کتێبی« وجدان در محاصره» (ویژدان لە گەمارۆدا)

 

کتێبی« وجدان در محاصره» (ویژدان لە گەمارۆدا)، کە کۆمەڵە وتارێکی وەرگێڕدراو و ئامادەکراوی پەیمانگای "توانا"یە، یەکێکە لەو سەرچاوە فکرییانەی کە بە قووڵی دەچێتە ناو کێشە بنەڕەتییەکانی مۆدێرنیتە، دەسەڵات، و ئازادیی تاکەکەسی. ئەم کتێبە لە ڕێگەی چوار تەوەری سەرەکییەوە (سیکۆلاریزم، پەیوەندی کەنیسە و شمشێر، یاسای دژە-فەرقە لە فەڕەنسا، و بناغە فەلسەفییەکانی تۆتالیتاریزم) هەوڵ دەدات وەڵامی ئەو پرسیارە بداتەوە: چۆن دەکرێت ویژدانی مرۆڤ لە ژێر چنگی ئایدۆلۆژیا و دەسەڵاتە تۆتالیتارەکان ڕزگار بکرێت؟

لێرەدا خوێندنەوەیەکی ئەکادیمی بۆ کتێبەکە دەخەینە ڕوو و بەستنەوەی بە واقیعی سیاسی و کۆمەڵایەتیی کوردستانەوە ئەنجام دەدەین:

١. خوێندنەوەیەکی فکری و ئەکادیمی بۆ کتێبەکە

كتێبەکە لەسەر سێ ستوونی سەرەکی وەستاوە:

• ا. سیکۆلاریزم وەک زەروورەتێکی پێکەوەژیان: کتێبەکە جیاوازی دەکات لە نێوان "سیکۆلاریزمی ڕەق" (کە دژایەتی ئایین دەکات وەک ئەوەی لە سۆڤیەت هەبوو) و "سیکۆلاریزمی نەرم یان هاوکار" (کە لە وڵاتانی وەک هیندستان و ئەڵمانیا هەیە). لێرەدا مەبەست ئەوەیە کە دەوڵەت نابێت ببێتە "موفتي" یان "پاسەوانی ئایین"، بەڵکو دەبێت ببێتە چەترێک بۆ پاراستنی مافی هەمووان، چ ئیماندار و چ بێبڕوا.
• ب. ئایین وەک ئامرازی داگیرکاری (آموزە اکتشاف): لە بەشی "کەنیسە و شمشێر"دا، باس لەوە دەکرێت چۆن دەسەڵاتی ئایینی شەرعیەتی داوە بە کۆلۆنیالیزم و کۆیلەکردنی گەلان. ئەمە نیشان دەدات کە کاتێک "ئایین" و "هێز" دەبنە یەک، ویژدانی مرۆڤ دەبێتە قوربانی بەرژەوەندییە سیاسییەکان.
• ج. فەلسەفەی تۆتالیتاریزم: کتێبەکە بە وردی باس لەوە دەکات کە چۆن ئایدۆلۆژیا مۆدێرنەکان (مارکسیزم، نازیزم، و ئیسلامی سیاسی) هەوڵ دەدەن هەموو کایەکانی ژیان کۆنتڕۆڵ بکەن. لێرەدا ئاماژە بە چەمکی "ئیرادەی مەعلووف بە دەسەڵات"ی نیچە و "ژێرخان و سەرخان"ی مارکس دەکرێت، بۆ ئەوەی تێبگەین کە چۆن تۆتالیتاریزم دەیەوێت "حەقیقەت" بەرهەم بهێنێت نەک بیدۆزێتەوە.

---

٢. بەستنەوەی بە واقیعی سیاسی و کۆمەڵایەتیی کوردستان

ئەم کتێبە چەندین خاڵی گرنگی تێدایە کە دەکرێت وەک "نەخشەڕێگایەک" بۆ تێگەیشتن لە دۆخی ئێستای کوردستان بەکاربهێنرێن:

١. کێشەی ناسنامە و سیکۆلاریزم لە کوردستان

کۆمەڵگەی کوردستان لە نێوان دوو جەمسەردایە: جەمسەرێکی نەریتی-ئایینی کە دەیەوێت یاسا و ژیانی گشتی لەسەر بنەمای شەریعەت بێت، و جەمسەرێکی عەلمانی کە زۆرجار نەیتوانیوە مۆدێلێکی "سیکۆلاریزمی هاوکار" (Accommodationist) پێشکەش بکات کە ڕێز لە ویژدانی ئایینی خەڵکیش بگرێت.

• پێشنیاری کتێبەکە بۆ کوردستان: گواستنەوە لە "سیکۆلاریزمی ململانێ" بۆ "سیکۆلاریزمی مەدەنی". دەوڵەت و دامەزراوەکانی هەرێم دەبێت بێلایەن بن بەرامبەر ئایینەکان، بەڵام هاوکار بن لە پاراستنی ئازادیی ویژدان.

٢. بەکارهێنانی ئایین لە ململانێی سیاسیدا

هاوشێوەی ئەو مێژووەی لە کتێبەکەدا باس کراوە (کەنیسە و شمشێر)، لە کوردستان و ناوچەکەشدا زۆرجار ئایین وەک ئامرازێک بۆ شەرعیەتدان بە دەسەڵات یان بۆ سڕینەوەی نەیارە سیاسییەکان بەکارهێنراوە.

• بەکارهێنانی لە کوردستان: دیاردەی "تەکفیر" یان بەکارهێنانی وتاری ئایینی بۆ ململانێی حزبی، ڕێک ئەو شتەیە کە کتێبەکە هۆشداری لێ دەدات و بە "داگیرکردنی ویژدان" ناوی دەبات.

٣. سەرهەڵدانی "فەرقە" و گرووپە توندڕەوەکان

وتارەکەی پەیوەست بە "یاسای ئەبو-پیکار" لە فەڕەنسا زۆر گرنگە بۆ واقیعی کوردستان. لە ساڵانی دواییدا لە کوردستان گرووپی جۆراوجۆری ئایینی و فکری سەریان هەڵداوە کە زۆرجار فشارێکی دەروونی و فکری توند دەخەنە سەر شوێنکەوتووانیان (Manipulation).

