کورد و جوو: لە هاوبەشییە مێژووییەکانەوە بەرەو هاوپەیمانی ستراتیژیی

 

کورد و جوو: لە هاوبەشییە مێژووییەکانەوە بەرەو هاوپەیمانییەکی ستراتیژیی

 پێویست

پێشەکی: ڕەهەندی شارستانی و مێژوویی

کورد و جوو، وەک دوو کۆنترین گەلی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، خاوەنی مێژوویەکی دەوڵەمەندن کە لە نێو جەرگەی شارستانییەتە دێرینەکانی میزۆپۆتامیا و شامدا ڕەگیان داکوتاوە. کوردستان لە گوتاری مێژووییدا هەمیشە وەک "لانکەی شارستانییەت" ناسراوە؛ ئەو جوگرافیایەی کە نەک تەنیا شوێنی نیشتەجێبوون، بەڵکو مەڵبەندی سەرەکیی فرەچەشنیی ئایینی و فەلسەفی بووە. لە زەردەشتی و ئێزدی و یارسانەوە تا مانی و مەسیحی و یەهوودی، ئەم خاکە شاهیدی پێکەوەژیانێکی ئۆرگانیک بووە کە تێیدا مرۆڤدۆستی و قبووڵکردنی "ئەوی دیکە" بنەمایەکی ئەخلاقیی باڵا بووە.

پێگەی ئایین و دەرئەنجامە سیاسییەکانی

هاتنی ئایینی ئیسلام بۆ ناوچەکە، وەرچەرخانێکی مێژوویی گەورە بوو. گەلی کورد بە سروشتی خۆی کە گەلێکی کراوە و ئاشتیخواز بووە، پێشوازی لە بنەما مرۆییەکانی ئەم ئایینە کرد. بەڵام لە ڕوانگەیەکی فەلسەفی و سیاسییەوە، دەبینین کە ئەم گۆڕانکارییە لەلایەن نوخبەیەکی ئایینییەوە قۆسترایەوە بۆ بەرژەوەندیی خەلافەت و دەسەڵاتە نەتەوەییە سەردەستەکانی وەک عەرەب، فارس و تورک. لێرەدا ئایین لە ئامرازێکی ڕوحییەوە گۆڕدرا بۆ ئامرازێکی "هەژموونی سیاسی".

بۆ ماوەی چەندین سەدە، هەندێک لە ناوەندە ئایینییەکان بەناوی پیرۆزییەوە، هەوڵی کەمکردنەوەی شکۆی تاکی کوردیان داوە و فیکری نەتەوەییان وەک دژایەتی ئایین وێنا کردووە. تەنانەت تا دوێنێش، زانست و خوێندنی مۆدێرن لە ژێر ناوی "خوێندنی شەیتانی" قەدەغە دەکرا، تەنیا بۆ ئەوەی گەلی کورد لە پرۆسەی هوشیاریی سیاسی و مێژوویی داببڕێت و بە پاشکۆیی بمێنێتەوە.

دووفاقی لە سیاسەتی ناوچەیی و پرسی ئیسرائیل

ئەمڕۆ گوتاری سیاسیی هەندێک لە پارتە ئیسلامییەکان لە کوردستان، لە جیاتی ئەوەی لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی نیشتمانی بێت، لەسەر بنەمای ئەجێندای وڵاتانی ناوچەکە داڕێژراوە. ئەوان دژایەتی گەلی ئیسرائیل دەکەن، لە کاتێکدا زۆربەی دەوڵەتانی عەرەبی و ئیسلامی خۆیان پەیوەندیی دیپلۆماسی و ئابووریی ڕاستەوخۆیان لەگەڵ ئیسرائیل هەیە. ئەمە "پارادۆکسێکی سیاسییە"؛ چۆن دەبێت پەیوەندیی کورد و جوو بە "حەرام" یان "خیانەت" بناسرێت، لە کاتێکدا کورد و جوو مێژوویەکی دوورودرێژی پێکەوەژیانی ئاشتییانەیان هەیە؟

پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە جووەکانی کوردستان نەک هەر بەشێکی دانەبڕاوی ئەم خاکە بوون، بەڵکو ڕۆڵێکی کارایان لە گەشەپێدانی ئابووری و کلتووریی کوردستاندا هەبووە. ئەزموونی مێژوویی سەلماندوویەتی کە کورد زیاتر لە لایەن "دراوسێ موسڵمانەکانییەوە" ڕووبەڕووی جینۆساید و چەوسانەوە بووەتەوە، نەک گەلی جوو.

نموونەی پێکەوەژیان و ئیرادەی سیاسی

کوردستان هەمیشە پەناگەیەکی ئارام بووە بۆ کەمینەکان. لە سەردەمی کۆماری کوردستان لە مەهاباد و ئێستاش لە ئەزموونی هەرێمی کوردستاندا، پاراستنی مافی کەمینە ئایینییەکان (مەسیحی، ئێزدی، کاکەیی و هیتر) بەشێک بووە لە ناسنامەی سیاسیی کورد. ئەمە پێمان دەڵێت کە کورد خاوەنی کولتوورێکی "فرەخوازیی" (Pluralism) پێشەکەوتووە کە دەتوانێت ببێتە بنەمایەک بۆ پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی.

بەرەو ستراتیژییەکی نوێ: کورد و ئیسرائیل

لە ڕوانگەیەکی ریالیزمی سیاسییەوە (Political Realism)، گەلی کورد پێویستی بە دووبارە پێناسەکردنەوەی هاوپەیمانییەکانی هەیە. گەلی جوو توانییان لە ڕێگەی ئیرادە و ڕێکخستن و زانستەوە، قەوارەی سیاسیی خۆیان بچەسپێنن. کورد، کە لەسەر خاکی باوباپیرانی خۆی دەژی، لە ڕووی مێژووییەوە پێگەیەکی بەهێزتری هەیە بۆ سەربەخۆیی، تەنیا پێویستی بە "یەکگرتوویی نەتەوەیی" و "دوورکەوتنەوە لە پاشکۆیی ئایدۆلۆژی" هەیە.

پەرەپێدانی پەیوەندی لەگەڵ ئیسرائیل و کوردانی جوو، تەنیا بژاردەیەک نییە، بەڵکو "پێویستییەکی ستراتیژییە". ئەم پەیوەندییە دەتوانێت لە بوارەکانی تەکنەلۆژیا، ئاسایش، ئابووری و دیپلۆماسیی نێودەوڵەتیدا هاوکارێکی گەورە بێت بۆ گەیشتن بە مافە ڕەواکانی گەلی کورد. کاتی ئەوە هاتووە کورد بێ گوێدانە هەڕەشەی دەوروبەر و فەتوا چەواشەکارەکان، بەرژەوەندییە باڵاکانی خۆی بخاتە سەرووی هەموو شتێکەوە.

دەرەنجام

کۆتاییهێنان بە چەوسانەوەی چەند سەدەیەی کورد لەلایەن داگیرکەرانی ناوچەکەوە، پێویستی بە گۆڕانکاریی جەوهەری لە تێڕوانینی سیاسیماندا هەیە. مێژووی هاوبەشی کورد و جوو و دوژمنە هاوبەشەکانیان، دەرفەتێکی زێڕینن بۆ دروستکردنی هاوپەیمانییەک کە ئاشتی و سەقامگیری بۆ هەردوو گەل و ناوچەکە بەدی بهێنێت.

