لە نێوان ئیشراقییەتی "سایە نوور" و تاریکیی "تەکفیر"دا: قەیرانی ناسنامە و بێدەنگیی نوخبە

لە نێوان ئیشراقییەتی "سایە نوور" و تاریکیی "تەکفیر"دا: قەیرانی ناسنامە و بێدەنگیی نوخبە

لەم رۆژانەی دواییدا، کایەی فەرهەنگی و کۆمەڵایەتیی کوردستان شایەتی دوو ڕووداوی دژبەیەک بوو؛ یەکیان لە باکووری ئەوروپا (ستۆکهۆڵم) وەک تیشکێکی مەعریفی سەری هەڵدا، کە ئەویش پەردە لادان بوو لەسەر ڕۆمانی "سایە نوور". ئەم ڕۆمانە تەنیا تێکستێکی ئەدەبی سادە نییە، بەڵکو هەوڵێکی بوێرانەیە بۆ ئاوێتەکردنی فەلسەفەی دێرینی "ئێزدیاتی" لەگەڵ "فەلسەفەی ئیشراق"ی سوهرەوەردی. ڕووداوی دووەم، سەرهەڵدانەوەی گوتارێکی توندڕەو و چەقبەستووی ئایینی بوو لە ناوخۆی کوردستان، کە بە زمانێکی پڕ لە ڕق، هێرشی کردە سەر پیرۆزییەکانی ئایینی ئێزدی و پاساوی شەرعی بۆ جینۆساید و کوشتاری ئەم پێکهاتە ڕەسەنەی خاکەکەمان هێنایەوە.

ئەوەی جێگەی هەڵوێستە و سەرنجە، کاردانەوەی میدیا و سۆشیاڵ میدیای کوردی بوو بەرامبەر ئەم دوو ڕووداوە. لە کاتێکدا هەواڵی بڵاوبوونەوەی کارێکی مەعریفی وەک "سایە نوور" لە پشت پەردەی بێدەنگیی دەزگا گەورەکانی ڕاگەیاندندا خنکێنرا، کەچی وتە ژەهراوییەکانی ئەو مەلایە تەواوی شاشە و لاپەڕەکانی تەنی. لێرەوە پێویستە پرسیارە جەوهەرییەکە بکەین: بۆچی میدیای ئێمە کڕیاری ڕقە و نامۆیە بە مەعریفە؟

١. ئیشراق و ئێزدیاتی: گەڕان بەدوای ڕەگەکانی ڕووناکیدا

ڕۆمانی "سایە نوور" هەوڵێکی فەلسەفییە بۆ زیندووکردنەوەی ئەو پەیوەندییە مێژوویی و مەعریفییەی کە لە نێوان "ئیشراق" (ڕۆشنبوونەوەی دەروونی) و فەلسەفەی دێرینی ئێزدیاتیدا هەیە. هەردوکیان ڕێز لە "نوور" دەگرن وەک سەرچاوەی بوون. نووسەر لەم بەرهەمەدا دەیەوێت برینەکانی ئێزدیاتی لە ڕێگەی فەلسەفەوە ساڕێژ بکات و مانا بەو ئازارانە بدات کە بەدرێژایی مێژوو بەسەر ئەم پێکهاتەیەدا هاتوون. ئەمە جۆرێکە لە "بەرگریی کلتووری" کە دەبوو ناوەندە ئەکادیمی و ئەدەبییەکان وەک دەستکەوتێکی نەتەوەیی لێی بڕوانن.

٢. پیشەسازیی "هەرا" و پەراوێزخستنی مەعریفە

میدیای کوردی لە ئێستادا کەوتووەتە داوی "پۆپۆلیزم" و "سێنساسیۆنالیزم" (هەستبزوێنی). دەزگاکانی ڕاگەیاندن لەبری ئەوەی ئەرکی پەروەردەیی و هۆشیارکردنەوەیان هەبێت، بوونەتە پاشکۆی ئەلگۆریتمەکانی سۆشیاڵ میدیا. وتەی توندڕەوێک "بینەر" (View)ی زۆرە، چونکە غەریزە دەجووڵێنێت و شەڕی لایەنگری و دژایەتی دروست دەکات. بەڵام ناساندنی ڕۆمانێک کە باس لە فەلسەفە و مێژووی ئازار دەکات، پێویستی بە عەقڵ و تێڕامان هەیە. ئەم "هەڵاتنە لە عەقڵ"ە وای کردووە کە گوتاری توندڕەوی ببێتە "ترێند" و گوتاری رۆشنبیری ببێتە "پەراوێز".

٣. دەزگا زانیارییەکان و بەکارهێنانی ئایین وەک چەک

ناکرێت پشتگوێی بخەین کە زۆر جار ئەم دەنگە توندڕەوانە، نەک تەنیا لە ڕووی بێ ئاگاییەوە، بەڵکو بە بەرنامە و "قورمیشکراوی" لە لایەن دەزگا زانیارییەکانی ڕژێمە داگیرکەرەکانی کوردستانەوە ئاڕاستە دەکرێن. ئامانج لێی تێکدانی شیرازەی کۆمەڵایەتی و ناشرینکردنی وێنەی ئایین و پێکەوەژیانە لە کوردستان. کاتێک میدیای کوردی بەبێ سانسۆر و بەبێ بەرپرسیارێتی ئەم دەنگانە بڵاو دەکاتەوە، لە ڕاستیدا دەبێتە بەشێک لەو ئەجێندایەی کە دەیەوێت تاکی کورد لە مێژوو و کلتوورە دەوڵەمەندەکەی (وەک ئەوەی لە سایە نووردا هاتووە) داببڕێت و بیخاتە ناو بازنەی ڕق و ناوخۆکۆژییەوە.

