کات، بوون، و وەهمی ساڵوەگەر: تێڕامانێکی ئۆنتۆلۆژی
لە چەمکی "مانەوە"
زۆرینەی مرۆڤەکان ڕۆژی لەدایکبوون وەک جەژنێکی ساڵانە
دەبینن، بەڵام لە ڕوانگەیەکی قووڵی فەلسەفی و زانستییەوە، ئەم بۆنەیە تەنها
"داتاشراوێکی کۆمەڵایەتییە" (Social Construct) بۆ
ماڵیکردنی کاتێکی بێسەروبەر. ئەگەر بە وردی لە "بوونی مرۆڤ" بکۆڵینەوە،
دەبینین کە ئێمە لە هەر چرکەیەکدا لەدایک دەبینەوە و لە هەر چرکەیەکیشدا بەرەو
نەمان هەنگاو دەنێین.
١. پارادۆکسی شوناس
و جەستە (The Ship of Theseus):
لە ڕووی بایۆلۆژییەوە، خانەکانی جەستەی مرۆڤ بەردەوام
لە نوێبوونەوەدان. تویژینەوەکان دەری دەخەن کە زۆرینەی خانەکانی ئێمە لە ماوەی
حەوت بۆ دە ساڵدا بە تەواوی دەگۆڕێن. کەواتە ئەو کەسەی ئەمڕۆ یادی لەدایکبوونی
دەکاتەوە، لە ڕووی فیزیکییەوە هەمان ئەو منداڵە نییە کە ساڵانێکی زۆر لەمەوبەر
"هاتە بوون". لێرەدا دەگەینە ئەو ئەنجامەی کە "بوون" دۆخێکی
جێگیر نییە، بەڵکو ڕەوتێکی شلەیە (Fluid State). هەروەک
"هێراکلیتوس" دەڵێت: "تۆ ناتوانیت دووجار پێ بنێیتە ناو هەمان
ڕووبارەوە"، چونکە نە ڕووبارەکە هەمان ڕووبارە و نە تۆش هەمان مرۆڤیت.
٢. بوون-بەرەو-مردن (Being-towards-death):
بەپێی فەلسەفەی "مارتن هایدیگەر"، تەمەن
تێپەڕین تەنها زیادبوونی ژمارە نییە، بەڵکو نزیکبوونەوەیە لە "کۆتایی".
هایدیگەر پێی وایە مرۆڤ کاتێک دەگاتە "ڕەسەنایەتی"
(Authenticity) کە تێبگات کات سنووردارە. ئەگەر
مرۆڤ لە ئاسایش، رەفاو و ئارامیی دابێت ،
لە ڕاستیدا هەمان ئەو "ئەتاراکسیا" (Ataraxia) یەیە
کە فەیلەسوفە یۆنانییەکان باسیان دەکرد؛ واتە گەیشتن بە ئارامیی دەروونی لە ڕێگەی
قبوڵکردنی سروشت و یاساکانی گەردوون (وەک پیری و مردن).
٣. ئینترۆپی و یاسای دووەمی تێرمۆداینامیک:
لە ڕووی فیزیاوە، ژیان جەنگێکی بەردەوامە دژی
"ئینترۆپی" (Entropy) یان
بێسەروبەری. سروشت کار دەکات بۆ ئەوەی وزە بڵاو بکاتەوە و جسم بەرەو فرەبوونی
بێسەروبەری ببات (کە ئێمە پێی دەڵێین پیری). لێرەدا پیرۆزبایی ڕاستەقینە بۆ
"تێپەڕبوونی ساڵێک" نییە، بەڵکو بۆ ئەو "هاوسەنگییە" (Homeostasis)ەیە کە هێشتا
فکر و جەستەی تێدایە. ئەگەر مرۆڤ بتوانێت لە ناو ئەم هەموو گۆڕانکارییە سروشتییەدا
ئارامییەک بۆ فکری بدۆزێتەوە، ئەوا ئەو مرۆڤە لە سەروو کاتەوە دەژی.
ئەنجامگیری:
ڕۆژی لەدایکبوون تەنها خاڵێکی گریمانەییە لەسەر
هێڵێکی بێ کۆتایی. بوونی ڕاستەقینە لە "ئێستا"دایە. ئەگەر مرۆڤ بتوانێت
لە هەر ساتێکدا هاوسەنگیی نێوان "فکر و جەستە" ڕابگرێت، ئەوا هەموو
ساتێک ساتەوەختی لەدایکبوون و دیارکەوتنی بوونە. پیری تەنها پاشەکشەی بایۆلۆژییە،
بەڵام ئارامیی دەروونی جۆرە "نەمرییەک" بە مرۆڤ دەبەخشێت کە کات
ناتوانێت دەستکاری بکات.
کۆتایی و سوپاسگوزاری:
لە کۆتاییدا، هەرچەندە من کات بە تەنها وەک چەمکێکی
فیزیکی و فەلسەفی دەبینم و زۆر باوەڕم بە ڕێوڕەسمە باوەکان نییە، بەڵام مرۆڤ
بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتییە و مانا لە پەیوەندییەکاندا دەدۆزێتەوە.
زۆر سوپاسی هەموو ئەو ئازیز و دۆستانە دەکەم کە لەم
ڕۆژەدا بە فکرمەوە بوون. سوپاس بۆ تەلەفۆنەکانتان، پەیامەکانتان و ئەو ووشە
جوانانەی کە نیشانەی میهرەبانی و ڕێزی ئێوەن. ئەگەرچی تەمەن بەرەو هەڵکشان دەچێت،
بەڵام بوونی ئێوە ئەو ئاسایش و ئارامییەیە کە مانا بە "مانەوە"
دەبەخشێت. هیوادارم هەموو ڕۆژێکتان بۆنی نوێبوونەوە و ئارامی لێ بێت.
