ئەنفال: لە ئۆنتۆلۆژیای سڕینەوەوە بۆ فەلسەفەی مانەوە

ئەنفال: لە ئۆنتۆلۆژیای سڕینەوەوە بۆ فەلسەفەی مانەوە

پێشەکی: جینۆساید وەک پڕۆسەیەکی بەردەوام

جینۆساید تەنیا کاتێکی دیاریکراو و ڕووداوێکی مێژوویی نییە کە کۆتایی پێ بێت، بەڵکو وەک "پاتریک وۆڵف" دەڵێت: "جینۆساید پێکهاتەیە، نەک تەنیا ڕووداو." ئەنفال لە باشووری کوردستان تەنیا شاڵاوێکی سەربازی نەبوو لە ساڵی ١٩٨٨، بەڵکو لوتکەی سیستمێکی فیکری و سیاسی بوو کە پێی وابوو "بوونی کورد" لەگەڵ "یەکێتیی دەوڵەت-نەتەوەی عەرەبی"دا ناتەبایە. ئەوەی ئەمڕۆش دەیبینین کە ناوەکان دەگۆڕێن (داعش، گۆڕینی دیموگرافی، سڕینەوەی دەستووری)، درێژکراوەی هەمان ئەو عەقڵیەتەیە کە دەیەوێت جیاوازییەکان لەناو ببات.

یەکەم: فەلسەفەی "ئەویتر" و ناسنامەی بکوژ

لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە، بکوژ (دوژمن) پێویستی بەوەیە قوربانییەکەی "نا-مرۆڤ" بکات (Dehumanization) تا بتوانێت بەبێ هەستکردن بە تاوان، بێسەروشوێنی بکات. وەک زۆر یەک لە بیرمەندان لە سەر ئەو چەمکە کۆکن کە ئەوانەی ئەم تاوانانە دەکەن، لە ڕووی بایۆلۆژییەوە "بنی ئادەمن" (ئەو بوونەوەرەی لەسەر دوو پێ دەڕوات)، بەڵام لە ڕووی ئاکاری و فەلسەفییەوە "مرۆڤ" نین؛ چونکە مرۆڤبوون پەیوەستە بە ناسینی "مافی ژیان بۆ ئەویتر".
کاتێک دەوڵەت دەبێتە ئامێرێکی بکوژ، یاسا دەبێتە ئامرازی شەرعییەت دان بە توندوتیژی. ئەنفال بە ناوی "ئایین" و "یاسا"وە ئەنجام درا، ئەمەش ئەو پارادۆکسە نیشان دەدات کە چۆن دەکرێت مرۆڤ لە ژێر ناوی پیرۆزییەکاندا ببێتە درندەترین بوونەوەر.

دووەم: ئیتیک و ژیان لەگەڵ "درندە"دا

ئێمە وەک گەلێک، مەحکوم نین بەوەی ببینە بکوژ، بەڵکو مەحکومین بەوەی لە جوگرافیایەکدا بژین کە "ئەویتر"ی تێدا هێشتا مانا گەردوونییەکانی مرۆڤایەتی فێر نەبووە. فەیلەسوفی فەرەنسی "ئیمانوێل لێڤیناس" دەڵێت: "ئیتیک (ڕەوشت) لە ساتەوەختی ڕووبەڕووبوونەوەی ڕوخساری ئەویتردا دەست پێدەکات." کاتێک دوژمن ڕوخساری کورد وەک مرۆڤ نابینێت، لێرەدا ئیتیک دەمرێت. بۆیە ژیان لەگەڵ ئەم جۆرە عەقڵیەتەدا پێویستی بە "وریاییەکی ئۆنتۆلۆژی" هەیە؛ واتە نابێت هیچ کات بڕوا بەوە بهێنین کە مەترسییەکە کۆتایی هاتووە.

سێیەم: چ بکەین بۆ ئەوەی جینۆساید دووبارە نەبێتەوە؟ (نەخشەڕێگایەک)

بۆ ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی کارەساتی وەک ئەنفال، دەبێت لە چەند ئاستێکی جیاوازدا کار بکەین:

１. بەهێزکردنی "تەنی سیاسی" (Political Body):

گەلێک کە خاوەنی دامەزراوەی نیشتمانیی بەهێز و یەکگرتوو نەبێت، هەمیشە ئامادەیە بۆ ئەنفالکردن. پاراستنی قەوارەی سیاسی تەنیا پرسێکی ئیداری نییە، بەڵکو پرسێکی وجودییە. هێزی سەربازیی یەکگرتوو و ئابوورییەکی سەربەخۆ، یەکەمین قەڵغانن لە دژی درندەیی دوژمن.

２. بە نێودەوڵەتیکردنی "ژان":

پێویستە ئەنفال لە چوارچێوەی "یادەوەرییەکی ناوخۆیی" دەربهێنرێت و بکرێتە پرسێکی نێودەوڵەتی. ناساندنی ئەنفال وەک جینۆساید لە ناوەندە یاساییەکانی جیهان، تێچووی هێرشکردنە سەر کورد بۆ دوژمنان گران دەکات. دەبێت جیهان تێبگات کە "کێشەی کورد" کێشەی خاک نییە تەنیا، بەڵکو کێشەی پاراستنی جۆرێکی مرۆڤە لە قڕکردن.