٤. گلەیی لە نوخبە و دەزگا کلتوورییەکان

گلەیی گەورە لەو "نوخبە" رۆشنبیرەیە کە لە ئاست ئەم بێ دەنگکردنە سیستماتیكەی مەعریفە بێدەنگن. دەزگاکانی ڕاگەیاندنی هەرێمی کوردستان کە بودجەی زەبەلاحیان لەبەر دەستە، لەبری ئەوەی پردی پەیوەندی بن لە نێوان داهێنەرانی تاراوگە و ناوخۆی وڵات، بوونەتە سەکۆیەک بۆ کێبڕکێ لەسەر بڵاوکردنەوەی هەواڵی شۆک ئامێز. پشتگوێخستنی بەرهەمێکی وەک "سایە نوور" و گەورەکردنی وتەی مەلاکانی توندڕەو، نیشانەی شکستی ئەخلاقی و پیشەیی ئەو ناوەندانەیە.

دەرەنجام

ئێمە لەبەردەم جەنگێکی فیکریی گەورەداین. لە لایەکەوە هەوڵێک هەیە بۆ زیندووکردنەوەی ناسنامەی ڕەسەنی خۆمان لە ڕێگەی ئەدەب و فەلسەفەوە (وەک ئەوەی لە ماڵپەڕی زێڕنووس و کارە ئەدەبییەکانی تری هاوشێوەدا دەبینرێت)، لە لایەکی تریشەوە هێرشێکی سیستماتیك هەیە بۆ گەڕاندنەوەمان بۆ سەردەمی تاریکستان.

"سایە نوور" تەنیا کتێبێک نییە، بەڵکو ئاوێنەیەکە بۆ بینینی ئەو ڕووناکییەی کە دوژمنان و توندڕەوان دەیانەوێت بیخوێننەوە. ئەرکی ئێمەیە وەک قەڵەم بەدەستان، ڕێگە نەدەین "هەرا و زورنا"ی میدیایی، دەنگی ڕاستەقینەی فەلسەفە و ئەدەب بخنکێنێت.

 

کاریگەریی ئەستێرە کەڵکدارەکان لەسەر مێژوو و دەروونی مرۆڤ

 

---

کاریگەریی ئەستێرە کەڵکدارەکان لەسەر مێژوو و دەروونی مرۆڤ

پوختە:
ئەستێرە کەڵکدارەکان (Comets) لە درێژەی مێژوودا تەنیا وەک دیاردەیەکی جوانی ئاسمانی نەبینراون، بەڵکو وەک "پەیامهێنەری مەرگ" و وێرانکاری ناسراون. ئەم توێژینەوەیە باس لەوە دەکات کە چۆن باوپاپیرانی ئێمە لە کوردستان و ناوچەکە، لە ڕێگەی شوێنەوارە گەورەکانی وەک "گرێ مزاران" (گۆبەکلی تەپە) و شارە ژێرزەمینییەکانی وەک "دێرینکو"، هەوڵیان داوە ڕازێکی گەورە لە نەوەکانی دوای خۆیان بشارنەوە؛ ڕازی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ کارەساتە ئاسمانییەکان.

١. ئەستێرە کەڵکدارەکان: بکوژە زنجیرەییەکانی مێژوو

زۆربەی شارستانییەتە دێرینەکان، لە چینییەکانەوە تا بابلی و کوردەکان، ئەستێرە کەڵکدارەکانیان بە نیشانەی "بەدبەختی" داناوە. بەڵام ئایا ئەمە تەنیا خورافەیەک بووە؟ توێژینەوە نوێیەکان، لەوانە تیۆریی "یانگەر درایاس" (Younger Dryas Impact Hypothesis)، دەریدەخەن کە نزیکەی ١٢ هەزار و ٩٠٠ ساڵ لەمەوبەر، پارچەبوونی ئەستێرەیەکی کەڵکدار و بەرکەوتنی بە بەرگە هەوای زەوی، بووەتە هۆی گۆڕانکارییەکی کتوپڕی کەشوهەوا، سووتانی دارستانەکان و لەناوچوونی گیانلەبەرە زەبەلاحەکان. ئەمە تەنیا پێکدادانێکی فیزیکی نەبووە، بەڵکو تروما (شۆک)ێکی دەروونی گەورەی بۆ مرۆڤایەتی جێهێشتووە.

