هاودەنگیی فەلسەفیی نێوان حیکمەتی زاگرۆس و شینتۆیزمی ژاپۆن

 

نووری تەواوکەر و زەمەنی بازنەیی:

هاودەنگیی فەلسەفیی نێوان حیکمەتی زاگرۆس و شینتۆیزمی ژاپۆن

پێشەکی: گەڕان بەدوای یەکێتیی ونبوودا

لە سەرەتای مێژووی مرۆڤایەتییەوە، پێش ئەوەی دۆگما ڕەقەکان و سنورە دەستکردەکان گەردوون بەسەر دوو جەمسەری ناتەبا و دوژمنی یەکتردا دابەش بکەن، مرۆڤ بە سەرسامی و یەکپارچەییەوە لە بوونی دەڕوانی. لە دوو کەناری دووری ئەم جیهانەدا—لە بناری چیا سەرسەختەکانی زاگرۆس-تاورۆس و لە ئەپستۆری دوورگەکانی ژاپۆن—دوو مانیفێستاسیۆنی ڕۆحیی بێ وێنە سەریان هەڵدا کە سەرەڕای دووریی جوگرافی، لە جەوهەردا ئاوازێکی یەکانگیر دەژەنن: ئایین و فەلسەفەی یەکێتیی بوون، کاتی بازنەیی، و پیرۆزیی پەتیی سروشت.

١. نوور و تاریکی: سەمای هاوسەنگی، نەک جەنگی دووانەیی

بۆ چەندین سەدە، لێکۆڵینەوە ڕۆژئاوایی و کاتیگۆرییە کەنیسەییەکان هەوڵیان داوە حیکمەتی دێرینی ناوچەی زاگرۆس بخەنە قاڵبی "دووانەییەکی توندڕەو" (Dualism)—شەڕێکی بێ کۆتایی و کینەداری نێوان خێر و شەڕ، نوور و تاریکی. بەڵام کاتێک بە قوڵایی کەلتووری باوەڕیی مێهری، ئێزدی، و یارساندا شۆڕ دەبینەوە، حەقیقەتێکی تەواو جیاواز و قووڵتر دەبینین: تاریکی شەڕ نییە، بەڵکو دەفر و تەواوکەری نوورە.

لە عیرفانی ئێزدیاتیدا، خودا سەرچاوەی هەموو دیاردەکانە و جەوهەری بوون لە یەک پێکهاتەیە؛ خێر و شەڕ دوو دیوی یەک دراون، وەک دەقە پیرۆزەکان دەڵێن: «خێر و شەڕ ژ ئێک دەریێ نە». لە باوەڕی یارسان و مێهریشدا، بوون مەیدانی شەڕی دوو خودا نییە، بەڵکو دەرکەوتنی جەلال و جەماڵی یەک حەقیقەتە. تاریکی شەو دەبێتە پێویستییەک بۆ دەرکەوتنی جوانیی ئەستێرەکان و پشوودانی گەردوون، هەروەک چۆن لە فەلسەفەی «تاو و تێڕوانینی «شینتۆ»دا، هێزی یین و یانگ (تاریکی و ڕووناکی) نەیاری یەک نین»، بەڵکو پێکەوە هاوسەنگیی  ژیان ڕادەگرن. ئەمە دژایەتی نییە، بەڵکو دیالەکتیکێکی هارمۆنییە بۆ بەردەوامبوونی بوون.

٢. ئەندازەی کات: بازنەی گەڕانەوە، نەک هێڵی فەوتان

جیاوازییە گەورەکەی تێڕوانینی حیکمەتی ڕەسەنی کوردی لەگەڵ ئایینە ئیبراهیمی و مۆدێرنەکاندا لە چەمکی "کات"دایە. لای ئەوان، کات هێڵێکی تەخت نییە کە بە خەلق کردن دەست پێبکات و بە کارەساتێکی گەردوونی و سزای ئەبەدی (قیامەت) کۆتایی بێت؛ بەڵکو کات بازنەییە.

چەمکی «دۆنادۆن» لە یارساندا، و چەمکی «کراس گۆڕین» لە ئێزدیاتیدا، ڕەنگدانەوەی ئەم حەقیقەتە فەلسەفییەن: ڕۆحی مرۆڤ لەگەڵ مەرگدا نافەوتێت، بەڵکو وەک وەرزەکانی ساڵ، وەک چرۆکردنەوەی دارەکان لە بەهاردا، بەرگ و کراسی نوێ دەپۆشێت تا بەرەو پلەی کامڵبوون و یەکبوون لەگەڵ حەقیقەت هەنگاو بنێت. ئەم جیهانبینییە خولگەییە، تەواو هاوتەریبە لەگەڵ ئایینی «شینتۆ»ی ژاپۆنی، کە تیایدا کات و ژیان بریتییە لە نوێبوونەوەی بەردەوامی سروشت (چەمکی موسوبی - Musubi)، کە مردن تیایدا تەنها گەڕانەوەی مرۆڤە بۆ ناو ڕۆحی باوباپیران و تواندنەوەیە لە ناو سروشتدا.