خوێندنەوەیەک بۆ دۆزی کورد لەژێر ڕۆشنایی فەلسەفەی پۆل ژاکۆ

 

ئیرادە لە نێوان زانست و ڕزگاری نیشتمانیدا: خوێندنەوەیەک بۆ دۆزی کورد

 لەژێر ڕۆشنایی فەلسەفەی پۆل ژاکۆ

پێشەکی

هێزی ئیرادە تەنها چەمکێکی ئەخلاقی یان دەروونی نییە، بەڵکو بزوێنەری سەرەکی مێژووی مرۆڤایەتی و گۆڕانکارییە سیاسییەکانە. پۆل ژاکۆ، پزیشک و زانای ناسراوی فەرەنسی، لە کتێبی "هێزی ئیرادە"دا، ئیرادە وەک توانایەکی مێشک بۆ کۆنترۆڵکردنی ئارەزووەکان و ئاڕاستەکردنیان بەرەو ئامانجێکی باڵا پێناسە دەکات. کاتێک ئەم تیۆرییە دەخەینە سەر بارودۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتی کوردستانی مەزن، دەبینین کە "ئیرادەی نەتەوەیی" تاقیکردنەوەیەکی گەورەی ئەو پرەنسیپانەیە کە ژاکۆ باسیان دەکات.

یەکەم: ئیرادە وەک "نەزم و ڕێکخستن" (میتۆدی ژاکۆ)

پۆل ژاکۆ پێی وایە ئیرادە "ویستنێکی تەمەڵانە" نییە، بەڵکو "کردارێکی ڕێکخراوە". ئەو دەڵێت مرۆڤی خاوەن ئیرادە ئەو کەسەیە کە دەتوانێت مێشکی خۆی لە پەرتەوازەیی بپارێزێت.

لە چوارچێوەی کوردستانی مەزندا، ئیرادە بۆ سەربەخۆیی تەنها بە هاوارکردن و دروشم بەدی نایەت. بەپێی دیدگای ژاکۆ، دەبێت ئەم ئیرادەیە ببێتە "نەزمێکی نەتەوەیی". واتە کورد کاتێک دەگاتە سەربەخۆیی کە ئیرادەی خۆی لە ئارەزوویەکی کاتییەوە بگۆڕێت بۆ پلانێکی زانستی و سیاسی و کۆمەڵایەتی ڕێکخراو. یەکگرتوویی گوتاری سیاسی لە هەر چوار پارچەی کوردستان، ڕەنگدانەوەی ئەو "نەزمە دەروونییە"یە کە ژاکۆ باسی دەکات.

دووەم: زاڵبوون بەسەر کۆسپە دەروونییەکاندا

ژاکۆ ئاماژە بەوە دەکات کە گەورەترین دوژمنی ئیرادە "هەستکردن بە کەمی" و "دۆڕانی ناوەکی"یە. نەتەوەیەک کە بۆ چەندین سەدە لەژێر داگیرکاریدا بووبێت، ڕەنگە تووشی "شکستی ئیرادە" بێت.

کوردستانی مەزن لە ئێستادا پێویستی بەو "هۆشیارییە ئیرادەییەیە" کە ژاکۆ باسی دەکات؛ واتە ڕەتکردنەوەی ئەو مێژووەی کە داگیرکەران ویستوویانە بەسەر کوردا بسەپێنن وەک نەتەوەیەکی بێ دەوڵەت. سەربەخۆیی پێش ئەوەی لەسەر زەوی بێت، دەبێت وەک ئیرادەیەکی پۆڵایین لە مێشک و دەروونی تاکی کورددا دروست ببێت.

سێیەم: پەیوەندی نێوان ئیرادە و ئازادی

پۆل ژاکۆ دەڵێت: "ئازادی بەرهەمی ئیرادەیە". هیچ گەلێک بەبێ ئیرادەیەکی سەربەخۆ ناگاتە ئازادی. کوردستانی مەزن، وەک یەکەیەکی جوگرافی و مێژوویی، لە ڕێگەی ئیرادەی خۆڕاگرییەوە (وەک شۆڕشە یەک لە دوای یەکەکانی کوردستان) سەلماندوویەتی کە هێشتا زیندووە.

بەڵام بەپێی تێڕوانینی ژاکۆ، ئیرادە پێویستی بە "پشوو درێژی" هەیە. سەربەخۆیی کوردستان پرۆسەیەکی درێژخایەنە و پێویستی بە ئیرادەیەک هەیە کە بەهۆی بارودۆخی نێودەوڵەتی یان گۆڕانکارییە کاتییەکان سارد نەبێتەوە.

چوارەم: ئیرادەی بەکۆمەڵ و یەکێتی نەتەوەیی

لە فەلسەفەی پۆل ژاکۆدا، ئیرادە تەنها پەیوەست نییە بە تاکەوە، بەڵکو پەیوەستە بە کۆی سیستەمی دەماری مرۆڤەوە. ئەگەر نەتەوەیەک وەک یەک جەستە سەیری بکەین، دەبێت هەموو پارچەکان (هەر چوار پارچەی کوردستان) لەژێر یەک "ئیرادەی ناوەندی"دا کار بکەن.

کێشەی ئێستای کوردستانی مەزن لە پەرتەوازەیی ئیرادە سیاسییەکاندا دەردەکەوێت. ژاکۆ پێمان دەڵێت: "ئیرادەی لاواز ئەوەیە کە ناتوانێت بڕیارێکی کۆتایی بدات". بۆ گەیشتن بە سەربەخۆیی، پێویستە ئیرادەی سیاسی کورد لە بازنەی بەرژەوەندی حزبی و ناوچەیی بچێتە دەرەوە بۆ ناو بازنەی "ئیرادەی نەتەوەیی" کە ئامانجەکەی سەربەخۆییە.

ئەنجامگیری

هێزی ئیرادە، وەک ئەوەی پۆل ژاکۆ وێنای دەکات، کلیلی گۆڕینی مەحاڵە بۆ مومکین. بۆ گەلی کورد لە کوردستانی مەزن، ئیرادە تەنها وشەیەک نییە، بەڵکو ستراتیژییەکی مانەوەیە. سەربەخۆیی کوردستان پێویستی بە "ئیرادەیەکی زانستی" هەیە؛ ئیرادەیەک کە مێژوو بە وردی بخوێنێتەوە، هێزی ناوەکی خۆی بناسێت، و بەسەر نائومێدیدا زاڵ بێت.

هەروەک ژاکۆ دەڵێت: "مرۆڤ ئەوەیە کە خۆی دەیەوێت بێت"، گەلی کوردیش دەبێت ئەو ئیرادەیەی هەبێت کە خۆی وەک نەتەوەیەکی سەربەخۆ و خاوەن شکۆ لە نەخشەی جیهاندا بچەسپێنێت. سەربەخۆیی لە مێشکەوە دەست پێ دەکات و بە ئیرادە دەگاتە سەر زەوی.

