خوێندنەوەیەک بۆ کتێبی «باستان‌شناسی تقلب و رنجهای بشری» لە ڕوانگەی چەواشەکردنی مێژووی کورد

 

مێژوو لە ژێر دەستی دەسەڵاتدا

خوێندنەوەیەک بۆ کتێبی «باستان‌شناسی تقلب و رنجهای بشری» لە ڕوانگەی چەواشەکردنی مێژووی کورد

«لە سەردەمی زاڵبوونی درۆدا، دەربڕینی ڕاستی کردارێکی شۆڕشگێڕانەیە.»

ئەم وتە بەناوبانگە، کە زۆرجار بە جۆرج ئۆروێڵ دەدرێتە پاڵ، دەتوانێت دەروازەیەکی گونجاو بێت بۆ خوێندنەوەی کتێبی «باستان‌شناسی تقلب و رنجهای بشری»، نووسینی ڕەزا مورادی غیاس آبادی. کتێبێک کە لە سنووری باسکردنی شوێنەوار و مێژووی کۆندا نامێنێتەوە، بەڵکو پرسیار لە پەیوەندیی نێوان مێژوو، دەسەڵات، نەتەوەپەرستی، ساختەکاری و ئازارەکانی مرۆڤ دەکات.

گرنگیی ئەم کتێبە بۆ خوێنەری کورد لەوەدایە کە کورد یەکێکە لەو گەلانەی مێژوویان تەنیا لەلایەن خۆیانەوە نەنووسراوەتەوە؛ بەڵکو بەشێکی زۆری لەلایەن ئەو دەسەڵاتانەوە گێڕدراوەتەوە کە خاک، زمان، ناسنامە و بیرەوەریی کۆمەڵایەتیی کوردیان بەسەر چەند دەوڵەتدا دابەش کردووە. بۆیە خوێندنەوەی ئەم کتێبە دەتوانێت هۆشیارمان بکاتەوە کە چۆن مێژوو دەبێتە ئامرازێک بۆ زاڵبوون و چۆن ڕاستییەکان لە پشت ناو، سنوور، نەخشە و گێڕانەوە فەرمییەکاندا دەشاردرێنەوە.

کێ مێژوو دەنووسێتەوە؟

مێژوو تەنیا تۆمارکردنی ئەوە نییە کە لە ڕابردوودا ڕوویداوە؛ بەڵکو هەڵبژاردنی ئەوەشە کە چی بگوترێت، چی لەبیر بکرێت و دەنگی کێ بخرێتە ناو گێڕانەوەکەوە. دەسەڵات تەنیا بە هێزی سەربازی و یاسا حوکم ناکات؛ بەڵکو بە بەرهەمهێنانی وێنەیەکی دیاریکراو لە ڕابردووش کۆمەڵگە کۆنترۆڵ دەکات.

کاتێک دەسەڵاتێک خۆی بە میراتگری تەنیا شارستانییەتی ناوچەکە دەزانێت، ناو و بەشداریی گەلانی دیکە لە مێژوو کەمڕەنگ یان بسڕێتەوە، ئەوا مێژوو لە زانستەوە دەگۆڕێت بۆ ئامرازێکی سیاسی. لەم پرۆسەیەدا، شوێنەوار، کتیبە، ناوی شار و ناوچە، کەسایەتییە مێژووییەکان و تەنانەت زمان و فۆلکلۆری گەلانیش بە جۆرێک لێکدەدرێنەوە کە گێڕانەوە فەرمییەکە پشتڕاست بکەن.

کتێبی «باستان‌شناسی تقلب و رنجهای بشری» هەوڵ دەدات پەردە لەسەر ئەم پەیوەندییە هەڵماڵێت. بە دیدی نووسەر، شوێنەوارناسی هەمیشە زانستێکی بێلایەن نەبووە؛ لە هەندێک قۆناغدا، بەڵگە مادییەکانی ڕابردوو بۆ دروستکردنی شکۆی نەتەوەیی، پیرۆزکردنی فەرمانڕەواکان و ڕەوایەتیدان بە دەسەڵاتی سیاسی بەکارهێنراون.

چەواشەکردنی مێژووی کورد

مێژووی کورد نموونەیەکی ڕوونە لەوەی چۆن ناسنامەی گەلێک دەتوانێت لەژێر کاریگەریی گێڕانەوە سیاسییەکاندا پارچەپارچە بکرێت. دابەشکردنی کوردستان بەسەر چەند دەوڵەتدا تەنیا دابەشکردنی جوگرافیا نەبوو؛ بەڵکو دابەشکردنی بیرەوەری، زمان، ناو و مێژووش بوو.

لە هەر بەشێکدا، گێڕانەوەیەکی فەرمی هەوڵی داوە کورد بە شێوەیەکی جیاواز بناسێنێت: جارێک وەک لقی گەلێکی دیکە، جارێک وەک کۆمەڵێکی شاخنشین و بێ‌مێژوو، جارێک تەنیا وەک کەمینەیەکی زمانی و جارێکیش وەک مەترسییەک بۆ یەکپارچەیی دەوڵەت. لە هەموو ئەم گێڕانەوانەدا، مافی کورد بۆ گێڕانەوەی مێژووی خۆی سنووردار کراوە.

چەواشەکردنی مێژووی کورد هەمیشە بە دروستکردنی بەڵگەی ساختە ئەنجام نەدراوە؛ زۆرجار بە بێ دەنگی، هەڵبژاردن و ناوگۆڕین کراوە. ناوی کوردیی شار، گوند، شاخ و ڕووبار گۆڕدراوە؛ ڕاپەڕین و بزووتنەوە سیاسییەکان تەنیا بە «ئاژاوە» یان «یاخیبوون» ناونراون؛ قوربانییەکان لە تۆماری فەرمی سڕدراونەتەوە و بەشداریی کورد لە پێکهێنانی شارستانییەتی ناوچەکە کەمڕەنگ کراوە.

ئەمە جۆرێکە لە «شوێنەوارناسیی سیاسی»: نە تەنیا ئەوەی چی لە ژێر خاک دەردەهێنرێت، بەڵکو ئەوەش کە کام بەڵگە پیشان دەدرێت، چۆن لێکدەدرێتەوە و بە ناوی کام ناسنامەوە تۆمار دەکرێت. هەر شوێنەوارێک دەتوانێت ببێتە بەڵگەی فرەیی و هاوبەشیی شارستانییەکان، یان بە پێچەوانەوە، ببێتە ئامرازێک بۆ سڕینەوەی گەلانی دیکە و خاوەندارێتیی تەنیا یەک نەتەوە بەسەر ڕابردوودا.

مێژووی فەرمانڕەواکان یان مێژووی قوربانییەکان؟

یەکێک لە بەهێزترین پەیامەکانی کتێبەکە ئەوەیە کە مێژوونووسیی باو زۆرجار شکۆی پاشا، ئیمپراتۆری و فتوحات دەگێڕێتەوە، بەڵام دەنگی ئەو مرۆڤانە تۆمار ناکات کە نرخی ئەو شکۆیەیان داوە. مێژوو بە ناوی فاتحانەوە دەنووسرێتەوە، نەک بە ناوی ئەوانەی شار و گوندەکانیان سووتێنراوە، کۆچپێکراون، زمانەکانیان قەدەغە کراوە یان لە زیندان و جەنگدا گیانیان لەدەست داوە.

لە مێژووی کورددا، ئەم بۆشاییە بە ڕوونی دەبینرێت. ئەنفال، کیمیابارانی هەڵەبجە، کۆمەڵکوژیی دێرسیم، سووتاندن و چۆڵکردنی گوندەکان، سیاسەتی بەعەرەبکردن و گۆڕینی دیمۆگرافی، قەدەغەکردنی زمان و ناسنامە و کۆچی زۆرەملێ، تەنیا ڕووداوی جیاواز نین. ئەمانە بەشێکن لە مێژووی ئازاری مرۆڤ؛ مێژوویەک کە نابێت لە ژێر سایەی شکۆی دەوڵەت و پاڵەوانسازیی نەتەوەیی ون بکرێت.

