از پادشاهی تا اژدهاپیکری: روند شیطان‌سازی «ایشتوویگو» (آستیاک) در تاریخ و اسطوره

 

از پادشاهی تا اژدهاپیکری: روند شیطان‌سازی «ایشتوویگو» (آستیاک) در تاریخ و اسطوره

تاریخ اغلب توسط فاتحان نوشته می‌شود، اما گاهی این روایت‌ها فراتر از دگرگون کردن وقایع می‌روند و به «شیطان‌سازی» (Demonization) کاملِ دشمنِ مغلوب می‌انجامند. ایشتوویگو (که در منابع یونانی آستیاک نامیده می‌شود)، آخرین پادشاه امپراتوری ماد، بارزترین نمونه از شخصیتی تاریخی است که در گذار زمان، از یک پادشاه مقتدر به یک موجود اهریمنی و خون‌خوار در اساطیر بدل شد.

۱. سقوط تاریخی و زمینه‌های سیاسی

ایشتوویگو (دوران حکومت: ۵۸۵–۵۵۰ پیش از میلاد) فرزند هووخشتره بود. بر اساس روایت‌های تاریخی (مانند هرودوت)، او در پی شورش سردارانش و حمله نوه‌اش، کوروش بزرگ، پادشاهی را از دست داد. برای مشروعیت بخشیدن به سلسله جدید (هخامنشیان) و توجیه فروپاشی مادها، لازم بود تصویر ایشتوویگو به عنوان حاکمی ظالم، سست‌عنصر یا نفرین‌شده ترسیم شود.

۲. روایت هرودوت: نخستین گام‌های هیولاسازی

هرودوت در کتاب‌های خود، تصویری نیمه‌افسانه‌ای از آستیاک ارائه می‌دهد. او از خواب‌های ترسناک آستیاک می‌گوید که در آنها پیش‌بینی می‌شود نوه‌اش او را سرنگون خواهد کرد. اوج قساوت آستیاک در روایت هرودوت، ماجرای «هارپاگ» است؛ جایی که آستیاک به دلیل نافرمانی هارپاگ، گوشت فرزند هارپاگ را پخته و در یک مهمانی به خوردِ پدرش می‌دهد. این روایت، نخستین بذرهای تصویر یک «پادشاه آدم‌خوار» را در تاریخ می‌کارد که مستقیماً با ویژگی‌های ضحاک در آینده پیوند می‌خورد.

۳. پیوند زبانی و اسطوره‌ای: ایشتوویگو و اژدهاک

نکته کلیدی در شیطان‌سازی آستیاک، در ریشه‌شناسی نام او و القابش نهفته است. در متون ارمنی و برخی روایات محلی، از او با نام «اژدهاک» یاد شده است.

• در اوستا، «اژی‌دهاک (Azhidahaka) ی»ک دیو-اژدهای سه‌سر و اهریمنی است که توسط فریدون شکست می‌خورد.
• به دلیل شباهت نام «ایشتوویگو/آستیاک» با واژه «اژدهاک»، حافظه جمعی ایرانیان و دستگاه‌های تبلیغاتی دوران‌های بعدی (به‌ویژه در اواخر دوران ساسانی)، شخصیت تاریخی آخرین شاه ماد را با آن موجود اساطیری ادغام کردند.

۴. از تخت پادشاهی تا شانه‌های ماروُش (ضحاک)

در شاهنامه فردوسی و متون پهلوی، آستیاک کاملاً در شخصیت «ضحاک» ذوب شده است. فرآیند شیطان‌سازی در اینجا به کمال می‌رسد:

• بوسه شیطان: در اسطوره، ابلیس بر شانه‌های ضحاک بوسه می‌زند و از جای بوسه‌ها دو مار می‌رویند. این مارها باید از «مغز سر جوانان» تغذیه کنند.
• تفسیر نمادین: این تصویرِ هولناک، در واقع استعاره‌ای سیاسی از بیدادگری و ستمگری پادشاهی است که برای بقای خود، نیروی حیاتی و اندیشه (مغز) نسل جوان کشورش را نابود می‌کند. شیطان در اینجا نه یک موجود خارجی، بلکه هم‌دست و مشاور پادشاه معرفی می‌شود تا مشروعیت الهی (فرّ ایزدی) از او سلب شود.

۵. چرا شیطان‌سازی؟

پناه بردن به «شیطان‌سازی» ایشتوویگو چندین هدف استراتژیک داشت:

1.    توجیه انتقال قدرت: شکست دادن یک پادشاه معمولی ممکن است غصب قدرت تلقی شود، اما نابود کردن یک «موجود شیطانی» یا «ضحاک‌صفت»، یک وظیفه مقدس و نجات‌بخش است.

2.    یکپارچگی ملی: با تبدیل دشمن سیاسی به یک نماد شر مطلق، پیروزی کوروش (یا در اسطوره، فریدون) به عنوان پیروزی نور بر ظلمت تعریف می‌شود.

3.    تخریب حافظه تاریخی مادها: با اهریمنی جلوه دادن آخرین شاه ماد، عظمت امپراتوری ماد زیر سایه وحشتِ شخصیت ضحاک محو شد.

نتیجه‌گیری

ایشتوویگو یا آستیاک، قربانی یک فرآیند پیچیده در اسطوره‌سازی شد. او از یک واقعیت تاریخی (پادشاهی که شکست خورد) به یک حقیقت نمادین (شر مطلقی که باید ریشه‌کن شود) تبدیل شد. داستان «مغزخواری» و «مارانِ دوشِ ضحاک»، والاترین شکلِ استفاده از ادبیات و مذهب برای بدنام کردن یک حاکم سیاسی در طول تاریخ است. امروزه باستان‌شناسان و مورخان سعی دارند چهره واقعی ایشتوویگو را از میان غبار این روایت‌های شیطان‌زده بیرون بکشند، اما قدرت اسطوره چنان است که نام او برای همیشه با نام ضحاک ماردوش گره خورده باقی مانده است.

 

ئیستیاگ و شەیتاناندنی مار

 

ئیستیاگ و شەیتاناندنی مار

خوێندنەوەیەکی مێژوویی–نیشانەناسی بۆ گۆڕینی دوایین پاشای ماد بۆ «زەحاکی مارسەرشان» و دووبارە داڕشتنەوەی میراتی مادی–میترایی

پوختە

ئەم توێژینەوەیە گریمانەی ئەوە دەخاتە بەرباس کە ڕەنگە ئیستیاگ، دوایین پاشای ماد، دوای شکستی بەرامبەر کورشی هەخامنشی و گواستنەوەی دەسەڵات لە مادەوە بۆ فارس، لە بیرەوەریی ئایینی و سیاسیی دواتردا «شەیتانێنرابێت». ناوەندی گریمانەکە ئەو پەیوەندییەیە کە لە نەریتی ئەرمەنیدا لە نێوان ئیستیاگ و «ئەژدەهاک» دروست کراوە، لەگەڵ گۆڕانی ئەژی‌ دەهاکی سێ‌سەری ئەڤێستایی بۆ زەحاکی دوو مار لەسەر شانی شاھنامە. وتارەکە هەروەها تێزی ئەبولعەلا سوداوەر دەخاتە بەرباس کە دوو مارەکەی زەحاک بە ڕەمزە مارئاساکانی تاجی شاهانە و میترایی پەیوەست دەکات. بە بەراوردکردنی سەرچاوە بابلی، یۆنانی، ئەڤێستایی، پەهلەوی، ئەرمەنی و فارسییەکان، توێژینەوەکە جیاوازی دەکات لە نێوان ئیستیاگی مێژوویی و زەحاکی ئەفسانەیی، بەڵام ئەگەری تێکەڵبوونیان لە پرۆسەی دروستکردنی بیرەوەریی سیاسی ڕەت ناکاتەوە. ئەنجامەکە ئەوەیە کە «شەیتاناندنی ئیستیاگ» گریمانەیەکی بەهێزی نیشانەناسی و مێژوونووسییە، بەڵام پەیوەستکردنی ڕاستەوخۆی بە تەختێکی دوو سەرەمار و بانگەشەی گۆڕینی فەرمیی ئایینی ماد لە میتراییەوە بۆ زەردەشتی، هێشتا بەڵگەی شوێنەوارناسی و دەق ناسیی زیاتر دەوێت.

وشە سەرەکییەکان: ئیستیاگ، ماد، ئەژی‌دەهاک، زەحاک، مار، میترا، زەردەشتی، هەخامنشی، ئێزدی، یارسان، عەلەوی، بیرەوەریی سیاسی.

---

پێشەکی: مێژوو تەنها لەلایەن سەرکەوتووانەوە نانووسرێتەوە، بەڵکو ڕەمزەکانیش دووبارە مانادەکرێنەوە

کاتێک دەسەڵاتێکی سیاسی دەڕووخێت، تەنها پایتەخت و سامانی دەوڵەت ناگوازرێتەوە؛ ناو، نیشانە، خوداوەند، پیرۆز و دوژمنەکانیش لە ژێر دەستی دەسەڵاتی نوێدا دووبارە مانا دەکرێنەوە. زۆرجار فەرمانڕەوای سەرکەوتوو خۆی بە میراتگری ڕەوای پاشای پێشوو دەزانێت، بەڵام هەمان کات پێویستی بە ڕیوایەتێک هەیە کە ڕووخاندنی ئەو ڕەوا بکات. لەم پرۆسەیەدا، پاشای شکستخواردوو دەتوانێت لە «خاوەنی فەڕ»ەوە بگۆڕدرێت بۆ «ستەمکار»، و ڕەمزی پیرۆزی دەسەڵاتەکەی لە پاسەوان ەوە بگۆڕدرێت بۆ دێو.

ڕووخانی ئیستیاگ، دوایین پاشای ماد، لە نزیکەی ٥٥٠ پ.ز و سەرهەڵدانی کورشی دووەم یەکێک لە گرنگترین خاڵەکانی گۆڕانی دەسەڵات لە مێژووی ئێرانی کۆنە. سەرچاوەکان کورش بە سەرکەوتووی سیاسی پیشان دەدەن، بەڵام بیرەوەریی ئیستیاگ لە هەندێک نەریتی دواتردا بە وێنەی «ئەژدەهاک» تێکەڵ دەبێت؛ هەمان ناوەی کە لە میتۆلۆژیای ئێرانیدا بە ئەژی‌ دەهاک و لە شاھنامەدا بە زەحاکی دوو مار لە سەرشان دەگات.