خوێندنەوەیەکی نوێ بۆ دوا وتەکانی پێشەوا قازی محەممەد

 

فەلسەفەی ڕزگاری و مانیفێستی مانەوە؛ خوێندنەوەیەکی نوێ بۆ دوا وتەکانی پێشەوا

پێشەکی: مەرگ وەک سەرکەوتنێکی بوونناسی

لە دوا ساتەکانی ژیاندا، کاتێک مرۆڤ لە بەرزایی سێدارەوە سەیری مێژوو دەکات، پەیامەکەی لە ڕووداوێکی کاتییەوە دەبێتە حەقیقەتێکی هەمیشەیی. پێشەوا قازی محەممەد مەرگی خۆی نەک وەک شکست، بەڵکو وەک "کۆتاییەکی سەرکەوتووانە" دەبینێت؛ چونکە مەرگ لە پێناو بەهایەکی باڵادا (نیشتمان)، دەبێتە هۆی نەمریی فکر.

١. یەکێتیی ستراتیژی و ناسنامەی بەکۆمەڵ

پێشەوا جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە گەورەترین هەڕەشە بۆ سەر نەتەوە، "پەرتەوازەیی ناوخۆیی"یە. ئەگەر ئەمڕۆ لە ژیاندا بووایە، دەیگوت: «سەروەریی سیاسی بەبێ یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی بەدی نایەت.» ئەو هۆشداریمان دەداتێ کە دوژمن هەمیشە لە درزی جیاوازییەکانمانەوە دێتە ژوورێ. "فرۆشتنی خۆت بە دوژمن" تەنیا خیانەتێکی فیزیکی نییە، بەڵکو تەسلیمبوونی ئیرادەیە. لە بارودۆخی ئێستادا، ئەم ئامۆژگارییە واتە: تێپەڕاندنی بەرژەوەندییە حیزبی و خێڵەکییەکان بۆ چوارچێوەی "بەرژەوەندیی نیشتمانیی باڵا".

٢. دیالێکتیکی نێوان زانست و ڕزگاری (مەعریفە وەک چەک)

یەکێک لە خاڵە هەرە ئەکادیمی و فەلسەفییەکانی فکری پێشەوا، گرێدانی "سەربەخۆیی"یە بە "خوێندن". ئەو دەڵێت: «چەکی بکوژی دوژمن، مەعریفەیە.» لە جیهانی ئەمڕۆدا، ئەمە بەو مانایە دێت کە کورد نابێت تەنیا لە مەیدانی جەنگدا بەهێز بێت، بەڵکو دەبێت لە مەیدانی تەکنەلۆژیا، دیپلۆماسی و زانستدا پێشەنگ بێت. ڕزگاریی ڕاستەقینە لە ڕێگەی "ڕزگاریی فکری"یەوە دەست پێ دەکات. نەتەوەیەک کە نەخوێندەوار بێت، ئاسانتر دەخرێتە داوی پڕوپاگەندەی دوژمنەوە.

٣. ئەخلاقیاتی سەرکردایەتی و پرسی "حەسادەت"

پێشەوا ئاماژە بە دەردێکی کۆمەڵایەتیی قووڵ دەکات: "حەسادەت و چاوپۆشی نەکردن لە سەرکەوتنی یەکتر." ئەو نیشتمان وەک "ماڵێک" وێنا دەکات. لە ڕوانگەیەکی فەلسەفییەوە، ئەو داوای "دابەشکردنی ئەرکەکان" دەکات نەک "ململانێ لەسەر پۆستەکان". ئامۆژگارییەکەی بۆ ئەمڕۆ ئەوەیە: ڕێگری لە کەسانی لێهاتوو مەکەن؛ ڕێز لە پسپۆڕی بگرن و ڕێگە بدەن هەر کەسە و لە بواری خۆیدا خزمەت بکات، نەک بەهۆی کێبڕکێی ناتەندروستەوە ژینگەی کارکردن ژەهراوی بکەن.

٤. ناسیۆنالیزمی متمانەبەخۆ (تێپەڕاندنی گرێی ناتەواوی)

پێشەوا دەڵێت کورد لە هیچ نەتەوەیەکی تر کەمتر نییە. ئەمە بانگەوازێکە بۆ "باوەڕبەخۆبوون". ئەو پێی وایە کێشەی کورد نەبوونی "غیرەت و پیاوەتی" نییە، بەڵکو نەبوونی "ڕێکخستن و متمانە"یە. ئەگەر ئێستا لێرە بووایە، دەیگوت: «مەبنە پاشکۆی ئەجێندای بیانی؛ ئێوە خاوەنی مێژوو و توانایەکی بێسنوورن، تەنیا پێویستتان بەوەیە وەک یەک جەستە کار بکەن.»

________________________________________

ئەگەر پێشەوا ئەمڕۆ لە ژیاندا بووایە، پەیامی بۆ نەوەی نوێ چی دەبوو؟

بە لەبەرچاوگرتنی وسیەتە مێژووییەکەی پێشەوا و گونجاندنی لەگەڵ سەردەمی گلۆبالیزاسیۆن، پێشەوا بەم زمانە ئامۆژگاری ئێمەی دەکرد:

بونیادنانی دامەزراوە (Institutionalization): «ڕۆڵەکانم، متمانە بە بەڵێنی زارەکیی داگیرکەران مەکەن. ئەوان تەنیا کاتێک ڕێزتان دەگرن کە خاوەنی هێزێکی دامەزراوەیی و ئابوورییەکی سەربەخۆ بن. مێژوو فێری کردین کە قورئان و سوێندی دوژمن، تەنیا تەڵەیەک بووە بۆ سڕینەوەی ناسنامەتان.»

یەکێتیی گوتاری سیاسی: «ڕێگە مەدەن جیاوازیی دیالێکت و ناوچەگەری ببێتە هۆی پارچەپارچەبوونی جەستەی نەتەوە. کوردستان یەک یەکەیە، هەر بێڕێزییەک بە پارچەیەک، سووکایەتییە بە هەموو نەتەوە.»

پەرەپێدانی فەرهەنگی و فیکری: «منداڵەکانتان بە زانستی سەردەم پڕچەک بکەن. جیهانی سبەینێ جیهانی داتا و تەکنەلۆژیایە. نەتەوەیەک کە خۆی مێژووی خۆی نەنووسێتەوە، دوژمن بۆی دەنووسێتەوە.»

پاکی و دەستپاکی (Ethics): «خیانەت تەنیا هاوکاریی سەربازیی دوژمن نییە؛ گەندەڵی، دزینی سامانی گشتی و نەمانی متمانە لە نێوان هاووڵاتی و دەسەڵات، گەورەترین خیانەتە کە نەتەوە لەناو دەبات.»

سەروەریی یاسا: «وەک چۆن لە کۆماردا هەوڵمان دا، ئێستاش دەبێ یاسا لە سەرووی هەمووانەوە بێت. هیچ کەس و خێڵێک نابێت لە یاسا گەورەتر بێت.»

کۆتایی:

پەیامی پێشەوا لە سێدارەوە، پەیامێکی تەمەنی کورت نەبوو، بەڵکو نەخشەڕێگایەکی ئەبەدییە. ئەو دەڵێت مەرگی من "سەرکەوتنە" چونکە دەبێتە هەوێنی بێداریی نەتەوەیەک. ئامۆژگاریی کۆتایی ئەو بۆ ئەمڕۆ ئەوەیە: «ئازادی بە دیاری نادرێت، بەڵکو بە یەکگرتوویی، زانست و خۆڕاگری بەدەست دێت.»