ئەگەر مێژوو تەنیا لە ڕوانگەی فەرمانڕەواوە بنووسرێتەوە، کۆمەڵکوژی دەبێتە «ئۆپەراسیۆنی سەربازی»، سڕینەوەی زمان دەبێتە «یەکخستنی نەتەوەیی» و داگیرکردنی خاک دەبێتە «پاراستنی یەکپارچەیی نیشتمان». بەڵام مێژوونووسیی مرۆڤگەرا لە پشت ئەم وشە فەرمییانەوە بەدوای مرۆڤ و ئازارەکانی دەگەڕێت.

بێ دەنگی، جۆرێکە لە هاوبەشی

نووسەر لە پێشەکیی کتێبەکەدا جەخت دەکاتەوە کە ئێمە تەنیا بەرپرسی ئەو قسانە نین کە دەیانڵێین؛ بەرپرسی ئەو ڕاستییانەشین کە دەیانزانین، بەڵام لەبارەیانەوە بێ دەنگ دەبین. ئەم بیرۆکەیە بۆ کۆمەڵگەی کوردی گرنگییەکی تایبەتی هەیە.

کاتێک سڕینەوەی مێژوو، گۆڕینی ناوی شوێنەکان، حاشاکردن لە قوربانییەکان یان بە تاوانبار ناساندنی گەلێکی تەواو بەبێ ڕەخنە وەردەگیرێت، بێدەنگی چیتر کردارێکی بێلایەن نییە. بێدەنگی دەتوانێت مەودای بەردەوامبوونی درۆ فراوانتر بکات و قوربانی جارێکی دیکە، ئەمجارە لە بیرەوەریی مێژوویی، بسڕێتەوە.

بەڵام ڕوونگەری تەنیا بە هەست و دروشم ئەنجام نادرێت. پاراستنی مێژووی کورد پێویستی بە کۆکردنەوەی بەڵگە، پاراستنی بەڵگەنامە، تۆمارکردنی بیرەوەریی قوربانییان، خوێندنەوەی سەرچاوە جیاوازەکان و بەکارهێنانی ڕێبازی زانستی هەیە. ئەگەر ئێمە لە دژی ساختەکاری دەوەستینەوە، نابێت خۆمان بکەوینە ناو هەمان داوی ئەفسانەسازی و پیرۆزکردنی ڕابردوو.

نەتەوەپەرستی و مەترسیی ئەفسانەسازی

یەکێک لە ڕەخنە سەرەکییەکانی کتێبەکە ئاراستەی نەتەوەپەرستیی توندڕەو و باستان‌پەرستییە؛ ئەو بیرکردنەوەیەی کە بە دروستکردنی پاڵەوانی بێ‌خەوش و مێژوویەکی پاک و یەکدەست، هەست و سۆزی کۆمەڵگە بۆ مەبەستی سیاسی بەکاردەهێنێت.

ئەم ڕەخنەیە تەنیا بۆ ئەو نەتەوانە نییە کە مێژووی کوردیان چەواشە کردووە؛ بۆ خودی کوردیش پەیامێکی گرنگی هەیە. بەرەنگاربوونەوەی حاشاکردن نابێت بە ساختەکردنی مێژوویەکی دیکە ئەنجام بدرێت. پێویست نییە هەموو شارستانییەت، کەسایەتی و داهێنانێکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە کورد بزانرێت تا مافی مێژوویی و سیاسیی کورد بسەلمێنرێت.

گەلێک کە مافی خۆی لەسەر بەڵگە، زمان، کەلتوور، بەردەوامیی دانیشتوانی و ئەزموونی ژیاوی خۆی بنیاد دەنێت، پێویستی بە ئەفسانەسازی نییە. ڕاستی، تەنانەت ئەگەر ئاڵۆز و ناخۆش بێت، بناغەیەکی بەهێزترە لە شکۆیەکی ساختە.

مێژووی کوردیش، وەک مێژووی هەموو گەلان، پڕە لە فرەیی، ناکۆکی، هاوبەشی و کاریگەریی دوولایەنە. داننان بەو ئاڵۆزییە مێژوو لاواز ناکات؛ بە پێچەوانەوە، لە ئەفسانە دەری دەهێنێت و دەیکاتە بابەتێکی شایانی توێژینەوە.

سانسۆر و ترس لە بیرەوەری

بەپێی ناساندنی کتێبەکە، وەشانی یەکەمی لە ساڵی ۱۳۹۱ی هەتاوی بۆ وەرگرتنی مۆڵەتی چاپ پێشکەش کرا، بەڵام ڕێگە بە چاپکردنی بەشێکی فراوانی نەدرا. ئەم سانسۆرە خۆی دەبێتە بەشێک لە پەیامی کتێب: دەسەڵات زۆرجار لە ڕابردوو ناترسێت؛ لەو خوێندنەوەیە دەترسێت کە دەتوانێت ڕابردوو لە ژێر کۆنترۆڵی ئەو دەربهێنێت.

ئەم ئەزموونە بۆ کورد نامۆ نییە. کتێب، بەڵگەنامە، یادەوەری و بەرهەمی ئەدەبیی کوردی لە قۆناغە جیاوازەکاندا قەدەغە کراون؛ ناوی نووسەر و ڕووناکبیران سڕدراوەتەوە و گێڕانەوەی قوربانییەکان بە «هەڕەشە» لەقەڵەم دراوە. چونکە کۆمەڵگەیەک کە بیرەوەریی خۆی بپارێزێت، بە ئاسانی ناتوانرێت ناسنامە و ڕابردووی بۆ دیاری بکرێت.

دەرئەنجام: مێژوو بۆ داهاتوو

«باستان‌شناسی تقلب و رنجهای بشری» پێمان دەڵێت مێژوو شتێکی مردوو و بەجێماو لە ڕابردوو نییە. ئەوەی ئەمڕۆ لەبارەی ڕابردووەوە دەوترێت، کاریگەری لەسەر ناسنامە، سیاسەت و داهاتووی نەوەکان دەبێت. ئەگەر مێژوو بە درۆ، حاشاکردن و سڕینەوە بنیاد بنرێت، داهاتووش لەسەر بناغەیەکی ناسەقامگیر دروست دەبێت.

بۆ کورد، پاراستنی مێژوو تەنیا خۆشەویستیی ڕابردوو نییە؛ بەشێکە لە پاراستنی بوون، زمان و مافی خۆناسین. بەڵام ئەم پاراستنە دەبێت لەسەر بنەمای بەڵگە، ڕەخنە و ڕاستگۆیی بێت، نەک لەسەر بنەمای ئەفسانەسازی و ڕق لە گەلانی دیکە.

پێویستە مێژووی کورد لە ژێر دەستی دەسەڵات و گێڕانەوە فەرمییەکان وڵاتانی داگیرکەر ڕزگار بکرێت؛ نە بۆ دروستکردنی بت و پاڵەوانی نوێ، بەڵکو بۆ ئەوەی دەنگی ئەو مرۆڤانە ببیسترێت کە ماڵ، زمان، خاک و ژیانیان بووەتە قوربانیی پرۆژە سیاسییەکان.

کۆمەڵگەیەک کە توانای پرسیارکردن لە مێژووی خۆی هەبێت، توانای دروستکردنی داهاتووی خۆشی هەیە. بەڵام کۆمەڵگەیەک کە درۆی مێژوویی پیرۆز بکات و پرسیارکردن بە خیانەت بزانێت، مەحکومە هەمان ستەم، هەمان حاشاکردن و هەمان ئازار بە ناوێکی نوێ دووبارە بکاتەوە.