ئەم هاوتاکردنە پرسیارێکی گرنگ دروست دەکات: ئایا زەحاکی مار لە سەرشان تەنها کەسایەتییەکی میتۆلۆژیی کۆنە، یان لە قۆناغی دواتردا بیرەوەریی ئیستیاگی مادی و ملمڵانێی نێوان میراتی مادی–میترایی و ئایدیۆلۆژیای نوێی شاهانەی هەخامنشی لە ناویدا تۆمار کراوە؟

١. ڕێباز و سنووری توێژینەوە

ئەم بابەتە لە ڕێبازی مێژوویی–بەراوردکاری، نیشانەناسی و شیکردنەوەی بیرەوەریی سیاسی سوود وەردەگرێت. سەرچاوەکان لە یەک ئاستدا نین: کتیبە بابلییەکان نزیکترن بە سەردەمی ئیستیاگ؛ هیرۆدۆت و کتزیاس ڕیوایەتی یۆنانییان تۆمار کردووە؛ ئەڤێستا و دەقە پەهلەوییەکان قۆناغە جیاوازەکانی میتۆلۆژیای زەردەشتی پیشان دەدەن؛ مووسا خۆرەناتسی ڕیوایەتی ئەرمەنیی چەند سەدە دواتر تۆمار کردووە؛ شاھنامەش بەرهەمی قۆناغێکی زۆر دواترە کە میراتی زارەکی، پەهلەوی و ئیسلامی لە یەک دەقدا کۆ دەکاتەوە.

بۆیە هاوشێوەییی ناو یان وێنە بە تەنها بەڵگەی یەکسانیی دوو کەسایەتی نییە. لە هەمان کاتدا، جیاوازیی مێژوویی ناتوانێت ئەگەری تێکەڵبوونی بیرەوەرییان لە قۆناغە دواترەکاندا ڕەت بکاتەوە. ئامانجی ئەم وتارە سەلماندنی ئەوە نییە کە «ئیستیاگ هەمان زەحاکە»؛ ئامانج ئەوەیە بپرسێت چۆن و بۆچی کەسایەتیی ئیستیاگ دەتوانێت لە ژێر ناوی ئەژدەهاکدا میتۆلۆژی بکرێت.

٢. ئیستیاگی مێژوویی: دوایین پاشای ماد

ئیستیاگ کوڕی کەیخسڕەوی مادی بوو و بە پێی هیرۆدۆت نزیکەی سی و پێنج ساڵ حوکمڕانی کرد. ناوی لە دەقە بابلییەکاندا بە شێوەی Iš-tu-me-gu و لە یۆنانیدا بە شێوەی Astyages هاتووە. خوێندنەوەی زمانەوانیی باو ناوەکە بە ڕەگێکی ئێرانی و مانایەکی نزیک بە «هاوێژەری ڕم» پەیوەست دەکات، نەک بە وشەی مار یان ئەژدەها.

لە ڕیوایەتی هیرۆدۆتدا، ئیستیاگ خەونی دەبینێت کە لە منداڵی کچەکەی، ماندانە، مەترسییەک بۆ دەسەڵاتەکەی دروست دەبێت. هەوڵ دەدات کورشی منداڵ بکوژێت، بەڵام منداڵەکە ڕزگاری دەبێت و دواتر دەسەڵاتی ماد دەڕووخێنێت. ئەم ڕیوایەتە خۆی قالەبێکی میتۆلۆژیی ناسراوە: فەرمانڕەوای پیر خەونی ڕووخانی خۆی دەبینێت، منداڵی هەڕەشەکار لە مردن ڕزگار دەبێت و پێشبینییەکە جێبەجێ دەکات.

بەڵام بەڵگە بابلییەکان کورتتر و سیاسیترن: سوپای ئیستیاگ لێی یاخی بوو، ئەویان دەستگیر کرد و ڕادەستی کورشیان کرد. ئەمە نیشان دەدات گۆڕانی دەسەڵات تەنها شەڕی نێوان دوو نەتەوە نەبووە؛ بەشێک لە دەسەڵات و ئەریستۆکراسیی مادی لە ناو گۆڕانەکەدا بەشدار بووە.

٣. ئەژی‌دەهاکی ئەڤێستایی و زەحاکی شاھنامە

ئەژی‌دەهاک لە ئەڤێستادا بوونەوەرێکی مارئاسای سێ‌دەم، سێ‌سەر و شەش‌چاوە. وشەی aži بە مانای مار یان ئەژدەهایە و Dahāka ناوی تایبەتی بوونەوەرەکەیە. لە دەقە زەردەشتییەکاندا ئەو بە هێزی درۆ، وێرانکاری و ئەنگرە مەینیوەوە پەیوەستە و لەلایەن ثرەیتاونە، کە دواتر بە فەرەیدوون ناسرا، شکست دەهێنێت.

لە شاھنامەدا ئەم ئەژدەها سێ‌ سەرە دەبێتە پاشایەکی مرۆیی بە ناوی زەحاک. ئیبلیس بە چەند جل و بەرگێکەوە نزیکی دەبێتەوە، لە دوایین جاردا شانەکانی ماچ دەکات و دوو مار لە شوێنی ماچەکان دەڕوێن. بۆ خۆراکی مارەکان هەر ڕۆژ مێشکی دوو گەنج پێشکەش دەکرێت. لێرەدا مار لە ئاژەڵێکی پیرۆز یان پاسەوانەوە بووەتە ئامێری بەردەوامیی ستەم: دەسەڵاتی پاشا بە خوێن و مێشکی گەنجان دەژی.

ئەم گۆڕانە نیشان دەدات میتۆلۆژیا وێنەی جێگیر نییە. ئەژی‌دەهاکی ئەڤێستایی کە خۆی ئەژدەهایە، لە شاھنامەدا دەبێتە مرۆڤێک کە مار لە جەستەی دەڕوێت. ئیبلیسی نەریتی ئیسلامییش دەچێتە ناو چیرۆکەکە و بەم شێوەیە میتۆلۆژیای کۆنی ئێرانی بە زمان و جیهانبینیی سەردەمی دواتر دووبارە دادەڕێژرێتەوە.

٤. پەیوەندیی ئەرمەنی: کاتێک ئیستیاگ دەبێتە ئەژدەهاک

گرنگترین ئەڵقەی پەیوەندی نێوان ئیستیاگ و زەحاک لە نەریتی ئەرمەنیدا دەردەکەوێت. مووسا خۆرەناتسی، لە مێژووی ئەرمەنستاندا، پاشای ماد بە ناوی «ئەژدەهاک» ناو دەبات و ئەوی بەرامبەر تیگران دادەنێت. لەم ڕیوایەتەدا، کەسایەتیی مێژوویی ئیستیاگ بە ناوی ئەو ئەژدەها میتۆلۆژییە ناسراوە.

ئەم هاوتاکردنە نابێت وەک بەڵگەی سەردەمی خودی ئیستیاگ بخوێندرێتەوە، چونکە خۆرەناتسی چەندین سەدە دواتر نووسیویەتی و دەقەکەی تێکەڵەی مێژوو، ئەفسانە و ئایدیۆلۆژیای نەتەوەییە. بەڵام بەڵگەیەکی گرنگە بۆ مێژووی بیرەوەری: تا ئەو سەردەمە، لە نەریتی ئەرمەنیدا ئیستیاگ و ئەژدەهاک لە یەک وێنەدا تێکەڵ کرابوون.

لە نیشانەناسیی سیاسییەوە، ئەم گۆڕانە مانایەکی ڕوون هەیە. ناونانی پاشایەکی بیانی یان شکستخواردوو بە ناوی ئەژدەها، ئەوی لە فەرمانڕەوایەکی مێژووییەوە دەگۆڕێت بۆ جەستەی ستەم و هەڕەشە. دواتر شکستپێهێنانی ئەو، نەک تەنها سەرکەوتنێکی سیاسی، بەڵکو سەرکەوتنی ڕێک و پێک و «خێر» بەسەر ئاژاوە و «شەڕ»دا پیشان دەدرێت.

٥. تێزی تاجی میترایی: ئایا مارە پیرۆزەکان بوونە ماری سەر شان؟

ئەبولعەلا سوداوەر لە توێژینەوەی Astyages, Cyrus and Zoroasterدا تێزێکی سەرنجڕاکێش پێشکەش دەکات. بە بۆچوونی ئەو، ئیستیاگ پشتیوانی نەریتێکی میترایی بووە و دوای شکستەکەی، ڕیوایەتسازانی پەیوەست بە دەسەڵات یان کاهینانی زەردەشتی ئەویان بە زەحاکی ئەهریمەنی گۆڕیوە. سوداوەر تاجی پیکەرە باڵدارەکەی پاسارگاد، کە دوو ماری بەرزکراوەی میسری–شاهانە لەخۆ دەگرێت، بە کلیلی شیکردنەوەکەی دادەنێت. بە پێی ئەم گریمانەیە، دوو مارەکە لە بنەڕەتدا نیشانەی شکۆ، فەڕ و پاراستنی شاهانە بوون، بەڵام لە ڕیوایەتی نەیاراندا گوازرانەوە سەر شانی پاشای شکستخواردوو و بوونە نیشانەی شەیتانی.

ئەم خوێندنەوەیە لە ڕووی نیشانەناسییەوە بەهێزە، چونکە گۆڕینی ڕەمزی پیرۆزی نەیار بۆ هێمای خراپە میکانیزمێکی ناسراوی ملمڵانێی ئایینی و سیاسییە. مار لە عیلام، میزۆپۆتامیا و میسر بە دەسەڵات و پاسەوانی پەیوەست بووە؛ بۆیە دوور نییە نیشانەیەکی مارئاسای شاهانە لە ئێرانیش مانای ئەرێنی هەبووبێت.

بەڵام تێزەکە کەلێنی بەڵگەیی هەیە. تا ئێستا هیچ تەخت، تاج، پەیکەر یان کتیبەیەکی بە دڵنیایی سەلمێنراوی ئیستیاگ نەدۆزراوەتەوە کە دوو سەری مار پیشان بدات. تاجی پاسارگاد بەرهەمی سەردەمی هەخامنشییە و هێماکانی دەتوانن بە هونەری میسری، فینیقی، ئاشووری، عیلامی یان تێکەڵەیەکی ئیمپراتۆری پەیوەست بن. بۆیە ناتوانرێت بە تەنها لەو تاجەوە تەختی ئیستیاگ دووبارە دروست بکرێتەوە.