مێژووی سڕینەوەی "بوونی کورد": لە "سووری کافر"ەوە بۆ جینۆسایدی پیرۆز

 

مێژووی سڕینەوەی "بوونی کورد": لە "سووری کافر"ەوە بۆ جینۆسایدی پیرۆز

 

پێشەکی: نامۆبوونی ئۆنتۆلۆژی؛

بیرەوەرییەکانی قۆناغی منداڵیم، لەبری ئەوەی کایەیەک بن بۆ گەشەی خود، لە بنەڕەتدا بە بونیادێکی زمانیی توندوتیژ و پڕ لە سڕینەوە گەمارۆ دراون؛ دەستەواژەی "سووری کافر" تەنها گوزارشتێکی سادە نەبوو، بەڵکو گۆڕینی سیفەتە بایۆلۆژییەکانم (قژی زەرد و چاوی شین) بوو بۆ "نیشانەیەکی ئۆنتۆلۆژی" بۆ جیاکاری. لێرەدا، جەستە دەبێتە مەیدانی ململانێیەکی ئایدۆلۆژی؛ کاتێک فینۆتیپی (Phenotype) تاکەکەس دەبێتە بەڵگەیەک بۆ دەرکردنی لە بازنەی "ئێمەی پیرۆز" و نیشتەجێکردنی لە کایەی "ئەوانی مەهدوورودەم".

ئەم وووشەیەی سووری کافر تەنها ئەزموونێکی کاتیی منداڵانە بوو لە و کاتەدا ،بەڵام رەنگدانەوە و دەرکەوتەی ئەو  توندوتیژانەی "ناستی گشتی کۆمەڵگەیەکی نیشان دەدا  کە لە سەردەمێک لە مێژوودا روویاندابوو، هەروەها ئەم ووشەیە مێژوویەکی درێژی لەگەڵ جەنگ و سڕینەوەی جیاوازییەکاندا هەبووە. ئەم وێنەێە لە مێشکدا، میراتێکی تراومایتیکی (Traumatic Heritage) باوانە کە لە فۆرمێکی ئایینیی ڕادیکاڵدا خۆی چەسپاندووە؛ ئایدیۆلۆژیایەک کە "جیاوازی" وەک "کوفری بوونگەرایی" پێناسە دەکات و هەر ڕەنگ و شێوەیەک کە لەگەڵ "ستانداردە دەسەڵاتدارەکە"دا نەیەتەوە، وەک هەڕەشەیەک دەیناسێنێت و هەروەها ، هەوڵێک بووە بۆ جینوسایدی نیژادی گەلی کورد.

بە گەڕانەوە بۆ فەلسەفەی ئیمانوێل لێڤیناس، "ڕوخساری ئەویتر" (The Face of the Other) دەبێت یەکەمین بانگەوازی ئەخلاقی بێت بۆ بەرپرسیارێتی و پاراستنی ژیان؛ بەڵام لە چوارچێوەی ئەم مێژووە خوێناوییەدا، ڕوخساری مرۆڤی کورد لەبری ئەوەی ببێتە هۆکارێک بۆ تێگەیشتن و پێکەوەژیان، گۆڕدرا بۆ "نیشانەیەکی ناسیۆنالیستی و دینی" بۆ پاکتاوکردن و سڕینەوەی فیزیکی و مەعنەوی. لێرەدا، ناسنامە پێش ئەوەی هەڵبژاردەیەک بێت، دەبێتە قەدەرێکی تراژیدی کە لە ڕەنگی چاو و قژەوە دەست پێ دەکات و تا قووڵایی مێژوو درێژ دەبێتەوە.

١. داگیرکاریی میتافیزیکی: لە شمشێرەوە بۆ سڕینەوەی ناسنامە

دوای هەرەسی ئیمپراتۆریەتی ساسانی، کورد تەنها خاکی داگیر نەکرا، بەڵکو "ڕۆحی" کەوتە بەر شاڵاوی داگیرکاری. پرۆسەی موسڵمانکردنی کورد بە زەبری شمشێر و سەپاندنی "سەرانە" (جزیە)، یەکەمین هەنگاوی تێکشکاندنی شکۆی مرۆڤی کورد بوو. لێرەدا ئایین نەبووە پەیامێکی ڕزگاریبەخش، بەڵکو بوو بە ئامرازێک بۆ "دەستەمۆکردنی سیاسی".

فریدریک نیچە دەڵێت: "هەر شوێنێک ئایین تێیدا باڵادەست بێت، ئەوا مرۆڤەکان بە شێوەیەک پەروەردە دەکرێن کە گوێڕایەڵ بن و لە هێزی خۆیان بترسن." کورد لەم قۆناغەدا ناچار کرا "خود"ی خۆی وەک گوناهبار ببینێت و بۆ گەیشتن بە بەهەشت، دەبێت ببێتە پاشکۆی فەرهەنگێکی بێگانە.

٢. بەکرێگرتنی تورک و ئەندازیاریی دیمۆگرافی

بۆ تەواوکردنی پرۆسەی سڕینەوەی کورد، خەلافەتە ئیسلامییەکان پەنایان بۆ هۆزە تورکە سەلجوقییەکان برد. ئەمە ستراتیژێکی "ئەپارتاید"ی پێشوەختە بوو؛ هێنانی تورکەکان بۆ ناوچە بەپیتەکانی کوردستان و دەرکردنی کورد بۆ شاخەکان، تەنها گۆڕینی جوگرافیا نەبوو، بەڵکو هەوڵێک بوو بۆ "کوشتنی ئابووریی" نەتەوەیەک. بە ناوی ئایینەوە، زەوی و زاری کورد وەک "غەنیمە" درا بەوانەی کە زمان و ڕەنگیان لە ناوەندی دەسەڵات نزیکتر بوو.

٣. فەلسەفەی ڕەگەزپەرستیی جەستەیی: "سووری کافر"

ئەو تێڕوانینەی کە مرۆڤە قژسوور و چاوشینەکان بە "کافر" دەزانێت، ڕەگێکی لە هەندێک دەق و تەفسیرە توندڕەوەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا هەیە. لە ڕوانگەی میشێل فوکۆوە، دەسەڵات تەنها حوکمی بیروباوەڕ ناکات، بەڵکو حوکمی "جەستە"ش دەکات (Biopolitics). کاتێک خەلیفە یان سوڵتانێک فەرمانی کوشتنی "کوردە باڵابەرزەکان" یان قژ زەرد و چاوشینەکان دەدات، ئەو دەیەوێت "جوانی و هێزی جەستەیی" ئەو نەتەوەیە تێکبشکێنێت تا تەنها مرۆڤی لاواز و بێئیرادە بمێننەوە. ئەمە جۆرێکە لە "یوجینیک" (Eugenics) یان پاکتاوی ڕەگەزی کە بەرگی پیرۆزی پۆشیوە.