• ئەنجام: حکومەتی هەرێم و ناوەندە ڕۆشنبیرییەکان دەبێت فێر بن چۆن سنوورێک بۆ "دەستێوەردان لە دەروون و ویژدانی تاک" دابنێن، بەبێ ئەوەی ئازادیی ئایینی پێشێل بکەن. پاراستنی منداڵان لە قوتابخانەکان لە ئایدۆلۆژیای توندڕەو، کە لە کتێبەکەدا جەختی لێ کراوەتەوە، پێویستییەکی هەنووکەیی کوردستانە.

٤. بەرەنگاربوونەوەی تۆتالیتاریزم لە پەروەردەدا

کتێبەکە باس لە "ئیسلامی سیاسی" (وەک مۆدێلی میرباقری لە ئێران) دەکات کە دەیەوێت "زانستی ئیسلامی" و هەموو شتێک بکاتە ئامرازی دەسەڵات.

• لە کوردستان: پێویستە سیستەمی پەروەردەی هەرێم لەوە بپارێزرێت کە ببێتە شوێنی بەرهەمهێنانی "مرۆڤی تاقە-ڕەهەند". پەروەردە دەبێت لەسەر بنەمای "پرسیارکردن" بێت نەک "تەلقین"، چونکە تەنیا مرۆڤی ڕەخنەگر دەتوانێت ویژدانی خۆی لە گەمارۆی ئایدۆلۆژیا بپارێزێت.

٣. دەرەنجام

کتێبی «ویژدان لە گەمارۆدا» پەیامێکی ڕوونی بۆ خوێنەری کورد هەیە: ئازادیی ڕاستەقینە لە "ئازادیی ویژدان"ەوە دەست پێ دەکات. ئەگەر کۆمەڵگەی کوردستان بیەوێت لە بازنەی داخراوی ململانێی ئایینی و سیاسی ڕزگاری بێت، دەبێت یاسا و دەسەڵات تەنیا وەک ڕێکخەری ژیانی گشتی بمێننەوە و ڕێگە بدەن "قەڵەمڕەوی ناوەوەی مرۆڤ" (ویژدان) بە سەربەخۆیی بمێنێتەوە.

ئەم کتێبە بۆ سیاسییەکان، مامۆستایانی ئایینی، و ڕۆشنبیرانی کوردستان سەرچاوەیەکی گرنگە بۆ تێگەیشتن لەوەی کە تێکەڵکردنی پیرۆزییەکان بە شمشێری دەسەڵات، لە کۆتاییدا هەم ئایین و هەم مرۆڤایەتیش وێران دەکات.

ئاوێنەی خوێناوی و بازنە پیرۆزەکان: گەشتێک لە نێوان زاگرۆس و چیا ڕەشەکانی ئەمریکا

 

ئاوێنەی خوێناوی و بازنە پیرۆزەکان: گەشتێک لە نێوان زاگرۆس و چیا ڕەشەکانی ئەمریکا

لە ناوەندی جیهانێکدا کە بە دیوار و چوارگۆشە دەورە دراوە، دەنگێک لە دەشتە پان و بەرینەکانی داکۆتای باشوورەوە دێت؛ دەنگی "جان فایەر لیم دێر". ئەو تەنها مرۆڤێک نەبوو، بەڵکو پردێک بوو لە نێوان سروشت و ڕۆحدا. ژیانی ئەو لە هەڵاتن لە قوتابخانە زۆرەملێیەکانی سپی پێستەکانەوە دەست پێ دەکات تا دەگاتە بوون بە "دڵقەکی ڕۆدیۆ" و دواجار گەیشتن بە لوتکەی "پیاوی پیرۆز".

١. زیندانی چوارگۆشەکان و نەفرەتی "پێستی بۆقە سەوزەکە"

لیم دێر فەلسەفەیەکی سەیر و قووڵی هەبوو؛ ئەو دەیگوت: "سپی پێستەکان جیهانیان کردووە بە چوارگۆشە. خانووەکانیان چوارگۆشەیە، ژوورەکانیان چوارگۆشەیە، تەنانەت پارەکەشیان چوارگۆشەیە." ئەو ناوی لێنەنابوو دۆلار، بەڵکو پێی دەگوت "پێستی بۆقی سەوز" (Green Frog Skin). دەیگوت ئەم پێستە سەوزە خەڵکی شێت کردووە، چونکە تام و بۆنی نییە، بەڵام مرۆڤی کردووە بە کۆیلە.

ئەم تێڕوانینە چەندە لە جیهانبینی مرۆڤی ڕەسەنی زاگرۆسەوە نزیکە! لە فەلسەفەی کۆنی میزۆپۆتامیادا، "بازنە" نیشانەی کات و گەردوون بوو. مرۆڤی کورد لە کۆندا ژیانی لەسەر بنەمای "سروشتی کراوە" بوو، نەک دیواری بەرز. کاتێک لیم دێر دۆلاری دەسوتاند، تەنها کاغەزێکی نەدەسوتاند، بەڵکو تەوقی کۆیلایەتی سیستەمێکی دەشکاند کە "بەها" تەنها لە ماددەدا دەبینێتەوە.

٢. ئاوێنەی خوێناوی گورکن و پێشبینی مردن

یەکێک لە ترسناکترین و سەیرترین ئەزموونەکانی لیم دێر، "ئاوێنەی خوێناوی گورکن" (The Badger’s Blood Mirror) بوو. ئەو لە ڕێگەی تێڕامان لە قووڵایی کانییەکان و خوێنی نێچیرەکانەوە، دەیتوانی داهاتوو ببینێت. ئەمە جادووی ڕەش نییە، بەڵکو یەکبوونی تەواوە لەگەڵ سروشت.