تێزەکە کاتێک بەهێزتر دەبێت کە وەک «مۆدێلی گۆڕینی مانا» پێشکەش بکرێت، نەک وەک دۆزینەوەی شتێکی دیاریکراو: ڕەنگە مارێکی پەیوەست بە دەسەڵات و پاراستن، لە پرۆسەی شەیتاناندنی پاشای شکستخواردوودا بە ماری زیانبەخش و مرۆڤخۆر گۆڕدرابێت.

٦. هەخامنشییەکان: سڕینەوەی ماد یان داگیرکردنی میراتەکەی؟

بانگەشەی ئەوەی هەخامنشییەکان هەموو کەلتور و شارستانییەتی مادیان سڕیوەتەوە، لەگەڵ بەڵگەکان یەک ناگرێتەوە. کورش دوای گرتنی ئێکباتانا خۆی وەک میراتگری دەسەڵاتەکە پیشان دا. پایتەخت و سامانەکانی مادی بۆ سیستەمی نوێ گوازرانەوە؛ مادەکان لە سوپا، بەڕێوەبردن و کۆشکی شاهانەدا پلەی بەرزیان هەبوو؛ جل و ڕێوڕەسمی مادی لە هونەری هەخامنشیدا بەردەوام بوو؛ و تەنانەت یۆنانییەکان زۆرجار وشەی «ماد»یان بۆ هەخامنشییەکانیش بەکار دەهێنا.

ئەوەی ڕوویدا زیاتر «داگیرکردن و خاوەن‌ کردنی میرات» بوو تا سڕینەوەی تەواو. دەسەڵاتی نوێ بەشێک لە دامەزراوە، ڕێوڕەسم و نیشانەکانی پێشووی وەرگرت و خستییە خزمەت ڕەوایەتیی خۆی. ئەمە بەو مانایە نییە کە بیرەوەریی پاشای شکستخواردوو پارێزرا؛ دەکرێت میراتی ماد وەربگیرێت، بەڵام ئیستیاگ خۆی لە ڕیوایەتدا بە فەرمانڕەوایەکی بێ‌ڕەوا یان ئەژدەها ئاسا پیشان بدرێت.

لەم چوارچێوەیەدا دوو پرۆسە دەتوانن لە یەک کاتدا ڕوویان دابێت: یەکەم، بەردەوامکردنی توخمە کەلتووری و کارگێڕییەکانی ماد؛ دووەم، دووبارە نووسینەوەی ڕووخانی ئیستیاگ بە شێوەیەک کە سەرکەوتنی کورش ڕەوا و ناگزیر پیشان بدات.

٧. ئایینی ماد: میترایی، زەردەشتی یان سیستەمێکی تێکەڵ؟

ناسنامەی ئایینی مادەکان یەکێکە لە تاریکترین بەشەکانی توێژینەوەی ئێرانی کۆن. هیچ کۆمەڵە دەقێکی ڕاستەوخۆی مادی بەردەست نییە کە سیستەمی باوەڕیان بە وردی ڕوون بکاتەوە. هیرۆدۆت مەغەکان وەک گرووپێکی مادی ناو دەبات، بەڵام پەیوەندیی وردی ئەوان بە زەردەشت و قۆناغەکانی زەردەشتی ڕوون نییە.

بانگەشەی ئەوەی ئیستیاگ پەیڕەوی «ئایینی میترایی»یەکی سەربەخۆ بووە، گریمانەیە، چونکە میترا لە جیهانی ئێرانیی کۆندا خوداوەندی پەیمان، ڕاستی، پاسەوانی و ڕووناکی بوو، بەڵام بوونی میترا بە تەنها سەلمێنەری ئایینێکی سەربەخۆی میترایی نییە. میترا لە ناو ئەڤێستا و زەردەشتیی دواتریشدا یەزەتێکی گرنگە. هەروەها میترای ئێرانی نابێت بە سادەیی بە میترای نهێنیی سەردەمی ڕۆم یەکسان بکرێت.

لە کتیبەکانی داریوش و خشایارشادا ئاهورامەزدا خوداوەندی سەرەکیی ڕەوایەتیی شاهانەیە، بەڵام زۆرێک لە توێژەران لە ناونانی هەخامنشییەکان بە «زەردەشتیی ئۆرتۆدۆکس» وریا دەبن. لە سەردەمی ئەرتەخشەی دووەمدا ناوی میترا و ئاناهیتا لەگەڵ ئاهورامەزدا بە ئاشکرا دەردەکەوێت. ئەمە نیشان دەدات ئایدیۆلۆژیای ئایینیی هەخامنشی لە ماوەی سەدەکاندا گۆڕاوە و چەند نەریتێکی لەخۆ گرتووە.

لەبەر ئەوە، ڕستەی «هەخامنشییەکان ئایینی میترایی مادیان کردە زەردەشتی» زۆر جددیە. ڕستەیەکی زانستیتر ئەوەیە: دەسەڵاتی هەخامنشی نەریتە ئایینییە ئێرانی و ناوچەییەکانی لە ژێر سەروەریی ئاهورامەزدا و ڕەوایەتیی شاهانەدا دووبارە ڕێکخست؛ لەم پرۆسەیەدا ڕەنگە هەندێک هێما و ڕیوایەتی پەیوەست بە دەسەڵاتی مادی مانای نوێیان وەرگرتبێت.

٨. لە مارە پاسەوانەکەوە بۆ ماری ئەهریمەنی: گۆڕانێکی نیشانەناسی

مار پێش ئەوەی لە دەقە زەردەشتییە دواترەکاندا بخزێتە ناو پۆلی خەرفستەر و بوونەوەرە زیانبەخشەکان، لە شارستانییەتەکانی عیلام، میزۆپۆتامیا و میسر مانای دانایی، زاووزێ، نوێبوونەوە، دەسەڵات و پاسەوانی هەبووە. لە هونەری عیلامیدا کورسییە مارئاساکان بە خوداوەند و شاهانەوە پەیوەستن؛ لە میسردا ماری uraeus لەسەر تاج، پاشا و حەرەمی شاهانە دەپارێزێت.

گۆڕینی ئەم مارە لە پاسەوان بۆ دێو، نموونەیەکە لەوەی دەسەڵاتی ئایینی چۆن مانای ڕەمزەکانی نەریتی پێشوو دەگۆڕێت. ئەگەر پاشایەک تاج یان تەختێکی مارئاسای بەکارهێنابێت، نەیارەکەی دەتوانێت بڵێت ئەو مارانە نیشانەی فەڕ نین، بەڵکو ئاژەڵی ئەهریمەنین کە بە مێشکی مرۆڤ دەژین. بەم شێوەیە، هەمان وێنە لە پارێزەری دەسەڵاتەوە دەبێتە بەڵگەی ستەمکاری.

لە شاھنامەدا ماری سەر شانی زەحاک تەنها هێمای ئایینی نییە؛ میتافۆرێکی سیاسییە. دەسەڵاتێکی ستەمکار بۆ مانەوە، مێشکی گەنجان دەخوات. بۆیە تەنانەت ئەگەر پەیوەندیی ڕاستەوخۆ بە ئیستیاگ نەسەلمێندرێت، چیرۆکەکە ڕەخنەیەکی قووڵ لە دەسەڵاتێکە کە ژیانی نەوەی نوێ دەکاتە خۆراکی خۆی.

٩. ئێزدی، یارسان و عەلەوییەتی کوردی: ئەرشیفی زیندووی میراتێکی کۆن؟

لە ئێزدییەت، یارسان و نەریتە عەلەوییە کوردییەکاندا چەند توخمێک دەبینرێت کە لەگەڵ میراتی ئایینیی ئێرانی و میزۆپۆتامیایی هاوشێوەن: پیرۆزیی خۆر و ڕووناکی، ڕێزگرتن لە ئاگر و چرا، گرنگیی چیا و ئەشکەوت، نەریتی زارەکی و نهێنی، خواردنی هاوبەشی ئایینی، ڕۆڵی پیر و ڕێبەر، و لە هەندێکیاندا باوەڕ بە گۆڕینی کراس یان دووبارە دەرکەوتنەوەی ڕۆح.

لە ئێزدییەتدا مارە ڕەشەکەی دەرگای لالش پاسەوانی شوێنی پیرۆزە و لە ڕیوایەتی کەشتیدا مار بە جەستەی خۆی کەلێنەکە دادەخات و ژیان ڕزگار دەکات. ئەم وێنەیە بە پێچەوانەی زەحاکی مارسەرشانە: لە یەکێکدا مار ڕزگارکەرە، لە ئەوی دیکەدا بە مێشکی گەنجان دەژی. ئەم دژایەتییە دەکرێت وەک مانەوەی دوو شێوازی مێژوویی بۆ خوێندنەوەی مار ببینرێت—خوێندنەوەی یەزدانی و سروشتی کە مار بەشێک لە یەکێتیی بوون دەزانێت، و خوێندنەوەی دووانەیی کە ئەوی بە جەستەی خراپە دەکات.

بەڵام ناونانی ئەم ئایینانە بە «پاشماوەی ڕاستەوخۆی میترایی ماد» پێویستی بە بەڵگەی زیاتر هەیە. هاوشێوەیی ناتوانێت بە تەنها زنجیرەی نەگۆڕی پێنج و نیو هەزار ساڵ بسەلمێنێت. ئایینە زیندووەکان لە ماوەی مێژوودا توخمی زەردەشتی، مەسیحی، ئیسلامی، سووفی و ناوخۆییان وەرگرتووە و بە شێوەی تایبەتی خۆیان دووبارە داڕشتووە.

لەبەر ئەوە، دەستەواژەی «ئەرشیفی زیندوو» ئەگەر بە مەجاز بەکاربهێنرێت بەسوودە: ئەم ئایینانە هەندێک ڕەمز و ساختاری کۆنیان هەڵگرتووە کە لە نەریتە فەرمییە زاڵەکاندا لاواز یان شەیتانێنراون. بەڵام ئەرشیفی زیندوو وەک مۆزەخانە نییە؛ میراتەکە دەگۆڕێت، مانای نوێ وەردەگرێت و بە پێی ئەزموونی کۆمەڵگە دووبارە دروست دەبێتەوە.