لەبەر ئەوە، گێڕانەوەی ڕاستیی مێژووی کورد تەنیا ڕێزگرتن لە قوربانییەکانی ڕابردوو نییە؛ پاراستنی مافی نەوەکانی داهاتووشە.

........................................

سەرچاوەی سەرەکی:

ڕەزا مورادی غیاس آبادی، «باستان‌شناسی تقلب و رنجهای بشری».

 

شەیتانی ناوەوە؛ خوێندنەوەیەکی بەراوردکاری بۆ «کەشتیی فریشتەکان» و «سایەی نوور»

 

شەیتانی ناوەوە؛ خوێندنەوەیەکی بەراوردکاری بۆ «کەشتیی فریشتەکان» و «سایەی نوور»

پوختە

ئەم توێژینەوەیە چەمکی خێر و شەڕ لە ڕۆمانی «کەشتیی فریشتەکان»ی بەختیار عەلی و «سایەی نوور»ی ئالان عومەرزادە دا بەراورد دەکات. لە هەردوو ڕۆماندا، شەیتان وەک هێزێکی دەرەکی پیشان نادرێت؛ بەڵکو بەشێکە لە نەفس، ئارەزوو و تاریکیی ناو مرۆڤ. ئەم خوێندنەوەیە نیشان دەدات کە هەردوو دەق، سەرەڕای جیاوازیی شێوازی گێڕانەوەیان، بەرپرسیاریی خێر و شەڕ دەخەنە ئەستۆی خودی مرۆڤ.

وشە سەرەکییەکان: خێر و شەڕ، شەیتان، نەفس، نوور، سێبەر، خۆناسین.

پێشەکی

پرسیاری سەرچاوەی شەڕ یەکێکە لە کۆنترین پرسیارەکانی فەلسەفە، ئایین و ئەدەب: ئایا شەڕ هێزێکە لە دەرەوەی مرۆڤ، یان لە ناخی خۆیدا دروست دەبێت؟

«کەشتیی فریشتەکان» و «سایەی نوور» ئەم پرسیارە بە دوو شێوازی جیاواز دەخەنە ڕوو. بەختیار عەلی لە ڕێگەی گفتوگۆی فەلسەفی و ئالان عومەرزادە لە ڕێگەی فەلسەفە و  هێماکانی نوور و سێبەر، مرۆڤ دەخەنە بەردەم تاریکییە شاراوەکانی ناخی خۆی.

شەیتان لە «کەشتیی فریشتەکان»دا

لە گفتوگۆی نێوان مەلای ئاشی باغی و مەلا مونزیر، شەیتان بەشێک لە نەفس و ئارەزووی مرۆڤە:

«شەڕ شتێک نییە لە دەرەوەی وجودی ئێمە، لە دەرەوەی نەفس و ئارەزووی من و تۆ.»

بەم پێیە، شەڕی سەرەکی نێوان مرۆڤ و هێزێکی دەرەکی نییە؛ بەڵکو ململانێیەکی ناوەکییە لەگەڵ تەماع، ڕق، خۆپەرستی و ئارەزووی دەسەڵات. دەقەکە ، هەروەها ڕەخنە لەوە دەگرێت کە تاک یان کۆمەڵێک خۆی بە نوێنەری خێری ڕەها و ئەوی تر بە شەیتان بزانێت.

کاتێک مرۆڤ تاریکییەکانی خۆی بەسەر نەتەوە، ئایین یان کۆمەڵێکی تردا دەخات، لە بەرپرسیاریی کردارەکانی خۆی هەڵدێت. بۆیە ڕۆمان جەخت دەکاتەوە کە «شەڕی گەورەی ئەم گەردوونە، شەڕی ناو نەفسی خۆمانە».

نوور و سێبەر لە «سایەی نوور»دا

لە «سایەی نوور»دا، هەمان بیرۆکە بە زمانێکی عیرفانی و ئیشراقی دەخرێتە ڕوو. ناونیشانی ڕۆمانەکە خۆی ئاماژەیە بۆ پەیوەندیی نێوان ڕووناکی و تاریکی؛ چونکە سێبەر تەنها لە بەرامبەر نووردا دروست دەبێت.

لە ڕۆمانەکەدا، تاریکی وەک هێزێکی هاوتای خودا وێنا ناکرێت؛ بەڵکو دەرئەنجامی دوورکەوتنەوەی مرۆڤە لە نووری هۆشیاری، مەعریفەت و خۆناسین. کاتێک مرۆڤ لەو نوورە دوور دەکەوێتەوە، سێبەرەکانی ترس، ڕق، تەماع و توندوتیژی لە ناخیدا گەشە دەکەن.

کەواتە ڕزگاری بە کوشتنی دوژمنێکی دەرەکی بەدی نایەت؛ بەڵکو بە ناسینی سێبەرەکانی ناخ و گۆڕینیان بە هۆشیاری و ئیرادە دەست پێ دەکات.

خاڵی هاوبەش و جیاوازی

خاڵی هاوبەشی هەردوو ڕۆمان ئەوەیە کە شەیتان لە دەرەوەی مرۆڤ نادۆزنەوە. لە «کەشتیی فریشتەکان»دا شەیتان بە نەفس، تەماع و ئارەزووەوە پەیوەستە؛ لە «سایەی نوور»دا بە سێبەر و دوورکەوتنەوە لە نوور و مەعریفەت.

جیاوازییەکەیان لە شێوازی دەربڕیندایە. بەختیار عەلی لە ڕێگەی دیالۆگ و پرسیارکردنەوە بیرۆکەکە دەخاتە ڕوو، بەڵام «سایەی نوور» لە میتۆس، عیرفان و فەلسەفەی ئیشراق کەڵک وەردەگرێت. یەکەم دەق زیاتر ڕەخنە لە بەشەیتان‌کردنی ئەوی تر دەگرێت؛ دووەمیش خۆناسین و گەڕانەوە بۆ نووری ناخ دەکاتە ڕێگەی ڕزگاری.

ئەنجام

«کەشتیی فریشتەکان» و «سایەی نوور» نیشان دەدەن کە سەرچاوەی شەڕ پێش هەر شوێنێک لە ناخی مرۆڤدایە. مرۆڤ کاتێک خۆی بە خێری ڕەها و ئەوی تر بە شەیتان دەزانێت، لە ڕاستیدا سێبەرەکانی خۆی بەسەر ئەوی تردا دەخات.

لەبەر ئەوە، تێپەڕاندنی شەیتان بە واتای بەزاندنی دوژمنێکی دەرەکی نییە؛ بەڵکو بریتییە لە ناسینی نەفس، قبوڵکردنی تاریکییەکانی خۆ و ڕووناککردنەوەیان بە مەعریفەت و هۆشیاری. لە هەردوو ڕۆماندا، شەڕی گەورە شەڕی نێوان مرۆڤەکان نییە؛ شەڕی نێوان نوور و سێبەرە لە ناخی خودی مرۆڤدا.

غوربەت؛ ژیان لە نێوان دوو ڕەگدا

 

غوربەت؛ ژیان لە نێوان دوو ڕەگدا

مرۆڤ تەنیا لە خاکێکدا لەدایک نابێت، بەڵکو زمان، بیرەوەری، دەنگ، بۆن و ڕەنگی ئەو خاکەش  بە شێک دەبێت لە شوناسی پەیوەست بە لە لەدایک بوونیەوە. یەکەم هەناسەی لە ژێر ئاسمانی شوێنێکی دیاریکراودا هەڵدەکێشێت، بە نان و ئاوی ئەو خاکە پەڕوپۆ دەگرێت و بە وشەکانی زمانی دایک، جیهان دەناسێت. بۆیە نیشتیمان تەنیا پارچە زەوییەک نییە کە سنوورەکانی لەسەر نەخشە دیاری کرابن؛ نیشتیمان بەشێکە لە پێکهاتەی دەروونی و بوونی مرۆڤ.