٣. لە زاگرۆسەوە بۆ لووتکەی فەلسەفە: سۆهرەوەردی و شارەزووری

ئەم تێگەیشتنە حزووری و دەروونییەی باپیرانی کورد بۆ سروشت و نوور، لە سەدەی دوازدەهەمدا لەلایەن گەورە فەیلەسووف شەهابەدینی سۆهرەوەردی (شێخی ئیشراق) و دواتریش لە ڕێگەی لێکدانەوە بلیمەتانەکانی شەمسەدینی شارەزوورییەوە لە قاڵبێکی فەلسەفیی بێ وێنەدا داڕێژرایەوە.

سۆهرەوەردی بە ڕوونی باسی لەوە کرد کە سەرچاوەی فەلسەفەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو حیکمەتە کۆنەی لە میزۆپۆتامیا و خاکی زاگرۆسدا چەکەرەی کردبوو. لە سیستەمی فەلسەفیی «ئیشراق»دا، هەموو بوون پێکهاتووە لە «نوور». لە لوتکەی هەموو شتێکدا «نوورولئەنوەر» جێگیرە، و بوونەوەرەکانی تر تیشکدانەوەی ئەو نوورەن بە شێوەی پلەبەندی خوداوەندی باڵای شینتۆ، کە «ئاماتێراسو» (خوداوەندی خۆر و نوور)ە، هاوشێوەی ئەو تیشکە باڵایەیە کە تەواوی «کامی» و ڕۆحەکانی تر لەو دەردەچن. سروشت لەم دوو ڕوانگەیەدا لاشەیەکی مردوو نییە، بەڵکو کێڵگەیەکی ڕووناکیی زیندووە.

٤. هاوشێوەیی لە ڕوانگەی «حیکمەتی نەمر» (Sophia Perennis)

ئایا دەکرێت بڵێین ژاپۆنییەکان ئەم فەلسەفەیەیان ڕاستەوخۆ لە زاگرۆسەوە وەرگرتووە؟ مێژووی ماددی و بەڵگە شوێنەوارییەکان ڕەنگە نەتوانن هێڵێکی ڕاستەوخۆی بازرگانی یان گواستنەوەی دەقەکان لە چیاکانی کوردستانەوە بۆ دوورگەکانی ژاپۆن لە سەردەمە زۆر دێرینەکاندا بسەلمێنن؛ بەڵام لە ڕوانگەی فەلسەفەی بەراوردکاری و چەمکی «حیکمەتی نەمر»  (Perennial Philosophy)، ئەم هاوشێوەییە سەرسوڕهێنەرە بەڵگەیە لەسەر شتێکی زۆر گەورەتر: یەکێتیی هۆشیاریی مرۆڤ لە بەردەم گەردووندا.

مرۆڤی دێرینی زاگرۆس و مرۆڤی دێرینی ژاپۆن، بەبێ گوێدانە جوگرافیا، لە قووڵایی ئەزموونی ژیانی رۆژانەی خۆیاندا گەیشتنە هەمان حەقیقەت:

• کە مرۆڤ سەروەری سروشت نییە، بەڵکو ئەندامێکە لە جەستەی سروشت.
• کە نوور و تاریکی هاوسەنگیی ژیانن، نەک مایەی کینە و شەڕ.
• کە ڕۆح نامرێت، بەڵکو لە خولگەیەکی ئەبەدیدا دەگەڕێتەوە بۆ ناو جەوهەری پیرۆزی گەردوون.

دەرئەنجام:

ئەوەی لە مێهری، ئێزدیاتی و یارساندا وەک میراتێکی زارەکی و مەعنەوی مابووەوە، و سۆهرەوەردی و شارەزووری کردیانە ترۆپکی فەلسەفەی عیرفانی، هەمان ئەو جەوهەرە پاکەیە کە شینتۆ لە ڕێوڕەسمە بێ دەنگەکانی پەرستگاکانی ژاپۆندا پاراستوویەتی. ئەمە حیکمەتێکە کە سنوورە مێژووییەکان دەبەزێنێت؛ حیکمەتی مرۆڤێکە کە پێش ئەوەی بە دووانەییە دەستکردەکان بریندار بکرێت، گەردوونی وەک ماڵێکی پیرۆز، نووری و بازنەیی دەبینی کە هەموو بەشەکانی، لە بەردێکەوە تا ئەستێرەیەک، لە یەک دڵەوە لێدەدەن.