٢. گرێ مزاران: کتێبخانەیەکی بەردین بۆ تۆمارکردنی کارەسات

"گرێ مزاران" (گۆبەکلی تەپە) کە دەکەوێتە باکووری کوردستان، تەنیا پەرستگایەک نییە، بەڵکو ڕوانگەیەکی فەلەکییە. دکتۆر "مارتین سویتمان" لە توێژینەوەکانیدا لەسەر "ستوونی ژمارە ٤٣" (Vulture Stone)، ئاماژە بەوە دەکات کە نەخشەکانی سەر ئەو ستوونە، هێمای نیشانە گەردوونییەکانن. باوپاپیرانی ئێمە لەوێدا مێژووی پێکدادانێکی گەورەی ئەستێرەیەکی کەڵکداریان تۆمار کردووە. ئەوەی سەرنجڕاکێشە، ئەم شوێنەوارە بە ئەنقەست لەژێر خاکدا شاراوەتەوە (Buried deliberately)؛ ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە ویستوویانە وەک "کەپسولێکی کات" بۆ نەوەکانی داهاتووی بپارێزن تا لەو مەترسییە ئاگادار بن کە لە ئاسمانەوە دێت.

٣. ئەبوڕەیحانی بیرونی و زانستی فەلەکناسی دێرین

ئەبوڕەیحانی بیرونی، زانا و فەلەکناسی گەورەی ناوچەکە، لە کتێبی "التفهیم"دا بە وردی باسی "ئەستێرە گیسودارەکان" (کەڵکدارەکان) دەکات. ئەو و فەلەکناسانی ئیمپراتۆرییەتی چین، سەرنجیان داوە کە هەموو کاتێک دەرکەوتنی ئەم ئەستێرانە هاوکات بووە لەگەڵ ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتەکان، بڵاوبوونەوەی تاعون و نانەوەی پشێوی. بیرونی ئاماژەی بەوە کردووە کە گۆڕانکاری لە "هەوا" و "کەش"دا ڕوو دەدات، کە ئەمڕۆ ئێمە دەزانین دەکرێت بەهۆی گازە ژەهراوییەکانی وەک (Cyanogen) یان تۆزی گەردوونی بێت.

٤. کاریگەری لەسەر ڕوح و ڕەوانی مرۆڤ: جنوونی گەردوونی

کاتێک زەوی بە ناو کلکی ئەستێرەیەکی کەڵکداردا تێدەپەڕێت، تەنیا مەترسی پێکدادان نییە. ئاتۆمۆسفێری زەوی بارگاوی دەبێت بە شەپۆلە کارۆموگناتیسییەکان. توێژینەوە دەروونییە مێژووییەکان نیشان دەدەن کە لە کاتی دەرکەوتنی ئەستێرە کەڵکدارە گەورەکاندا (وەک هالی لە ساڵی ١٩١٠)، جۆرێک لە "شێتیی بەکۆمەڵ" یان "دڵەڕاوکێی گەردوونی" باڵ بەسەر مرۆڤەکاندا دەکێشێت. گازە ژەهراوییەکان و گۆڕانی کایەی موگناتیسی زەوی کاریگەری ڕاستەوخۆیان لەسەر کۆئەندامی دەمار و دەروونی مرۆڤ هەیە، کە دەبێتە هۆی توندوتیژی یان خەمۆکییەکی قووڵ.

٥. شارە ژێرزەمینییەکان: بۆچی دێرینکو و نوش ئاباد؟

یەکێک لە گەورەترین ڕازەکانی مێژوو، بوونی شارە ژێرزەمینییە قووڵەکانە (هەندێکیان تا ٨٠ مەتر قووڵن) وەک "دێرینکو" لە ناوچەی ئەنادۆڵ و کوردستان. ئەم شارانە تەنیا بۆ پاراستن لە دوژمنە مرۆییەکان دروست نەکراون؛ چونکە دەرگا بەردینە گەورەکان بە شێوەیەک دیزاین کراون کە "دابڕانی تەواو" (Isolation) دروست بکەن.

باوپاپیرانمان دەزانی کاتێک "ئاگر لە ئاسمانەوە دەبارێت" یان "هەوا دەبێتە ژەهر" بەهۆی تێپەڕبوونی ئەستێرە کەڵکدارەکان، تاکە شوێنی ئارام قووڵایی زەوییە. ئەوان بۆ ماوەی درێژ لەوێدا ماونەتەوە تا کێڵانی ئاسمان تەواو بووە.

٦. پەیامی شاراوە بۆ نەوەی مۆدێرن

ئەمڕۆ شارستانی ئێمە بە تەواوی پشت بە تەکنەلۆژیا و ئەلیکترۆنیات دەبەستێت. ئەگەر زەوی جارێکی تر بە ناو کلکێکی پڕ لە تۆزی موگناتیسی ئەستێرەیەکی کەڵکداردا تێپەڕێت، نەک هەر دەروونی مرۆڤەکان تێکدەچێت، بەڵکو هەموو تۆڕە کارەبایی و ئەلیکترۆنییەکان لەکار دەکەون. باوپاپیرانی کورد و دانیشتووانی ئەم ناوچەیە، لە ڕێگەی چیرۆکە فۆلکلۆرییەکان و نیشانەکانی سەر بەردەکانی "گرێ مزاران"، ویستوویانە پێمان بڵێن: "ئەوەی لە سەرەوەیە، جارێکی تر دێتەوە خوارێ."