ئەگەر مرۆڤ هەزار ساڵیش لە زێدی خۆی دوور بکەوێتەوە، لە قوڵایی ناخیدا شتێک هەر بەو خاکەوە بەستراو دەمێنێتەوە. لەوانەیە زمانی ڕۆژانەی بگۆڕێت، جل و خواردن و شێوازی ژیانی نوێ فێر بێت، بەڵام بۆنی بارانی زێدی خۆی، دەنگی گۆرانییەکی کۆن یان ناوی گوند و شاخێک، لەناکاو دەرگای ژوورێکی داخراوی بیرەوەرییەکانی دەکاتەوە. لەو ساتەدا دەزانێت کە دووری ناتوانێت پەیوەندیی نێوان مرۆڤ و سەرچاوەی بوونی ببڕێت.

سیمۆن ڤەی دەڵێت: «ڕەگ داکوتان، لەوانەیە گرنگترین و کەمتر ناسراوترین پێویستیی ڕۆحی مرۆڤ بێت.» ئەم ڕەگ داکوتنە تەنیا مانەوە لەسەر خاکێک نییە؛ بەڵکو پەیوەستبوونە بە مێژوو، زمان، کۆمەڵگا و بیرەوەرییە هاوبەشەکان. مرۆڤ کاتێک ڕەگداری خۆی هەست پێدەکات کە دەزانێت لە کوێوە هاتووە، بە چییەوە پەیوەستە و چیرۆکی ژیانی لە کام ڕابردووەوە دەست پێدەکات.

بەڵام ئێمەی پەنابەر بە ئارەزووی خۆمان خاکمان بەجێ نەهێشتووە. بێ‌دادپەروەری، زوڵم، شەڕ و دەسەڵاتی سەرکردەکانی وڵاتمان، ئێمەیان لە ڕەگ و ڕیشەکانی خۆمان هەڵکەند. ئێمە گەشتیار نەبووین کە کاتی گەڕانەوەمان لە پێشدا دیاری کرابێت؛ دەربەدەرانی ڕێگایەک بووین کە کەسانی تر بەسەر چارەنووسماندا سەپاندیان. خاکمان بەجێ هێشت، نەک چونکە خۆشمان نەدەویست، بەڵکو چونکە ئەوانەی دەسەڵاتیان بەسەر خاکەکەدا هەبوو، مافی ژیانی ئازادانەیان لێ سەندبووینەوە.

ئێمە لە وڵاتی دووەمدا وەک لقێک وایەن کە لە دارێکی کۆن بڕدراوەتەوە و بە ڕەگی دارێکی ترەوە پێکەوە گرێ دراوە. ئەگەر گرێدانەکە سەرکەوتوو بێت، لقەکە دووبارە سەوز دەبێتەوە؛ لە ڕەگی دارە نوێیەکە ئاو و خۆراک وەردەگرێت، گوڵ دەکات و میوە دەگرێت. بەڵام ئەو میوەیە چیتر تەواو میوەی دارە یەکەمەکە نییە و تەواوی میوەی دارە دووەمەکەش نییە. تامی هەردوو خاک، هەردوو وەرز و هەردوو جۆرە ژیان لە خۆیدا هەڵدەگرێت.

پەنابەر لە وڵاتی نوێدا زمان فێر دەبێت، کار دەکات، بنەماڵە دروست دەکات و بە هێواشی لە کۆمەڵگای نوێدا ڕەگ دەکوتێت. ئەو خاکەی پەنای داوەتێ، تەنیا شوێنی مانەوەی نییە؛ دەبێتە بەشێک لە ژیان و ناسنامەی. منداڵەکانی لەوێ لەدایک دەبن، لە قوتابخانەکانی ئەوێ دەخوێنن و بە زمانی ئەو کۆمەڵگایە خەون دەبینن. بەم شێوەیە، مرۆڤی پەنابەر بە پەیکەرێکی زیندووی نێوان دوو جیهان دەگۆڕێت؛ هەڵگری دوو زمان، دوو بیرەوەری و دوو شێوازی سەیرکردنی ژیان دەبێت.

بەڵام ئەم ژیانەی نێوان دوو جیهاندا هەم دەوڵەمەندییە و هەم برین. دەوڵەمەندییە، چونکە مرۆڤ زیاتر لە یەک ڕوانگە بۆ تێگەیشتن لە جیهان هەیە؛ برینە، چونکە هەرگیز بە تەواوی لە هیچ کامیاندا ئارام ناگرێت. لە وڵاتی نوێدا، ڕووخساری، ناو، زمان یان یادەوەرییەکانی پێی دەڵێن کە لە شوێنێکی ترەوە هاتووە. کاتێکیش دوای ساڵانێک دەگەڕێتەوە زێدی خۆی، دەبینێت کە ئەو شوێنە گۆڕاوە و خۆیشی چیتر ئەو کەسەی پێش کۆچکردن نییە.

ئێدوارد سەعید غوربەت بە دۆخێکی پچڕان و ناتەواوی دەناسێنێت؛ دۆخێک کە مرۆڤ لە خۆراکی نەریت، خێزان و جوگرافیا دادەبڕێت. لەو ڕوانگەیەوە، غوربەت تەنیا دووریی جەستە لە نیشتیمان نییە، بەڵکو شکاوی پەیوەندییەکی قووڵە کە ناتوانرێت بە ئاسانی چاک بکرێتەوە. پەنابەر دەکرێت خانووی نوێ هەبێت، بەڵام «ماڵ» هەمیشە واتایەکی ترە. خانوو دیوار و سەقفە؛ ماڵ ئەو شوێنەیە کە مرۆڤ لە ناویدا پێویستی بە ڕوونکردنەوەی ناسنامەی خۆی نییە.

تەنانەت گەڕانەوەش هەمیشە کۆتایی غوربەت نییە. ئەگەر دوای بیست یان سی ساڵ بگەڕێینەوە نیشتیمان، لەوانەیە ببینین لە خاکی خۆشماندا هەر غەریبین. هاوڕێکان گۆڕاون، کۆڵانەکان ڕووخاون، وشەکان واتای نوێیان وەرگرتووە و کۆمەڵگا بەبێ ئامادەبوونی ئێمە بەرەوپێش چووە. ئەو نیشتیمانەی ئێمە ئارەزووی دەکەین، زۆرجار نیشتیمانی ئێستای سەر زەوی نییە؛ نیشتیمانێکە لە بیرەوەریدا پارێزراوە. ئێمە بۆ شوێنێک دەگەڕێینەوە کە لە کاتدا وەستاوە، بەڵام لە ڕاستیدا چیتر بوونی نییە.

لەو کاتەدا مرۆڤ دەزانێت کە غوربەت تەنیا ناوی وڵاتێکی دوور نییە؛ غوربەت دۆخێکی دەروونی و ناوەوەییە. دەکرێت مرۆڤ لە نیشتیمانی خۆیدا بێت و هەر غەریب بێت، هەروەها دەکرێت لە خاکێکی دووردا هەست بە نزیکی و ئارامی بکات. غوربەت ئەو کەلێنەیە کە لە نێوان «ئەوەی بووین» و «ئەوەی بووینەتە» دروست دەبێت.

هانا ئارێنت لە نووسینی «ئێمەی پەنابەر»دا ئاماژە بەوە دەکات کە پەنابەر زۆرجار ناچارە ناسنامەی خۆی نوێ بکاتەوە تا بتوانێت لە جیهانی نوێدا بمێنێتەوە. بەڵام پشت ئەو ڕووخسارە نوێیە، ڕابردوویەک هەیە کە بە ئاسانی ناسڕدرێتەوە. مرۆڤ دەکرێت زمانێکی نوێ فێر بێت، بەڵام دەنگی دایکی بە زمانی یەکەم هەمیشە لە قوڵترین شوێنی هۆشیاریدا دەمێنێتەوە.