خوێندنەوەیەکی فەلسەفی-ئەدەبی بۆ کارەکتەری «زەینەب» لە پەرتووکی حاجی بابای ئەسفەهانی

 

لە تراژیدیای دەقەوە بۆ بەردەوامیی مێژوو: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی-ئەدەبی بۆ کارەکتەری «زەینەب» لە پەرتووکی حاجی بابای ئەسفەهانی و بەستنەوەی بە فەرمانەکانی جینۆسایدی ئێزیدییان

پوختە
ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات لە ڕوانگەیەکی رەخنەیی، ئەدەبی و فەلسەفییەوە لە کارەکتەری «زەینەب» (کچە ئێزیدییەکەی ناو ڕۆمانی بەسەرهاتەکانی حاجی بابای ئەسفەهانی نووسینی جەیمس مۆریە) بکۆڵێتەوە. توێژینەوەکە بە بەکارهێنانی چەمکە تیۆرییەکانی فەلسەفەی هاوچەرخ—بە تایبەت چەمکی «ژیانی رووت» (Bare Life) لە لای جۆرجیۆ ئاگامبێن و تیۆرییەکانی «ئەویتراندن» (Othering) و «نامرۆڤاندن» (Dehumanization)—شیکاری بۆ میکانیزمی چەوساندنەوەی سیستماتیکی ئەم کارەکتەرە دەکات. توێژینەوەکە دەیسەلمێنێت کە بەسەرهاتی زەینەب تەنها ئەڵقەیەکی گێڕانەوەیی فەنتازی نییە لە رۆمانێکی تەنزئامێزدا، بەڵکو ئەرکیتایپ (Archetype) و بەرجەستەکەری ئەو پڕۆسە مێژووییەیە کە ئێزیدییەکان لە مێژووی هاوچەرخیاندا بە «٧٤ فەرمانی جینۆساید» ناوزەندی دەکەن، کە دوایینیان کارەساتی شەنگال بوو لە ساڵی ٢٠١٤ بە دەستی داعش.

---

١. پێشەکی و کێشەی توێژینەوە (Introduction & Problem Statement)

رۆمانی بەسەرهاتەکانی حاجی بابای ئەسفەهانی کە لە ساڵی ١٨٢٤ لەلایەن دیپلۆماتکاری بەریتانی جەیمس مۆریەوە بڵاوکرایەوە، بە یەکێک لە گرنگترین دەقە پیکاڕێسک (Picaresque) و تەنزئامێزەکان دادەنرێت کە وەسفی ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتیی ئێرانی سەردەمی قاجار دەکات. لە نێو گێڕانەوەی بەسەرهاتە کۆمیدی و تەنزئامێزەکانی حاجی بابادا، چیرۆکێکی پەراوێزخراو بەڵام پڕ لە ئێش و تراژیدیا سەر هەڵدەدات: بەسەرهاتی «زەینەب»، کچە ئێزیدییە دیلکراوەکە.

کێشەی ئەم توێژینەوەیە لەو پرسیارەوە سەرچاوە دەگرێت: ئایا بەسەرهاتی زەینەب تەنها کەرەستەیەکی ئەدەبییە بۆ پیشاندانی ستەمی دەرباری قاجار، یاخود ئاوێنەیەکە کە ستراکتۆرێکی کولتووری، ئایینی و سیاسیی بەردەوام دەخاتە ڕوو بەرامبەر بە پێکهاتەی ئێزیدی؟ ئامانجی سەرەکی لێرەدا دەرهێنانی دەقە لە سنووری خوێندنەوەیەکی فۆرمالیستی بۆ بواری تێڕامانێکی قووڵی فەلسەفی-مێژوویی.

---

٢. چوارچێوەی تیۆری و میتۆدۆلۆژیا

توێژینەوەکە پشت بە میتۆدی )رەخنەی ئەدەبیی مێژوویی-فەلسەفی (Philosophical -Historical Literary Criticism دەبەستێت و سوود لەم چەمکە تیۆرییانە وەردەگرێت:

1.    چەمکی ژیانی رووت (Bare Life) و (Homo Sacer)ی جۆرجیۆ ئاگامبێن: تیشک خستنە سەر ئەو بکەرەی کە دەکرێت بێ باجدان بکوژرێت یان بخرێتە دەرەوەی یاسا.

2.    میکانیزمی بەشەیتانکردن (Demonization) و ناپیرۆزکردن: بەکارهێنانی زمان بۆ ئامادەکردنی زەمینەی کۆمەڵکوژی لە گوتاری ئایینی-سیاسیی دەسەڵاتی زاڵدا.

3.    تیۆریی ستەمی جێندەری لە کاتی پێکداداندا: جەستەی ژنی کەمینە وەک کۆتا نیشانەی شکاندنی کەرامەتی پێکهاتەی ژێردەستە.

---

٣. تەوەرەی یەکەم: تەقینەوەی تەنز و دەستپێکی تراژیدیای بوونگەرایی

دەقی حاجی بابا بە تۆنێکی کۆمیدی-تەنزئامێز دەستی پێ کردووە، بەڵام کاتێک چیرۆکەکە دەگاتە بەشی ٢٤ («دیداری حاجی بابا لەگەڵ زەینەب»)، ڕیتمی گێڕانەوە تووشی گۆڕانێکی بنەڕەتی دەبێت:

• کارەکتەری زەینەب ناتوانێت بچێتە چوارچێوەی گەمە تەنزئامێزەکەی حاجی بابا و جیهانی دەربار. ئەو نەک ساختەکار نییە، بەڵکو قوربانیی تەواوی ئەو ساختەکارییە کولتووری و سیاسییەیە کە دەوری داوە.
• کۆتاییهاتنی زەینەب لە رێگەی فڕێدانەخوارەوەی لە تاوەری کۆشکەوە لەسەر دەستی دەسەڵات، نوقتەی کۆتایی تەنزە و چوونە ناو بازنەی تراژیدیای رەهای مرۆیی. ئەدەب لێرەدا دەبێتە دۆکیۆمێنتێکی ناڕاستەوخۆ بۆ تۆمارکردنی بێدەنگکردنی ئەوانەی لە ژێرەوەی هەرەمی دەسەڵاتدان.