١٠. ئیستیاگ لە نێوان مێژوو و ئەفسانەدا

لە کۆتایی ئەم زنجیرەیەدا دەتوانین سێ ئاست لە یەکدی جیا بکەینەوە:

یەکەم، ئاستی مێژوویی: ئیستیاگ پاشای مادی بوو کە نزیکەی ٥٥٠ پ.ز لەلایەن کورشەوە لە دەسەڵات لابرا. هیچ بەڵگەی ڕاستەوخۆ نییە کە مار لە شانی ڕوابێت یان تەختەکەی بە دوو سەری مار دیزاین کرابێت.

دووەم، ئاستی بیرەوەری: لە نەریتی ئەرمەنیدا ئیستیاگ بە ئەژدەهاک ناسرا و بە شێوەی فەرمانڕەوایەکی ئەژدەها ئاسا هاتە ناو ئەفسانەوە. لێرەدا تێکەڵبوونی مێژوو و میتۆلۆژیا بە ڕوونی دەبینرێت.

سێیەم، ئاستی نیشانەناسی: تێزی سوداوەر ئەگەری ئەوە دەخاتە ڕوو کە دوو مارەکەی سەر شان، گۆڕاوەی دوو ماری تاجی شاهانە یان میترایی بن. ئەم ئاستە سەرنجڕاکێش و لە ڕووی شیکردنەوەوە بەهێزە، بەڵام بەڵگەی ماددیی کۆتایی بۆی نییە.

ئەم سێ ئاستە ئەگەر تێکەڵ بکرێن، گریمانە دەبێتە بانگەشەی بێ‌بەڵگە؛ ئەگەر لە یەکدی جیا بکرێنەوە، بۆچوونەکە دەبێتە مۆدێلێکی بەهێز بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی شەیتاناندنی نەیارانی سیاسی.

ئەنجام

بەڵگە بەردەستەکان ڕێگا نادەن بە دڵنیایی بڵێین ئیستیاگ هەمان زەحاک بووە، تەختەکەی دوو سەری مار هەبووە، یان هەخامنشییەکان بە بەرنامە ئایینی میترایی مادیان گۆڕیوە بۆ زەردەشتی. ئەژی‌دەهاک لە ئەڤێستادا کۆنترە لە ئیستیاگ و وێنەی دوو مار لەسەر شان بە شێوەی ناسراوی خۆی لە قۆناغی دواتری ئەدەبیاتی ئێرانیدا پەرەی سەندووە.

بەڵام تێزەکە لە خاڵێکی گرنگدا پشتگیریی مێژوویی هەیە: لە نەریتی ئەرمەنیدا ئیستیاگ بە ئەژدەهاک گۆڕدراوە. ئەمە سەلمێنەری تێکەڵبوونی کەسایەتیی مێژوویی و ئەژدەهای میتۆلۆژییە لە بیرەوەریی دواتری ناوچەکەدا. هەروەها، بوونی مار وەک هێمای شاهانە و پاسەوان لە شارستانییەتە کۆنەکاندا، گریمانەی گۆڕانی مار لە ڕەمزی فەڕەوە بۆ هێمای ئەهریمەنی معقول دەکات.

کەواتە دەتوانرێت ئەم حوکمە پێشکەش بکرێت: ڕەنگە ئیستیاگ دوای شکستی سیاسی، لە پرۆسەیەکی درێژخایەنی میتۆلۆژیکردن و شەیتاناندندا بە ئەژدەهاک–زەحاکەوە تێکەڵ کرابێت؛ لەم پرۆسەیەدا مار، کە لە میراتی کۆنی ناوچەدا هێمای دەسەڵات، دانایی و پاراستن بوو، بووبێتە نیشانەی ستەم و خراپە.

مارە ڕەشەکەی لالش لەبەرامبەر ئەم گۆڕانەدا مانایەکی تایبەت وەردەگرێت. ئەو یادەوەریی خوێندنەوەیەکی ترە کە مار بە زاتی خۆی شەڕ نییە؛ دەتوانێت پاسەوان، ڕزگارکەر و بەشێک لە هاوسەنگیی بوون بێت. بەم مانایە، لالش تەنها شوێنی مانەوەی وێنەی مار نییە، بەڵکو شوێنی مانەوەی فەلسەفەیەکە کە لە شەیتاناندنی سروشت خۆی دەپارێزێت.

---

تێبینیی ڕێبازناسی

ئەم وتارە «شەیتاناندنی ئیستیاگ» و پەیوەندیی ئایینە کوردییەکان بە میراتی میترایی وەک گریمانەی توێژینەوە پێشکەش دەکات، نەک وەک ئەنجامێکی کۆتایی. بۆ سەلماندنی بەردەوامیی ڕاستەوخۆ پێویستە بەڵگەی شوێنەوارناسیی نوێ، دیاریکردنی مێژووی نیشانە مارئاساکان، دەقی مادی و زنجیرەیەکی ڕوونی گواستنەوەی ڕیوایەت بەدەست بێت.

 

سەرچاوە هەڵبژێردراوەکان

1. Briant, Pierre. From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire. Winona Lake: Eisenbrauns, 2002.

2. Boyce, Mary. A History of Zoroastrianism. Vols. I–II. Leiden: Brill.

3. Herodotus. Histories, Book I.

4. Kreyenbroek, Philip G. Yezidism: Its Background, Observances and Textual Tradition. Lewiston: Edwin Mellen Press, 1995.

5. Kreyenbroek, Philip G., and Khalil Jindy Rashow. God and Sheikh Adi Are Perfect. Wiesbaden: Harrassowitz, 2005.

6. Russell, James R. “Aždahā iv. Armenian Aždahak.” Encyclopaedia Iranica.

7. Schmitt, Rüdiger. “Astyages.” Encyclopaedia Iranica.

8. Schwartz, Martin. “Transformations of the Indo-Iranian Snake-Man: Myth, Language, Ethnoarcheology, and Iranian Identity.” Iranian Studies 45, no. 2 (2012): 275–279.

9. Soudavar, Abolala. “Astyages, Cyrus and Zoroaster: Solving a Historical Dilemma.” Iran 50 (2012): 45–78.

10. Xorenac‘i, Movsēs. History of the Armenians. Translated by Robert W. Thomson. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1978.

11. Skjærvø, Prods Oktor. “Aždahā i. In Old and Middle Iranian.” Encyclopaedia Iranica.

12. Açıkyıldız, Birgül. The Yezidis: The History of a Community, Culture and Religion. London: I.B. Tauris, 2014.

فلسفه مار: از تخت‌های خدایان عیلام تا درگاه لالش

 

فلسفه مار: از تخت‌های خدایان عیلام تا درگاه لالش

جستاری تحلیلی در باب قدسیت مار در آیین ایزدی و پیوند آن با تمدن‌های باستان

مقدمه: مار به مثابه یک کد تاریخی

در تاریخ نشانه‌شناسی (Semiotics) بشری، هیچ موجودی به اندازه «مار» دچار دوانگارگیِ معنایی نشده است. مار در نظام‌های عقیدتیِ کهن (به‌ویژه آیین ایزدی) نماد خرد، نگاهبانی و تداوم زندگی است، در حالی که در دیدگاه‌های ثنوی (Dualism) و ادیان سامی، اغلب به عنوان نمادی از اهریمن و فریب ترسیم شده است. این نوشتار بر آن است تا تبیین کند که «مار سیاه درگاه لالش» تنها یک نقش‌برجسته ساده نیست، بلکه متنی فلسفی و زنده است که ریشه در تاریخی پنج‌هزار ساله دارد.

１.      پارادوکس لالش: مار در مقام منجی (The Savior Archetype)
فلسفه ایزدی در روایتِ «کشتی نوح»، تغییری بنیادین در تلقی انسان از مار ایجاد می‌کند. در حالی که در اساطیر یونانی یا عبری، مار عامل هبوط و اخراج انسان از بهشت است، در جهان‌بینی ایزدی، مار «ایثارگری» است که با پیکر خود، حفره کشتی نوح را می‌پوشاند و بشریت را از فنا و غرق شدن نجات می‌دهد.

این یک چرخش فلسفی ژرف است؛ مار در اینجا به «لوگوس» (Logos) یا عقلی بدل می‌شود که در لحظات بحرانی، طبیعت را در خدمت بقای حیات قرار می‌دهد. این تصویر کاملاً با نقوش سفالینه‌های پیش از تاریخ همخوانی دارد که مار را نه موجودی موذی، بلکه همپای دیگر عناصر حیات‌بخش طبیعت می‌دیدند.

２.      از «تخت ماریِ» عیلامی تا «درگاه مقدس» لالش

همانگونه که در آثار باستانی مشهود است، در تمدن عیلام (۳۰۰۰ تا ۲۰۰۰ پیش از میلاد)، مار نشان شکوه و اقتدار بود و خدایان بر تخت‌هایی ساخته‌شده از مارهای پیچ‌خورده جلوس می‌کردند. این امر نشان‌دهنده آن است که مار «نگاهبان قدرت» شمرده می‌شد.
در آیین ایزدی، وجود مار سیاه بر درگاه معبد لالش، دقیقاً همان خویشکاریِ (Function) متافیزیکی را ایفا می‌کند. «درگاه» در فلسفه ادیان، مرز میان دنیای مادی و ساحت قدسی است. مار در اینجا نقش «نگاهبان رازها» (Guardian of Mysteries) را دارد. زائر لالش با بوسیدن و تکریم این نقش، در واقع با طبیعت آشتی کرده و خردی کهن را می‌پذیرد که قدمت آن به پیش از ظهور ادیان جدید بازمی‌گردد.

۳. ریشه‌های واژگانی و نماد نوزایی (Mar as a Title of Sanctity)
پیوندی عمیق میان واژه «مار» (Mar) در زبان‌های سریانی و آرامی به عنوان لقبی برای «قدیس» یا «بزرگ» (مانند مار مانی یا مار یوحنا) با جایگاه این موجود وجود دارد. در فلسفه ایزدی، قدسیت مار شاید تنها به جانور اشاره نداشته باشد، بلکه استعاره‌ای از یک مرتبه روحانی باشد. مار به سبب پوست‌اندازی، در اکثر نحله‌های باستانی نماد «تناسخ» یا «دوباره زادن» (Metempsychosis) است؛ مفهومی که در آیین ایزدی تحت عنوان «کراس گورین» (تعویض جامه/پیرهن) یکی از ارکان اصلی ایمان است. مار نمی‌میرد، بلکه جامه نو می‌پوشد؛ و این استعاره‌ای تمام‌عیار از جاودانگی روح در فلسفه ایزدی است.