٤. گەمارۆی مەعریفی:

یەکێک لە تاوانە گەورەکان دژ بە کورد، ڕێگری لێکردنی بوو لە خوێندنی زانستە عەقڵانییەکان لە زانکۆ و مەدرەسە دێرینەکاندا و لە سەردەمی نوێدا. داگیرکەران دەیانزانی کە "زانین هێزە" (فرانسیس بیکن). بە سنووردارکردنی ژیریی کورد لە ناو بازنەی "نەقڵ" و دوورخستنەوەی لە "عەقڵ"، ویستیان کورد بکەنە میلەتێکی "قەدەرگەرای مردووپەرست" کە چاوەڕێی ڕزگاری لە ئاسمان بکات، لە کاتێکدا ئەوان زەوییەکەیان لێ دەدزین.

٥. جینۆسایدی بەردەوام: لە دێرسیمەوە بۆ شەنگال

مێژووی نوێی کورد درێژکراوەی هەمان عەقڵییەتە بەڵام بە ئامرازی مۆدێرن:

دێرسیم: قڕکردنی کورد بە ناوی "شارستانییەت و دەوڵەتی نەتەوە".

قاڕنە: کوشتارێک کە تێیدا جەستەی کورد کرا بە قوربانیی ئایدیۆلۆژیایەکی ئایینیی توندڕەو.

هەڵەبجە و ئەنفال: لوتکەی بەکارهێنانی "دەقی ئایینی" (سوورەتی ئەنفال) بۆ شەرعییەت دان بە پاکتاوی ڕەگەزی.

شەنگال: نوێترین وەشان (Version)ی ئەو فیکرە بوو کە ١٤٠٠ ساڵە دەڵێت: "کورد یان دەبێت کۆیلە بێت یان بکوژرێت".

٦. بەراوردکاری و ڕێگەی ڕزگاری: ئەزموونی گەلان

کورد تەنها نەتەوە نییە کە ڕووبەڕووی ئەم دۆزەخە بووەتەوە. گەلانی وەک جوولەکەکان و ڕواندا ئەزموونی هاوشێوەیان هەبووە:

جوولەکەکان: دوای هۆلۆکۆست، لە ڕێگەی "زانست، یەکگرتوویی و لۆبیی نێودەوڵەتی"یەوە توانییان بوونی خۆیان بسەلمێننەوە. وەک هانا ئارێنت دەڵێت: "کەس مافی نییە گوێڕایەڵ بێت"؛ ئەوان یاخی بوون لەو چارەنووسەی بۆیان نووسرابوو.

ڕواندا: دوای جینۆسایدی ١٩٩٤، توانییان لە ڕێگەی "دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و پەروەردەی نوێ"وە ڕق و کینە بگۆڕن بۆ ئاوەدانی.

دەرئەنجام: بەرەو "مانەوەی بوونگەرایی"

ئێمە لەگەڵ مرۆڤگەلێکدا دەژین کە زۆرجار بەهای مرۆیییان لەژێر پێی پیرۆزییە درۆینەکاندا ناوە. بۆ ئەوەی کورد لەم بازنە داخراوەی جینۆساید ڕزگاری بێت، پێویستی بە "شۆڕشێکی فیکری" هەیە. ئێمە دەبێت لە "قوربانییبوونی ئەبەدی" دەرچین و ببینە "بکەری مێژوویی".

وەک چۆن ژان پۆل سارتەر دەڵێت: "مرۆڤ هیچ نییە جگە لەوەی کە خۆی لە خۆی دروستی دەکات". کاتی ئەوە هاتووە کورد خۆی لە نوێوە پێناسە بکاتەوە؛ نەک بەو شێوەیەی کە داگیرکەر لە ڕێگەی ئایین و شمشێرەوە پێناسەی کردووە، بەڵکو وەک نەتەوەیەکی خاوەن شارستانییەت، زانست و ئیرادەی مانەوە.

سەرچاوەکان بۆ زانیاری و توژینەوەی زیاتر؛

کوردۆلۆژی: بەرهەمەکانی (مەلا مەحموودی بایەزیدی) و (شەرەفخانی بەدلیسی) بۆ تێگەیشتن لە مێژووی کۆن.

فەلسەفەی دەسەڵات: Michel Foucault - "Discipline and Punish" (بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی کۆنترۆڵکردنی جەستە. )

سۆسیۆلۆژیای ئایین: Max Weber - "The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism" (بۆ بەراوردکردنی چۆنیەتی کاریگەریی ئایین لەسەر پێشکەوتنی گەلان).

جینۆسایدناسی: Hannah Arendt - "Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil" (بۆ تێگەیشتن لەوەی چۆن مرۆڤە ئاساییەکان دەبنە بکوژ لە ژێر ناوی ئایدیۆلۆژیادا).

مێژووی نوێ: "کورد لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا" – توێژینەوەکانی (ئەکرەم دەمیرتاش) یان سەرچاوە ئەکادیمییەکانی زانکۆکانی ئەوروپا سەبارەت بە ئەنفال.

کورد لە نێوان دوو شەپۆلی کۆچی مێژووییدا

 

             1921 map from Japanese archives: Empire of Kurdistan and Kingdom of Baluchistan.

ناونیشان: جوگرافیای فشار و ململانێی مانەوە: کورد لە نێوان دوو شەپۆلی

 کۆچی مێژووییدا

پێشەکی: جەنگی مانەوە لە نێوان "تەختی شارستانی" و "شەپۆلی بیابان و چیا"

مێژووی مرۆڤایەتی تەنیا زنجیرەیەک لە ڕووداوی پچڕ پچڕ نییە، بەڵکو ململانێیەکی بەردەوامی نێوان دوو شێوازی ژیانە: "ژیانی جێگیری شارستانی" کە خاک دەکاتە مەنزڵ و داهێنان، و "تینویەتی کۆچەری" کە لە پەراوێزە سەختەکانەوە بەدوای تێربوونی برسێتی و هەژمووندا دەگەڕێت. ئیبن خەلدون، لە "موقەدیمە"کەیدا، ئەم هاوکێشەیەمان بۆ شی دەکاتەوە؛ ئەو پێی وایە گەلانی نیشتەجێ وەک گەلی کورد، کە خاوەنی خاکێکی بەپیت و شارستانییەتێکی دێرینن، بەهۆی ئارامی و جێگیرییەوە وردە وردە خاو دەبنەوە و بەرگرییە سروشتییەکەیان کز دەبێت. لە بەرامبەردا، ئەو گەلانەی لە ژینگەی وشک و سەختەوە دێن (وەک عەرەب لە بیابان و تورک لە دەشتاییە ساردەکانی مەنگۆلیا)، خاوەنی "دەمارگیرییەکی" هێندە بەهێزن کە وەک لافاو دەڕژێنە ناوەندە شارستانییەکانەوە.

ئەمڕۆ کە سەیری نەخشەی کوردستان دەکەین، دەبینین ئەو "یاسا خەلدونییە" هێشتا بە زیندوویی ماوەتەوە. کورد، وەک نەتەوەیەکی جێگیر، هەمیشە بووەتە قوربانیی ئەو "هێزەی لە پەراوێزەوە دێت". تورک و عەرەب، کە لە مێژوودا وەک "ئەویتر"ی داگیرکەر و گەڕۆک ناسراون، نەک تەنها خاک، بەڵکو شوناس و بوونی کوردیان کردووەتە ئامانج. ئەمڕۆش، هەرچی لە دەوروبەری کوردستان دەگوزەرێت—لە هێرشە سەربازییەکان، گۆڕینی دیمۆگرافیا و گەمارۆ ئابوورییەکان—هەمان درێژکراوەی ئەو "برسێتییە مێژووییە" و ئەو "دەمارگیرییە جەنگاوەرەیە" کە دەیەوێت ناوەندە دەوڵەمەندەکەی کورد داگیر بکات.