３. فەلسەفەی پەروەردە و ناسنامە:

دوژمن هەوڵدەدات قوربانییەکە لە ناوەوە بڕوخێنێت (شەڕی دەروونی). ئێمە پێویستمان بە سیستمێکی پەروەردەیی هەیە کە نەوەیەک پێبگەیەنێت متمانەی بە خۆی هەبێت، مێژووەکەی وەک "شکست" نەبینێت، بەڵکو وەک "بەرگری" بیبینێت. ناسنامەی کوردی دەبێت لەسەر بنەمای "داهێنان و ژیاندۆستی" بێت، نەک تەنیا "مەزلومیەت".

４. ستراتیژیی "سەربەخۆیی فیکری":

ئێمە ناتوانین سروشتی دوژمن بگۆڕین، بەڵام دەتوانین "پەیوەندیی خۆمان بەوانەوە" بگۆڕین. کەمکردنەوەی پاشکۆیەتی (ئابووری، سیاسی، کولتووری) بۆ ئەو دەوڵەتانەی کە جینۆسایدیان کردووین، گەورەترین هەنگاوە بۆ پاراستنی نەتەوە.

کۆتایی: ئەرکی مێژوویی ئێمە

ئێمە کە لەسەر خاکی خۆمانین، ڕەگمان لەم زەوییەدا قووڵە. دوژمن وەک "تۆفان" وایە، دێت و دەڕوات، بەڵام چیا و خاک دەمێننەوە. ئەوەی ڕێگر دەبێت لەوەی جارێکی تر ناوێکی تر (وەک ئەنفال) بەسەر خەڵکی ئێمەدا بێت، تەنیا "هۆشیاری" و "هێز"ە.

وەک "هانا ئارێنت" ئاماژەی پێدەدات، خراپە تەنیا کاتێک سەردەکەوێت کە خەڵکە باشەکان بێدەنگ بن و ڕێکنەکەون. گەلی کورد بۆ ئەوەی نەبێتەوە بە "بەرخ" لە بەردەم "گورگ"ە بنی ئادەمەکاندا، دەبێت ببێتە خاوەنی "دەوڵەت و دادپەروەری و زانست".

ئەنفال برینێکی ساڕێژنەکراوە، بەڵام دەبێت ببێتە هێزێک بۆ ئەوەی "ئیتر بەسە" تەنیا دروشم نەبێت، بەڵکو ببێتە واقیعێکی سیاسی و سەربازی.

زانست وەک بنەمای ڕەهایی و ئامرازی ڕزگاریی نەتەوەیی: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی و ستراتیژی

 

زانست وەک بنەمای ڕەهایی و ئامرازی ڕزگاریی نەتەوەیی: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی و ستراتیژی

پێشەکی: زانست لە نێوان ڕووناکبیری و ڕزگاریدا

لە مێژووی فەلسەفەی سیاسی و کۆمەڵایەتیدا، "زانست" تەنیا وەک کۆکردنەوەی زانیاری نەبینراوە، بەڵکو وەک فاکتەری سەرەکی بۆ گۆڕینی "بوون"ی مرۆڤ و ناسنامەی نەتەوەکان تەماشا کراوە. فەیلەسوفانی وەک فرانسیس بیکن دەڵێن "زانست هێزە"، بەڵام ئەم هێزە تەنیا لە تەکنەلۆژیادا کورت نابێتەوە، بەڵکو هێزی تێگەیشتنە لە یاساکانی گەردوون و کۆمەڵگا، کە مرۆڤ لە کۆیلایەتیی نەزانی و ژێردەستەیی ڕزگار دەکات.

١. ڕەهەندی فەلسەفی: زانست وەک ئیرادەی ئازادی

لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە، پەرەپێدانی تاک لە هەموو بوارەکاندا (تەکنیکی، مرۆیی، فەلسەفی) دەبێتە هۆی دروستبوونی "سەروەریی مەعریفی". کاتێک نەتەوەیەک خاوەنی پسپۆڕ و بیرمەندی خۆی بێت، ئیدی جیهان ناتوانێت گێڕانەوەی (Narrative) خۆی بەسەردا بسەپێنێت.

زانست تاک لە قۆناغی "بەرخۆر" بوونەوە دەگوازێتەوە بۆ قۆناغی "بەرهەمهێنەر". ئەم گۆڕانکارییە فەلسەفییە بنەمای سەربەخۆیی ڕاستەقینەیە. هەروەک سوکرات ئاماژەی پێدەکات: "تەنیا یەک چاکە هەیە ئەویش زانستە، تەنیا یەک خراپەش هەیە ئەویش نەزانییە."

٢. پێشەوا قازی محەمەد: زانست وەک چەکی مانەوە

لە مێژووی سیاسیی گەلی کورددا، وەسیەتنامەکەی پێشەوا قازی محەمەد یەکێکە لە قووڵترین بەڵگەنامە فیکرییەکان. کاتێک پێشەوا دەفەرموێت: "خۆتان بە چەکی زانست پڕچەک بکەن"، ئەو تەنیا مەبەستی فێربوونی پیتەکان نەبووە، بەڵکو تێگەیشتنی ستراتیژیی هەبووە بۆ چەمکی "دەوڵەت-نەتەوە".

خوێندنەوەی ستراتیژی: قازی محەمەد تێگەیشتبوو کە شکستە سەربازییەکان دەکرێت قەرەبوو بکرێنەوە، بەڵام شکستی مەعریفی و نەبوونی کادری پسپۆڕ، نەتەوە بەرەو لەناوچوونی یەکجاری دەبات. ئەو دەیزانی کە بەڕێوەبردنی وڵات پێویستی بە ئەندازیار، یاساناس و پزیشکە، نەک تەنیا چەکدار.