۴. ایستادگی در برابر مفهوم «خرفستر» در عصر ساسانی

شواهد تاریخی حاکی از آن است که در عصر ساسانی، تحت تأثیر قرائت‌های خاص مذهبی و تغییرات اقلیمی، مار در زمره «خرفستران» (موجودات اهریمنی) قرار گرفت و کشتن آن ثواب شمرده شد. در این میان، آیین ایزدی به مثابه یک «آرشیو زنده» عمل کرد. در حالی که جهانِ پیرامون، مار را نماد شیطان می‌پنداشت، ایزدیان پیوند خود را با سنت‌های کهن‌تر (عیلامی، بابلی و میترایی) حفظ کردند. این رویکرد، نوعی «مقاومت فرهنگی» در برابر تاریخِ حاکم بود تا تقدسِ دیرینِ طبیعت از میان نرود.

نتیجه‌گیری: مار به مثابه نماد وحدت وجود

مار در آیین ایزدی صرفاً یک نماد مذهبی نیست، بلکه پلی فلسفی است که انسان معاصر را به جهانِ پنج هزار سال پیش پیوند می‌زند. آن ماری که بر سنگِ لالش حک شده، بقایای همان تاج و تخت‌های عیلامی و بابلی است که مار را منشاء قدرت و دانایی می‌دانستند.

از منظر فلسفی، قدسیت مار در این آیین، دعوتی است به «بازگشت به طبیعت» و درک این حقیقت که هیچ موجودی در هستی ذاتا «شر» نیست؛ بلکه این برچسب‌های نشانه‌شناختی ماست که پدیده‌ها را مقدس یا شیطانی جلوه می‌دهد. مار در لالش، مانیفستِ صلح میان انسان، خدا و کائنات است.

 

فەلسەفەی مار: لە تەختی خوداوەندەکانی عیلامەوە تا دەرگای لالش

خوێندنەوەیەکی ئۆنتۆلۆژی و ژینگەناسی بۆ پیرۆزیی مار لە ئایینی ئێزدی و ڕەگە ڕەمزییەکانی لە شارستانییەتە دێرینەکاندا

پوختە

مار یەکێکە لە کۆنترین و فرەماناترین ڕەمزەکانی مێژووی ئایین و هونەری مرۆڤایەتی. ئەم ئاژەڵە، بەهۆی ژیانکردنی لەسەر زەوی و ناو کەلێن و ئەشکەوت، توانای گۆڕینی پێست، جوڵەی بێدەنگ و هەبوونی ژەهر، لە کولتوورە جیاوازەکاندا هەم بە نیشانەی ژیان، زاووزێ، دانایی، نوێبوونەوە و پاراستن و هەم بە نیشانەی مردن، ترس و هەڕەشە خوێندراوەتەوە. ئەم توێژینەوەیە بە میتۆدی مێژوویی ـ بەراوردکاری و خوێندنەوەیەکی ئۆنتۆلۆژی، سەرەتا گۆڕانی وێنە و مانای مار لە هونەری پێش مێژوو، عیلام، میزۆپۆتامیا، میسر و هەندێک نەریتی ئێرانی دەخاتە ڕوو؛ پاشان ڕەمزی مار لە ئایینی ئێزدی، بە تایبەتی نەخشە مارە ڕەشەکەی تەنیشت دەرگای پەرستگەی شێخ عەدی لە لالش، شیکار دەکات. تێزی سەرەکی ئەوەیە کە جیهانبینیی ئێزدی خراپە بە بوونەوەرێکی سەربەخۆ و هاوتای خودا کەسایەتی ناکات؛ بۆیە مار، بە هەڵگرتنی توانای زیان و سوود لە یەک کاتدا، وێنەی یەکپارچەیی و ئاڵۆزیی بوونە، نەک جەستەی «شەڕێکی ڕەها». زانستی ئیکۆلۆژیی هاوچەرخیش نیشان دەدات کە مارەکان، وەک ڕاوکەر و نێچیر، بەشێکی گرنگی تۆڕی خۆراک و ڕێکخستنی ژمارەی ڕۆدێنت و ئاژەڵە بچووکەکانن. لەگەڵ ئەوەشدا، هاوشێوەیی نێوان مار لە لالش و مار لە شارستانییەتە کۆنەکان نابێت بە خۆکارانە وەک بەڵگەی بەردەوامیی ڕاستەوخۆی مێژوویی دابنرێت.

وشە سەرەکییەکان: مار، لالش، ئێزدی، شێخ عەدی، شێخ مەند، نادووانەیی، ئۆنتۆلۆژیا، ئیکۆلۆژی، میزۆپۆتامیا، نوێبوونەوە، پاراستن.

---

پێشەکی

مێژووی ڕەمزەکان هەمیشە مێژووی مانایەکی جێگیر نییە. ڕەمزێک دەتوانێت لە سەردەمێکدا مانای ژیان و پیرۆزی هەبێت و لە سەردەمێکی دیکەدا ببێتە نیشانەی شەڕ، ترس یان خراپە. مار نموونەیەکی ڕوونی ئەم گۆڕانەیە. لە زۆرێک لە وێنە و پەیکەرە کۆنەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، مار لەگەڵ زەوی، ئاو، دار، هێزی زاووزێ، دەسەڵات و پاراستندا دەبینرێت؛ بەڵام لە هەندێک سیستەمی ئایینیی دواتردا دەبێتە وێنەی فریودان، ژەهر و هێزی زیانبەخش.

لە ناو ئەم مێژووە فرەمانایەدا، نەخشە مارە ڕەشەکەی لە تەنیشت دەرگای پەرستگەی لالش گرنگییەکی تایبەتی هەیە. لالش ناوەندی ڕۆحی و شوێنی سەرەکیی زیارەتی ئێزدییەکانە و بیناسازییەکەی بە یەکجار دروست نەکراوە؛ بەڵکو لە ماوەی سەدەکاندا بەشە جیاوازەکانی زیاد کراون. لەبەر ئەوە، هەر هێما و نەخشێکی ناو ئەم بۆشاییە پیرۆزە دەبێت لە چوارچێوەی مێژووی بیناسازی، ڕیوایەتی زارەکی، دەقە ئایینییەکان و کردارەکانی زیارەتدا بخوێندرێتەوە.

پرسیاری سەرەکیی ئەم بابەتە ئەوەیە: مارە ڕەشەکەی لالش چ مانایەک لە جیهانبینیی ئێزدیدا هەیە، و تا چ ڕادەیەک دەتوانرێت لە چوارچێوەی میراتی ڕەمزیی ڕۆژهەڵاتی کۆندا بخوێندرێتەوە؟

---

١. مار وەک ڕەمزێکی سروشتی لە سەردەمی پێش مێژوو

لە سەفالینە و نگارە پێش مێژووییەکاندا، مار زۆرجار لەگەڵ توخمەکانی سروشت وەک خۆر، باران، ڕووبار، چیا، باڵندە و ڕووەک دەردەکەوێت. لەم قۆناغەدا ناتوانرێت هەموو وێنەی مارێک بە «پەرستنی مار» لێک بدرێتەوە؛ چونکە وێنەکردنی ئاژەڵ بە تەنها بەڵگەی ئەوە نییە کە ئەو ئاژەڵە خوداوەند یان شایانی پەرستن بووبێت. بەڵام دووبارەبوونەوەی ئەو وێنەیە نیشان دەدات کە مار لە خەیاڵی مرۆڤی کۆندا شوێنێکی دیاریکراوی هەبووە.

شێوەی ژیانی مار خۆی سەرچاوەی چەندین مانای ڕەمزی بووە. نزیکیی بە زەوی، ئەشکەوت و سەرچاوەکانی ئاو، پەیوەندیی بە ژێرزەوی و دنیای نەبینراو دروست کردووە. گۆڕینی پێستیش وێنەی مردن و دووبارە لەدایکبوون، نوێبوونەوە و بەردەوامیی ژیان بەرهەم هێناوە. هەروەها، شێوەی موجاویی جوڵەکەی لەگەڵ ئاو و ڕووبار، و توانای پاراستنی کێڵگە لە هەندێک ئاژەڵی زیانبەخش، مارەکەی بە ڕەمزی زاووزێ و پاراستنی زەوی نزیک کردووەتەوە.

کەواتە، لە بنەڕەتدا مار ڕەمزێکی «دووڕوو»یە: ژەهرەکەی دەتوانێت بکوژێت، بەڵام پێستگۆڕینەکەی بەڵێنی نوێبوونەوە دەدات؛ لە ژێر زەوی دەژی، بەڵام نزیک ئاو و ژیانە؛ ترس دروست دەکات، بەڵام دەتوانێت پاسەوانیش بێت. ئەم دووگانەییە یەکێکە لە هۆکارەکانی مانەوەی مار لە خەیاڵی ئایینیی مرۆڤدا.

٢. لە عیلام و میزۆپۆتامیاوە تا میسر: مار، دەسەڵات و پاسەوانی

لە هەندێک بەرهەمی هونەری عیلامیدا، پیکەرە خوداوەند یان فەرمانڕەوا لەسەر کورسییەک پیشان دراوە کە شێوەی مارە پێچاوپێچەکان دەگرێتەوە. نموونەکانی نەقشی ڕۆستەم و کۆرنگون زۆرجار لەم چوارچێوەیەدا باس دەکرێن. کورسی لە هونەری شاهانەدا شوێنی دەسەڵاتە؛ بۆیە ئامادەبوونی مار لە ژێر یان دەوری کورسی دەتوانێت پەیوەندیی مار بە هێز، جێگیری و پاراستنی دەسەڵات نیشان بدات.

لە میزۆپۆتامیا، مار هەندێک جار لەگەڵ خوداوەند، دار، ئاو و هێزی چاکبوونەوە دەبینرێت. نموونەی ناسراو، خوداوەندی نینگیشزیدا (Ningishzida)یە کە هێما مارئاساکان بەوەوە پەیوەستن. بەڵام پێویستە لێرەش جیاوازی لە نێوان کۆمەڵە نەریت و سەردەمی جیاوازدا بکرێت؛ «مار» لە هەموو شار و هەموو دەقێکی میزۆپۆتامیایی یەک مانای نەبووە.