لەم تێکستەدا، هەوڵ دەدەین لە ڕێگەی گەڕانەوە بۆ ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی، " و ململانێی ئیمپراتۆریەتەکان، ئەو ڕاستییە بسەلمێنین کە ململانێی ئێمە لەگەڵ دراوسێکانمان تەنها کێشەیەکی سیاسیی کاتی نییە، بەڵکو پێکدادانێکی مێژوویی نێوان "خاوەن ماڵێکی جێگیر" و "میوانێکی چەکدارە" کە ڕێگەی گەڕانەوەی خۆی ون کردووە و دەیەوێت لەسەر حیسابی "ئەویتر" (کورد) بوونی خۆی بچەسپێنێت.

١. بنەچە و ژینگەی تورک و عەرەب لە ڕوانگەی "دیاریکردنی جوگرافی":

توێژینەوە زانستییەکان (بەتایبەت زانستی مرۆڤناسی و کەشناسی کۆن) دەری دەخەن کە ناوچەکانی ئاسیای ناوەڕاست (مەنگۆلیا و دەوروبەری) و بیابانی عەرەبی، لە ڕووی سەرچاوەی سروشتییەوە هەژار بوون. گەلانی تورک (Turkic peoples) کە لە بنەڕەتدا لە ناوچەی ئاڵتای بوون، بەهۆی گۆڕانی کەشوهەوا و وشکەساڵی لە سەدەکانی ٦ بۆ ١١ی زایینی، ناچار بوون بەرەو ڕۆژاوا کۆچ بکەن. هەمان شت بۆ هۆزە عەرەبەکان لە سەدەی ٧دا ڕاستە؛ وشکی بیابان و زیادبوونی دانیشتووان پاڵنەری سەرەکی بوون بۆ چوونە دەرەوە بەرەو "مانگی بەپیت" (کوردستان و میزۆپۆتامیا).

٢. کورد وەک پاسەوانی "لێواری شارستانییەت":

لە ڕووی مێژوویییەوە، نەتەوەی کورد (وەک میراتگری ماد و ساسانییەکان لە ڕووی کلتووری و جوگرافییەوە) لە ناوچەیەکی ستراتیژیدا نیشتەجێ بوون کە پێی دەوترێت "Buffer Zone" یان ناوچەی بەربەست. دیوارە مێژووییەکان (وەک دیواری دەربەند یان ئەو دیوارانەی لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ئێران هەبوون) بەڵگەن لەسەر هەوڵی دەوڵەتە جێگیرەکان بۆ ڕێگریکردن لە هێرشی هۆزە کۆچەرییەکانی ئاسیا.

٣. تیۆری "تەشتە هەویر" و ململانێی ئابووری:

لە زانستی سیاسەتدا  چەمکێک هەیە کە پێی دەوترێت "ململانێ لەسەر سەرچاوەکان". کوردستان بەهۆی ئاو، خاک و کەشوهەوای لەبارەوە، هەمیشە ئامانجی ئەو گەلانە بووە کە لە ژینگەیەکی سەختدا ژیاون. تورکە سەلجوقییەکان کاتێک هاتن، نەک تەنیا بۆ ئایین، بەڵکو بۆ دۆزینەوەی لەوەڕگا و خاکی بەپیت بوو. ئەم پێکدادانە لە نێوان "جوتیاری جێگیر" و "شوانکاری جەنگاوەر" هەمیشە بە زیانی جوتیارەکە (کورد) شکاوەتەوە، چونکە کۆچەرییەکان هەمیشە لە دۆخی ئامادەباشی جەنگیدا بوون.

٤. کارەساتی کەوتنی ساسانی و بیزەنس:

لە ڕووی زانستی مێژووییەوە، شەڕە درێژخایەنەکانی نێوان ئیمپراتۆریەتی ساسانی و بیزەنس (کە چەندین دەەی خایاند) هەردوو هێزەکەی تەواو کردبوو. ئەم "خاڵی لاوازییە" وایکرد کە عەرەبەکان لە باشوورەوە و دواتر تورکەکان لە ڕۆژهەڵاتەوە بە ئاسانی بێنە ناو قووڵایی خاکی کوردستان و ئەنادۆڵ. مێژوونووسان کۆکن لەسەر ئەوەی ئەگەر ئەو ململانێ نێوخۆییانە نەبوایە، نەخشەی دیمۆگرافی ناوچەکە بەم شێوەیەی ئێستا نەدەبوو.

٥. دەرەنجام:

زیانی کورد لەم هاوکێشەیەدا زیانێکی "ستراتیژی و نەتەوەیی" بووە. کورد وەک نەتەوەیەکی ڕەسەن و جێگیری ناوچەکە، بووەتە قوربانی دوو شەپۆلی گەورەی مرۆیی کە لە دوو ژینگەی جیاوازەوە (سەرمای باکوور و گەرمای باشوور) بەهۆی "برسێتی و ناچاریی ئابووری" هێرشیان هێناوە. ئەمە وایکردووە کورد لە جیاتی گەشەی شارستانی، بەردەوام لە دۆخی "بەرگری لە مانەوە"دا بێت.

تێبینیی هاوپێچ: ئەم نەخشە مێژووییەی ساڵی ١٩٢١ کە لە ئەرشیڤی دەوڵەتی ژاپۆن پارێزراوە، ئاماژەیەکی ڕاشکاوە بۆ بوونی "ئیمپراتۆریەتی کوردستان" و "شانشینی بەلوجستان"؛ ئەمە وەک بەڵگەیەکی دۆکیۆمێنتاری و جوگرافیی گرنگ بۆ دانپێدانانی نێودەوڵەتی بە قەوارەی سیاسی و نەتەوەیی کورد لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا هەژمار دەکرێت

لە نێوان تاشەبەردی زاگرۆس و لمی بیاباندا: گەشتێک بەناو سایکۆلۆژیای ناسنامە و ئایدیۆلۆژیادا

 

لە نێوان تاشەبەردی زاگرۆس و لمی بیاباندا: گەشتێک بەناو سایکۆلۆژیای

 ناسنامە و ئایدیۆلۆژیادا

من کاتێک بیرەوەرییەکانی سەردەمی منداڵیم لە گوندەکان و شارە کوردییەکان وەبیر دێتەوە، سیمای ئەو مەلایانەم دێتەوە پێش چاو کە وەک "مەل" لە شوێنە دوورەکانەوە دەهاتن؛ پەیامی ئەوان تەنها خوداناسی نەبوو، بەڵکو جەنگێکی ڕانەگەیەندراو بوو دژی هەموو ئەو شتانەی کە "چیایەتی" ئێمەی دەگەیاندە لوتکە: هەڵپەڕکێی تێکەڵاو، مۆسیقا، و ئەو شێوازە ژیانەی کە ژن و پیاوی وەک دوو تاوێر لە تەنیشت یەک ڕادەگرت. ئەمڕۆ کە سەیری ئەو گفتوگۆیانە دەکەم کە لە نێوان بانگخوازێک و هونەرمەندێکدا ڕوودەدەن، یان دەبینم چۆن هەندێک کەس بە شانازییەوە سووکایەتی بە نەورۆز، مێژوو و کاوە و یان خوداوەندێکی دێرینی وەک "شاماران" دەکەن و دەڵێن "ئێمە وازمان لەو شتانە هێناوە"، تێدەگەم کە ئێمە لەبەردەم پڕۆسەیەکی ترسناکی "بیابان-کردنی دەروون"داین.