٣. نێڵسۆن ماندێلا: پەروەردە وەک بزوێنەری گۆڕانکاری

نموونەی نێڵسۆن ماندێلا لە ئەفریقای باشوور، سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە کە زانست دەتوانێت سیستەمە هەرە داپڵۆسێنەرەکان (ئەپارتاید) تێکبشکێنێت. وتە بەناوبانگەکەی ماندێلا کە دەڵێت: "پەروەردە بەهێزترین چەکە کە دەتوانیت بۆ گۆڕینی جیهان بەکاری بهێنیت"، لەم خاڵانەدا کورت دەبێتەوە:

شکاندنی زنجیرەکان: نەتەوەی خوێندەوار ناتوانرێت کۆیلە بکرێت، چونکە زانست هۆشیاریی مافەکان و ئیرادەی بەرگری لای تاک دروست دەکات.

قۆناغی دوای شۆڕش: ماندێلا جەختی لەوە دەکردەوە کە شۆڕش تەنیا ڕووخاندنی ڕژێم نییە، بەڵکو دروستکردنەوەی وڵاتە. ئەو کادرانەی لە سەردەمی خەباتدا دەیانخویند، دوای سەرکەوتن بوونە ئەو پسپۆڕانەی کە ڕێگرییان لە داڕمانی ئابووری و کارگێڕی وڵات کرد.

٤. گرنگی پسپۆڕی لە بونیادنانی نەتەوەدا

بۆچی زانایان جەخت لە "هەموو بوارەکان" دەکەنەوە؟ چونکە کۆمەڵگا وەک جەستەی مرۆڤ وایە. ئەگەر نەتەوەیەک تەنیا لە بواری سیاسی پێشبکەوێت بەڵام لە بواری ئابووری، تەکنەلۆژیا و فەلسەفەدا دواکەوتوو بێت، ئەوا دەبێتە پاشکۆی نەتەوەکانی تر.

لە "ناڕەزایەتی"یەوە بۆ "بەڕێوەبردن": شۆڕشگێڕی ڕاستەقینە ئەو کەسەیە کە جگە لە هاوارکردن بۆ ماف، دەزانێت چۆن سیستەمێکی دادپەروەرانە و زانستی دابڕێژێت. وەک زانایان جەختیان کردۆتەوە کە بۆ گۆڕینی سیستەم پێویستمان بە "پسپۆڕ" (Expert) هەیە، نەک تەنیا "ناڕازی".

ئەنجامگیری: ئەرکی تاکی سەردەم

بەپێی ڕێبازی بیرمەندان و ڕێبەرانی وەک قازی محەمەد و ماندێلا، فێربوونی زانست ئەرکێکی نەتەوەیی و ئەخلاقییە. پەرەپێدانی تاک لە هەموو بوارەکاندا تاکە گەرەنتییە بۆ:

• بەرگری لە ناسنامە: زانست و مێژوو نەتەوە لە توانەوە دەپارێزن.
• خۆبژێوی: ته‌کنەلۆژیا و زانستی نوێ نەتەوە لە پاشکۆیەتی ئابووری ڕزگار دەکەن.
• دیموکراسی: کۆمەڵگایەکی زانستخواز، ڕێگە لە دیکتاتۆریەت دەگرێت چونکە "عەقڵانییەت" دەبێتە پێوەری دەسەڵات.

کەواتە، ڕێگای ڕزگاریی هەر گەلێک، لە ناوەندەکانی خوێندن و کتێبخانەکان و تاقیگەکانەوە دەست پێدەکات. وەک چۆن قازی محەمەد فەرمووی، چەکی زانست تەنیا چەکێکە کە هیچ دوژمنێک ناتوانێت دەستی بەسەردا بگرێت.

لە سمفۆنیای زاگرۆسەوە بۆ بێدەنگیی بەفری نۆروێژ: گەشتێک لە نێوان باڵ و ژینگەدا

 

لە سمفۆنیای زاگرۆسەوە بۆ بێدەنگیی بەفری نۆروێژ: گەشتێک لە نێوان باڵ و ژینگەدا

پێشەکی: جوگرافیای یادەوەری

مرۆڤ پێش ئەوەی ببێتە بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتی یان سیاسی، کوڕی سروشتە. یادەوەرییەکانی ئێمە لەگەڵ یەکەمین تیشکی خۆر و یەکەمین چریکەی باڵندەکاندا لەدایک دەبن. بۆ من، کە منداڵیم لە باوەشی چیا سەرکەشەکانی زاگرۆسدا بەسەر برد، ژیان تەنها نیشتەجێبوون نەبوو لە گوندێکدا، بەڵکو تێکهەڵقۆزانی ڕۆح بوو لەگەڵ لوتکەکانی "زەنگەڵدۆڵ"، "هۆینەماڵ"، "هۆمڵ" و "بەردلیس". ئەوێ شوێنێک بوو کە سروشت تێیدا ڕەها بوو؛ دۆڵەکە وەک نۆتەیەکی مۆسیقای خودایی، بە دەنگی باڵندە کێوییەکان دەبزوایەوە و ڕووبارەکەش وەک خوێنێکی مەییو بە نێو دەمارەکانی دار گوێزەکاندا دەخزا.