---

٤. تەوەرەی دووەم: نامرۆڤاندن؛ لە گوتاری دەقەوە بۆ حوکمی لەناوبردن

لە خوێندنەوەی بەڵگەنامەی دەقەکەدا، خاتوونی ماڵی حەکیم کچە ئێزیدییەکە بە «کچی شەیتان» و «لە سەگ کەمتر» دەناسێنێت. ئەم وەسفە لە دیدگای فەلسەفەی زمانەوە (تیۆرییەکانی زمانی توندوتیژی):

• داماڵینی شوناسی مرۆڤبوونە (Dehumanization) لە قوربانییەکە، چونکە مرۆڤ تا ئەو کاتەی هاوشێوەی مرۆڤ ببینرێت، ویژدانی گشتی ناتوانێت بڕیاری لەناوبردنی بدات. بەشەیتانکردنەکە دەبێتە بیانوویەکی مێتافیزیکی بۆ ئەنجامدانی تاوانی ماددی.
• وەڵامەکەی زەینەب: «من لە شەیتان دەترسم... بەڵام کچە شەیتان نیم»، هەوڵێکی وجوودییە بۆ راگرتنی سنووری مرۆڤبوونی خۆی لە بەرامبەر گوتارێکی زاڵ کە دەیەوێت بیکاتە تارماییەکی ناپیرۆز.

---

٥. تەوەرەی سێیەم: لە فەرمانەکانی سەدەی نۆزدەوە تا فەرمانی ٧٤ (شەنگال ٢٠١٤)

گرنگترین خاڵی پێکەوەبەستنی ئەم دەقە بە واقیعی مێژووییەوە، بوونی ستراکتۆرێکی نەگۆڕە لە تێڕوانینی دەسەڵاتە هەژموونگەراکانی ناوچەکە بەرامبەر بە ئێزیدییەکان. مێژووی ئێزیدی بە گوتەی خۆیان مێژووی «٧٤ فەرمان»ـە.

لەم بەراوردکارییە تیۆرییەدا، دەکرێت هاوشێوەییەکی ترسیێنەر لە نێوان کارەساتی زەینەب و فەرمانی ٧٤ی داعش لە ٢٠١٤دا ببینرێتەوە:

1.    بەدەستکەوتکردنی جەستە (Sabaya): چۆن زەینەب لە رێگەی شەڕەوە دەگیرێت و دەکرێتە «کەنیزەک» و لە بازاڕدا وەک کاڵا مامەڵەی پێوە دەکرێت، هەمان ئەم رەفتارە لە سەدەی بیست ویەکدا لەلایەن داعشەوە لە مووسڵ و رەققە وەک فەرمانێکی پیرۆز پیادە کرایەوە.

2.    پەراوێزخستنی یاسایی و ژیانی رووت: لە سەردەمی زەینەبدا، کوشتنی کچێکی ئێزیدی پێویستی بە هیچ پرۆسەیەکی دادوەری نەبوو؛ لە ساڵی ٢٠١٤یشدا، داعش هەمان فەلسەفەی پەیڕەو کرد کە تێیدا خوێن و کەرامەتی ئێزیدی حەڵاڵ کرا.

3.    شکاندنی رەمزیی شوناس لە رێگەی ژنەوە: هەم لە دەقەکەی مۆریە و هەم لە جینۆسایدی شەنگالدا، ژنی ئێزیدی دەبێتە گۆڕەپانی ململانێ و لێدان لە کەرامەتی کۆمەڵگەیەک بە مەبەستی پاکتاوکردنی دەروونی و جەستەیییان.

---

٦. دەرئەنجام

ئەم توێژینەوەیە دەگاتە ئەو دەرئەنجامەی کە:

1.    بەسەرهاتی زەینەب لە پەرتووکی حاجی بابای ئەسفەهانی تەنها کارەکتەرێکی خەیاڵی نییە، بەڵکو نوێنەرایەتییەکی ئایکۆنییە (Iconic representation) بۆ قۆناغێکی مێژوویی کە تێیدا پێکهاتەی ئێزیدی بە بەردەوامی لە دۆخی «قوربانیی بەردەوام»دا ژیاون.

2.    گوتاری بەشەیتانکردن لە سەدەی نۆزدەهەمدا، هەمان ئەو داینەمۆ ئایدۆلۆژییە بوو کە لە ٢٠١٤دا لەلایەن داعشەوە پەلی هاویشت بۆ جینۆسایدێکی مۆدێرن. ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کە جینۆساید تەنها رووداوێکی کتوپڕ نییە، بەڵکو پرۆسەیەکی درێژخایەنی چەقبەستووی مێژووییە لە پەیوەندییەکانی نێوان دەسەڵاتی زاڵ و کەمینەی پەراوێزخراودا.