ئەنجامگیری:

کەوتنی ئەستێرە کەڵکدارەکان تەنیا ڕووداوێکی فیزیکی نییە، بەڵکو بزوێنەری مێژوو و گۆڕەری دەروونی مرۆڤە. باوپاپیرانی ئێمە، بەو زانستە قووڵەی کە لە سروشت و گەردوونەوە وەریانگرتبوو، نهێنییەکانیان لە ئەشکەوت و شارە ژێرزەمینییەکان و نێوان کۆڵەکەکانی "گرێ مزاران"دا شاردەوە. ئەوان فێری ئێمەیان کرد کە بۆ مانەوە، پێویستە هەمیشە چاومان لە ئاسمان بێت و دڵمان لەناو زەویدا بێت.

---

سەرچاوەکان:

• Magicians of the Gods - Graham Hancock (باس لە گرێ مزاران و پێکدادانە گەردوونییەکان دەکات).
• Prehistory Decoded - Martin Sweatman (توێژینەوە لەسەر ستوونەکانی گۆبەکلی تەپە).
• کتاب التفهیم لأوائل صناعة التنجیم - ئەبوڕەیحانی بیرونی.
• The Younger Dryas Impact Hypothesis (Scientific papers).

 

تەلارسازیی جەهل و تیۆلۆژیای ڕق‌ وکینە

 

تەلارسازیی جەهل و تیۆلۆژیای ڕق‌وکینە: خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ ھەڕەشەکانی سەر ناسنامەی ئێزدیاتی

پێشەکی: مۆتەکەی جەهل لە سەردەمی تەکنەلۆژیادا

لە جیهانی هاوچەرخدا، سۆشیاڵ میدیا بووەتە چەقۆیەکی دوودەم؛ هەم کایەیەکە بۆ بڵاوکردنەوەی مەعریفە و هەم بووەتە مینبەرێک بۆ ئەو دەنگە توندڕەوانەی کە بەناوی پیرۆزییەوە، ژەهری ڕق دەڕێژن. ئەو دیاردەیەی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ناوچەکەدا دەبینرێت، کە تێیدا هەندێک کەسی کەم‌خوێندەوار لەژێر ناوی "مەلا" و بە پاڵپشتیی سیاسیی ناڕاستەوخۆ، هێرش دەکەنە سەر پێکهاتە ڕەسەنەکانی وەک "ئێزدییەکان"، تەنیا هێرشێکی ئایینی نییە، بەڵکو هەوڵێکی سیستماتیکە بۆ تێکدانی تان و پۆی کۆمەڵایەتی و سڕینەوەی ئەو فرەییەی کە جوانیی نیشتمانی پێوە بەندە.

１. فەلسەفەی "ئەویتر" و فۆبیای جەهل

لە فەلسەفەی "ئیمانوێل لێڤیناس"دا، بینینی ڕووی "ئەویتر" بەرپرسیارێتییەکی ئەخلاقی دەخاتە سەر شانمان. بەڵام کاتێک مەلایەکی بێ‌ئاگا لە فەلسەفەی ئایین و مێژووی شارستانییەت، ئێزدییەکان بە "گڵاو" ناوزەد دەکات، ئەو لە ڕاستیدا لە "مرۆڤبوونی" ئەوان کەم ناکاتەوە، بەڵکو "نەزانینی" خۆی نمایش دەکات.

ئەم جۆرە گوتارانە لەسەر بنەمای "دێوەزمەکردنی ئەویتر" (Dehumanization) کار دەکەن. کاتێک مرۆڤێک بەرامبەرەکەی وەک "ناپاک" یان "گڵاو" وێنا دەکات، لە ڕاستیدا ڕێگەی دەروونی بۆ "جینۆساید" خۆش دەکات. ئەمە ڕێک ئەو مۆدێلە فیگرییە بوو کە داعش پەیڕەوی کرد؛ مۆدێلێک کە تێیدا "دەق" بەبێ "ئەقڵ" و "مێژوو" بەبێ "ویژدان" دەخوێنرێتەوە.

２. ئامێری سیاسی و بەکارهێنانی ئایین

بە ئاکادیمی ئەگەر سەیری دۆخەکە بکەین، زۆرجار ئەم دەنگە توندڕەوانە بەبێ چاودێری و مۆڵەتی دەسەڵاتە سیاسییەکان ناتوانن بەو شێوەیە فراوانە کار بکەن. لە زانستی سیاسەتدا، ئەمە پێی دەوترێت "دابەش بکە و حوکم بکە". هاندانی ململانێی مەزهەبی و ئایینی لە ناوخۆی گەلی کورددا، ستراتیژییەکە بۆ لاوازکردنی یەکگرتوویی نەتەوەیی. مەلایەک کە نە بڕوانامەیەکی زانستی هەیە و نە تێگەیشتنێکی بۆ "ئیلاهیاتی تەقابولی"، دەبێتە ئامرازێکی بێ ئەوەی لە دەستی ئەوانەی دەیانەوێت ڕۆژهەڵاتی کوردستان بکەنە مەیدانی شەڕی بیروباوەڕەکان.