شەڕ: ئەو تەورەی ڕەگی سمفۆنیای بڕی

بەڵام مێژووی مرۆڤایەتی هەمیشە پڕ نییە لە جوانی. کاتێک جەنگی هەشت ساڵەی عێراق و ئێران هەڵگیرسا، تەنها مرۆڤەکان نەبوون کە باجی "بێ‌شعوری" و هەژموونی دوو دیکتاتۆریان دا، بەڵکو ژینگە یەکەمین قوربانی بوو. سەدام و خومەینی، بە خەرجکردنی ملیاران دۆلار و بەکوشتدانی ملیۆنان مرۆڤ، نەک هەر مێژوویان شێواند، بەڵکو "ئیکۆسۆسیۆم"ی ناوچەکەشیان وێران کرد. کیمیابارانکردنی سەردەشت تەنها تاوانێک نەبوو دژ بە مرۆڤایەتی، بەڵکو کۆمەڵکوژیی باڵندەکان بوو. ئەو دەنگانەی کە بەیانیان گەزینگی خۆریان پیرۆز دەکرد، لەنێو بێدەنگییەکی ژەهراویدا خنکان. باڵندەکان یان مردن، یان وەک ئێمە بڕیاری کۆچی هەتاهەتایییان دا. شەڕ، گەورەترین دوژمنی "ئۆکسجین" و "ئاشتی"یە.

کارما و نەخشەی مێشک: گەیشتن بە کەناری ئارام

دەڵێن مرۆڤ هەر وێنەیەک لە مێشکیدا بنەخشێنێت، گەردوون ڕێگەی بۆ خۆش دەکات تا ببنە ڕاستی. ئارەزووی من بۆ ژیان لە بەرزاییەکدا کە ڕووبارێک بە ژێریدا بڕوات، هەر وەک ئەوەی بە منداڵی لە ناو مێشکم وێنەی هەڵگیرا بوو و رووحم پێی ئاشنا بوو، تەنها خەون نەبوو، بەڵکو هەوڵێکی ناھۆشیارانە بوو بۆ گەڕاندنەوەی ئەو بەهەشتە وێرانبووەی زاگرۆس. ئەمڕۆ لە غوربەتدا، لە وڵاتی نۆروێژ، کاتێک لە باخچەی ماڵەکەمەوە دەڕوانمە دارە سێوەکان و ئەو دؤڵەی کە رووبارەکە دەروا پێیدا، هەست دەکەم کارما پاداشتی ئەو هەموو ئازارانەی داومەتەوە.

تروند و فەلسەفەی میهرەبانی

لە تەنیشت ماڵەکەم، پیرەپیاوێکی تەمەن حەفتا ساڵان هەیە بە ناوی "تروند". سەرەتا ساردووسڕی و ڕەفتارەکانی ئەو، وێنەیەکی تاڵی لە مێشکمدا کێشابوو، بەڵام کاتێک بینیم چۆن بەو تەمەنەوە لە پاییز، جستان و بەهاردا، بە عەشقەوە دان و خواردن بۆ باڵندەکان لەسەر دار سێوەکە دادەنێت، تێگەیشتم کە "میهرەبانی" زمانێکی جیهانییە. من هەموو ڕەفتارە نەرێنییەکانی تروند نادیدە دەگرم، تەنها لەبەر ئەو دڵە پاکەی کە ناهێڵێت باڵندەیەک لە سەرمای باکووردا برسی بێت. لێرەوە تێدەگەین کە ئاستی شارستانییەتی هەر نەتەوەیەک، بەوە ناپێورێت چەندە کارخانەی هەیە، بەڵکو بەوە دەپێورێت چۆن مامەڵە لەگەڵ بێدەسەڵاتترین بوونەوەرەکانی (ئاژەڵ و باڵندەکان) دەکات.

کۆتایی: ژینگە وەک ئایینی نوێ

نۆروێژ نموونەی ئەو وڵاتانەیە کە تێگەیشتوون پاراستنی دارێک، پاراستنی ژیانی مرۆڤە. سزادانی قورسی بڕینەوەی دار و ڕووکردنە ئۆتۆمبێلی کارەبایی، تەنها یاسا نین، بەڵکو کولتوورێکی ئەخلاقین. ئێمە لە نیشتمانێکەوە هاتین کە شەڕ تێیدا سروشتی دەسوتاند، و گەیشتینە شوێنێک کە دەستبردن بۆ دارێک وەک دەستبردن بۆ پیرۆزییەکان دەبینرێت.

ئەزموونی من لە زاگرۆسەوە بۆ نۆرێژ فێری کردم کە: "ئەو کەسەی دەنگی باڵندەیەکی پێ خۆشە، ناتوانێت شەڕخواز بێت." ژینگە تەنها دار و ئاو نییە، بەڵکو ناسنامەی ڕاستەقینەی مرۆڤبوونی ئێمەیە. ئەگەر جیهان وەک "تروند"ەکان و وەک فەرهەنگی ژینگەدۆستی نۆروێژ بیر بکاتەوە، هیچ دیکتاتۆرێک ناتوانێت سمفۆنیای بەیانیانی گوندەکانمان بێدەنگ بکات.

کورد لە نێوان بەرداشی جەنگ و دەرفەتی سەربەخۆیی

 

 

کورد لە نێوان بەرداشی جەنگ و دەرفەتی سەربەخۆیی: خوێندنەوەیەک بۆ نەخشەی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەبەردەم گۆڕانکارییەکی مێژوویی و جەوهەریدایە کە ڕەنگە هاوشێوەی سەردەمی دوای جەنگی جیهانی یەکەم، نەخشەی سیاسی ناوچەکە سەرلەنوێ دابڕێژێتەوە. لە ئێستادا کە تەپوتۆزی شەڕی نێوان تەوەرەی ئیسرائیل-ئەمریکا لەلایەک و ئێران و بریکارەکانی لەلایەکی ترەوە ئاسمانی ناوچەکەی داپۆشیوە، کورد وەک کاراکتەرێکی کاریگەر، بەڵام مەترسی لێکراو لە ناو جەرگەی هاوکێشەکەدایە.