لە ئەفسانەکانی میزۆپۆتامیا و لای کوردە ڕەسەنەکان (بەتایبەت لە ئایینە یارسانی و ئێزیدییەکاندا)، سروشت "پیرۆزە". داربەڕوو، ئاو، و ئاگر تەنها کەرەستە نین، بەڵکو "خودا" لە ناو هەموویاندایە. لیم دێر دەیگوت: "خودا (واکان تانکا) لە هەموو شوێنێکە، لە بەردێکدا، لە گەڵایەکدا." ئەمە هەمان ئەو "یەکێتیی بوونەیە" کە سۆفییەکانی ئێمە و پیرانی زاگرۆس باسیان کردووە.

٣. جادووی ڕەشی کێوی راشمۆر و تۆڵەی سروشت

لیم دێر کێوی "راشمۆر"ی (کە وێنەی چوار سەرۆک کۆماری ئەمریکای تێدا تاشراوە) بە "جادووی ڕەش" و "پێشێلکاری پیرۆزییەکان" دەبینی. دەیگوت: "ئێوە چیاکان دەشێوێنن بۆ ئەوەی وێنەی مرۆڤی تێدا تاشن، بەڵام سروشت تۆڵە دەکاتەوە."

ئەمڕۆ کە دەبینین داگیرکەرانی کوردستان چیاکانی زاگرۆس دەسووتێنن و ڕووبارەکانی میزۆپۆتامیا وشک دەکرێن، هەمان ئەو "تۆڵە سەختەی سروشت" دەبینین کە لیم دێر باسی دەکرد. ئەو پێی وابوو تەکنەلۆژیا و "مرۆڤی مۆدێرن" بەهۆی دابڕانیان لە زەوی، خۆیان لەناو دەبەن. ئەو دەیگوت: "ئێوە پێتان وایە پێشکەوتوون، بەڵام ئێوە تەنها لە بازنەی ژیان چوونەتە دەرەوە."

٤. نێچیر و نێچیروان: نێوان ورچ و بوڵداگ

لە داستانێکی لیم دێردا، ئەو باس لە شەڕی ورچێکی کێوی و سەگێکی بوڵداگی ماڵی دەکات. بوڵداگ نیشانەی مرۆڤی دەستەمۆکراوی شارە و ورچ نیشانەی ڕۆحی ئازادی سروشت. لیم دێر خۆی بە "یاخییەکی پیرۆز" دەزانی. ئەو دەڵێت: "من نامەوێت ببمە بەشێک لەو شارستانییەتەی کە دار دەبڕێتەوە بۆ ئەوەی ڕۆژنامە چاپ بکات و تێیدا بنووسێت 'پارێزگاری لە دارستان بکەن!'"

ئەم پارادۆکسە، هەمان ئەو خەمەیە کە  ژینگەپارێزەرانی کوردستان و شاعیرانی کورد هەیانە؛ خەمی مرۆڤێک کە چیاکانی جێهێشتووە و لەناو دیوارە چوارگۆشەکانی شاردا ڕەسەنایەتی خۆی ون کردووە.

ئەنجام: گەڕانەوە بۆ چاڵە تاریکەکە

لیم دێر لە "چاڵە تاریکەکە"دا (Vision Quest) فێری ئەوە بوو کە مردن بوونی نییە، تەنها گۆڕینی شێوەیە. جیهانبینی ئەو و جیهانبینی ڕەسەنی زاگرۆسی، هەردووکیان لە یەک خاڵدا یەک دەگرنەوە: "زەوی دایکی ئێمەیە، نەک موڵکی ئێمە."

ئەگەر ئەمڕۆ لیم دێر لە کوردستان بوایە، ڕەنگە لەسەر لوتکەی قەندیل یان شاهۆ دانیشتایە و دیسانەوە بیگوتبایە: "ئاگاداری پێستی بۆقە سەوزەکان بن، چونکە ئەوان ناتوانن بۆنی باران و تامی ئازادییتان پێ بدەن."

ئەم بابەتە ئەدەبییە، بانگەوازێکە بۆ گەڕانەوە بۆ "بازنە پیرۆزەکە"، بۆ ئەو شوێنەی کە تێیدا مرۆڤ، چیا، و ئاژەڵ، هەموو پێکەوە یەک گۆرانی دەڵێن.--

 

گەشتێک بە ناو کایە فەلسەفییەکانی "ویلیام ئیرڤین"

 

لە ستایشی داناییدا: گەشتێک بە ناو کایە فەلسەفییەکانی "ویلیام ئیرڤین"

لە جیهانێکدا کە مرۆڤ بە دەست زریانی ڕووداوەکان و هەڵچوونە دەروونییەکانەوە دەناڵێنێت، کتێبی "فەلسەفەیەک بۆ ژیان: هونەری دێرینی شادیی ڕەواقییانە" وەک کەنارێکی ئارام دەردەکەوێت. ویلیام ئیرڤین، فەیلەسوفی هاوچەرخی ئەمریکی، لەم بەرهەمەیدا تەنها مێژووی فەلسەفە ناگێڕێتەوە، بەڵکو وەک نەشتەرگەرێکی دەروونی، برینەکانی مرۆڤی مۆدێرن دەستنیشان دەکات و دەرمانە کۆنەکانی یۆنان و ڕۆمانمان بۆ زیندوو دەکاتەوە.

ئاوڕدانەوەیەک لە نووسەر و بەرهەمەکە

ویلیام ئیرڤین لەم کتێبەدا دەیەوێت پێمان بڵێت کە "ژیان بەبێ فەلسەفە، وەک کەشتییەکە بەبێ سووکان". ئەو پێی وایە کێشەی ئێمە کەمبوونی کەرەستە ماددییەکان نییە، بەڵکو نەبوونی "ستراتیژییەتێکە بۆ ژیان". ئیرڤین بە زمانێکی سادە و لە هەمان کاتدا قووڵ، تۆز و غوباری سەر ڕوخساری قوتابخانەی ڕەواقییەت دەسڕێتەوە و دەیکاتە بەرگێکی نوێ بۆ مرۆڤی سەدەی بیست ویەک.