مەحمود دەروێش پرسیاری «نیشتیمان لە کوێیە؟» لە ئاستی خاکەوە بۆ ئاستی زمان و بیرەوەری بەرز دەکاتەوە. لە جیهانی ئەو و زۆرێک لە شاعیرانی ئاوارەدا، نیشتیمان شتێک نییە تەنیا بتوانرێت بە دەست نیشان بکرێت؛ نیشتیمان دەبێتە وشە، شیعر و چیرۆک. کاتێک خاک لە مرۆڤ دەسەنرێتەوە، زمان دەبێتە دوا پەناگەی. بەهۆی نووسینەوە، مرۆڤ شوێنێک دروست دەکات کە هیچ دەسەڵاتێک ناتوانێت بە تەواوی لێی دەربکات.

لەوانەیە چارەنووسی ئێمە ئەوە بێت کە هەرگیز تەنیا بە یەک خاکەوە پەیوەست نەبین. ڕەگی یەکەممان لە زێدی لەدایکبوونە، بەڵام بەشێکی ترمان لە خاکی ئەو وڵاتەدا گەشە دەکات کە پەنای داوین. ئەمە بە مانای خیانەت لە نیشتیمانی یەکەم نییە؛ بەڵکو بەڵگەی توانای مرۆڤە بۆ زیندوومانەوە. دارێک کە لە خاکێکی نوێدا گوڵ دەکات، ڕەگی کۆنی خۆی لەبیر ناکات؛ بەڵام فێر دەبێت لە باران و خۆری ئاسمانێکی دیکەش ژیان وەربگرێت.

ئێمە میوەی نێوان دوو ڕەگین: ڕەگێک لە خاکی بیرەوەریدا و ڕەگێک لە خاکی ژیانی ئێستادا. میوەکەمان لەوانەیە جیاواز بێت، بەڵام ئەو جیاوازییە کەم وکوڕی نییە؛ مێژووی زیندوومانەوەمانە. هەر زمانی نوێ، هەر هاوڕێیەتیی نوێ و هەر منداڵێک کە لە خاکی دووەمدا لەدایک دەبێت، لقێکی نوێ بە داری بوونمانەوە زیاد دەکات.

لە کۆتاییدا، غوربەت لەوانەیە برینێک بێت کە هەرگیز بە تەواوی چاک نەبێتەوە، بەڵام هەمان برین دەتوانێت ببێتە چاوی سێیەمی مرۆڤ؛ چاوێک کە بەهۆیەوە نیشتیمان، ئازادی و کرامەتی مرۆڤ بە قووڵی دەبینێت. ئەوەی هیچ کات لە ماڵی خۆی دەرنەکراوە، لەوانەیە نەزانێت «ماڵ» تا چەند پیرۆزە. بەڵام ئەوەی ماڵی لێ سەندراوەتەوە، دەزانێت کە ماڵ تەنیا شوێنی مانەوە نییە؛ بەشێکە لە ڕۆح.

لەوانەیە ئێمە هەرگیز بە تەواوی نەگەڕێینەوە، تەنانەت ئەگەر جارێکی تر پێمان بە خاکی نیشتیمان بگاتەوە. چونکە کاتێک مرۆڤ لە ڕەگی یەکەمی خۆی هەڵدەکەنرێت و بە ڕەگێکی ترەوە دەبەسترێتەوە، چیتر نەک تەنیا هی ئەم خاکەیە و نەک تەنیا هی ئەوی تر. ئەو دەبێتە مرۆڤی نێوان دوو جیهان؛ کەسێک کە نیشتیمانەکەی لە سنووری جوگرافیادا کۆتایی نایەت، بەڵکو لە زمان، بیرەوەری و ئەو چیرۆکانەدا بەردەوام دەبێت کە بۆ نەوەکانی دوای خۆی دەیانگێڕێتەوە.

لەوانەیە مانای ڕاستەقینەی نیشتیمانیش هەر ئەمە بێت: نەک تەنیا ئەو خاکەی مرۆڤ لەسەری لەدایک بووە، بەڵکو ئەو بەها، زمان، یادەوەری و خۆشەویستییانەی کە لەگەڵ خۆیدا هەڵیان دەگرێت. دەکرێت سنوورەکان لێمان دوور بخەنەوە، بەڵام تا کاتێک چیرۆکەکانمان دەگێڕینەوە، زمانەکەمان دەپارێزین و ناوی خاکەکەمان بە خۆشەویستی دەهێنین، نیشتیمان لە ناوماندا بە زیندوویی دەمێنێتەوە.

 

نەفرینی هۆشیاری

 

نەفرینی هۆشیاری

کاتێک زانیاری ، مرۆڤ لە جیهانی پێشوو و کۆمەڵگە دوور دەخاتەوە

خوێندنەوەیەکی ئەدەبی ـ فەلسەفی بە ڕۆحی فەلسەفەی نیچە

پێشەکی

هۆشیاربوونەوە هەمیشە بە مانای ئارامی و ڕزگاربوون نییە. هەندێک جار زانیاری دەرگایەک دەکاتەوە کە دوای چوونە ژوورەوەی، گەڕانەوە بۆ جیهانی سادەی پێشوو مەحاڵ دەبێت. مرۆڤ تا ئەو کاتەی ڕووداوەکان تەنیا وەک ئەوەی لە ڕووەوە دەردەکەون وەردەگرێت، دەتوانێت بە ئاسوودەیی لە ناو باوەڕە باوەکان، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و وێنە ئامادەکراوەکانی ژیاندا بژیێت. بەڵام کاتێک دەست دەکات بە پرسیارکردن، لێکۆڵینەوە و گەڕان بەدوای هۆکارە شاراوەکانی ڕووداوەکاندا، جیهان چیتر بەو شێوەیە نامێنێتەوە کە پێشتر دەیبینی.

لە ڕوانگەیەکی نزیک بە فەلسەفەی فریدریش نیچەوە، هۆشیاری تەنیا کۆکردنەوەی زانیاری نییە؛ بەڵکو شکاندنی پەردەی ئەو مانا و بەهایانەیە کە کۆمەڵگە وەک حەقیقەتی کۆتایی بە مرۆڤیان ناساندووە. ئەم شکاندنە، لە هەمان کاتدا کە ئازادییە، دەکرێت ببێتە سەرچاوەی تەنیایی، نامۆبوون و دوورەپەرێزی.

کۆتایی جیهانی سادە

مرۆڤی هۆشیار هەر ڕووداوێک بە ڕووکارەکەیەوە قبوڵ ناکات. لە خۆی دەپرسێت: بۆچی ئەمە ڕوویدا؟ کێ لە پشت ئەم بڕیارەوەیە؟ چ بەرژەوەندییەک لە پشت ئەم هەڵوێستە شاردراوەتەوە؟ بۆچی هەمان ڕووداو بە چەند شێوەی جیاواز باس دەکرێت؟ کێ حەقیقەت دیاری دەکات و کێ لە پاڵ ئەو «حەقیقەتە» سوودمەند دەبێت؟

ئەم پرسیارانە بە هێواشی جیهانی سادە و یەکڕەنگی مرۆڤ تێک دەدەن. ئەو تازە تێدەگات کە جیهان تەنیا لە ڕووداوە دیارەکان پێک نەهاتووە؛ بەڵکو لە تۆڕێکی ئاڵۆزی دەسەڵات، بەرژەوەندی، ترس، ئارەزوو، تەماع، خۆپاراستن و دەستکاریکردنی هۆشی مرۆڤەکان دروست بووە.