3.    زەینەب لە مێژووی ئەدەبدا وەک دەنگێکی دژە-سڕینەوە دەمێنێتەوە؛ دەنگێک کە پێش دووسەد ساڵ، هاواری هەموو ئەو کچانەی شەنگالی بەرجەستە کردبوو کە دواتر بوونە قوربانیی فەرمانی حەفتا و چوارەم.

---

سەرچاوەکان (References)

1.    عەلیمورادی، بەهار. (٢٠٢٦). بەسەرهاتی کچە ئێزیدییەکەی پەرتووکی «حاجی بابای ئەسفەهانی»: کورد لە روانگەی کولتووری سیاسیی ئێرانییەکانەوە.

2.    مۆریە، جەیمس. (١٣٧٩ک). سەرگوزشتەی حاجی بابای ئەسفەهانی. وەرگێڕانی: میرزا حەبیبی ئەسفەهانی، تاران: دەزگای زێوەر.

3.    Agamben, Giorgio. (1998). Homo Sacer: Sovereign Power and Bare Life. Stanford University Press.

4.    Foucault, Michel. (1972). The Archaeology of Knowledge and the Discourse on Language. Pantheon Books.

5.    بنیامین، ڤاڵتەر. (چاپە جیاوازەکان). تێزەکان دەربارەی فەلسەفەی مێژوو.

 

مێشکی بەندکراو، پیرۆزکردنی دەسەڵات و پرسیاری ئازادی لە کوردستان

 

لە تەڵەی یەقینە ساختەکاندا

مێشکی بەندکراو، پیرۆزکردنی دەسەڵات و پرسیاری ئازادی لە کوردستان

هەندێک زیندان بە بەرد و ئاسن دروست دەکرێن؛ هەندێکی دیکە بە وشە. لە یەکەمدا جەستە لە جووڵە دەکەوێت، لە دووەمدا ئەقڵ لە پرسیارکردن.

کاتێک چێسواڤ میلوش لە ساڵی ١٩٥٣دا کتێبی مێشکی بەندکراو بڵاو کردەوە، پرسیارێکی ناخۆشی خستە بەردەم ویژدانی سەدەی بیستەم: چۆن مرۆڤی خوێندەوار و خاوەن توانای بیرکردنەوە، دەکرێت ببێتە پاساوهێنەرەوەی سیستەمێک کە ئازادیی بیرکردنەوەی خۆی سنووردار دەکات؟ بابەتی میلوش، بە تایبەتی، تێکچوونی پەیوەندیی ڕۆشنبیر بە حەقیقەت بوو لە ژێر دەسەڵاتی ستالینیزمدا؛ تێکچوونێک کە ترس، بەرژەوەندی، باوەڕ و خۆفریودان تێیدا لە یەکتر جیاناکرێنەوە.

گرنگیی ئەم پرسیارە بۆ کوردستان لەوەدا نییە کە ئەزموونی ئێمە و ئەورووپای ڕۆژهەڵات یەکسانن؛ یەکسان نین. بەڵکوو لەوەدایە کە میلوش زمانێکمان پێدەبەخشێت بۆ ناسینەوەی میکانیزمێکی دووبارەبووەوە: ئەو ساتەی کە بیرۆکەیەک، لە ئامرازێک بۆ تێگەیشتن لە جیهانەوە، دەبێتە دەسەڵاتێک بۆ قەدەغەکردنی تێگەیشتنە جیاوازەکان.

لەو ساتەدا ئایدۆلۆژیا چیتر داوای قەناعەت پێکردن ناکات؛ داوای ملکەچبوون دەکات.

یەقین کەی دەبێتە تەڵە؟

هەموو باوەڕێک زیندان نییە و هەموو یەقینێک ساختە نییە. ژیانی مرۆڤ بەبێ متمانە بە هەندێک بەها، زانیاری و ئەزموون بەردەوام نابێت. کێشە لەوێ دەست پێدەکات کە باوەڕێک خۆی لە هەڵسەنگاندن بپارێزێت، بەڵگەی پێچەوانە وەک دوژمن بناسێنێت و پرسیارکەر بخاتە ڕیزی ناپاکان و بە لادەر یان کافر ناوزەدی بکەن.

یەقینی ساختە، لەم وتارەدا، ناوی ئەو دۆخەیە کە دەسەڵات ئەنجامی بیرکردنەوە پێشوەختە دیاری دەکات و تەنیا ڕێگە بەو پرسیارانە دەدات کە بگەنە هەمان ئەنجام. لێرەدا عەقڵ بە تەواوی ون نابێت؛ دەخرێتە خزمەتی پاساوهێنانەوە. مرۆڤ بیر دەکاتەوە، بەڵام بۆ ئەوەی ئەوە بسەلمێنێت کە پێشتر فەرمانی پێکراوە باوەڕی پێبکات.