１.  جەنگی ئەوانی تر؛ کورد لە کوێی هاوکێشەکەدایە؟

ئەم جەنگەی ئێستا کە لە نێوان جەمسەرە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکاندا دەگوزەرێت، لە بنەڕەتدا جەنگی کورد نییە. ململانێیەکە لەسەر هەژموون، وزە و داڕشتنەوەی سنووری بەرژەوەندییەکان. ئەزموونی مێژوویی فێری کردووین کە کورد زۆر جار بووەتە "سوتەمەنی" بۆ یەکلاکردنەوەی شەڕی وڵاتانی تر، بەڵام لە کاتی دابەشکردنی دەستکەوتەکاندا، نەتەوەی کورد فەرامۆش کراوە. بۆیە لێرەدا پرسیارە جەوهەرییەکە ئەوەیە: چۆن ڕێگری بکەین لەوەی جارێکی تر نەبینەوە بە قوربانیی بێبەرامبەر؟

２.  مەرجی پێشوەختە: گەرەنتی بەرامبەر بەشداری

سەردەمی ئەوە بەسەرچوو کە کورد تەنها بۆ "مانەوەی فیزیکی" یان لەبەر خاتری هاوپەیمانێتییەکی کاتی، خۆی بخاتە ناو ئاگری جەنگەوە. ستراتیژی نوێی کورد دەبێت لەسەر بنەمای "گەرەنتی مسۆگەر" بێت. بەر لەوەی هێزە سیاسییەکانی کوردستان، بەتایبەت لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، هەنگاو بەرەو بەشدارییەکی کارا بنێن، دەبێت پرسی "سەربەخۆیی و قەوارەی سیاسی" وەک مەرجێکی پێشوەختە لەگەڵ هێزە جیهانییەکان یەکلا بکرێتەوە. مێژوو سەلماندوویەتی کە بەبێ بەڵێنی نووسراو و گەرەنتی نێودەوڵەتی، هەر دەستکەوتێک لە پاش جەنگ ئەگەری پاشەکشەی لێدەکرێت.

３.  تەڵەی شەڕی مەزهەبی و بێلایەنیی ستراتیژی

ئەگەری فراوانبوونی شەڕەکە و تێوەگلانی وڵاتانی عەرەبی، مەترسییەکی گەورە دەخاتە سەر ناوچەکە، ئەویش گۆڕانی شەڕەکەیە بۆ ململانێیەکی مەزهەبی (شیعە و سوننە). لەم دۆخەدا، کورد دەبێت هۆشیارانە بێلایەنیی نەتەوەیی خۆی بپارێزێت. تێوەگلان لە شەڕی مەزهەبی، ناسنامەی نەتەوەیی کورد لاواز دەکات و دەمانکاتە بەشێک لە کێشەیەکی مێژوویی کە کۆتایی نایەت. پاراستنی مەودا لە هەردوو جەمسەری مەزهەبی، وادەکات کورد وەک "هێزێکی عەقڵانی و سەقامگیرکەر" لە چاوی جیهانەوە دەربکەوێت.

４.  قەیرانی ئابووری و گۆڕانی ئاراستەی جیهان

بەردەوامیی ئەم شەڕە بێگومان دەبێتە هۆی پەککەوتنی گواستنەوەی وزە و بەرزبوونەوەی نرخی کاڵاکان، کە ئەمەش ئەوروپا و وڵاتانی زلهێز ناچار دەکات بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بێنە ناو کێشەکەوە بۆ یەکلاکردنەوەی. لەم خاڵەدا کە جیهان تینووی سەقامگیرییە، دەرفەتە زێڕینەکە بۆ کورد هەڵدەکەوێت. کاتێک وڵاتانی ناوچەکە لەناو پشێویدا دەبن، قەوارەیەکی کوردیی ڕێکخراو و خاوەن دامەزراوە، دەتوانێت وەک تاکە جێگرەوەیەک بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی جیهان و دابینکردنی ئاسایشی وزە خۆی بسەلمێنێت.

 دەرەنجام: بەرەو ڕاستییەکی حاشاهەڵگر

بۆ ئەوەی پاشەڕۆژی نەوەکانمان مسۆگەر بکەین، پێویستمان بە یەکدەنگیی سیاسی نێوان پارچەکان هەیە، بەتایبەت لەم قۆناغەدا ڕۆژهەڵاتی کوردستان کلیلی گۆڕانکارییەکانە. ئەگەر کورد بتوانێت بە پلانێکی تۆکمە، دوور لە سۆزی سیاسی و بە پشتبەستن بە "دیپلۆماسیی هێز" مامەڵە بکات، ئەوا لە کاتی کشانەوەی دووکەڵی جەنگ، سەربەخۆیی کوردستان تەنها داواکارییەک نابێت، بەڵکو دەبێتە "ڕاستییەکی جوگرافی و سیاسی" کە جیهان ناچارە دانی پێدا بنێت بۆ ئەوەی هاوسەنگی بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بگەڕێتەوە.