---

ڕەواقییەت: لە دایکبوونی قەڵایەکی ناوەکی (سەرهەڵدانی رەواقی‌گری)

ڕەواقییەت لە سەردەمێکدا سەری هەڵدا کە مرۆڤەکان لە نێوان شەڕ و ناسەقامگیریدا بەدوای مانایەکدا دەگەڕان. ئیرڤین دەمانباتەوە بۆ سەردەمی "زینۆ" و "ئەپیکتێتوس" و "مارکوس ئۆریلیۆس". ئەم فەلسەفەیە لەسەر یەک بنەمای زێڕین وەستاوە: جیاکردنەوەی ئەو شتانەی لە ژێر کۆنترۆڵی ئێمەدان لەو شتانەی کە لە ژێر کۆنترۆڵی ئێمەدا نین.
لە ژیانی ئەمڕۆی ئێمەدا، زۆربەی وزەمان بۆ گۆڕینی کەشوهەوا، سیاسەتی جیهانی، و ڕای خەڵک بەفیڕۆ دەدەین. ڕەواقییەت فێرمان دەکات کە بەختەوەریی ڕاستەقینە لە "ناوەوە"دایە؛ ئەوە گەردەلوولەکان نین ئێمە دەڕوخێنن، بەڵکو لێکدانەوەی ئێمەیە بۆ گەردەلوولەکان.

هونەری ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ فەنابووندا

ئیرڤین لە بەشێکی درەوشاوەی کتێبەکەدا باس لە تەکنیکی "وێناکردنی نەرێنی" دەکات. ئەمە جۆرێکە لە مێدیتەیشنی فەلسەفی. لەبری ئەوەی هەمیشە وەک "گەشبینێکی گەمژە" تەنها سەیری نیوەی پڕی لیوانەکە بکەین، ڕەواقی دەڵێت: بیر لەوە بکەرەوە کە دەکرا ئەم لیوانەت هەر نەبوایە!
ئەمە تەنها ڕاهێنان نییە بۆ خەمباری، بەڵکو هونەری قەدرزانینە. کاتێک مرۆڤ وێنای ئەوە دەکات کە ڕەنگە ئەمە دوا دیداری بێت لەگەڵ ئازیزێکی، یان دوا ساتەکانی بێت لە ماڵەکەیدا، ئەو کاتە چێژێکی قووڵتر لەو ساتانە دەبینێت. لە کۆمەڵگەی ئێمەدا کە هەمیشە چاومان لە "سووچی نادیار" و "داهاتووی تەمومژاوی"یە، ئەم فەلسەفەیە فێرمان دەکات چۆن بە هەموو وجودمانەوە لە "ئێستا"دا ئامادە بین.

ئەرک: سەمفۆنیای خۆشویستنی مرۆڤایەتی

ڕەواقییەت فەلسەفەی گۆشەگیری نییە، بەڵکو فەلسەفەی "ئەرک"ە. ئیرڤین جەخت دەکاتەوە کە ئێمە بەشێکین لە جەستەی مرۆڤایەتی. خۆشویستنی جۆری مرۆڤ تەنها دروشم نییە، بەڵکو پێویستییەکی بایۆلۆژی و ئەخلاقییە.

لە سەردەمی "تاکگەرایی" و "خۆپەرستیی مۆدێرن"دا، ئەم کتێبە دەمانگەڕێنێتەوە سەر ئەو ڕاستییەی کە ئارامیی دەروونی تەنها لە ڕێگەی خزمەتکردن بەوانی تر و ئەنجامدانی ئەرکە کۆمەڵایەتییەکانەوە بەدەست دێت. مرۆڤی ڕەواقی لە ناو قەرەباڵغیدایە بەڵام دڵی لای داناییە.

تەڵەی سەروەت و سێبەری ناوبانگ (افول و ژیانی مۆدێرن)

ئیرڤین زۆر بە وردی باس لەوە دەکات بۆچی فەلسەفە لە ژیانی ئێمەدا پاشەکشەی کرد. ئێمە لە جیهانی "نمایش"دا دەژین. نووسەر دەڵێت: ئێمە سامان وسەروەتمان بۆ خودی پارەکە ناوێت، بەڵکو بۆ ئەوەمانە کە خەڵک پێمان سەرسام بێت. ئەمە گەورەترین زیندانە کە مرۆڤ بۆ خۆی دروستی دەکات.

ژیانی مۆدێرن ئێمەی کردووە بە "کۆیلەی پەسندی خەڵک". ئێمە خانووەکانمان بۆ چاوی دراوسێ، و جلەکانمان بۆ چاوی ڕێبوارەکان دەپۆشین. ڕەواقییەت بانگەوازمان دەکات بۆ شکاندنی ئەم زنجیرانە. ئیرڤین دەڵێت: "ئەگەر دەتەوێت ئازاد بیت، دەبێت فێری ئەوە بیت کە ڕای خەڵک بێ بایەخ بێت لەلات."

---

بۆچی بۆ مرۆڤی کورد ئەو کتێبە گرینگە؟ (گونجاندنی لەگەڵ ژیانی ئێستا)

بۆ ئێمەی کورد، کە مێژوومان پڕە لە (ڕووداوە ناخۆشەکان)، ڕەواقییەت نامۆ نییە، بەڵکو پێویستییە.
١. بەرگری بەرامبەر قەیران: کاتێک لە کوردستان قەیرانێکی دارایی یان سیاسی ڕوودەدات، مرۆڤی ڕەواقی ناوەووەی خۆی ناڕوخێنێت؛ چونکە ئەو دەزانێت کە جیهانی دەرەوە لە ژێر ڕکێفی ئەودا نییە، بەڵکو تەنها ڕەفتار و کاردانەوەکانی خۆی هی ئەون.
٢. دژە-مۆدێلگەرایی: لە کۆمەڵگەیەکدا کە کێبڕکێی ماددی خەریکە ڕۆحی مرۆڤەکان دەکوژێت، ئەم کتێبە پێمان دەڵێت: "ئەو لیوانەی لە دەستتایە، موعجیزەیە، پێویست ناکات لیوانی ئاڵتوونی ئەوانی ترت هەبێت بۆ ئەوەی تینوێتیت بشکێنیت."