لەو ساتەوە، مرۆڤ ناتوانێت وەک پێشوو سەیری ژیان بکات. پەردەکە کە لادرا، گەڕاندنەوەی بە ئاسانی ناکرێت. ئەوەی جارێک بینیوتە، چیتر ناتوانێت وانمود بکات کە نەیدیوە.

ماسکە کۆمەڵایەتییەکان

کۆمەڵگە بۆ بەردەوامبوونی خۆی پێویستی بە ڕێککەوتن، یاسا، نەریت و ڕۆڵە کۆمەڵایەتییەکان هەیە. بەڵام ئەم ڕۆڵانە هەمیشە ناسنامەی ڕاستەقینەی مرۆڤەکان نیشان نادەن. زۆرجار تاک ماسکێک دەپۆشی تا لەلایەن کۆمەڵگەوە قبوڵ بکرێت، بەرژەوەندییەکانی بپارێزێت یان لاوازییەکانی بشارێتەوە.

لە پشت متمانەبەخۆبوونێکی ساختەدا دەکرێت ترسێکی قووڵ هەبێت. لە پشت میهرەبانییەکی نمایشییەوە، چاوەڕوانیی سوودێک شاردراوەتەوە. هەندێک جار لە پشت وتاری ئەخلاقییەوە، ئارەزووی کۆنترۆڵکردنی ئەوانی دیکە هەیە؛ هەروەها لە پشت دروشمی خزمەتکردنی گشتییەوە، بەرژەوەندیی تایبەتی خۆی دەشاردرێتەوە.

لە فەلسەفەی نیچەدا، پێویستە مرۆڤ تەنیا گوێ لە وشە جوانەکان نەگرێت، بەڵکو لە پاڵنەری پشت ئەو وشانە بپرسێت. پرسیاری بنەڕەتی ئەوە نییە کە «ئەم کەسە چی دەڵێت؟»، بەڵکو ئەوەیە: «چ هێز، ترس یان بەرژەوەندییەک وای لەم کەسە کردووە ئەمە بڵێت؟»

مرۆڤی هۆشیار بە هێواشی فێر دەبێت جیاوازیی نێوان ڕوخسار و ناوەڕۆک، نێوان وشە و کردار، و نێوان ڕۆڵی کۆمەڵایەتی و خودی ڕاستەقینە ببینێت. لێرەوەیە کە بەشێکی زۆر لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان بۆی وەک شانۆیەکی گەورە دەردەکەون؛ شانۆیەک کە هەر کەسێک ڕۆڵێک دەگێڕێت و هەوڵ دەدات ئەو بەشەی خۆی بشارێتەوە کە لەگەڵ چاوەڕوانیی کۆمەڵگەدا ناگونجێت.

یەکەم نرخ: لەدەستدانی بێتاوانی

یەکەم شتێک کە مرۆڤی هۆشیار لەدەستی دەدات، سادەیی و بێ تاوانیی پێشوویەتی. ئەو چیتر ناتوانێت هەموو پێکەنینێک بە دۆستایەتی، هەموو دروشمێک بە حەقیقەت و هەموو پەیوەندییەک بە خۆشەویستی لێک بداتەوە. ئەمە بە مانای گومانکردن لە هەموو کەس نییە؛ بەڵکو بە مانای ئەوەیە کە مرۆڤ فێر بووە ڕووکار بە تەواوی یەکسان بە ناوەڕۆک نییە.

زانیاری، مرۆڤ لە تاریکی ڕزگار دەکات، بەڵام هەمان ڕووناکی دەتوانێت هەندێک دیمەنی ناخۆش نیشان بدات. پێشتر جیهان سادەتر بوو، چونکە زۆر شت نەبینراو بوون؛ نەک لەبەر ئەوەی بوونیان نەبوو، بەڵکو لەبەر ئەوەی چاوی مرۆڤ هێشتا فێری بینینیان نەبوو.

لەو ڕووەوە، هۆشیاری جۆرێک لە دەرچوونە لە بەهەشتی نەزانیندا. مرۆڤ دوای ناسینی حەقیقەت، چیتر ناتوانێت بگەڕێتەوە بۆ ئەو ئاسوودەییەی کە لە نەزانینەوە سەرچاوەی گرتبوو.

کاتێک حەقیقەت بە خەڵک دەڵێیت

لە قۆناغی یەکەمی هۆشیاربوونەوەدا، مرۆڤ ئارەزوویەکی بەهێزی هەیە بۆ ئەوەی دۆزینەوەکانی لەگەڵ ئەوانی دیکە هاوبەش بکات. وا دەزانێت ئەگەر خەڵکیش ئەوە ببینن کە ئەو بینیویەتی، هەڵوێست و شێوازی ژیانیان دەگۆڕێت. بۆیە دەست دەکات بە باسکردنی ماسکەکان، درۆ کۆمەڵایەتییەکان، یارییەکانی دەسەڵات و پاڵنەرە شاراوەکانی مرۆڤ.

بەڵام زۆرجار وەڵامی کۆمەڵگە سوپاسگوزاری نییە. پێی دەڵێن:

«نەخێر، تۆ زۆر بیر دەکەیتەوە.»

«تۆ لە ڕادە بەدەر گومانکاری.»

«جیهان ئەوەندەش خراپ نییە.»

یان بە سادەیی حوکمی دەدەن کە: «تۆ شێت بوویت.»

هۆکارەکە ئەوە نییە کە هەموو جار مرۆڤی هۆشیار بەڕاستی دەگات؛ چونکە ئەویش دەکرێت هەڵە بکات، تووشی گومانکاریی توندڕەوانە ببێت یان لێکدانەوەی خۆی بە حەقیقەتی کۆتایی بزانێت. بەڵام هۆکارێکی دیکەش هەیە: حەقیقەت هەمیشە دڵخۆشکەر نییە. زۆر کەس حەز ناکات ئەو چوارچێوەیە بشکێنێت کە ئارامیی دەروونیی بۆ دروست کردووە. هەندێک جار مرۆڤ درۆیەکی ئارامبەخش بە حەقیقەتێکی ئازاربەخش پێ باشترە.

نامۆبوون لە ناو کۆمەڵگە

دوای ماوەیەک، مرۆڤی هۆشیار دەگاتە خاڵێک کە هێشتا لە ناو خەڵکدا دەژی، بەڵام هەست دەکات بە تەواوی سەر بەو جیهانە نییە. گفتوگۆ ڕۆژانەکان، ململاێ بچووکەکان، شانازییە ساختەکان و پێشبڕکێی کۆمەڵایەتی چیتر هەمان مانای پێشوویان بۆ نامێنێت.

ئەو خەڵک دەبینێت، بەڵام لەگەڵ ڕووکارەکانیاندا ناوەستێت. وشەکان دەبیستێت، بەڵام گوێی لە پاڵنەرە نادیارەکانی پشت وشەکانیش دەبێت. پێکەنین دەبینێت، بەڵام هەندێک جار ترس، تەماع یان ڕقێکی شاراوە لە پشتیدا دەدۆزێتەوە.

لێرەدا تەنیایی، تەنیا نەبوونی خەڵک لە دەوروبەر نییە. مرۆڤ دەکرێت لە ناو کۆمەڵێکی گەورەدا بێت، بەڵام هەست بکات هیچ کەسێک زمانی ناوخۆیی ئەو تێناگات. ئەمە تەنیایییەکی بوونییە؛ واتە تەنیاییی ئەو کەسەی کە شتێکی بینیوە، بەڵام ناتوانێت بە ئاسانی بە ئەوانی دیکەی بگەیەنێت.