میلوش بە چەمکی «کەتمان» ڕووناکی دەخاتە سەر جیاوازیی نێوان ئەوەی مرۆڤ لە ناخیدا بیری لێدەکاتەوە و ئەوەی لە بەردەم دەسەڵاتدا دەری دەبڕێت. لێکدانەوەکەی نیشان دەدات کە ملکەچیی دەرەکی هەمیشە بە مانای باوەڕی ناوەکی نییە؛ هەندێک جار ماسکێکی مانەوەیە.

بۆیە نابێت بێدەنگیی خەڵک بە سادەیی بە نەفامی یان ڕەزامەندی لێک بدرێتەوە. کەسێک کە مووچە، ئاسایش، کار یان ژیانی خێزانەکەی بە قسەیەکەوە بەستراوەتەوە، لە دۆخێکی یەکساندا نییە لەگەڵ ئەوەی بەبێ ترس قسە دەکات. ڕەخنەی فەلسەفی ئەگەر ئەم نایەکسانییە نەبینێت، خۆی دەبێتە شێوەیەکی دیکەی دادگاییکردنی قوربانی.

ئەم وێنەیەی میلوش کێشاویەتی، ئەمڕۆ بە تەواوی ئاوێنەی باڵانوێنی بەشێکی بەرچاو لە کۆمەڵگەی ئێمەیە لە کوردستان. ئێمە نەتەوەیەکین لە مێژووی هاوچەرخماندا لە نێوان دوو بەرداشی گەورەی ئایدۆلۆژیدا گیریان خواردووە: ئایدۆلۆژیای پیرۆزکراوی زەمینی، و ئایدۆلۆژیای چەسپاوی ئاسمانی. لە هەردوو دۆخەکەدا، ئەقڵی کوردی ڕووبەڕووی هەمان تاقیکردنەوە بووەتەوە و زۆرجار بە هەمان شێوازی قوربانییەکانی میلوش، چۆکی داداوە.

١. ئایدۆلۆژیای زەمینی: پەرستنی بتە دەستکردەکان

لە ڕەهەندە زەمینییەکەیدا، حزبی کوردی و دەستەبژێرە سیاسییەکان شوێنی ئەو دەمڕاستانەی مۆسکۆیان گرتووەتەوە کە میلوش باسیان دەکات. دروشمی بریقەدار، چەمکی بەکارهێنراو بەبێ قووڵبوونەوە (وەک «ڕزگاری»، «نەتەوەپەروەری»، «دیموکراسی» یان «نوێگەری»)، کراونەتە تەڵەیەک بۆ گەمارۆدانی هۆشیاریی کۆمەڵگە. مرۆڤی حزبییانەی ئێمە فێر نەکراوە بپرسێت «بۆچی؟»، بەڵکوو فێر کراوە چەپڵە لێبدات. کاتێک ئایدۆلۆژیای حزبی دەبێتە ئایینێکی دنیایی، کەرامەتی تاک، مێژووی ڕاستەقینەی ناوچەکە و کولتووری دەوڵەمەندی ڕەخنە و دیالۆگ دادەماڵرێت، و دەستەواژەی کورتی «سەرۆک دەزانێت» یان «حزب هەڵە ناکات» دەبێتە ئەو فەرمانەی کە عەقڵ دەخاتە دۆخی سڕبوونەوە. خەڵک لە ناخیاندا دەزانن کە کەرامەتیان بریندارە و ژیانیان تاڵان دەکرێت، بەڵام چونکە سەنگەری هۆشیاری و چەمکە فەلسەفییەکانی بەرگرییان لەدەست داوە، توانای دەربڕینی ئەو ئازارەیان نامێنێت و دەبنە دەنگدانەوەی دروشمی دەسەڵاتدار.

٢. ئایدۆلۆژیای ئاسمانی: داماڵینی شوناس بە ناوی پیرۆزییەوە

لە لایەکی ترەوە، ئایدۆلۆژیای ئاسمانی بە شێوازە دۆگماتیک و هاوردەکراوەکەی، هەمان ڕۆڵی وێرانکەر دەگێڕێت. بانگخوازانی یەقینی ڕەها دێن و بە دەنگێکی بەرز مێژوو، مۆسیقا، هەڵپەڕکێ، ئەفسانە، تەنانەت پێکەنین و جلوبەرگی دێرینی ئەم نەتەوەیە وەک «نەفامی، گوناهـ یان بێ بەهایی» دەناسێنن. تاکێکی زۆری ئەم کۆمەڵگەیە، لە بەرامبەر زمانی دەمارگرژانەی ئەواندا لەرزۆکە؛ لە دەروونیدا هەست دەکات ئەم خاکە خاوەنی سۆفیگەرییەکی مرۆڤدۆست، گۆرانییەکی پڕ لە حەسرەت و مێژوویەکی جوانە، بەڵام چونکە چەکی لۆژیک و زانینی فەلسەفیی پێنەبەخشراوە بۆ ئەوەی بڵێت:«ئایین نایەت تا مرۆڤ لە خۆی دابماڵێت، بەڵکوو دێت تا مانای پێببەخشێت»، بەرامبەر دەنگی بەرزی دەمارگیری بێ دەنگ دەبێت یان کوێرانە دەبێتە سەربازێکی بێ‌مێشکی ئەو گوتارەی کە ڕەگی خۆی پێ دەبڕێتەوە.