کۆتایی:
کتێبی "فەلسەفەیەک بۆ ژیان" بانگهێشتنامەیەکە بۆ گەڕانەوە بۆ ماڵەوە؛ ماڵە ڕاستەقینەکەمان کە "هۆشیاری و دانایی"یە. وەک چۆن ئیرڤین دەڵێت، جیهان شوێنێکی سەرسوڕهێنەرە بۆ ئەو کەسەی فێری چێژبینین بووە لە شتە سادەکان. ئەم کتێبە فێرمان دەکات چۆن لە ناو جەنجاڵیدا ئارام بین، و لە ناو هەژاریدا دەوڵەمەند، و لە ناو مردندا بە زیندوویی بمێنینەوە.

 

زێویە؛ کاتێک مێژوو لە گوێچکەی بێگانەدا دەچرپێنێت

 

زێویە؛ کاتێک مێژوو لە گوێچکەی بێگانەدا دەچرپێنێت

لەو کاتەوەی کە مرۆڤ فێری "خاوەندارێتی" بوو، جەنگ دەستی پێکرد. بەڵام جەنگە گەورەکە تەنیا لەسەر خاک نییە، بەڵکوو لەسەر "مانا"یە. قەڵای زێویە، لەسەر ئەو گردە بەرزەی دەسەڵاتی مانناییەکان لە سەقز، تەنیا کۆمەڵێک بەرد و خشت نییە؛ ئەوێ شوێنی خەونە دوورودێژەکانی نەتەوەیەک بووە کە ٢٨٠٠ ساڵ پێش ئێستا، هونەر و سیاسەت و جوانیی تێکەڵ بە یەک کردبوو.

تراژیدیای نەزانی و برسیێتی

هەشتا ساڵ پێش ئێستا، کاتێک شوانە گەنجەکانی سەقز لە بناری قەڵاکەدا، ئەو تابووتە پڕ لە زێڕ و عاجەیان دۆزییەوە، نەدەزانرا ئەو کاتژمێرەی مێژوو بەرەو کوێ دەڕوات. ئەوان "نان"یان نەبوو، بۆیە "شوناس"یان فرۆشت. ئەوە زامێکی قووڵە؛ کاتێک مرۆڤ ئەوەندە برسی دەکرێت کە ناچار بێت گەوهەری ڕابردووی خۆی بە نرخێکی ناچیز بداتە دەستی دڵاڵەکان. ئەو چەند پارچە زێڕەی کە بۆ شوانەکان بژێوی چەند ڕۆژێک بوو، بۆ دڵاڵەکان سەرمایە و بۆ مۆزەخانەکانی لەندەن و پاریس بوو بە "شانازیی زانستی". مێژوو لێرەوە بوو بە دوو کەرتەوە: کەرتی یەکەم لە ژێر خاکی کوردستاندا بە غەریبی مایەوە، کەرتی دووەمیش لە مۆزەخانە بریقەدارەکانی ئەورووپادا بوو بە مڵکی ئەوان.

زێویە لەسەر فەرشی سوور: کاتێک جوانی دەبێتە جەور

چەند ڕۆژێک پێش ئێستا، بینیمان "زەندایا" (ئەکتەری ناوداری جیهانی) بەو گەوهەرانەوە دەدرەوشایەوە کە ٢٨٠٠ ساڵ پێش ئێستا، ژنێکی پایەبەرزی ماننایی یان شازادەیەکی کورد لە بناری "کێوەڕەش" و "زێویە"دا لە گوێی کردبوون. ئەم دیمەنە فەلسەفەیەکی تاڵمان پێدەڵێت: "جوانیی ئێمە، لە جەستەی بێگانەدا دەدرەوشێتەوە."

ئەو گوارە مێژووییە، کاتێک لە بەرانبەر کامێراکاندا پۆزی پێوە دەدرا، چیتر پارچەیەکی مێژوویی نەبوو کە باس لە شارستانییەتییەک بکات؛ بەڵکوو ببوو بە "ئێکسسواراتێکی مۆدێرن". ئەمە لوتکەی نامۆبوونی مێژووە. کاتێک مێژووی نەتەوەیەک لە "ڕەگ" دەبڕدرێت و دەبرێتە "مۆزەخانە"، چیتر ئەو مێژووە قسە ناکات، بەڵکوو تەنیا دەبینرێت. ئەو گوارانە دەبێت لە مۆزەخانەی سەقز یان لە گوێچکەی کچە کوردێکدا بایە، تا هاواری ئەو هەموو ساڵە لە خاکبوونە بکەن، نەک لە ژێر تیشکی لایتەکاندا ببنە ئامرازی ریکلام.

خۆری زێویە؛ چاوی خواوەند لە گوێچکەی غەریباندا

کاتێک سەیری ئەم دوو گوارە زێڕینە دەکەم، تەنیا گوارەیەکی بێگیان و نەخشێکی سەرنجڕاکێش نابینم؛ من ٢٨٠٠ ساڵ "بەردەوامی" دەبینم. ئەم نەخشە بازنەییانەی کە شێوەی "ڕۆژ" یان "خۆری درەوشاوە"یان پێدراوە، تەنیا دیزاینێکی جوانکاری نین؛ ئەمانە ناسنامەی نەتەوەیەکن کە لە تاریکترین سەردەمەکانی مێژوودا، هەمیشە ڕوویان لە ڕووناکی بووە.

１.  ڕۆژ؛ قیبلەی دڵ و چاوی خوداوەند

لەم گوارانەدا، "خۆر" ناوەندە. بۆ ئێمەی کورد، خۆر تەنیا ئەستێرەیەک نییە لە ئاسمان؛ خۆر لە ئایینی دێرینی ئێزیدی و تەواوی فەلسەفەی کۆنی کوردەواریدا، "چاوی خواوەند"ە. کاتێک ٢٨٠٠ ساڵ پێش ئێستا هونەرمەندێکی ماننایی لە بناری قەڵای زێویەی سەقزدا ئەم نەخشەیەی دەتاشی، دەیزانی کە خەریکە "پیرۆزی" دەخاتە ناو قاڵبێکی ماددییەوە. بۆ ئەو، ئەم گوارانە دوعایەک بوون بۆ پاراستن، نزا بوون بۆ مانەوە لە ژێر تیشکی پیرۆزیی "تاوسی مەلەک". هەمان ئەو تیشکەی کە ئێستاش دوای هەزاران ساڵ، خوشک و برا ئێزیدییەکانمان لە کاتی نزا و پاڕانەوەدا ڕووی تێدەکەن و وەک چاوێکی بێدار دەیناسن.