سایکۆلۆژیای ژینگە: بۆچی بیابان توندوتیژە؟

لە ڕووی زانستییەوە، تیۆری "دیاریکردنی جوگرافی" (Geographic Determinism) پێمان دەڵێت کە ژینگە تەنها شوێنی نیشتەجێبوون نییە، بەڵکو ئەندازیاری بیرکردنەوەی مرۆڤە. بیابان لە ڕووی سایکۆلۆژییەوە شوێنی "کەمترین بژاردە"یە. لەوێدا یان ئاو هەیە یان تینوێتییە، یان سێبەرە یان گەرمایەکی تاقەت پروکێنە. ئەمە دەروونێکی "دووفاقە" (Dualistic) دروست دەکات کە تێیدا "ڕەنگەکان" ون دەبن و تەنها "ڕەهایی" دەمێنێتەوە. لێرەوەیە کە ئایدیۆلۆژیای بیابانی هەمیشە توند و بێ بەزەییە؛ چونکە لە بیاباندا "جیاوازی" یەکسانە بە "مردن".

بە پێچەوانەوە، ناوچە شاخاوییەکانی وەک زاگرۆس، شوێنی فرەجۆریی بایۆلۆژی و بینراون. لە هەر پێچێکی شاخدا مۆسیقایەکی نوێ، چەمێکی نوێ و دیمەنێکی جیاواز هەیە. ئەم ژینگەیە "دەروونێکی کراوە" (Open Mindset) بەرهەم دەهێنێت کە فێری ئەوە بووە "جیاوازی" قبوڵ بکات. بۆیە فەلسەفەی ژیان لە زاگرۆسدا لەسەر بنەمای "سەما و هێما" بنیات نراوە، نەک لەسەر "ترس و سزادان".

وەهمی مێژوویی و ڕاستییە شاردراوەکان

ئەو بانگخوازانەی ئەمڕۆ مۆسیقا حەرام دەکەن و مێژووی کورد دەسڕنەوە، وێنەیەکی ساختە لە ئیسلام نیشان دەدەن کە تەنانەت لە سەردەمی خەلیفە عەباسییەکانیشدا بوونی نەبووە. مێژوو پێمان دەڵێت کە کاتێک ئیسلام لە ناوکە بیابانییەکەی خۆی چووە دەرێ و تێکەڵی شارستانییەتە دەوڵەمەندەکان بوو، مۆسیقا بوو بە زانست. ئیبراهیمی کوڕی مەهدی (خەلیفەزادە) خۆی گۆرانیبێژ و عودژەن بووە. هارونە ڕەشید و مەئمون نەک هەر ڕێگرییان لە "کەنیزەکەکان" نەکردووە کە بە سەرڕووتی مۆسیقا بژەنن، بەڵکو مۆسیقا بەشێک بووە لە شکۆی دەسەڵاتیان.

ئەوەی جێی تێڕامانە، مۆدێلی "باڵاپۆشی"یە. لە بیاباندا، داپۆشینی سەر، سەرەرای کلتوری ناوچەکە کە بۆ پشگرتن لە تەپ و تۆزی بیابان گونجاو بووە ، هەروەها نیشانەی "ئازادی" بووە بۆ ئەوەی ژنی ئازاد لە کەنیزەک جیا بکرێتەوە (کە بۆیان نەبووە سەریان دابپۆشن). عومەری کوڕی خەتاب لە کەنیزەکێکی داوە چونکە سەری داپۆشیوە و خۆی وەک ژنی ئازاد نیشان داوە. کەواتە ئەوەی ئەمڕۆ وەک "ئەخلاقێکی ڕەها" دەفرۆشرێتەوە، تەنها دابونەریتێکی چینایەتی بیابانی بووە، نەک جەوهەری ئاین.

ئەزموونی ئەوروپا: لە تاریکییەوە بۆ ڕووناکایەتی

ئەگەر سەیری مێژووی ئەوروپا بکەین، دەبینین ئەوانیش قۆناغێکی هاوشێوەی ئێمەیان تێپەڕاند. لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، کەنیسە هەمان ڕۆڵی ئەم "مەلا بیابانییانە"ی ئێستای ئێمەی دەگێڕا؛ زانستیان ڕەتدەکردەوە، فەلسەفەیان بە کفر دەزانی و هونەریان تەنها لە خزمەت مەبەستە ئاینییەکاندا دەویست. بەڵام "ڕێنێسانس" (دووبارە لەدایکبوونەوە) کاتێک دەستی پێکرد کە مرۆڤی ئەوروپی گەڕایەوە بۆ مێژووی دێرینی خۆی (یۆنان و ڕۆمان) و گەڕایەوە بۆ باوەشی سروشت. ئەوان تێگەیشتن کە "عەقڵ" و "جوانی" دژ بە خودا نین. ئێمەش پێویستمان بە "ڕێنێسانسێکی زاگرۆسی" هەیە، بۆ ئەوەی ڕێگری بکەین لەوەی ناسنامە، جوانی، فرەرەنگی و ئەفسانەکانی وەک شاماران بکرێنە قوربانیی تێگەیشتنێکی بیابانیی تەسکی ١٤٠٠ ساڵ پێش ئێستا.

کۆتایی: مۆسیقا وەک بەرگری

کاتێک گۆرانیبێژێک لە بەرامبەر بانگخوازێکدا بەرگری لە هونەرەکەی دەکات، ئەو تەنها بەرگری لە "دەنگ" ناکات، بەڵکو بەرگری لە "ڕۆحی زاگرۆس" دەکات دژی وشکبوونی بیابان. ڕەتکردنەوەی مێژووی دێرین و سووکایەتیکردن بە نەورۆز و  شاماران، نیشانەی "نەخۆشییەکی دەروونی"یە کە تێیدا مرۆڤ شەرم لە ناسنامەی خۆی دەکات.

ئیسلام لەوپەڕی دەسەڵاتیدا، شوێنی "ئەلبیرونی" و "ئیبن حەزم" و "زەریاب" بووە؛ شوێنی قبوڵکردنی جوو و زەردەشتی و مانەوییەکان بووە. ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین "ئیسلامی مێژوویی" نییە، بەڵکو "وەهمێکی بیابانی"یە کە دەیەوێت هەموو ڕەنگەکانی ژیان بکوژێت. ئێمە وەک مرۆڤی شاخ، دەبێت بزانین کە خودا لە ناو دەنگی عود و لە ڕەنگی سروشت و لە سەمای هەڵپەڕکێدایە، نەک لەو گوتارە ژەهراوییانەی کە دەیانەوێت ژیان بکەنە گۆڕستانێکی بێدەنگ.