کورتەی پەیامەکە: ئێمە ناچینە شەڕێکەوە کە تێیدا تەنها "پیادە" بین؛ ئێمە کاتێک دەچینە ناو کایەکەوە کە "ئەنجامەکەی" پێشوەختە بە دەوڵەت و سەروەری گەرەنتی کرابێت.

زمانە نهێنییەکانی بوون: بەراوردکارییەک لە نێوان کابالا، عیرفانی ئیسلامی و ئایینەکانی زاگرۆس

 

 

زمانە نهێنییەکانی بوون: بەراوردکارییەک لە نێوان کابالا، عیرفانی ئیسلامی و ئایینەکانی زاگرۆس

پێشەکی:

ئەم توێژینەوەیە هەوڵێکە بۆ دۆزینەوەی ڕەگ و ڕیشە هاوبەشەکانی بیری مرۆڤایەتی لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. ئامانجمان تەنها شیکردنەوەی مێژوویی و فەلسەفییە و دوورە لە هەر جۆرە تەبشیر و بانگەشەیەک بۆ بیروباوەڕێکی تایبەت.

١. جادوی پیت و ژمارە: گیماتریا (Gematria) بەرامبەر ئەبجەد

یەکێک لە قووڵترین خاڵە هاوبەشەکانی نێوان کابالا و عیرفانی ئیسلامی (بەتایبەت لای حەروفییەکان و سووفتگەریی باطنی)، بڕوابوونە بەوەی کە "پیتەکان" تەنها ئامرازی نووسین نین، بەڵکوو خشتەکانی دروستبوونی گەردوونن.

لە کابالادا (گیماتریا): کابالیستەکان بڕوایان وایە هەر پیتێکی عیبری نرخێکی ژمارەیی هەیە. بۆ نموونە، وشەی "Chai" (ژیان) نرخەکەی ١٨یە، هەر بۆیە ئەم ژمارەیە بە پیرۆز دادەنرێت. لە ڕێگەی "گیماتریا"وە، ئەوان پەیوەندی شاراوەی نێوان وشە جیاوازەکان دەدۆزنەوە کە نرخی ژمارەییان وەک یەکە.

لە عیرفانی ئیسلامیدا (زانستی حەروف و ئەبجەد): هاوشێوەی کابالا، لە عیرفانی ئیسلامیدا (وەک لای ئیبن عەرەبی یان فەزڵوڵای حەروفی)، پیتەکان وەک "ئەعینول ئەعین" یان بنەماکانی تەجەلی خودا دەبینرێن. سیستەمی "ئەبجەد" نرخێکی ژمارەیی دەداتە پیتە عەرەبییەکان، کە بۆ لێکدانەوەی قورئان و دۆزینەوەی مانا باطنییەکانی ناوە پیرۆزەکان بەکاردێت.

خاڵی هاوبەش: هەردوو ڕێبازەکە بڕوایان وایە خودا گەردوونی لە ڕێگەی "وشە" و "دەنگ"ەوە دروست کردووە، کەواتە بە تێگەیشتن لە کۆدەکانی ناو پیت و ژمارە، دەتوانرێت دەست بە نهێنییەکانی دروستبوون بگات.

٢. کابالا و ئایینە دێرینەکانی زاگرۆس (یارسان و ئێزدی)

شارستانیەتی زاگرۆس لانکەی جۆرە عیرفانێکی تایبەت بووە کە تێیدا چەمکەکان لەگەڵ کابالادا یەکدەگرنەوە، بەبێ ئەوەی لایەنی مێژوویی ڕاستەوخۆ دیار بێت، بەڵکوو وەک میراتێکی میتافیزیکی ناوچەکە دەردەکەوێت:

تەناسۆخ یان گواستنەوەی ڕۆح (Gilgul vs Donadun):

لە کابالادا چەمکی "گیلگول" (Gilgul) هەیە، کە دەڵێت ڕۆحەکان دەگەڕێنەوە بۆ ئەوەی کارە ناتەواوەکانیان چاک بکەنەوە.

لە ئایینی یارسان (ئەهلی حەق) و ئێزدیاتیدا، بڕوای تەواو بە "دۆنادون" (گۆڕینی بەرگ/کراس) هەیە. ڕۆح لە جەستەیەکەوە بۆ جەستەیەکی تر دەچێت بۆ گەیشتن بە کامڵبوون. ئەمە یەکێکە لە بەهێزترین خاڵە بەراوردکارییەکان.

تەجەلی و حەوتینە (Sefirot vs Haft-Tan):

لە کابالادا ١٠ سەفیرۆت هەن کە وزەی خودایین.

لە ئایینی یارسان و ئێزدیدا، بڕوا بە "حەوت تەن" یان "حەوت مەلەک" هەیە کە خودا خۆی تێدا دەربڕیوە. ئەم حەوت تەنە وەک تیشکی نوورێک وان کە لە یەک سەرچاوەوە دێن، ڕێک وەک چۆن سەفیرۆتەکان لە "ئەین سۆف"ەوە دەردەچن.

پیرۆزی "نوور" و "کەلام":

هەر سێ ڕێبازەکە (کابالا، یارسان، ئێزدی) گرنگییەکی میتافیزیکی دەدەنە "ڕووناکی". خودا وەک نوورێکی بێ کۆتایی دەبینرێت و گەیشتن پێی لە ڕێگەی سەمای ڕۆحی، مۆسیقا و خوێندنەوەی "کەلام"ە (کە هاوشێوەی دەقە عیرفانییەکانی کابالایە).