مەترسیی لووتبەرزیی هۆشیاری

لەگەڵ ئەوەشدا، پێویستە جیاوازییەکی بنەڕەتی لە نێوان هۆشیاری و لووتبەرزی دابنرێت. ئەوەی مرۆڤ شتێکی زیاتر تێبگات، مافی ئەوەی پێ نادات خۆی لە ئەوانی دیکە بەرزتر بزانێت. هۆشیاریی ڕاستەقینە دەبێت مرۆڤ خاکیتر بکات؛ چونکە هەرچی زانیاریی زیاتر دەبێت، زیاتر دەزانێت کە چەند شتی نەزانیوە.

ئەگەر تاک باوەڕ بکات تەنیا ئەو حەقیقەتی بینیوە و هەموو ئەوانی دیکە لە تاریکیدان، ئەوا هۆشیارییەکەی دەکرێت ببێتە ئایدیۆلۆژیایەکی نوێ. لەو کاتەدا ماسکێکی کۆن لادەبات، بەڵام ماسکێکی نوێ بە ناوی «من هەموو شتێک دەزانم» لەبەر دەکات.

بۆیە هۆشیاریی تەندروست لەگەڵ گومانکردن لە خۆ، توانای گوێگرتن و قبوڵکردنی فرەڕەهەندیی حەقیقەت دەڕوات. مرۆڤی پێگەیشتوو خۆی بە سەرتر لە خەڵک نازانێت؛ بەڵکو تەنیا دەزانێت کە چیتر ناتوانێت بە چاوی پێشووی خۆی سەیری جیهان بکات.

تەنیایی وەک نرخی بینین

هۆشیاری دەتوانێت هاوڕێیەتییە ساختەکان کەم بکاتەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا ڕێگا بۆ پەیوەندییە ڕاستەقینەکان دەکاتەوە. مرۆڤەکان لەوانەیە لە تۆ دوور بکەونەوە، چونکە ئامادە نین لە ئاوێنەی پرسیارەکانتدا خۆیان ببینن. لەوانەیە تۆش هەندێک پەیوەندی بەجێ بهێڵیت، چونکە چیتر ناتوانیت لە ناو نمایشی درۆیندا بەشدار بیت.

بەڵام ئەم تەنیاییە هەمیشە سزا نییە؛ هەندێک جار بۆشاییەکە بۆ ناسینی خۆ. لە کاتی دوورکەوتنەوە لە دەنگ و فشارەکانی کۆمەڵگەدا، مرۆڤ دەرفەت دەدۆزێتەوە لە خۆی بپرسێت:

من بەڕاستی کێم؟

کام بەها بە هەڵبژاردنی خۆمن و کامیان لەلایەن کۆمەڵگەوە بەسەرمدا سەپێنراون؟

ئەو ژیانەی دەیژیم، بەرهەمی ویستی خۆمە یان تەنیا دووبارەکردنەوەی چاوەڕوانییەکانی ئەوانی دیکەیە؟

لەم قۆناغەدا تەنیایی دەبێتە تاقیگەی خۆناسین. مرۆڤ فێر دەبێت مانای ژیان لە دەرەوە چاوەڕوان نەکات، بەڵکو خۆی بەشداریی دروستکردنی مانا بکات.

ئایا هۆشیاری نەفرینە؟

هۆشیاری کاتێک دەبێتە نەفرین کە مرۆڤ لە ناو گومان، ڕەشبینی و دوورکەوتنەوەدا زیندانی بکات؛ کاتێک هەموو پەیوەندییەک بە فێڵ، هەموو میهرەبانییەک بە بەرژەوەندی و هەموو مرۆڤێک بە درۆزن ببینێت. چونکە ئەوەی ماسک و ساختەکاری لە کۆمەڵگەدا هەیە، بە مانای نەمانی خۆشەویستی، دڵسۆزی، هاوڕێیەتی و ڕاستگۆیی نییە.

بەڵام هۆشیاری دەتوانێت ببێتە ڕزگاری، ئەگەر مرۆڤ فێر بێت لەگەڵ حەقیقەتدا بژیێت، نەک تەنیا لەبەر حەقیقەت ئازار بکێشێت. ئامانجی زانیاری ئەوە نییە مرۆڤ لە ژیان بێزار بکات؛ بەڵکو دەبێت توانای هەڵبژاردنی هۆشیارانەی پێ ببەخشێت.

هۆشیاریی پێگەیشتوو ئەوە نییە هەموو شتێک ڕەش ببینیت؛ بەڵکو ئەوەیە تاریکی ببینیت، بەڵام بوونی ڕووناکیش لەبیر نەکەیت. ماسکەکان بناسیت، بەڵام هێشتا دەرفەت بە مرۆڤ بدەیت ڕاستگۆ بێت. فێڵ و یارییەکانی دەسەڵات تێبگەیت، بەڵام خۆت نەبیتە بەشێک لە هەمان یاری.

کۆتایی

کاتێک مرۆڤ جارێک بە قوڵی سەیری جیهان دەکات، چیتر ئەو مرۆڤەی پێشوو نابێت. زانیاری هەندێک دەرگا دەکاتەوە و هەندێک پەردە هەمیشەیی لادەبات. لە دوای ئەوە، گەڕانەوە بۆ بێ ئاگاییی پێشوو ناممکینە.

ئەو لەوانەیە تەنیا بێت، لەوانەیە هەندێک پەیوەندی لەدەست بدات و لەوانەیە لەلایەن ئەوانەوە کە نایانەوێت لە خەوی ئارامبەخشی خۆیان هەستنەوە، بە شێت و زیادەڕەو ناوزەد بکرێت. بەڵام ئەگەر بتوانێت هۆشیاریی خۆی لە لووتبەرزی، ڕق و ڕەشبینی بپارێزێت، ئەوا تەنیایییەکەی تەنیا نەفرین نابێت؛ دەبێتە نرخێک بۆ ئازادی و خۆناسین.

نرخی باشتر بینینی جیهان ئەوەیە کە چیتر ناتوانیت وەک پێشوو سەیری بکەیت. نرخی ناسینی ماسکەکان ئەوەیە کە چیتر بە ئاسانی فریویان ناخۆیت. نرخی تێگەیشتن لە خەڵک ئەوەیە کە هەندێک جار لێیان دوور دەکەویتەوە؛ بەڵام لە کۆتاییدا، لەوانەیە لە هەر کاتێکی دیکە زیاتر لە خۆت نزیک ببیتەوە.

هۆشیاری هەمیشە بەختەوەری نابەخشێت؛ بەڵام دەکرێت ڕاستگۆیی ببەخشێت. لەوانەیە ژیان ئاسانتر نەکات، بەڵام وا دەکات ژیانی خۆت بژیت، نەک ئەو ژیانەی کە ئەوانی دیکە بۆیان دیاری کردوویت.

 

کاتێک تاج دەکەوێت و مرۆڤایەتی دەمێنێتەوە

 

کاتێک تاج دەکەوێت و مرۆڤایەتی دەمێنێتەوە

لە ڕۆژی نۆی ئەیلوولی ٢٠٢٦دا، ئۆسلۆ تەنها پایتەختی نۆروێژ نەبوو؛ شارێک بوو لەبەرگی ماتەمدا، شارێک کە بێدەنگییەکەی لە هەر وتارێک قووڵتر بوو. هەزاران مرۆڤ لە شەقامەکان وەستابوون، نەک تەنها بۆ دوا بەڕێکردنی پاشایەک، بەڵکو بۆ ماڵئاوایی لە بەشێک لە بیرەوەریی هاوبەشی خۆیان.

لەو ڕۆژەدا تاج بە هێواشی کەوت، بەڵام ئەوەی مایەوە مرۆڤ و مێهرەبانی پاشا بوو؛ مرۆڤێک کە شکۆی خۆی نەک لە کورسی و دەسەڵات، بەڵکو لە نزیکبوونەوەی لە خەڵک و لە توانای قبوڵکردنی جیاوازییەکاندا دەبینی.