３. ئێزدیاتی: فەلسەفەی ڕووناکی و ڕەسەنایەتی

ئەو کەسەی هەڕەشەی جینۆسایدی ئێزدییەکان دەکات، بێ‌ئاگا لای وایە کە ئێزدیاتی تەنیا "باوەڕێکە"؛ لەکاتێکدا ئێزدیاتی یەکێکە لە کۆنترین ڕەگەکانی ناسنامەی کوردی و هەڵگری فەلسەفەیەکی قووڵی پاراستنی سروشت و ڕێزگرتن لە ڕووناکییە. هێرشکردنە سەر ئێزدی، هێرشە بۆ سەر مێژوویەکی چەند هەزار ساڵە کە پێش هەموو ئایینە نێردراوەکان هەبووە. خوێندنەوەی "جەهل" بۆ ئەم ئایینە، تەنیا ڕق نییە، بەڵکو هەوڵدانە بۆ بڕینەوەی ڕەگەکانی خۆمان.

４. پارادۆکسی لێبوردەیی: ئەرکی ئەخلاقیی ئێمە

فەیلەسووف "کارڵ پۆپەر" باس لە "پارادۆکسی لێبوردەیی" دەکات و دەڵێت: "ئەگەر ئێمە بێسنوور لێبوردە بین تەنانەت بەرامبەر ئەوانەیش کە کینە و ڕق بڵاو دەکەنەوە، ئەوا لە کۆتاییدا مرۆڤە لێبوردەکان و خودی لێبوردەییش لەناو دەچن."
لێرەوە، ڕاپۆرتکردنی (Report) ئەو پەیجانەی ژەهری نەفرەت بڵاو دەکەنەوە، کارێکی "دژی ئازادیی ڕادەربڕین" نییە، بەڵکو **"بەرگرییەکی ڕەوا لە مرۆڤایەتی"**یە. ئازادیی ڕادەربڕین کۆتایی دێت کاتێک دەستپێدەکات بە هاندانی کوشتن و جیاکاریی ڕەگەزی و ئایینی.

ئەنجام و بانگەواز

ئێمە وەک کۆمەڵگەیەکی ڕۆشنبیر و وەک نەوەیەک کە ئازارەکانی "شەنگال"مان لە یادە، نابێت ڕێگە بدەین هەمان مۆدێلی بیری داعشی لەژێر پەردەی جیاوازدا لە شارەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا سەر هەڵبداتەوە.

ئەو مەلایەی بە ۱۰ هەزار فۆڵۆوەرەوە هەڕەشەی جینۆساید دەکات، مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر ئاسایشی دەروونیی منداڵەکانمان. تکایە:

1.    هۆشیار بن: مەهێڵن ئایین بکرێتە چەک بۆ کوشتنی مرۆڤایەتی.

2.    بەرپرسیار بن: هەر ناوەڕۆکێکی توندڕەو کە سوکایەتی بە ئێزدی، مەسیحی، یان هەر پێکهاتەیەکی تر دەکات، ڕاپۆرت بکەن.

3.    دیالۆگ: وەک وەڵامێک، با مێژووی پێکەوەژیانی ئایینەکان و فەلسەفەی جوانیی ئێزدیاتی زیاتر بڵاو بکەینەوە.

نەفرەت، چەک و کەرەستەی "نەزان"ەکانە؛ و مەعریفە، تەنیا ڕێگەی ڕزگارییە.

 

خوێندنەوەیەکی فەلسەفی و میتۆلۆژی بۆ خۆرگیرانی ٢٠٢٦

 

تەجەللیی تاریکی لە باوەشی نووردا: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی و میتۆلۆژی بۆ خۆرگیرانی ٢٠٢٦

پێشەکی
گەردوون تەنها پێکهاتەیەکی ماتریالی (مادی) نییە، بەڵکو دەقێکی کراوەیە بۆ خوێندنەوەی مانا قووڵەکانی بوون. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٦دا، زەوی شایەتی یەکێک لە دەگمەنترین ڕووداوە ئەستێرەناسییەکان دەبێت؛ خۆرگیرانێکی گەورە کە لەگەڵ لوتکەی "بارانی مەتەریی بورسایوش" (Perseid meteor shower) یەکدەگرێتەوە. ئەم هاوکاتییە، کە دووبارەبوونەوەی هەزاران ساڵی دەوێت، تەنها ڕووداوێکی فیزیکی نییە، بەڵکو بۆ هزرە فەلسەفییەکان، ئاماژەیەکە بۆ وەرچەرخانێکی مێژوویی.

١. فەلسەفەی تەواوکاری: تێپەڕین لە دووانەیی (Dualism)

بە پێچەوانەی ئایینە ئیبراهیمییەکان و زەردەشتییەت کە "تاریکی و نوور" وەک دوو جەمسەری دژبەیەک و لە شەڕێکی هەمیشەییدا دەبینن، فەلسەفەی ئایینە ڕەسەنەکانی کورد (ئێزدی و یارسان) لەسەر بنەمای "یەکێتیی دژەکان" داڕێژراوە.

لە میتۆلۆژیای یارسان و ئێزیدیدا، تاریکی دژی ڕووناکی نییە، بەڵکو "پەردە"یەکە کە ڕاستییەکی قووڵتر دەشارێتەوە. خۆرگیران لێرەدا وەک جەنگی شەڕ و چاکە نابینرێت، بەڵکو وەک "باوەش پیاکردنێکی گەردوونی" دەبینرێت. مانگ (کە هێمایە بۆ لایەنی ڕۆحی و ناوەکی) دێتە بەردەم خۆر (هێمای لایەنی دەرەکی و دیار) تا پێمان بڵێت: بۆ ئەوەی بگەیتە "تاجی خۆر" (Corona)، دەبێت سەرەتا لە ناو سێبەردا تێپەڕیت.