２.  ٢٨٠٠ ساڵ بەرگری لە دژی سڕینەوە

ئەم گوارانە شایەدی سەدان جینۆسایدن. لە هێرشی ئاشوورییەکانەوە تا دەگاتە ئەنفال و کۆمەڵکوژییەکانی ئەم دواییە، چەندین ئیمپراتۆریەت هاتن و چوون، چەندین زمان قەدەغە کران، چەندین قەڵا خاپوور کران، بەڵام "نەقشی خۆر" هەرگیز نەکوژایەوە. ئەم زێڕانە بۆیە پیرۆزن چونکە توانیویانە لە ژێر خاکی کوردستاندا ٢٨ سەدەی تەواو خۆیان بشارنەوە، تا تەسلیمی هێزی داگیرکەر نەبن. ئەمانە گەواهیدەری ئەوەن کە "کولتوور" وەک "فیزیک" لەناو ناچێت. ئەگەر جەستەی کوردیشیان جینۆساید کردبێت، نەیانتوانیوە ئەو تیشکە لەناو ببەن کە لەم گوارانەدا بەستوویەتی.

３.  زامێک لە نێوان تیشک و نمایشدا

ئێستا، دوای ئەو هەموو ئازارە، ئەم گوارانە لە لەندەنن. کاتێک ئەکتەرێکی جیهانی لەسەر فەرشی سوور و لە ژێر تیشکی فلۆریستان و کامێرای مۆدێلەکاندا ئەم "چاوی خواوەند"ە لە گوێ دەکات، زامەکە بۆ من قووڵتر دەبێتەوە. ئەو نازانێت ئەوەی لە گوێی کردووە، نەک هەر زێڕێکی گرانبەها نییە، بەڵکوو پارچەیەک لە "ڕۆحی نیشتمانێکە" کە هێشتا بۆ ئازادی دەجەنگێت.

چەندە غەریبە؛ ئەو چاوەی کە دەبوو لە "سەقز" و لە ناو حەوشەی قەڵای زێویەدا پاسەوانی لە مێژووی ئێمە بکات، ئێستا بووەتە ئامرازێک بۆ "پۆز" لێدان و نمایش. ئەمە لوتکەی چەوسانەوەی کولتوورییە؛ کە پیرۆزییەکانی تۆ بکەنە نمایش بۆ ئەوانی تر، بێ ئەوەی ناوی تۆ و زامی تۆ و ڕابردووی تۆ بزانن.

٤. خۆر هەرگیز ئاوا نابێت

بەڵام لە کۆتاییدا، ئەم گوارانە پەیامێکی تریان پێیە. ئەوان دەڵێن: "ئێمە ماوینەتەوە". هەروەک چۆن خۆر هەموو بەیانییەک لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە سەر دەردێنێت و تیشک دەخاتە سەر داربەڕووەکان، ئەم پارچە زێڕانەش بە هەموو جیهان دەڵێن کە خاوەنە ڕەسەنەکەیان، واتە کورد، هێشتا زیندووە.

ئەگەرچی ئێستا تەنیا ٤٤ پارچەیان لە ناوخۆدا ماوە و ئەوانی تر لە مۆزەخانەکانی غەریبیدان، بەڵام "نەقشی خۆر" لەسەر ئاڵاکەمان، لە ناو چاوی دایکەکانمان و لە ناو نزای ئێزیدییەکانماندا هەیە. ئەوان دەتوانن زێڕەکە بەرن، بەڵام ناتوانن "ڕووناکی"یەکە بدزن. زێویە تەنیا قەڵایەک نییە، بەڵکوو ئیمانێکی بڕانەوەیە بەوەی کە ڕووناکی لە کۆتاییدا بەسەر تاریکیدا سەردەکەوێت.

فەلسەفەی غەریبی لە نیشتماندا

هەروەک ئاماژەم پێدا ئێستاکە  تەنیا ٤٤ پارچە لەو گەنجینە گەورەیە لە ئێران ماوەتەوە، کە زۆربەشیان لە تارانن نەک لە سەقز. ئەمە ئەو زامەیە کە من باسی دەکەم: "غەریبیی لەناو ماڵی خۆتدا". قەڵای زێویە ئێستا وەک پیرەمێردێکی ماندوو، تەنیا و ڕووتەڵ، لەو بەرزاییە ڕاوەستاوە و تەماشای ئەو جادەیە دەکات کە ڕۆژێک گەنجینەکانی پێدا تێپەڕین و چیتر نەگەڕانەوە.

ئێمە وەک مرۆڤی ئەمڕۆ، تەنیا پارچە زێڕمان لە دەست نەداوە، بەڵکوو "گێڕانەوەی مێژوویی" خۆمانمان لە دەست داوە. کاتێک جیهان سەیری ئەو گوارانە دەکات، ناوی "مێد"، "ئاشوور" یان "پێرشیا" دەبیستێت، بەڵام کەس باس لەو دەستە ڕەنگینانە ناکات کە لە دڵی کوردستاندا ئەو نەخشانەیان کێشا.

کۆتایی
زێویە وانەیەکی فەلسەفیمان فێردەکات: نەتەوەیەک کە ئاگای لە ژێر خاکی خۆی نەبێت، سەر خاکی دەبێتە مەیدانی نمایش بۆ بێگانە. ئەو گوارانەی لە گوێی زەندایادا بوون، بۆ ئەو تەنیا مۆدێل بوون، بەڵام بۆ ئێمە دڵۆپە خوێنێکی مێژوویی بوون کە لە جەستەی نیشتمان تکاون. زێویە برینێکە کە تەنیا بە گەڕانەوەی "مانا" ساڕێژ دەبێت، نەک بە گەڕانەوەی زێڕ؛ چونکە زێڕ دەکرێت، بەڵام ناسنامە... هەرگیز.