لێرە دا دەبێت ئاماژە بەوە بکەم کە دەستەواژەکانی «ئایدۆلۆژیای زەمینی» و «ئایدۆلۆژیای ئاسمانی» دوو وێنەی لێکدانەوەیین؛ نابێت ببنە حوکمێکی گشتی بەسەر هەموو حزبێک یان هەموو باوەڕدارێکدا. ڕێکخستنی سیاسی دەتوانێت ئامرازێکی پێویستی بەرگری لە ماف بێت، هەروەک ئایین دەتوانێت سەرچاوەی هاوسۆزی، مانا و بەرگری لە ستەم بێت.

خاڵی هاوبەش لەو کاتەدا دەردەکەوێت کە هیچ کامیان مافی هەڵەکردن بۆ خۆی دانانێت: حزبێک کە خۆی بە تاکە نوێنەری نەتەوە دەزانێت، یان لێکدانەوەیەکی ئایینی کە خۆی بە تاکە دەروازەی حەقیقەت دەناسێنێت. یەکەم، ڕەخنە دەکاتە خیانەت؛ دووەم، جیاوازی دەکاتە گوناهـ. لە هەردوو دۆخەکەدا، دەسەڵاتی مرۆڤێک بە پۆشاکی شتێکی بێ هەڵە دادەپۆشرێت.

بۆ کۆمەڵگەیەکی وەک کوردستان، کە ئەزموونی ستەمی نەتەوەیی و ملمڵانێی دەسەڵاتی ناوخۆیی تێیدا یەکتر دەبڕن، ئەم جیاکردنەوەیە بنەڕەتییە: بەرگری لە مافی نەتەوە نابێت ببێتە بەڵگەی بێ تاوانیی دەسەڵاتدارانی ناو نەتەوە؛ ڕەخنە لە دەسەڵاتی ناوخۆش نابێت ببێتە پاساو بۆ نکۆڵی لە مافی نەتەوە.

مافی گەل لە مافی حاکم فراوانترە.

کاتێک حزب شوێنی نیشتمان دەگرێتەوە

مەترسی لە بوونی حزبدا نییە؛ لە یەکسانکردنی حزب و نیشتمانە. نیشتمان ماڵی ئەوانەشە کە ئەندامی حزب نین، ئەوانەش کە دەنگ بە ئۆپۆزسیۆن دەدەن، ئەوانەش کە لە هەموو دەسەڵاتێک پرسیار دەکەن.

کاتێک سەرکردە لە هەڵسەنگاندن بەرزتر دادەنرێت، ڕابردوو دەکرێتە سەرمایەیەکی هەمیشەیی بۆ بێ لێپرسینەوەی ئێستا. قوربانیدان، کە دەبوو سەرچاوەی بەرپرسیاریی ئەخلاقی بێت، دەگۆڕدرێت بۆ مۆڵەتی دەسەڵات. لەوێوە کەسێک دەتوانێت بڵێت: چونکە دوێنێ بەرگریم کردووە، ئەمڕۆ مافی پرسیارکردنت نییە.

بەڵام مێژووی خەبات هیچ کەسێک لە حوکمی ئەخلاق و یاسا دەرناخات. ئەگەر ڕزگاری بەڵێنی گەڕاندنەوەی کەرامەتە بۆ مرۆڤ، دەبێت لە شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ ڕەخنەگرەکەدا خۆی بنوێنێت. دەسەڵاتێک کە تەنیا ستایشی خۆی دەبیستێت، زوو یان درەنگ توانای بیستنی کۆمەڵگە لەدەست دەدات.

لێرەدا زمانی سیاسییش تووشی داڕمان دەبێت. «یەکڕیزی» دەکرێتە بێدەنگی، «بەرژەوەندیی نەتەوەیی» دەکرێتە بەرژەوەندیی دەستەیەک، «سەربەخۆیی»ش دەکرێتە ئازادیی دەسەڵاتدار لە چاودێریی هاووڵاتی. کێشە تەنیا بەکارهێنانی وشەی هەڵە نییە؛ بەتاڵکردنەوەی وشەکانە لەو مانایەی کە خەڵک دەتوانن پێی مافی خۆیان داوا بکەن.

ئایین، لێکدانەوە و مافی بوون بە خۆ

لە بواری ئایینیشدا، جیاکردنەوەی باوەڕ لە دەسەڵاتی لێکدەرەوە پێویستە. هیچ مرۆڤێک، بەهۆی ئەوەی بە ناوی پیرۆزییەوە قسە دەکات، لە هەڵەکردن بێبەش نابێت. تێکەڵکردنی ئایین بە دەسەڵاتی کۆمەڵایەتیی لێکدەرەوەکانی، ڕێگە بۆ ئەوە خۆش دەکات کە ڕەخنە لە مرۆڤێک وەک هێرش بۆ سەر خودی باوەڕ پیشان بدرێت.