٢. خۆرگیرانی ٢٠٢٦: ساتی گۆڕانی "سەردەم"

ئەم خۆرگیرانەی کە بڕیارە لە نەرویج و بەشێکی زۆری جیهان بە ڕێژەی ٩٠٪ ببێتە هۆی تاریکی، هاوکاتە لەگەڵ بارانی مەتەری (شەهاب). لە فۆلکلۆری کوردیدا، کەوتنی ئەستێرە و مانگگیران پێکەوە، نیشانەی "هەژانی گەورە"ن.

ئەگەر ئەمە وەک سیمبۆلێک بۆ دۆخی کوردستان و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بخوێنینەوە، دەبینین کە "خوێن و جەنگ"ی ئێستای ناوچەکە، هەمان ئەو "تاریکییە کاتییەیە" کە پێویستە بۆ دەرکەوتنی ڕاستییەکی نوێ. تاریکی لێرەدا "منداڵدان"ی ڕووداوەکانە؛ جەنگێکی خوێناوی کە لە ناو دڵیدا ئومێدی "ڕووناکییەکی باڵکێش" هەڵدەگرێت.

٣. کوردستان لە نێوان سێبەر و ئیشراقدا

کوردستان لەم خوێندنەوە فەلسەفییەدا، وەک ئەو خاڵە دەبینرێت کە تێیدا "سێبەری زلهێزەکان" و "نۆری حەقیقەتی نەتەوەیی" بەیەک دەگەن. ئەو جەنگە خوێناوییەی کە پێشبینی دەکرێت ناوچەکە بگرێتەوە، بەپێی تێزی "تەواوکاری"، نابێتە هۆی فەنابوون، بەڵکو دەبێتە هۆی "پاقژبوونەوەی مێژوویی".
وەک چۆن لە کاتی خۆرگیراندا، ئەستێرەکان لە نیوەڕۆدا دەردەکەون، ئەم قەیرانە گەورەیەی ئێستاش دەبێتە هۆی دەرکەوتنی ئەو هێزە شاراوانەی کورد کە لە کاتی ئاساییدا نەدەبینران. "کوردستانی گەورە" لێرەدا تەنها خەونێکی سیاسی نییە، بەڵکو ئەنجامێکی حەتمییە بۆ ئەو هاوسەنگییە نوێیەی کە دوای "تاریکبوونی کاتی" دێتە کایەوە.

٤. هۆشداریی بینین: لە نێوان فیزیک و مێتافیزیکدا

هەروەک چۆن زانست هۆشداریمان دەدات کە نابێت بە "چاوی ڕووت" سەیری خۆرگیران بکەین چونکە تیشکە زیان بەخشەکان چاو کوێر دەکەن، لە ڕووی فەلسەفیشەوە، مرۆڤ ناتوانێت بە "هزری سادە" و "چاوی کاتی" لەم وەرچەرخانە گەورە مێژووییانە تێبگات.
پێویستیمان بە "عەینەکی ستاندارد" (بەکارهێنانی عەقڵ و دووربینی) هەیە. سەیری کردنی ڕاستەوخۆی جەنگ و کارەساتەکان بەبێ ئامادەسازیی ڕۆحی، دەبێتە هۆی نائومێدی و کوێربوونی سیاسی. بەڵام بە ئامادەسازییەوە، دەتوانین لە ناو ئەم تاریکییەدا، "نووری داهاتوو" ببینین.

ئەنجامگیری

١٢ی ئابی ٢٠٢٦، تەنها ژوانێکی گەردوونی نییە لە ئاسمانی نەرویج و جیهان، بەڵکو هێمایەکە بۆ یەکبوونی "تاریکیی قەیران" و "نووری ڕزگاری". بەپێی فەلسەفەی یەکێتیی دژەکانی کورد، ئەم خۆرگیرانە و ئەو جەنگانەی پێش یان پاشی دەکەون، تەنها ڕێگەن بۆ گەیشتن بەو "ڕووناکییە باڵکێشەی" کە دەبێتە سایەوپەنای کوردستان و ناوچەکە.

وەک چۆن مانگ لە کاتی خۆرگیراندا "تاجی خۆر"مان نیشان دەدات، با تاریکییەکانی ئەمڕۆش ببنە هۆی دەرکەوتنی تاجی ئازادیی نەتەوەیەک کە سەدەها ساڵە لە ناو سێبەردا جەنگی بۆ پاراستنی نوور کردووە.

---

تێبینییەکی گرنگ بۆ بینەران:
لە کاتی ڕوودانی ئەم دیاردەیە لە ساڵی ٢٠٢٦، بەکارهێنانی عەینەکی تایبەت بە تاقیگەی (ISO 12312-2) زەروورییە. پاراستنی چاوەکانت، هاوشێوەی پاراستنی هزر و ئومێدەکانتە؛ هەردووکیان بۆ بینینی ڕووناکیی دوای سێبەرەکە پێویستن.