لە میسری کۆندا، مارە بەرزکراوەکەی سەر تاج—کە زۆرجار بە uraeus ناسراوە—نیشانەی فەرمانڕەوایی و پاراستنی فیرعەون بوو. لێرەدا مار نەک تەنها دەسەڵات، بەڵکو هێزی بەرگری لە دژی دوژمنانی پاشا پیشان دەدات. ئەمە نموونەیەکی ڕوونە لەوەی چۆن ترسناکیی ئاژەڵێک دەتوانێت لە سیستەمێکی سیاسی ـ ئایینیدا بگۆڕدرێت بۆ هێزی پاراستن.

ئەو هاوشێوەییەی لە عیلام، میزۆپۆتامیا و میسر دەبینرێت، بە مانای سەرچاوەیەکی تاک یان گواستنەوەی هێڵی و ڕاستەوخۆ نییە. کۆمەڵگا مرۆییەکان دەتوانن بە سەربەخۆیی و لەبەر تایبەتمەندییە سروشتییەکانی مار، مانای نزیک بە یەک دروست بکەن. بەڵام ئاڵوگۆڕی بازرگانی، سیاسی و کولتووریی نێوان ناوچەکانیش ڕۆڵی هەبووە. لەبەر ئەوە، وشەی دروستتر «تۆڕی ئاڵوگۆڕ و هاوشێوەیی»یە، نەک «بنەچەیەکی تاک و نەگۆڕ».

٣. گۆڕانی مانا: لە پیرۆزییەوە بۆ ئاژەڵی زیانبەخش

مانای مار لە مێژوودا بەردەوام نەماوەتەوە. لە هەندێک دەقی زەردەشتیدا، مار و خەزندە زیانبەخشەکان لە چوارچێوەی هێزە دژە ژیانەکاندا دانراون و کوشتنیان کردەوەیەکی باش دانراوە. لە هەندێک نەریتی یەهودی، مەسیحی و ئیسلامیشدا مار بە فریودان یان مەترسی پەیوەست کراوە، هەرچەند لە ناو هەمان نەریتاندا مانای تر—وەک دانایی، چارەسەری و هێمای ژیان—بە تەواوی ون نەبووە.

هەندێک نووسەر گۆڕانی هەڵوێستی مرۆڤ بەرامبەر مار بە گۆڕانی کەشوهەوا و زیادبوونی مارە ژەهراوییەکان لە ناوچە وشکەکانەوە پەیوەست دەکەن. ئەم تێزە سەرنجڕاکێشە، بەڵام بە تەنها ناتوانێت ئەو گۆڕانە ئاڵۆزە ئایینی و کولتوورییە ڕوون بکاتەوە. گۆڕانی دەسەڵاتی سیاسی، سەرهەڵدانی ئایینە نوێکان، نووسینەوەی مێژوو لەلایەن دەسەڵاتدارەکان و گۆڕانی شێوازی ژیان هەموویان دەتوانن لە گۆڕانی مانای ماردا بەشدار بن. بۆیە ڕوونکردنەوەی ژینگەیی دەبێت وەک گریمانەیەک ببینرێت، نەک وەک یاسایەکی سەلمێنراو.

٤. لە دووانەییی خێر و شەڕەوە بۆ یەکپارچەییی بوون

بۆ تێگەیشتن لە پیرۆزیی مار لە ئێزدییەتیدا، پێویستە لە یەکێک لە گرنگترین جیاوازییەکانی جیهانبینیی ئێزدی لەگەڵ هەندێک نەریتی ئایینی دەست پێ بکەین: خراپە لە ئێزدییەتیدا بە شێوەی هێزێکی کۆسمۆلۆژیی سەربەخۆ، ئەزەلی و هاوتای خودا کەسایەتی ناکرێت. خودا تاک و سەرچاوەی بوونە و تاووسی مەلیکیش دوژمنی خودا یان فریشتەیەکی کەوتوو نییە. بەو پێیە، ئەو وێنەیەی جیهان بە دوو سوپای سەربەخۆی ڕووناکی و تاریکی دابەش دەکات، بۆ باسکردنی جیهانبینیی ئێزدی بەس نییە.

ئەمە بەو مانایە نییە کە ئێزدییەت جیاوازیی نێوان کردارێکی باش و کردارێکی زیانبەخش ڕەت دەکاتەوە، یان ئازار و نادادپەروەری بە «باش» دەزانێت. جیاوازیی بنەڕەتی لە ئاستی ئۆنتۆلۆژیدایە: شەڕ یان خراپە بوونەوەرێکی سەربەخۆ نییە کە لە دەرەوەی یەکێتیی گەردووندا دژی خودا شەڕ بکات؛ بەڵکو دەتوانێت لە هەڵبژاردن، نەزانین، شکاندنی هاوسەنگی، بەکارهێنانی نادروستی هێز و کردەوەی مرۆڤدا دەربکەوێت. بەم مانایە، باش و خراپ دوو «ماددە»ی ئەزەلی نین؛ دوو ئەگەری کردار و دوو ئەنجامی پەیوەندیی مرۆڤ بە خۆی، بە کۆمەڵگا و بە سروشتن.

دەستەواژەی «خێر و شەڕ تەواوکەری یەکن» ئەگەر بە وردی بەکاربهێنرێت، دەتوانێت ئەم جیهانبینییە ڕوون بکاتەوە: مەبەست ئەوە نییە کە شەڕ بە نرخ و پیرۆزی لەگەڵ خێر یەکسانە؛ مەبەست ئەوەیە کە بوون بە یەکپارچەیی دەبینرێت و هیچ هێزێک بە دەرەوەی ڕێکخستنی گشتیی گەردوون سەربەخۆ نییە. تاریکی بە بێ ڕووناکی ناسراو نابێت، مەترسی مانای پاراستن دەردەخات و مردن سنوور و نرخ بە ژیان دەدات. ئەم دژانە لە ئەزموونی مرۆڤدا یەکتر ئاشکرا دەکەن، نەک ئەوەی دوو خودا یان دوو بنەمای یەکسانی گەردوونی بن.

بەراورد لەگەڵ زەردەشتی و ئایینە ئیبراهیمییەکان پێویستی بە وریایی هەیە. لە هەندێک قۆناغ و خوێندنەوەی زەردەشتیدا، دژایەتیی ڕاستی و درۆ، سپێنتا مەینیو و ئەنگرە مەینیو، بنەمای دووانەییی ئەخلاقی یان کۆسمۆلۆژییە. بەڵام یەهودی، مەسیحی و ئیسلام بە پێی خوداناسیی فەرمییان یەکتاپەرستن، نەک دووانەخواپەرست؛ شەیتان لەواندا هاوتا و ئەزەلیی خودا نییە. لەگەڵ ئەوەشدا، زمانی ئەخلاقی و میتۆلۆژیی ئەم نەریتانە زۆرجار جیهان بە جەمسەرەکانی خێر/شەڕ، ڕووناکی/تاریکی و ڕزگاری/گومڕایی دەخوێنێتەوە. کەواتە جیاوازیی ئێزدییەت زیاتر لە «کەسایەتی‌نەکردنی خراپە» و ڕەتکردنەوەی ناساندنی تاووسی مەلیک بە شەیتاندا دەردەکەوێت، نەک لە بانگەشەی ئەوەی هەموو ئایینەکانی تر دووانەخواپەرستن.

لەم چوارچێوەیەدا، مار ڕەمزێکی گونجاوە. هەمان بوونەوەر دەتوانێت ژەهر هەبێت و لە هەمان کاتدا کێڵگە لە ڕۆدێنت بپارێزێت؛ دەتوانێت ترس دروست بکات و لە چیرۆکی کەشتیدا ڕزگارکەر بێت؛ دەتوانێت لە ژێر زەوی ون بێت و بە گۆڕینی پێست ببێتە هێمای نوێبوونەوە. مار بۆیە جەستەی فەلسەفیی یەکپارچەییی بوونە: خاسیەتە دژبەیەکەکان لە ناو یەک ژیاندا هەڵدەگرێت، بێ ئەوەی یەکێکیان ببێتە خودای خێر و ئەوی تر ببێتە خودای شەڕ.

٥. لالش: جوگرافیایەکی پیرۆز و دەقێکی بەردین

لالش تەنها کۆمەڵێک بینا نییە؛ جوگرافیایەکی پیرۆزە کە چیرۆک، ئاو، بەرد، ئەشکەوت، دار، گۆڕ، ئاگر و ڕێوڕەسم لە ناویدا پێکەوە کار دەکەن. زائر کاتێک بە پێی پەتەوە دەچێتە ناو لالش، تەنها سەیری بیناسازی ناکات؛ بە کردارەکانی خۆی—ماچکردنی بەرد و دەرگا، بەستنەوەی پارچە قوماش، داگیرساندنی چرا و سەردانی کانییە پیرۆزەکان—بەشێک لە دەقێکی زیندووی ئایینی دەبێت.

لە تەنیشت دەرگای پەرستگەی شێخ عەدی، وێنەی مارێکی ڕەش بە شێوەی ستوونی و درێژ نەخشێندراوە. شوێنی مارەکە لەسەر سنووری نێوان «دەرەوە» و «ناوەوە» گرنگە. دەرگا لە ئایینناسیدا تەنها بەشێکی بینا نییە؛ سنووری نێوان بۆشایی ئاسایی و بۆشایی پیرۆزە. لەبەر ئەوە، دانانی مار لە تەنیشت دەرگا دەکرێت بە نیشانەی پاسەوانی، پاراستن و ئامادەکردنی زائر بۆ تێپەڕین بۆ ناو شوێنی پیرۆز بخوێندرێتەوە.

بەڵام ئەم خوێندنەوەیە نابێت وەک تاکە مانای فەرمی و کۆتایی پێشکەش بکرێت. لە ئایینی ئێزدی، زۆرێک لە زانیارییە پیرۆزەکان بە شێوەی زارەکی، لە قەول، بەیت، چیرۆک و کرداردا پارێزراون. ئەم خاسیەتە وای کردووە کە ڕەمزێک بتوانێت لە ناوچە و کۆمەڵە جیاوازەکاندا چەند لێکدانەوەی هەبێت.