 

سپینۆزا و گەڕانەوە بۆ کانیاوی زاگرۆس: کاتێک "ئەخلاق" دەبێتە دەنگی کپکراوی میزۆپۆتامیا

 

سپینۆزا و گەڕانەوە بۆ کانیاوی زاگرۆس: کاتێک "ئەخلاق" دەبێتە دەنگی کپکراوی میزۆپۆتامیا

زۆر کەس وا دەزانن باروخ سپینۆزا لە سەدەی حەڤدەیەمدا تەنها ڕێچکەیەکی نوێی لە فەلسەفەی ڕۆژئاوادا داهێنا، بەڵام ئەگەر بە چاوێکی "ئیشراقی" و مێژوویی سەیری کتێبی «ئەخلاق» بکەین، دەبینین سپینۆزا هیچ شتێکی نەکردووە جگە لە دووبارە داڕشتنەوەی ئەو فەلسەفە دێرینەی کە بۆ هەزاران ساڵ لە بناری چیاکانی زاگرۆس و دەشتەکانی میزۆپۆتامیادا، لە ناو دڵی ئایینە کوردییەکان و فەرهەنگی ناوچەکەدا هەناسەی داوە.

فەلسەفەی بیابان بەرامبەر فەلسەفەی چیا

ئێمە چەندین سەدەیە لە ناو "فەلسەفەیەکی هاوردەکراوی بیابان"دا سەرگەردانین؛ فەلسەفەیەک کە لەسەر بنەمای "دوالیزم" یان دوو جەمسەریی (خودا بەرامبەر مرۆڤ، ئاسمان بەرامبەر زەوی، خێر بەرامبەر شەڕ) بونیاد نراوە. لەم دیدگایەدا خودا وەک حاکمێکی توندوتیژ و دابڕاو لە سروشت وێنا دەکرێت کە لە دەرەوەی گەردوون دانیشتووە و حوکم دەدات.

بەڵام ئەوەی سپینۆزا لە ئەوروپا وەک "کوفر" و "شێتایەتی" ناسێنرا، لە ڕاستیدا هەمان ئەو "یەکێتیی بوون"ە بوو کە لە ئایینی ئێزدی، یارسان و فەلسەفەی ئیشراقدا هەبووە. لای سپینۆزا، خودا و گەردوون یەکن  ئەمە ڕێک کۆپی ئەو دیدگایەیە کە دەڵێت: خودا لە ناو هەموو گەردیلەیەکدایە، لە ناو ڕەنگی گوڵ، لە ناو تیشکی خۆر و لە ناو دڵی مرۆڤدایە. لای ئێزدییەکان، خێر و شەڕ دوو هێزی دژبەیەک نین، بەڵکو خودا سەرچاوەی هەموو شتێکە و ئەوەی ئێمە پێی دەڵێین "شەڕ"، تەنها پلەیەکی ناتەواوی عەقڵە بۆ تێگەیشتن لە گشتگیریی بوون.

سپینۆزا: وەرگێڕی فەلسەفەیەک کە لێمان دزراوە

ئەو کاتەی سپینۆزا دەڵێت "خودا یانی دەسەڵاتی سروشت"، ئەو خەریکە بە زمانی مۆدێرن وێنەی "تاوسی مەلەک" یان "سوڵتان سەهاک" دەکێشێتەوە. ئەو خواوەندەی کە لە ئایینە کوردییەکاندا هەیە، خودایەکی "ئامادە" و "حازر"ە، نەک خودایەکی "دوور و غائیب".

تراژیدیای ئێمەی مرۆڤی ئەم ناوچەیە لێرەدایە: ئێمە بە دوای خوادا لە ناو دەقە هاوردەکراوەکانی بیاباندا دەگەڕێین، لە کاتێکدا هەزاران ساڵە "خوا" لە ناو شارستانییەتی زاگرۆسدا وەک "ڕووناکی" (ئیشراق) پێناسە کراوە. سپینۆزا تێگەیشت کە هیچ شتێک لە دەرەوەی خودا نییە، کەچی ئێمە لە ژێر کاریگەریی فەلسەفەی بیاباندا، خۆمان لە خودا و خودا لە خۆمان جیا دەکەینەوە، بۆیە نە خۆمان دەدۆزینەوە و نە خوداش.

ئەخلاق وەک شادی، نەک وەک سزا

لە فەلسەفەی بیاباندا، ئەخلاق یانی "ترس لە سزا"، بەڵام سپینۆزا وەک میراتگرێکی ڕاستەقینەی ئایینە سروشتییەکانی میزۆپۆتامیا، ئەخلاق بۆ "شادی" دەگەڕێنێتەوە. لای ئەو، گەیشتن بە خودا یانی گەیشتن بە عەقڵ و ناسینی ئەو یەکێتییەی کە لە نێوان هەموو بوونەوەراندا هەیە. ئەمە هەمان ئەو "ئاشتییە جیهانییە"یە کە لە سروتە ئایینییە کۆنەکانی میزۆپۆتامیادا بۆ سروشت و مرۆڤایەتی دەخوازرا.

دەرەنجام

کتێبی «ئەخلاق»ی سپینۆزا، لە ڕاستیدا گەڕانەوەی ڕۆحی زاگرۆسە بۆ ناو جەستەی وشک و بێگیانی ڕۆژئاوا. ئەوەی سپینۆزا نووسیویەتی، ڕەگی لەو فەلسەفە قووڵەدایە کە پێی وایە ژن و پیاو، تاریکی و ڕووناکی، مرۆڤ و سروشت، هەموویان پارچەیەک لە یەک تابلۆن.