 

پیامی از دل: از جرقه‌ی یک گزارش تا تلالو اشراق

 

پیامی از دل: از جرقه‌ی یک گزارش تا تلالو اشراق

حضار گرامی، خوانندگان جان و پویندگان طریق اندیشه و نور،

پیش از هر چیز، صمیمانه پوزش می‌طلبم که تقدیر چنین رقم خورد که در این محفل نورانی و در جمع گرم شما حضور فیزیکی نداشته باشم. بسیار مشتاق بودم که در کنار شما باشم، اما اگرچه جسمم فرسنگها دور است، اما جان و روح من در لابلای واژه‌های این کتاب در کنار شماست.

بسیار خرسند و سپاسگزارم که استاد ارجمند، جناب دکتر سبزواری، با لطف و سخاوت علمی خویش، زحمت معرفی رمان «سایه نور» را بر عهده گرفتند. اشراف ایشان بر حکمت اشراق و حکمت خسروانی، وزنی دوچندان به این مراسم بخشیده است. همچنین از تلاش‌های بی‌دریغ و برادرانه‌ی جناب کاک نامو که مسئولیت خطیر چاپ و نشر این اثر را بر دوش کشیدند، صمیمانه قدردانی می‌کنم.

دوستان و همراهان،

رمان «سایه نور»، فراتر از یک روایت داستانی، محصول بیست سال سلوک در هزارتوی رنج و تامل است. جرقه‌ی این اثر در سال ۲۰۰۴ زده شد؛ آن زمان که در قامت یک روزنامه‌نگار، در میان ویرانه‌های بازمانده از استبداد در عراق، با سیمای مظلوم اما پرصلابت «ایزدیان» روبرو شدم. من در آنجا دیدم که چگونه قرنها تلاش شد تا «نور درون» این مردمان در «تاریکیِ تحمیل‌ شده‌ی پیرامون» دفن شود. اما آنچه من یافتم، نه یک بحران اجتماعی، بلکه گنجینه‌ای ازلی بود که ریشه در خاکِ جانِ ما داشت.

«سایه نور» از این خاستگاه رویید تا پروژه‌ای فکری برای «انسانِ کرد و ایرانی» باشد؛ دعوتی برای بازخوانی تاریخ با دیدگانی نو. من در این صفحات، کوشیده‌ام «حکمت اشراقِ» سهروردی را با زیبایی‌های بیکران و رازآلود آیین‌های ایزدی و یارسان پیوند زنم. اما این پیوند، تنها یک پیوند اقلیمی نیست؛ بلکه سفری است به ژرفای یک «فلسفه جهانی».

تحقیقات من نشان داد که آنچه هزاران سال در دامنه‌های زاگرس، در نجوای پیرانِ یارسان و نیایش‌های ایزدیان زیسته، همان حقیقتِ واحدی است که در کیهان‌ شناسی «بانتو کونگو» در آفریقا و جهان‌بینی سرخ‌ پوستان در قاره‌ای دیگر جاری است. این همان «حکمتِ گمشده‌ای» است که باروخ اسپینوزا در قرن هفدهم در قلب اروپا به شکوهِ عقلانی آن دست یافت؛ همان خدایی که وقتی از «آلبرت انیشتین» پرسیدند آیا به او ایمان داری، پاسخ داد: «من به خدای اسپینوزا باور دارم.»

شگفت‌انگیز است که این «خدا-جهان‌بینی» که انیشتین ستایشش می‌کرد، قرنها پیش از اسپینوزا، در نغمه‌های تنبور و در فلسفه‌ی آینه‌ایِ کُردی، به عنوان شکلی از «وحدت وجود» و تجلی نور، زندگی شده است. «سایه نور» تلاشی است تا ثابت کند اندیشه‌ی زاگرس، نه یک محصوره‌ی جغرافیایی، بلکه بخشی از تپشِ قلبِ کیهان است.

من در مقام نویسنده، تنها راویِ دردهایی بودم که در غارهای «لالش» و «جم‌خانه‌ها» به امانت مانده بود. اکنون این امانت در دستان شماست. کتاب را بخوانید، نه به عنوان یک قصه، بلکه به عنوان مسیری برای بازیافتن آن «نورِ ازلی» که در سایه‌ی تاریخِ پرفراز و نشیب ما پنهان گشته است.

با آغوشی گشوده، پذیرا و تشنه‌ی نقدها و تاملات شما هستم؛ چرا که نقد، خود تجلیِ دیگری از نور است که کاستی‌ها را عیان می‌کند تا به کمال نزدیک ‌تر شویم.