هەر گوتارێک کە زمان، گۆرانی، جلوبەرگ یان یادەوەریی گەلێک بە یەک حوکم سووک بکات، پێویستە بپرسێت: ئایا ئەرکی مانابەخشین بە ژیانی مرۆڤ جێبەجێ دەکات، یان ژیانەکەی لێ دەستێنێتەوە؟

بەڵام بەرگری لە کولتووریش نابێت خۆی ببێتە پیرۆزکردنی ڕابردوو.  داب و نەریت  و خەباتی رابردوو بە تەنیا بەڵگەی دروستی نییە. نەریتێک کە کەرامەتی ژن، ئازادیی تاک یان مافی جیاوازبوون پێشێل بکات، شایەنی ڕەخنەیە، تەنانەت ئەگەر بە زمانی دایکییشەوە بگوازرێتەوە. شوناسی زیندوو توانای چاککردنەوەی خۆی هەیە؛ شوناسی بەستوو، هەموو گۆڕانێک بە مردن دەزانێت.

کولتوور مۆزەخانەیەکی داخراو نییە. گفتوگۆیەکی بەردەوامە لە نێوان ئەوەی بووین و ئەوەی دەمانەوێت ببین.

 

دەرئەنجام:

فەلسەفەی تراژیدیای «مێشکی بەندکراو» لەوەدایە کە مرۆڤ دەبێتە هاوبەشی ئەو داگیرکارییەی کە بەسەریدا سەپێنراوە. کاتێک خەڵکێک خاوەنی میراتێکی مەعریفی و شیعری و ژیاریی دێرین بێت، بەڵام لە سیستەمی پەروەردە و کۆمەڵایەتیدا فێری «هزری ڕەخنەیی نەکرابێت،»  هەموو دروشمێکی بێگانە، چ لە زەمینەوە هەڵقوڵابێت بە ناوی نوێگەری و حزب، چ لە ئاسمانەوە شۆڕ بووبێتەوە بە ناوی دۆگما—دەتوانێت وەک گێژەڵووکە شوناسی ڕابماڵێت.

ڕزگاربوون لەم گرێ کوێرەیە، تەنیا بە گۆڕینی ئایدۆلۆژیایەک بە ئایدۆلۆژیایەکی تر ڕوونادات، بەڵکوو بە «ڕزگارکردنی مێشک» لە کۆیلایەتی دەست پێدەکات. پێویستە مرۆڤی کورد فێر ببێت کە شکۆمەندی لە پەرستنی حزب یان دەمارگیریی کوێرانەدا نییە، بەڵکوو لە بوێریی بیرکردنەوەدایە (هەروەک کانت دەڵێت: حەقیقەت لە جانتای هیچ دەمڕاستێکی سیاسیدا نییە و لە قڕوقپی هیچ گوتارێکی پەڕگیردا نادۆزرێتەوە؛ حەقیقەت لەو ساتەوەختەدا دەترووکێت کە مرۆڤ لە خۆی دەپرسێت: «ئایا ئەوەی دەیپەرستم، شوناسم دەپارێزێت... یان دەمکوژێت تا بەسەر جەستە سڕبووەکەمدا تێپەڕێت؟»

هەر شوناسێک کە تەنیا یەک دەنگ قبوڵ بکات، بەشێک لە خەڵکی خۆی دەکاتە نامۆ. نەتەوەش کاتێک بەهێز دەبێت کە بتوانێت جیاوازییەکانی بەبێ سڕینەوەی یەکتر بەڕێوە ببات.

لەبەر ئەوە، ڕزگاربوون لە تەڵەی یەقینە ساختەکان بە گۆڕینی ناوی پیرۆزییەکان تەواو نابێت. پێویستە خودی مافی پیرۆزکردنی دەسەڵات بخرێتە ژێر پرسیار. هیچ سەرکردەیەک جێگرەوەی ویژدانی تاک نییە، هیچ حزبێک خاوەنی تاکە ڕواڵەتی نیشتمان نییە و هیچ لێکدەرەوەیەکیش خاوەنی کۆتاییی مانا نییە.

ئازادی لەوێ دەست پێدەکات کە مرۆڤ بتوانێت بڵێت: ئەمە باوەڕی منە، بەڵام مافی پرسیارت هەیە؛ ئەمە مێژووی منە، بەڵام پێویستی بە پشکنین هەیە؛ ئەمە نیشتمانی منە، بەڵام مافی تۆشە.

ئەو ڕۆژەی منداڵێک بتوانێت لە قوتابخانەدا «بۆچی؟» بپرسێت، باوەڕدارێک بەبێ ترس لە لێکدانەوەیەک ڕەخنە بگرێت و هاووڵاتییەک بەرپرسێک لێپرسینەوە بکات بەبێ ئەوەی نان یان ئاسایشی بخاتە مەترسییەوە، «ڕزگارکردنی مێشک» لە خواستێکی جوانەوە دەگۆڕێت بۆ ئەزموونێکی ڕۆژانە.

نیشتمانێکی ئازاد، تەنیا خاکێک نییە کە سنوورەکانی بپارێزرێن؛ شوێنێکیشە کە تێیدا مرۆڤ بۆ پاراستنی ژیانی، ناچار نەبێت دەنگی خۆی بشارێتەوە.