانی لە ئیسلامدا لەسەر دوو پایە وەستاوە:

1.    تەقوا (Spirituality): کە پەیوەندییەکی شەخسییە لەگەڵ خودا.

2.    خزمەت (Social Solidarity): کە پەیوەندییەکی ئەخلاقییە لەگەڵ مرۆڤ.
ئەو جۆرە دیندارییەی کە تەنها جەخت لەسەر "ژمارەی سەربڕینەکان" دەکات و گوێ بە گرانیی بازاڕ، هەژاریی دراوسێ و ژینگەی ناوخۆیی نادات، جۆرێکە لە "نیهیلیزمی ئایینی" (Religious Nihilism). واتە کردنی کارێک کە هیچ مانایەکی نییە جگە لە جێبەجێکردنی فەرمانێکی فۆرمی.

ئەنجام:
قوربانیکردن لە فەلسەفەی "ئیشراق" و جەوهەری ئاییندا، "سەربڕینی چاوچنۆکییە"، نەک تەنها سەربڕینی ئاژەڵ. هەر دیندارییەک کە "مرۆڤی نزیک" فەرامۆش بکات بۆ "ئەرکێکی دوور"، لە ڕاستیدا لە جەوهەری مرۆڤایەتی لایداوە. ئایین ئەگەر نەبێتە مایەی سۆز بۆ دراوسێ و گۆڕینی "نەفسی ئاژەڵی" مرۆڤ بۆ "نوورێکی میهرەبان"، دەبێتە بارێکی قورس بەسەر شانی کۆمەڵگەوە.
بۆیە، نەیاربوون لەگەڵ "ئایینی ڕووکەش" نەک تەنها هەڵوێستێکی لۆژیکییە، بەڵکو پاراستنی خودی ئایینیشە لەو دەستکارییە ئایدیۆلۆژییەی کە مانا لە ناوەوە دەخوات و تەنها قەپاڵێکی بەتاڵ بۆ مرۆڤ دەهێڵێتەوە.