با احترام، عشق و سپاس،

٠٨.٠٨.٢٠٢٦

"سایە نوور" وەک سینتێزی فەلسەفە و گێڕانەوەی ناسنامە

 

ڕاپۆرتی لێژنەی هەڵسەنگاندن: "سایە نوور" وەک سینتێزی فەلسەفە و گێڕانەوەی ناسنامە

ناونیشانی بەرهەم: سایە نوور (ڕۆمان)
نووسەر: ئالان عمرزاده
بابەت: فەلسەفە، مێژوو و عیرفانی ئیشراقی

١. دەسپێک و جیهانبینی بەرهەم

ڕۆمانی "سایە نوور" تەنیا گێڕانەوەی مێژوویی یان چیرۆکی کارەساتەکان نییە؛ بەڵکو پرۆژەیەکی مەعریفییە کە بە مێتۆدێکی "فرەڕەهەند" کار لەسەر زیندووکردنەوەی ناسنامە دەکات. نووسەر توانیویەتی فەلسەفەی ئیشراقی شەهابەدین سوهرەوەردی و حیکمەتی خوسرەوانی، نەک وەک دەقێکی مۆزەخانەیی، بەڵکو وەک "نەخشەڕێگەیەکی ڕزگاری" بۆ مرۆڤی هاوچەرخی کورد دابڕێژێتەوە.

٢. تەکنیکی گێڕانەوە و گەشتە سیمبۆلییەکان

ڕۆمانەکە لەسەر بنەمای "سەفەری پاڵەوان" (The Hero's Journey) داڕێژراوە، بەڵام بە ستایلێکی ئیشراقی. گەشتەکەی "هیوا" لە قووڵایی برین و تاریکییەوە (جینۆساید و ئاوارەیی) بەرەو لوتکەکانی ڕووناکی (لالش و زانکۆ بێدیوارەکان)، ساختارێکی بازنەیی هەیە. نووسەر لێرەدا تەکنیکی "ڕۆمانی فیکری" (Philosophical Novel) بەکاردەهێنێت، کە تێیدا دیالۆگەکان تەنیا بۆ پێشبردنی ڕووداو نین، بەڵکو بۆ "هەڵاتنی مەعریفە"ن لە زەینی خوێنەردا.

٣. ڕەهەندی مێژوویی و ئارکیۆلۆژیای ناسنامە

یەکێک لە خاڵە هەرە بەهێزەکانی ئەم بەرهەمە کە شایستەی خەڵاتی ئەدەبییە، توانای نووسەرە لە "سینتێز"کردنی زانیارییە ئارکیۆلۆژی و مێژووییەکان لەناو کێشی ئەدەبیدا. "سایە نوور" بەدوای ڕەگ و ڕیشەی کورددا دەگەڕێت لە سەردەمی گۆتی، هۆری و میتانییەکانەوە تا دەگاتە سەردەمی ساسانی و ئیسلامی. ئەم گەڕانە نەک بۆ فەخرکردن بە ڕابردوو، بەڵکو بۆ تێپەڕاندنی ئەو "سڕینەوە سیستماتیکە"یە کە نەتەوەکانی ناوچەکە تووشی بوون.

٤. فەلسەفەی پەروەردە: قوتابخانە بێدیوارەکان

داهێنانی چەمکی "قوتابخانە بێدیوارەکان" لە ناوەرۆکی ڕۆمانەکەدا، پێشنیارێکی فەلسەفی و پەروەردەیی (Pedagogical) گرنگە. نووسەر لێرەدا دەبێتە خاوەن دیدگەیەکی جیهانی؛ ئەو پێی وایە ڕزگاری لە ڕێگەی "تێگەییشتنی قووڵ لە ژیان" و "ئاشتکردنەوەی مرۆڤ لەگەڵ سروشت" بەدی دێت، نەک لە ڕێگەی دیوارەکانی زیندان و مەکتەبە تەقلیدییەکان.

٥. زمان و زمانناسی وەک پارێزەری ڕاستی

لێژنەی هەڵسەنگاندن ئاماژە بەوە دەکات کە نووسەر لەم ڕۆمانەدا، "زمان" وەک "ماڵ و نیشتمان" دەبینێت. خستنەڕووی پەیوەندیی نێوان کرمانجی، زازاکی، گۆرانی و تاتی لەگەڵ زمانی ئۆستایی و مێژووی دێرین، نیشانەی تێگەیشتنی قووڵی نووسەرە لە "هێزی وشە". زمان لێرەدا وەک "سەنگەرێکی فەرهەنگی" لە دژی ئاسیمیلاسیۆن (تواندنەوە) نمایش دەکرێت.

٦. ئەنجامگیری لێژنە

ڕۆمانی "سایە نوور" بەهۆی ئەم خاڵانەی خوارەوە بە بەرهەمێکی "پێشەنگ" و شایستەی خەڵاتی ئەدەبی دادەنرێت:

• داهێنان لە ژانر: تێکەڵکردنی مێژوو، فیزیک (ئاماژە بە تێسلا)، فەلسەفە و ئەدەب لە یەک چوارچێوەدا.
• پەیامی مرۆڤدۆستانە: تێپەڕاندنی "تۆڵەسەندنەوە" و گەییشتن بە "کەرامەت و ئاشتی".
• زیندووکردنەوەی عیرفانی ڕۆژهەڵاتی: هێنانە کایەی سوهرەوەردی بۆ ناو کێشە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ئەمڕۆ.

بەو پێیە، "سایە نوور" تەنیا دەقێکی خۆماڵی نییە، بەڵکو بەرهەمێکە کە دەتوانێت لە ئاستی جیهانیدا، وەک دەنگی "ئیشراقی مرۆڤی کورد" بناسرێت.

---

- سکرتاریەتی لێژنەی باڵای هەڵسەنگاندنی ئەدەبی و فەلسەفی -