"شکاندنی کێلەکان و پاشەکشەی شارستانی: کاتێک مرۆڤ دەبێتە دوژمنی ڕەگی خۆی"

 

"شکاندنی کێلەکان و پاشەکشەی شارستانی: کاتێک مرۆڤ دەبێتە دوژمنی ڕەگی خۆی"

"بەجێ نایێ، دەبێ ڕوو کەینە سارا، حەقی ئادابی مەجنوونی لە شارا"

وەک مەحوی دەڵێ، هەندێک جار مرۆڤ لەبەردەم جەهل و تاریکیدا هەست بە خنکان دەکات و دەیەوێت پەنا بۆ چۆڵەوانی بەرێت. منیش ئەمڕۆ، کاتێک دەبینم دەستی ڕەش دەگاتە سەر پیرۆزترین سیمبولی نوێبوونەوەمان، دەپرسم: ئەو جیهانە جوانەی پێشەنگەکانمان خەونیان پێوە دەبینی لە کوێیە؟ ئەو شارەی بڕیار بوو ببێتە مەڵبەندی ڕۆشنگەری، چۆن ڕێگە دەدات بە جەهل کە تێیدا سەمای وێرانکاری بکات؟

شۆکی کلتوری و جەنگی دژ بە ڕەها

لە ڕووی فەلسەفییەوە، هێرشکردنە سەر گۆڕی شاعیرێک وەک "پیرەمێرد"، تەنیا هێرش نییە بۆ سەر بەردێکی تاشراو؛ بەڵکو هێرشە بۆ سەر "مێژووی زیندوو". پیرەمێرد تەنیا کەسایەتییەک نەبوو، ئەو "پردی پەڕینەوە" بوو لە نێوان ڕابردوویەکی پڕ لە مەینەت و داهاتوویەکی مۆدێرن. کاتێک لە دەسپێکی نەورۆزدا کێلی گۆڕەکەی دەشکێنرێت، ئەمە پەیامێکی سیمبولیکە: بکوژان دەیانەوێت "بەهار" و "نوێبوونەوە" بکوژن. شکاندنی کێلی ئەو لەو کاتەدا، هەوڵێکە بۆ سڕینەوەی ئەو ناسنامە نەتەوەیی و کلتورییەی کە پیرەمێرد بە گیان و بە چاپخانە و بە وشەکانی دووبارە ژیانی پێ بەخشییەوە.

شیکاری دەروونی و کۆمەڵناسی: بۆچی دژایەتی ڕەسەنایەتی؟

ئەو کەسانەی دەبنە دوژمنی کلتوری خۆیان، بەدەست جۆرێک لە "نامۆبوونی کلتوری" (Cultural Alienation) دەناڵێنن. لە کۆمەڵناسییدا، ئەمە کاتێک ڕوودەدات کە تاک هەست دەکات کلتورەکەی خۆی تێرکەری غەریزە ئایدۆلۆژییە توندڕەوەکانی نییە، بۆیە پەنا دەباتە بەر "خۆکوشتنی ناسنامەیی". ئەوان ڕقیان لە جوانییە، چونکە جوانی ئاوێنەیەکە و تێیدا جەهلی خۆیانی تێدا دەبیننەوە.

ئەم دیاردەیە لە دەروونناسییدا بە "مێشکە داگیرکراوەکان" ناو دەبرێت. کەسێک کە کێل دەشکێنێت، لە ڕاستیدا لە ناخەوە شکاوە. ئەو ناتوانێت شانازی بە مێژووەکەیەوە بکات، چونکە "ئەوی تر" (داگیرکەر یان ئایدۆلۆژیای هاوردە) فێری کردووە کە ڕەسەنایەتییەکەی خۆی بە نزم یان بە لادان ببینێت.

بەراوردکارییەکی مێژوویی: کاتێک مێژوو خۆی دووبارە دەکاتەوە

ئەم دۆخەی ئێمە تێیداین، یەکەمین وێستگەی جەهل نییە لە مێژوودا. زۆر کۆمەڵگە بەم "قۆناغە تاریکە"دا تێپەڕیون:

١. شۆڕشی کلتوری چین (١٩٦٦-١٩٧٦): لەو سەردەمەدا گروپە توندڕەوەکان (پاسەوانە سوورەکان) هێرشیان کردە سەر هەموو شوێنەوارە مێژووییەکان، گۆڕی زاناکانیان تێکدا و کتێبی فەیلەسوفەکانیان سووتاند بە ناوی "پێشکەوتن". ئەنجامەکەی تەنیا وێرانکاری و پاشەکشەی شارستانی بوو بۆ چەندین دەەیەک.

٢. تالیبانیزم و لەناوبردنی هونەر: کاتێک تالیبان "بوداکانی بامیان"یان تەقاندەوە، تەنیا پەیکەریان نەڕووخاند، بەڵکو ویستیان ڕابردوویەکی فرەڕەنگ بسڕنەوە بۆ ئەوەی جێگە بۆ یەک ڕەنگیی جەهل چۆڵ بکەن.

٣. ئەوروپای سەدەکانی ناوەڕاست: لە سەردەمە تاریکەکاندا، زۆرێک لە پەیکەر و بەرهەمە فیکرییەکان بە "گوناه" دادەنران و دەشکێنران. بەڵام تا ئەو کێلانە نەشکێنران، "ڕێنێسانس" و ڕاپەڕینی فیکری دروست نەبوو.

ئەنجام:

ئەوانەی دوێنێ کێلی پیرەمێردیان شکاند، دەزانن کە ئەو بە "نەورۆز"ەکەی و بە "ڕۆژنامە"کەی، هەڕەشە بوو بۆ سەر بیرکردنەوەی چەقبەستوویان. بەڵام پرسیارەکە لێرەدایە: ئایا ئێمە سەر هەڵبگرین و بڕۆین بۆ سارا؟

نەخێر. مانەوە لە شار و بەرگریکردن لە وشەکانی پیرەمێرد، گەورەترین وەڵامە. شکاندنی کێل نیشانەی لاوازیی لۆژیکی ئەوانەیە کە چەکیان تەنیا توندوتیژییە. پیرەمێرد لە ناو کێلەکەدا نییە، ئەو لە ناو سروودی نەورۆز و لە ناو هەموو ئەو مۆمانەدایە کە بۆ زانست و ئازادی دادەگیرسێن.

ئێمە لێرە دەمێنینەوە، بۆ ئەوەی نەوەکانی داهاتوو بزانن کە جەنگی ئێمە جەنگی "جوانی" بوو بەرامبەر "ناشرینی"، جەنگی "ڕۆشنایی" بوو بەرامبەر "تاریکی". کێلەکان چاک دەکرێنەوە، بەڵام شەرمەزاریی مێژوو بۆ ئەوانە دەمێنێتەوە کە نەیانتوانی بەرگەی گەورەیی شاعیرێکی مردوو بگرن.

"شایانی ئاماژەیە، هەوێنی ئەم تێڕامانە و سەرچاوەی ئیلهامی ئەم شیکارییە، بۆ دیدگا قووڵ و وردبینانەکانی دکتۆر قادر وریا دەگەڕێتەوە."