٣. ئادەمی کادمۆن و مرۆڤی کامڵ

لە کابالادا چەمکی "ئادەم کادمۆن" (Adam Kadmon) هەیە، کە مرۆڤی سەرەتایی و گەردوونییە و هەموو جیهانی تێدایە. ئەمە ڕێک دەقاو دەق لەگەڵ چەمکی "ئینسانول کامڵ" لە عیرفانی ئیسلامیدا و "مەزهەری خودایی" لە ئایینەکانی زاگرۆسدا دەگونجێت. مرۆڤ لێرەدا تەنها بوونەوەرێکی بایۆلۆژی نییە، بەڵکوو مایکرۆکۆزمێکە (گەردوونێکی بچووککراوە) کە وێنەی جیهانی گەورەی تێدایە.

ئەنجامگیری ئەکادیمی

بەراوردکردنی کابالا لەگەڵ عیرفانی ئیسلامی و ئایینەکانی زاگرۆس ئەوەمان بۆ دەردەخات کە مرۆڤی ڕۆژهەڵاتی، جیاواز لە ناسنامە ئایینییەکان، خاوەنی یەک پەیامی ڕۆحی بووە: "گەڕان بەدوای یەکێتی لەناو فرەییدا." بەکارهێنانی پیت، ژمارە و هێماکان تەنها زمانێک بوون بۆ دەربڕینی ئەو ئەزموونە عیرفانییانەی کە لە دەرەوەی وشە ئاساییەکانن.

کابالا: گەڕانێکی ئەکادیمی بەدوای مێژوو، فەلسەفە و ڕەهەندە عیرفانییەکانی عیرفانی جوولەکە

 

 

کابالا: گەڕانێکی ئەکادیمی بەدوای مێژوو، فەلسەفە و ڕەهەندە عیرفانییەکانی

 عیرفانی جوولەکە

پێشەکی:

ئەم بابەتەی دەخرێتە ڕوو، تەنها ئەنجامی توێژینەوە، لێکۆڵینەوە لە سەرچاوە مێژووییەکان و شیکردنەوەی زانستییە؛ مەبەست لێی نە بانگەشەیە، نە پشتڕاستکردنەوە و نە ڕەنگدانەوەی بۆچوونی کەسییە. ئامانجمان تەنها گەشەپێدانی زانیاری، فراوانکردنی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و ناسینی قووڵتری جیهانی دەوروبەرمانە. ئێمە بڕوامان وایە هۆشیاری لە ڕێگەی پرسیارکردن و تێگەیشتنی بێلایەنانە دروست دەبێت، نەک قبوڵکردنی کوێرانە.

کابالا (Kabbalah) چییە؟

وشەی "کابالا" لە ڕیشەی عیبری (Qabbālā) هاتووە کە بە واتای "وەرگرتن" یان "نەریت" دێت. لە ڕووی زانستییەوە، کابالا بە کۆمەڵە ڕێبازێکی عیرفانی و باوەڕی باطنی (Esoteric) دەوترێت کە لە ناو ئایینی جوودا گەشەی کردووە. ئامانجی سەرەکی کابالا تێگەیشتنە لە پەیوەندی نێوان "خودای بێکۆتایی و نەناسراو" (ئەین سۆف - Ein Sof) و "گەردوونی سنووردار و دروستکراو".

١. کتێبی زوهەر (The Zohar)

کتێبی "زوهەر" (بە واتای درەوشانەوە) گرنگترین و پیرۆزترین دەقی کابالایە. هەرچەندە بەپێی نەریت بۆ "شیمۆن بار یۆخای" (سەدەی دووەمی زایینی) دەگەرێندرێتەوە، بەڵام توێژەرە مێژووییەکان (وەک گێرشۆم شۆڵێم) پێیان وایە کە ئەم کتێبە لە سەدەی ١٣ی زایینی لەلایەن "مۆیس دی لیۆن" لە ئیسپانیا نووسراوە. زوهەر شرۆڤەیەکی عیرفانییە بۆ تەورات و باسی نهێنییەکانی دروستبوونی جیهان دەکات.

٢. ئەفسانەی گۆلم (Golem) و مەهاراڵی پڕاگ

یەکێک لە لایەنە سەرنجڕاکێشەکانی فۆلکلۆری کابالا، چیرۆکی "گۆلم"ە. گۆلم بوونەوەرێکی دروستکراوە لە قوڕ کە لە ڕێگەی ناوی پیرۆزی خوداوە ڕۆحی بەبەردا کراوە. ناودارترین چیرۆک پەیوەستە بە "ڕابی لۆو" (مەهاراڵی پڕاگ) لە سەدەی ١٦، کە گوایە بۆ پاراستنی جوولەکەکانی پڕاگ لە چەوسانەوە، گۆلمێکی دروست کردووە. ئەمە هێمایە بۆ هێزی "وشە" و "پیت" لە تێڕوانینی کابالادا.

٣. دابەشبوونە سەرەکییەکان و زاراوە گرنگەکان

کابالا بە گشتی دەکرێتە سێ بەشی سەرەکییەوە:

کابالای تیۆری (Kabbalah Iyyunit): گرنگی بە لایەنی فەلسەفی و میتافیزیکی دەدات.

کابالای عەمەلی یان کرداری (Kabbalah Ma'asit): کە پەیوەستە بە بەکارهێنانی ناوەکان، نزا و تەڵسمەکان بۆ گۆڕانکاری لە جیهانی ماددیدا (ئەم بەشە زۆرکات بە سنووردارکراوی ماوەتەوە).