٦. مار لە ڕیوایەتی کەشتی و ڕزگاربووندا

یەکێک لە ناسراوترین ڕیوایەتە ئێزدییەکان، مار بە چیرۆکی لافاو و کەشتیی نوحەوە پەیوەست دەکات. بەگوێرەی ئەم ڕیوایەتە، کاتێک کەشتی بە بەردێک کەوت و کەلێنێک لە جەستەکەیدا دروست بوو، مار خۆی پێچایەوە یان جەستەی خۆی خستە ناو کەلێنەکە و ڕێگری لە چوونەژوورەوەی ئاو کرد. بەم شێوەیە کەشتی و ئەوانەی ناوی بوون لە نوقمبوون ڕزگار بوون.

لە چوارچێوەی ئەم چیرۆکەدا، مار ئاژەڵێکی فریودەر نییە؛ «ڕزگارکەر» و پارێزەری ژیانە. جەستەی خۆی دەکاتە قەڵغانێک بۆ داخستنی کەلێنی مردن. ئەم کردارە ڕەمزییە مار لەگەڵ قوربانی، ئازایەتی، پاراستن و بەردەوامیی کۆمەڵگا دەبەستێتەوە. ئەگەر نەخشەکەی لالش لە ڕووی ئەم ڕیوایەتەوە بخوێندرێتەوە، مارەکە پاسەوانی دەرگا تەنها نییە؛ یادەوەریی ڕزگاربوونی ژیان لە لەناوچوونیشە.

لە هەمان کاتدا، هەندێک ڤەرسێنی چیرۆکەکە دووگانەیی مار دەپارێزن: مار کەشتی ڕزگار دەکات، بەڵام دواتر داوای پاداشت یان گۆشتی مرۆڤ دەکات؛ یان نەوەکانی دەبنە مایەی زیان. ئەم جیاوازییانە نیشان دەدەن کە مار لە جیهانبینیی ئێزدیدا ڕەمزێکی یەکڕەهەندی نییە. پیرۆزییەکەی لە ڕووی توانای ڕزگارکردن و پەیوەندیی بە پیرۆزانەوەیە، نەک بە مانای ئەوەی هەموو مارێک لە هەموو بارودۆخێکدا چاک و بێمەترسی بێت.

٧. شێخ مەند و پەیوەندیی مار بە پیرۆز و کەرامەت

لە هەندێک ڕیوایەتی ئێزدیدا، مار—بەتایبەتی مارە ڕەش—بە شێخ مەندەوە پەیوەستە. شێخ مەند کەسایەتییەکی پیرۆزە و لە چیرۆکەکاندا توانای کۆنترۆڵکردن یان بێ زیانکردنی مارەکان پێ دەدرێت؛ هەندێک ڕیوایەت تەنانەت دەڵێن دەتوانێت خۆی بە شێوەی مارێکی ڕەش دەربخات. نەوە یان پەیڕەوانی ئەو نیزیکایەتییە تایبەتەیان بە مارەوە هەیە و لە هەندێک ناوچەدا بە چارەسەرکردنی مارپێوەدراو یان مامەڵەکردن لەگەڵ مار ناسراون.

ئەم پەیوەندییە مار لە ئاستی ئاژەڵێکی سروشتی بەرز دەکاتەوە بۆ نیشانەی کەرامەتی پیرۆز. لێرەدا پیرۆزیی مار لە خودایەتیی سەربەخۆی ئەوەوە نایەت؛ لە پەیوەندیی بە کەسایەتیی پیرۆز، پاراستن و هێزی ڕۆحییەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەمە جیاوازییەکی گرنگە: بەکارهێنانی دەستەواژەی «مارپەرستی» بۆ ئێزدییەکان هەم سادەکردنەوەیەکی زانستیی نادروستە و هەم دەتوانێت دووبارەکردنەوەی ئەو تۆمەتانە بێت کە لە مێژوودا بۆ نامۆکردن و چەوساندنەوەی ئەم کۆمەڵگەیە بەکار هاتوون.

٨. نەخشە مارە ڕەشەکەی لالش: چوار ئاستی مانا

مارەکەی لالش دەتوانرێت لە چوار ئاستی پێکەوە گرێدراودا بخوێندرێتەوە:

یەکەم: پاسەوانی دەرگا

شوێنی نەخشەکە لە تەنیشت دەرگا، مانای پاراستن بەهێز دەکات. مار وەک پاسەوان لە سنووری نێوان جیهانی ئاسایی و حەرەمی پیرۆزدا وەستاوە. ئەو زائرە بە بیر دەهێنێتەوە کە چوونە ناوەوە پێویستی بە ڕێز، پاکی و هۆشیاری هەیە.

دووەم: یادەوەریی ڕزگاربوون

لە ڕووی چیرۆکی کەشتییەوە، جەستەی مار شوێنی کەلێنی کەشتی دەگرێتەوە و ژیان دەپارێزێت. نەخشەکە بەم مانایە یادەوەریی قەیرانێکە کە بەهۆی کردارێکی پارێزەرانەوە کۆتایی پێ هاتووە.

سێیەم: نوێبوونەوە و بەردەوامی

گۆڕینی پێستی مار لە زۆر کولتووردا نیشانەی نوێبوونەوەیە. لە چوارچێوەی مێژووی پڕ لە فەرمانڕەوایی، فتوحات، کۆچ، کوشتار و جینۆسایدی ئێزدییەکاندا، ئەم مانایە دەتوانێت خوێندنەوەیەکی نوێ و مرۆیی وەربگرێت: کۆمەڵگەیەک زامدار دەبێت، بەڵام خۆی نوێ دەکاتەوە و ناسنامەی خۆی دەپارێزێت. ئەمە خوێندنەوەیەکی هاوچەرخە، نەک بانگەشەی ئەوەی کە هەر لە سەرەتاوە تاکە مانای نەخشەکە بووە.

چوارەم: یەکگرتنی دژەکان

مار هەم ژەهر و هەم دەرمان، هەم ترس و هەم پاراستن، هەم ژێرزەوی و هەم سەرچاوەی ژیان لە خۆ دەگرێت. لەبەر ئەوە، دەتوانێت پیچیدەیی جیهان پیشان بدات: خێر و شەڕ هەمیشە بە دوو وێنەی تەواو جیاواز دەردەناکەون؛ هەمان هێز بە پێی کردار و پەیوەندییەکەی دەتوانێت زیانبەخش یان ڕزگارکەر بێت.

٩. مار لە ڕووی زانستی هاوچەرخەوە: ئەندامی تۆڕی ژیان

زانستی ئیکۆلۆژیی هاوچەرخ، بە زمانێکی جیاواز لە میتۆلۆژیا، یەکێک لە بنەماکانی ئەو تێڕوانینە پشتڕاست دەکاتەوە: هیچ جۆرە زیندووەرێک بە تەنها و لە دەرەوەی تۆڕی پەیوەندییەکانی سروشتدا هەڵناسەنگێندرێت. مارەکان هەم ڕاوکەرن و هەم دەبنە نێچیری باڵندە شکارییەکان، پستاندارەکان و هەندێک ئاژەڵی تر؛ واتە لە دوو ئاستی تۆڕی خۆراکدا بەشدارن.

وەک ڕاوکەر، زۆر جۆری مار بە مووش، جرج، مێشک، کەروێشکەی بچووک، قورباغە، ماسی، کەڵەشێرە و ئاژەڵە بچووکەکانی تر دەژین. بە کەمکردنەوەی زیادیی ژمارەی ڕۆدێنتەکان، دەتوانن لە پاراستنی کشتوکاڵ، کەمکردنەوەی زیانی دانەوێڵە و ڕێکخستنی دینامیکی نەخۆشییە هەڵگیراوەکان لەلایەن هەندێک ڕۆدێنتەوە بەشدار بن. کاریگەرییەکە لە هەر ئیکۆسیستەم و جۆرێکدا جیاوازە و نابێت زیادەڕۆیی تێدا بکرێت، بەڵام نەمانی مارەکان دەتوانێت تۆڕی خۆراک لاواز و هاوسەنگیی دانیشتووانی ئاژەڵەکان بگۆڕێت.

بانگەشەی ئەوەی مارەکان «گازە ژەهراوییەکانی سروشت پاک دەکەنەوە» پشتگیرییەکی ناسراوی زانستی نییە. مار سیستەمی پاککردنەوەی گازی ژینگە نییە. بەڵام ڕاستیی زانستی لە بنەڕەتدا قووڵترە: ئەوان بە ڕاوکردن، بوون بە نێچیر، گواستنەوەی وزە لە زنجیرەی خۆراک و بەشداری لە ڕێکخستنی دانیشتووان، خزمەت بە هاوسەنگیی ئیکۆسیستەم دەکەن. بۆیە پاراستنی مار لە بنەمای زانستییەوە پاراستنی بەشێکە لە سیستەمی ژیان، نەک تەنها ڕێزگرتن لە ڕەمزێکی ئایینی.

لێرەدا ڕیوایەتی کۆن و زانستی نوێ لە یەک خاڵدا یەکتر دەبینن: مار «دەرەوەی سروشت» و دوژمنی ڕەهای مرۆڤ نییە. ئەو ئەندامێکی سیستەمە و کردارەکەی تەنها لە ناو پەیوەندییەکانی دەوروبەریدا تێدەگەین. ئەوەی میتۆلۆژیا بە وێنەی ماری داخەری کەلێنی کەشتی دەیڵێت، ئیکۆلۆژی بە زمانی تۆڕی خۆراک و ڕێکخستنی دانیشتووان دەیڵێت: لابردنی ئەندامێک لە تۆڕی ژیان دەتوانێت کەلێنێک لە سیستەمەکەدا دروست بکات.

١٠. ئایا مارەکەی لالش بەقاوەی ئایینەکانی کۆنی میزۆپۆتامیایە؟

لەبەر نزیکیی جوگرافیایی لالش بە ناوچە شارستانییە کۆنەکانی میزۆپۆتامیا و هەبوونی وێنەی مار لە نەریتە کۆنەکاندا، هەندێک نووسەر ڕاستەوخۆ مارەکەی لالش بە سومەر، بابل، عیلام، میترا یان ئایینە گنۆسییەکانەوە دەبەستنەوە. ئەم بەراوردانە دەتوانن بۆ دروستکردنی پرسیاری توێژینەوە بەسوود بن، بەڵام بەڵگەی تەواوی بنەچەی مێژوویی نین.