هاراڵدی پێنجەم بۆ زۆرێک لە نۆروێژییەکان تەنها پاشا نەبوو؛ دەنگێک بوو کە دەیگوت نیشتمان موڵکی ڕەگەزێک، ئایینێک یان نەوەیەکی دیاریکراو نییە. نیشتمان لەو کاتەدا دروست دەبێت کە مرۆڤەکان، بە هەموو جیاوازییەکانیانەوە، بتوانن لە یەکدی بپرسن: «چۆنی؟» و بە ڕاستی چاوەڕێی وەڵامەکە بن.

ئەو گوتە بەناوبانگەی ــ «نۆروێژ ئێوەن، نۆروێژ ئێمەین» ــ تەنها دەربڕینێکی جوان نەبوو؛ پەیمانێکی ئەخلاقی بوو. واتای ئەوە بوو کە ناسنامە دیوار نییە، بەڵکو پردە؛ مۆڵەتنامەی دەرکردنی کەسانی تر نییە، بەڵکو بانگهێشتنامەیەکە بۆ بەشداری. نیشتمان تەنها ئەو خاکە نییە کە مرۆڤ لەسەری لەدایک دەبێت؛ هەندێک جار ئەو خاکەیە کە دوای ساڵانێک ئاوارەیی، لەسەری هەست بە ئارامی و سەلامەتی دەکەیت.

من وەک پەنابەرێک کە لە نۆروێژ دەژیم، ئەم وشانە بە شێوەیەکی جیاواز دەبیستم. من لە خاکێکی تر  لەدایک بووم، بە زمانێکی تر خەونم بینی و لەگەڵ بیرەوەرییەکانی نیشتمانێکی دوور گەیشتمە ئەم وڵاتە. بەڵام مرۆڤ دەتوانێت دوو نیشتمانی لە دڵدا هەبێت؛ یەکێک کە ڕەگ و ڕیشەکانی لێوە هاتوون و یەکێک کە لە کاتی تەنگانەدا دەرگاکانی بەڕووی کردووەتەوە.

پەنابەر تەنها کەسێک نییە کە سنوورێکی بڕیوە؛ کەسێکە کە دەبێت لە نێوان دوو جیهاندا پێناسەی خۆی دووبارە بنووسێتەوە. لە سەرەتادا، نیشتمانی نوێ تەنها ناونیشانێکە لەسەر کارتێکی نیشتەجێبوون؛ بەڵام بە تێپەڕبوونی کات دەبێتە شەقامەکان و بیرەورییەکانی ڕۆژانە، زمانی منداڵەکەت، شوێنی کارەکەت، هاوسێکانت و ئەو ئاسمانەی کە ژێریدا هیوای بە داهاتووی دەبینی.

ئەمڕۆ، خۆشحاڵی نۆروێژ خۆشحاڵی ئێمەشە، سەرکەوتنی نۆروێژ سەرکەوتنی ئێمەشە و خەم و پەژارەکەشی تەنها خەمی ئەوان نییە. چونکە پەنابەری ڕاستەقینە تەنها پەنای جەستەیی وەرناگرێت؛ بە هێواشی دەبێتە بەشێک لە یادەوەری، بەرپرسیارێتی و چارەنووسی کۆمەڵگای نوێ.

لە ڕۆژی ماتەمدا، منیش هەستم کرد شتێک لە ناو دڵمدا بێدەنگ بووە. نەک لەبەر ئەوەی لە ژێر سایەی تاجێکدا ژیاوم، بەڵکو لەبەر ئەوەی لە وڵاتێکدا ژیاوم کە پاشاکەی دەیوێرا بڵێت موسڵمان، مەسیحی، باوەڕدار و بێ باوەڕ، هاوڕەگەزخواز و دگرڕەگەزخواز، کۆچبەر و لەدایکبووی ئەم خاکە، هەموویان بەشێکن لە «ئێمە».

ڕەنگە شکۆی ڕاستەقینەی دەسەڵات لەوەدا نەبێت کە خەڵک لەبەردەمی تاجدا سەریان دابخەن؛ بەڵکو لەوەدا بێت کە خاوەنی تاج بتوانێت لەبەردەمی شکۆی مرۆڤدا سەری دابخات. پاشایەک کۆچی دوایی دەکات، تاجەکەی دەگوازرێتەوە و ڕێوڕەسمەکان کۆتاییان دێت، بەڵام ئەو وشانەی مرۆڤەکان بە یەکەوە گرێ دەدەن، دەمێننەوە.

ئەو وتەیەی بە سەید جەمالەدینی ئەسەدئابادی دەدرێتە پاڵ ــ «لە ڕۆژئاوا ئیسلامم بینی، بەڵام موسڵمانم نەبینی؛ لە ڕۆژهەڵات موسڵمانم بینی، بەڵام ئیسلامم نەبینی» ــ پرسیارێکی قووڵ دەخاتە بەردەممان: ئایا بایەخە مرۆییەکان بە ناو و نیشانەوە دەناسرێن، یان بە کردار؟

دادپەروەری، میهرەبانی، قبوڵکردنی جیاوازی و پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ، پێش ئەوەی موڵکی ئایینێک یان کولتوورێک بن، میراتی هاوبەشی مرۆڤایەتین. هەر کۆمەڵگایەک ئەم بایەخانە بپارێزێت، ڕۆحی مرۆڤایەتی لە ناویدا زیندووە؛ تەنانەت ئەگەر بە ناوێکی ئایینی بانگی نەکات.

من لە نۆروێژ فێربووم کە نیشتمان تەنها شوێنی لەدایکبوون نییە؛ نیشتمان ئەو شوێنەیە کە مرۆڤ لێی بە کەرامەتەوە دەژی، دەنگی دەبیسترێت و منداڵەکەی بە ترسەوە سەیری داهاتوو ناکات. لەبەر ئەوە، بەشداریی من لە خەمی ئەم وڵاتە سپاسگوزاریی میوانێک نییە؛ هەستی هاونیشتمانییەکە کە چارەنووسی خۆی لە چارەنووسی ئەم کۆمەڵگایە جیا نابینێتەوە.

دوا بەڕێکردنی هاراڵدی پێنجەم، تەنها داخستنی لاپەڕەیەک لە مێژووی پاشایەتی نەبوو؛ بیرخستنەوەی ئەو ڕاستییە بوو کە هەموو تاجێک ڕۆژێک دەکەوێت، هەموو دەسەڵاتێک کۆتایی دێت و هەموو ناونیشانێک دەسڕێتەوە. ئەوەی دەمێنێتەوە، ئەو شوێنەیە کە مرۆڤ لە دڵی مرۆڤەکانی تردا دروستی کردووە.

لەبەر ئەوە، لەگەڵ خەڵکی نۆروێژدا بەشداری ئەم خەمە دەکەم و دەڵێم:

پاشایەک ڕۆیشت، بەڵام بیرۆکەی نۆروێژێکی یەکگرتوو مایەوە؛ نۆروێژێک کە تێیدا هیچ مرۆڤێک بەهۆی ناو، ڕەنگ، ڕەگەز، ئایین یان شوێنی لەدایکبوونی، نامۆ نییە. نۆروێژێک کە ئێمەی پەنابەریش تەنها لە شادی و ئارامییەکانی سوودمەند نین، بەڵکو لە خەم، بەرپرسیارێتی و بنیاتنانی داهاتووشیدا بەشدارین.

چونکە ئێمە تەنها لە نۆروێژ ناژین؛ بەڵکو، بە هەموو جیاوازی و بیرەوەرییەکانمانەوە، بەشێکین لە نۆروێژ.

بەڕاستی: نۆروێژ ئێوەن، نۆروێژ ئێمەین.