کابالای مێدیتەیشن یان تێڕامان (Kabbalah Nevu'it): ئامانجی گەیشتنە بە حاڵەتی پێغەمبەرانە و یەکبوون لەگەڵ خودا.

٤. سەفیرۆت (Sefirot) و درەختی ژیان

ناوەندیترین چەمک لە کابالادا "سەفیرۆت"ە. ئەمانە ١٠ کەناڵ یان دەربڕینی خوداین کە جیهانیان پێ بەڕێوە دەچێت. ئەمانە پێکەوە "درەختی ژیان" (Tree of Life) پێکدەهێنن.

هەندێک لە سەفیرۆتەکان بریتین لە: کێتەر (تاج)، بێنا (تێگەیشتن)، حێسێد (بەخشندەیی)، گێڤورا (دادپەروەری/هێز) و ماڵکوت (پاشایەتی/زەوی).

ئەم درەختە نەخشەیەکە بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی هاتنەخوارەوەی وزەی خودایی بۆ ناو جیهانی ماددی.

٥. کابالای لۆریانی (Lurianic Kabbalah)

لە سەدەی ١٦دا، "ئیسحاق لۆریا" (ناسراو بە ئاری) شۆڕشێکی لە کابالادا بەرپا کرد. ئەو چەمکی "تزیمتزوم" (Tzimtzum)ی هێنایە کایەوە، کە دەڵێت خودا بۆ ئەوەی شوێن بۆ جیهان بکاتەوە، خۆی کێشاوەتەوە. هەروەها باسی "شکانی قاپەکان" (Shevirat HaKelim) دەکات، کە ئەرکی مرۆڤ چاککردنەوەی ئەو شکانەیە (Tikkun Olam).

٦. سەرچاوە و دەقە گرنگەکان

جگە لە زوهەر، چەند دەقێکی تری بنەڕەتی هەن:

سێفەر یەتزیرا (Sefer Yetzirah): کتێبی دروستبوون، کە باسی پیتەکانی ئەلفوبێی عیبری وەک بنەمای گەردوون دەکات.

سێفەر باهیر (Sefer Bahir): یەکێک لە کۆنترین دەقەکان کە باسی سەفیرۆت دەکات.

٧. ئایین و زیست و تێڕوانینی کابالیستی

ژیانی کابالیست تەنها خوێندنەوە نییە، بەڵکوو هەوڵدانە بۆ "دۆزینەوەی پیرۆزی لەناو ماددەدا". کابالیستەکان گرنگییەکی زۆر بە "نیەت" (Kavanah) دەدەن لە کاتی ئەنجامدانی نزا و کارە ڕۆژانەکاندا. ئەوان بڕوایان وایە هەموو کردەوەیەکی مرۆڤ کاریگەری لەسەر جیهانە باڵاکان هەیە.

٨. تقویم و جەژنەکان لە ڕوانگەی کابالاوە

لە کابالادا، کات تەنها هێڵێکی ڕاست نییە، بەڵکوو سووڕێکی وزەیە. بۆ نموونە:

شەبات (شەممە): وەک بووکێک دەبینرێت کە یەکبوونی جیهانی ماددی و ڕۆحی تێدا ڕوودەدات.

پێساخ و جەژنەکانی تر: وەک دەرفەتێک بۆ ڕزگاربوونی ڕۆحی لە "میسر"ی دەروونی (کۆت و بەندەکان) سەیر دەکرێن.

٩. زنجیرە پلەکان و گواستنەوەی زانیاری

کابالا بۆ چەندین سەدە تەنها بۆ پیاوانی تەمەن سەروو ٤٠ ساڵ کە شارەزای تەورات و تالمود بوون، ڕێگەپێدراو بوو. گواستنەوەی زانیاری لە "مامۆستا"وە بۆ "قوتابی" بە شێوەیەکی زارەکی و نهێنی بووە بۆ ئەوەی ڕێگری بکرێت لە تێگەیشتنی هەڵە.

١٠. کابالا لە جیهانی هاوچەرخدا

ئەمڕۆ کابالا لە چوارچێوە ئایینییەکەی دەرچووە و بووەتە بابەتێکی جیهانی:

کابالای پۆپ (Pop-Kabbalah): لە ڕێگەی ناوەندەکانی وەک "ناوەندی فێربوونی کابالا" و کەسایەتییە ناودارەکانی وەک (مادۆنا)، کابالا وەک ئامرازێکی گەشەپێدانی کەسی ناسێنراوە.

سەرهەڵدانی لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکان: زانکۆ گەورەکانی جیهان ئێستا وەک بەشێک لە مێژووی فەلسەفە و عیرفان دەیخوێنن.

بەرهەڵستییەکان: هەندێک لە مامۆستایانی ئایینی کۆنەپارێز پێیان وایە بە بازاڕیکردنی کابالا و پیشاندانی بە سێلێبریتێکان، سووکایەتیکردنە بە پیرۆزیی ئەم زانستە.

ئەنجامگیری:

کابالا سیستەمێکی ئاڵۆزی بیرکردنەوەیە کە هەوڵ دەدات وەڵامی پرسیارە گەورەکانی بوون بداتەوە. چ وەک فەلسەفە، چ وەک مێژوو یان عیرفان سەیری بکەین، بێگومان یەکێکە لەو ڕێبازانەی کە کاریگەری قووڵی لەسەر بیرکردنەوەی مرۆڤایەتی و تەنانەت زانستە مۆدێرنەکانی وەک دەروونناسی جێهێشتووە.