بۆ سەلماندنی بەردەوامییەکی ڕاستەوخۆ، پێویستە زنجیرەیەکی بەڵگە هەبێت: دەق یان کتیبەی ناوەندەکان، داتەی دیاریکردنی تەمەنی نەخشەکە، گۆڕانکارییەکانی بیناسازی، بەڵگەی کۆچ و ئاڵوگۆڕی دانیشتووان و بەراوردی وردی ڕیوایەتەکان. تا ئەو زنجیرەیە تەواو نەبێت، زانستیترە بڵێین مارەکەی لالش لە ناو «میدانی ڕەمزیی هاوبەشی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست»دا هەڵکەوتووە، بەڵام ئایینی ئێزدی مانا و ناسنامەی تایبەتی خۆی پێ بەخشیوە.

ئەم جیاکردنەوەیە گرنگە، چونکە ئێزدییەتی نابێت تەنها وەک مۆزەخانەیەکی میراتی ئایینە مردووەکان ببینرێت. ئایینی ئێزدی نەریتێکی زیندووە؛ پەیڕەوانەکەی هێماکان دووبارە دەخوێننەوە، لە ڕێوڕەسمدا بەرجەستەیان دەکەن و لە هەر سەردەمێکدا مانایان نوێ دەکەنەوە. مارەکەی لالش بە هەمان ڕادە کە دەرگایەکە بۆ خوێندنەوەی ڕابردووی ناوچە، بەشێکیشە لە ناسنامە و ژیانی ئێستای ئێزدییەکان.

١١. مار، لالش و بیرەوەریی کۆمەڵایەتی

ڕەمزەکان تەنها مانای ئایینی هەڵناگرن؛ بیرەوەریی کۆمەڵایش دەپارێزن. ئێزدییەکان لە مێژووی خۆیاندا چەندین جار ڕووبەڕووی فەرمان، کۆچپێکردن، گۆڕینی زۆرەملێی ئایین و کوشتاری بەکۆمەڵ بوونەتەوە. جینۆسایدی ٢٠١٤ لەلایەن داعشەوە نوێترین و یەکێک لە قووڵترین ئەڵقەکانی ئەم زنجیرەیە بوو. لەم چوارچێوەیەدا، لالش بۆ ئێزدییەکان تەنها شوێنی پەرستن نییە؛ ناوەندی ناسنامە، گەڕانەوە و بەردەوامیی کۆمەڵایەتییە.

مارێک کە لە چیرۆکدا کەلێنی کەشتی دادەخات و ڕێگری لە نوقمبوون دەکات، دەتوانێت وەک میتافۆرێکی بەهێز بۆ مانەوەی کۆمەڵگەش بخوێندرێتەوە. هەر جارێک مێژوو کەلێنێک لە «کەشتیی ناسنامە»ی ئێزدی دروست کردووە، ڕێوڕەسم، قەول، لالش، پیرۆزەکان و هاوبەشیی کۆمەڵایەتی ڕۆڵی داخستنی ئەو کەلێنەیان بینیوە. لەم خوێندنەوەیەدا مار وێنەی بەرخۆدانێکی بێدەنگە: هێزێک کە بە جەستەی خۆی ژیان دەپارێزێت.

بەڵام پێویستە ئەم خوێندنەوەیە وەک لێکدانەوەیەکی هاوچەرخ و فەلسەفی بناسرێت، نەک بە ناوی ڕیوایەتێکی فەرمیی کۆن. دیاریکردنی ئەم سنوورە نیشانەی لاوازی نییە؛ بەڵکو بنەمای ڕێبازی ئەکادیمییە.

١٢. ڕەخنە لە چەمکی «پەرستنی مار»

لە نووسینە گەشتیاری، میسیۆنێری و تەنانەت هەندێک نووسینی کۆندا، هەر کات وێنەی ئاژەڵێک لە شوێنێکی پیرۆز بینراوە، بە خێرایی وشەی «ئاژەڵپەرستی» بەکار هاتووە. ئەم ڕێبازە کێشەی بنەڕەتی هەیە. پیرۆزبوونی شتێک هەمیشە بە مانای خودابوون یان پەرستنی ئەو شتە نییە. ئاوی پیرۆز ناپەرسترێت، بەردی پیرۆز بە پێویستی خودا نییە و مارێکی ڕەمزییش بە تەنها سەلمێنەری مارپەرستی نییە.

لە ئێزدییەتیدا، ڕێزگرتن لە مارە ڕەشەکەی لالش دەبێت لە ناو سیستەمێکی فراوانتر بخوێندرێتەوە کە خودا، فریشتەکان، تاووسی مەلیک، شێخ عەدی، پیرۆزان، قەولەکان، لالش و ڕێوڕەسمەکان پێکەوە پەیوەستن. دەرکردنی مار لەم تۆڕە و ناونانی بە «خودای مار» یان «پەرستنی مار» شێوەیەکی هەڵەی ناساندنی ئایینەکەیە.

ئەنجام

مێژووی مار لە ڕۆژهەڵاتی کۆندا مێژووی گۆڕانی مانایە: لە ئاژەڵێکی سروشتیی ناو سەفالینە پێش مێژووییەکانەوە بۆ ڕەمزی زاووزێ و نوێبوونەوە؛ لە بنەمای کورسی و تاجی دەسەڵاتەوە بۆ پاسەوانی شوێنی پیرۆز؛ و لە هەندێک نەریتدا لە نیشانەی ژیانەوە بۆ وێنەی زیان و فریودان.

لە لالشدا ئەم مێژووە کۆنە بە شێوەیەکی تایبەت و زیندوو دەردەکەوێت. مارە ڕەشەکەی تەنیشت دەرگای پەرستگەی شێخ عەدی دەتوانێت لەگەڵ پاراستنی دەرگا، چیرۆکی ڕزگارکردنی کەشتی، پەیوەندیی شێخ مەند بە مار و مانای نوێبوونەوە بخوێندرێتەوە. ئەو هەروەها وێنەی جیهانبینییەکە کە خراپە بە هێزێکی کۆسمۆلۆژیی سەربەخۆ ناکات، بەڵکو توانای سوود و زیان، ژیان و مردن و ترس و پاراستن لە ناو یەک بووندا دەبینێت. بەڵام هیچ یەک لەم لێکدانەوانە نابێت بە تەنها وەک مانای کۆتایی پێشکەش بکرێت.

گرنگترین ئەنجام ئەوەیە کە مارەکەی لالش نە دەکرێت تەنها بە بەقاوەیەکی پاسیو لە سومەر، بابل یان عیلام دابنرێت، نە دەکرێت لە مێژووی ڕەمزیی ناوچەکە داببڕدرێت. ئەو لە نێوان «میراتی هاوبەشی ناوچە» و «داهێنانی تایبەتی ئێزدی»دا دەژی. زانستی هاوچەرخیش، نە بە سەلماندنی گازپاککردنەوە، بەڵکو بە دەرخستنی ڕۆڵی مار وەک ڕاوکەر، نێچیر و ڕێکخەری تۆڕی خۆراک، پشتگیری لە بنەمایەکی گرنگ دەکات: هیچ بوونەوەرێک بە زاتی خۆی زیادە و بێسوود نییە. هەر لەبەر ئەوەش، مارەکە تەنها نەخشێک لەسەر بەرد نییە؛ دەقێکی کراوەیە کە مێژوو، ئایین، ژینگە، بیرەوەری و ناسنامە لەسەر دەرگای پیرۆزی لالش پێکەوە دەدوێن.

---

تێبینیی ڕێبازناسی

ئەم بابەتە لە ڕێبازی بەراوردکاری سوود وەردەگرێت، بەڵام هاوشێوەییی شێوەیی بە بەڵگەی بنەچەی ڕاستەوخۆ دانانێت. هەروەها «کتێبی ڕەش» و «مەسحەفا ڕەش» بە سەرچاوەی بێ‌کێشە و نوێنەری تەواوی نەریتی ئێزدی دانانرێن؛ چونکە ڕەسەنایەتی، شێوازی تۆمارکردن و پەیوەندییان بە نەریتی زارەکی جێی مشتومڕی توێژەرانە. بۆ ناسینی جیهانبینیی ئێزدی، قەول و ڕیوایەتە تۆمارکراوەکان، کردارەکانی زیارەت و دەنگی خۆی پەیڕەوان پێویستییەکی بنەڕەتین.

سەرچاوەکان

Açıkyıldız, Birgül. “The Sanctuary of Shaykh ʿAdī at Lalish: Centre of Pilgrimage of the Yezidis.” Bulletin of the School of Oriental and African Studies 72, no. 2 (2009): 301–333.

Kreyenbroek, Philip G. Yezidism: Its Background, Observances and Textual Tradition. Lewiston, NY: Edwin Mellen Press, 1995.

Kreyenbroek, Philip G., and Khalil Jindy Rashow. God and Sheikh Adi Are Perfect: Sacred Poems and Religious Narratives from the Yezidi Tradition. Wiesbaden: Harrassowitz, 2005.

Nicolaus, Peter. “The Serpent Symbolism in the Yezidi Religious Tradition and the Snake in Yerevan.” Iran and the Caucasus 15 (2011): 49–72.

Omarkhali, Khanna. The Yezidi Religious Textual Tradition: From Oral to Written. Wiesbaden: Harrassowitz, 2017.

Edmonds, C. J. A Pilgrimage to Lalish. London: Royal Asiatic Society, 1967.

مرادی غیاث‌آبادی، رضا. «نقش مار: از دوران پیش‌تاریخی تا عصر اسلامی»، ۲۰۱۱. (وەک دەقی سەرەتایی بۆ بەراورد؛ هەندێک تێزی ئەم دەقە، بە تایبەت ڕوونکردنەوەی کەشوهەوایی، پێویستی بە بەڵگەی زیاتر هەیە.)

Rodziewicz, Artur. “Milete min Êzîd: The Uniqueness of the Yezidi Concept of the Nation.” (بەتایبەتی بۆ باسکردنی کەسایەتی‌نەکردنی خراپە لە جیهانبینیی ئێزدی.)

Aysif, Rezan Shivan. The Role of Nature in Yezidism. Göttingen University Press, 2021.

Somaweera, Ruchira et al. “Snakes, the Ecosystem, and Us: It’s Time We Change.” Trends in Ecology & Evolution 36, no. 10 (2021): 879–885.