کاتیەتی لەوە تێبگەین کە ئێمە پێویستمان بە فەلسەفەی هاوردەکراو نییە بۆ ناسینی خودا؛ تەنها پێویستە ئەو تۆز و خۆڵەی "بیابان" لەسەر عەقڵمان بمالین و بگەڕێینەوە بۆ ئەو ڕووناکییە ئیشراقییەی کە هەزاران ساڵ پێش سپینۆزا، لە چیاکانی ئێمەوە بەرەو هەموو جیهان تیشکی دەدایەوە. ئێمە خودامان لێ ون نەبووە، ئێمە "خۆمان" و "مێژووی فیکری خۆمان" لێ ون بووە.

سایه‌روشنِ جوهرِ واحد: از خدای اسپینوزا تا خردِ مکتومِ ایزدی و یارسان

 

سایه‌روشنِ جوهرِ واحد: از خدای اسپینوزا تا خردِ مکتومِ ایزدی و یارسان

در تالارهای پرپیچ‌وخم تاریخ اندیشه، گاه تقارن‌هایی رخ می‌دهد که فراتر از تصادف، نشان از یک حقیقتِ ازلی دارند. امروز، بسیاری از جویندگانِ دانایی در ایران، با اشتیاق و اعجاب به بازخوانی فلسفه «باروخ اسپینوزا» روی آورده‌اند؛ فیلسوفی که در قرن هفدهم، با تهوری بی‌نظیر، دوگانه «خالق و مخلوق» را در هم شکست و از «خدا-طبیعت» سخن گفت. اما جای اندوه است که این وجدِ فلسفی، با نوعی نسیانِ تاریخی و گسستِ فرهنگی همراه شده است؛ چرا که آنچه اسپینوزا در قالب براهین هندسی و منطق مدرن به غرب عرضه کرد، قرن‌ها پیش از او، در قلب کوهستان‌های زاگرس و در عمق جانِ آیین‌های کهن ایزدی و یارسان، نه به عنوان یک نظریه، که به عنوان یک «سبک زیستن» جریان داشته است.

طبیعت به مثابه محراب

فلسفه اسپینوزا بر پایه «وحدت وجود» استوار است؛ جایی که خدا نه پادشاهی بر تخت نشسته در خارج از جهان، بلکه همان جوهر واحدی است که تمام کثرات عالم، تجلیات او هستند. این دقیقاً همان نبضی است که در بطن آیین ایزدی و یارسان می‌تپد. در این جهان‌بینی‌های طبیعت‌محور، آب، باد، خاک و آتش، عناصر بی‌جان نیستند، بلکه ساحت‌های قدسیِ حضورِ حقیقت‌اند. اسپینوزا معتقد بود برای شناخت خدا باید قوانین طبیعت را شناخت؛ و پیروان این آیین‌های کهن، سده‌ها پیش از او، تقدس را نه در پسِ آسمان ها، که در قامت یک درخت، در تلالو یک چشمه و در چرخه بی‌پایان فصول یافته بودند.

فراروی از ثنویت: مکمل‌بودنِ نور و ظلمت

شاید جسورانه‌ترین بخش این قرابت، نگاه به مسئله «خیر و شر» باشد. در الهیات کلاسیک، جهان صحنه نبرد دو قطب آشتی‌ناپذیر است. اما اسپینوزا خیر و شر را مفاهیمی نسبی می‌دانست که از نگاه محدود انسان برمی‌خیزند، در حالی که در ساحتِ جوهر مطلق، همه‌چیز بخشی از ضرورتِ الهی است.

این نگاهِ «غیردوالیستی» (غیردوگانه)، هسته مرکزی جهان‌بینی ایزدی را تشکیل می‌دهد. جایی که خیر و شر، یا نور و تاریکی، نه به مثابه دو دشمن، بلکه به عنوان دو بالِ یک حقیقت و دو روی یک سکه نگریسته می‌شوند. تکریم «ملک طاووس» در آیین ایزدی، نه آنگونه که جاهلان پنداشته‌اند، «شیطان‌پرستی»، بلکه یک درک عمیق فلسفی از وحدتِ اضداد است؛ فهم این نکته که در نظامِ هستی، هیچ نیرویی خارج از اراده و ذاتِ واحد نیست و حتی آنچه «تاریکی» می‌نامیم، بخشی از ضرورتِ توازنِ کائنات است.

تراژدیِ نسیان و بقا

بسیار تکان‌دهنده است که این فلسفه غنی، با وجود تحمل سده‌ها انکار، تکفیر و ژنوسایدهای پی‌درپی، همچنان در فرهنگ شفاهی، سروده‌ها (کلام‌ها) و آیین‌های این مردمانِ نجیب محفوظ مانده است. با این حال، دریغِ بزرگ آنجاست که این گنجینه‌ی بومی در متون درسی، آکادمیک و رسمی ما غایب است. فرزندان این آب و خاک، اسپینوزا را از دریچه ترجمه‌های غربی می‌شناسند، اما از همسایه‌ی یارسانی یا ایزدی خود، که حاملانِ زنده و اصیلِ همین خردِ «وحدت وجودی» هستند، بی‌خبرند.

فرجام سخن

بازگشت به اسپینوزا برای ما ایرانیان، نباید صرفاً یک گشت‌وگذار روشنفکرانه در فلسفه غرب باشد؛ بلکه باید آینه‌ای باشد برای بازشناختنِ خویشتن. آیین‌های ایزدی و یارسان، فسیل‌هایی از گذشته نیستند، بلکه آزمایشگاه‌های زنده‌ی فلسفه‌ای هستند که در آن، انسان، خدا و طبیعت در پیوندی اندام‌وار به سر می‌برند. زمان آن فرا رسیده است که به جای تعجب از آرای فیلسوفان هلندی، به تماشایِ حقیقتی بنشینیم که در اشعارِ «کلام» و در نگاهِ پرسشگرِ پیرانِ این آیین‌ها، قرن‌هاست که از گزندِ باد و باران و شمشیر، جان سالم به در برده است. ما برای فهمِ جهان مدرن، بیش از هر چیز به بازخوانیِ ریشه‌هایِ سربریده‌ی خویش نیازمندیم