لە کۆچەرییەوە بۆ دەسەڵاتی داگیرکەر:
شیکارییەکی سایکۆ-فەلسەفی بۆ شوناسی تورک و کێشەی کورد
سەرەتا: دیدگایەکی فینۆمینۆلۆژی بۆ
هاتنی تورکەکان
لە ڕووی مێژوویی و سۆسیۆلۆژییەوە،
پەیوەندی نێوان کورد (وەک نەتەوەیەکی ڕەسەن و خاوەن خاک) و هۆزە تۆرانییەکان (وەک
کۆچەرییەکی بیانی) لەسەر بنەمای "پێویستی و بەردەستبوون" دەستی پێکرد.
لە سەرەتای هاتنیاندا بۆ ناوچە شاخاوییەکانی کوردستان، هۆزە تورکەکان وەک هێزێکی
کار و شوانکارە دەبینران. بەگ و میرە کوردەکان، بەهۆی ئەوەی خاوەنی زەوی و کشتوکاڵ
و سیستمێکی دەرەبەگایەتی جێگیر بوون، تورکە کۆچەرییەکانیان تەنیا وەک
"کرێکار" بۆ بەخێوکردنی مەڕ و ماڵات بەکار دەهێنا. لەم قۆناغەدا،
تورکەکان لە پێگەیەکی نزمدا بوون و هێشتا خاوەنی هیچ جۆرە ئایدیۆلۆژیایەکی سیاسی
یان دەسەڵاتخوازی نەبوون.
قۆناغی دووەم: ئایین و بەکارهێنانی
تورک دژی کورد
لەگەڵ هاتنی ئیسلام و
داگیرکارییەکانی عەرەب بۆ سەر خاکی کوردستان، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە
هاوکێشەکەدا ڕوویدا. کوردەکان، بەهۆی خەسڵەتە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانیانەوە، هەمیشە
گەلێکی سەرسەخت بوون و بە ئاسانی نەیاندەویست مل بۆ ئایدیۆلۆژیایەکی دەرەکی
(عەرەبی-ئیسلامی) دابنوێنن کە ناسنامەیان بسڕێتەوە. لێرەدا، خەلافەتی ئەمەوی و
دواتر عەباسییەکان (بە تایبەت لە سەردەمی موعتەسەمدا) درکیان بەوە کرد کە دەتوانن
لە "تینوێتی بۆ خوێن" و "دڕندەیی جەنگی" هۆزە تورکەکان سوود
وەرگرن. عەباسییەکان تورکەکانیان وەک "سوپایەکی بەکرێگیراو" بۆ
سەرکوتکردنی ڕاپەڕینە بەردەوامەکانی کورد بەکار هێنا. ئەمە خاڵی وەرچەرخان بوو کە
تورکی لە "کرێکارێکی سادە"وە گۆڕی بۆ "جەلادێکی سیاسی".
سایکۆلۆژیای وێرانکاری: لە
سەلجوقییەکانەوە بۆ مەغۆلەکان
هاتنی سەلجوقییەکان، تەیمورییەکان و
مەغۆلەکان (کە لە بنەچەدا یەک ڕەچەڵەکی تورک-مەغۆلییان هەبوو) قۆناغی جینۆسایدی
سپی و ڕەشی کوردان بوو. ئەم هۆزانە بەهۆی ئەوەی لە ژینگەیەکی بیابانی و سەختەوە
هاتبوون، خاوەنی سایکۆلۆژیایەکی "داگیرکەر و وێرانکەر" بوون. فەلسەفەی
مانەوەی ئەوان لەسەر سڕینەوەی ئەویتر بوو. ئەوان بە جۆرێک دڕندە بوون کە نەک تەنیا
کورد، بەڵکو هەموو شارستانیەتە ڕەسەنەکانی ناوچەکەیان تووشی شۆک کرد. ئەم دڕندەییە
لە مێژوودا وەک نیشانەیەکی "نەبوونی شارستانیەت" لە لای تورکەکان
دەبینرێت.
گرێی شوناس: "تورک" وەک
جنێو لە سەردەمی عوسمانیدا
تا سەرەتای سەدەی بیستەم، وشەی
"تورک" لای چینی دەسەڵاتداری عوسمانی وەک نزمترین پلەی مرۆیی سەیر
دەکرا. وەک لە سەرچاوە مێژووییەکانی ساڵی ١٩٠٢دا ئاماژەی پێکراوە، عوسمانییەکان
خۆیان بە "ئەفەندی" و "موسڵمان" دەزانی و وشەی تورکیان بۆ
کەسانی "گەمژە، نەفام، بیانی و دڕندە" بەکاردەهێنا. زاراوەی وەک
"ئیشک تورک" (تورکی کەر) یان "تورکی بێ-ئیدراک" لە ئەدەبیاتی
عوسمانیدا بەڵگەن لەسەر ئەوەی کە تەنانەت دەسەڵاتدارە عوسمانییەکانیش شەرمیان لەو
ڕەچەڵەکە دەکردەوە کە تەنیا مێژوویەکی تاڵانکاری و خوێنڕشتنی هەبوو.
فێڵی مێژوویی: مارک سایکس و
دروستکردنی "تورکیا"
یەکێک لە گەورەترین تراجیدیایەکانی
سەدەی بیستەم، دەستێوەردانی هێزە کۆڵۆنیاڵییەکانی وەک بەریتانیا و فەرەنسا بوو.
مارک سایکس، کە یەکێک بوو لە ئەندازیارانی دابەشکردنی کوردستان، لە یاداشتەکانیدا
(١٩٠٧) بە ڕاشکاوی گاڵتە بە شوناسی تورک دەکات. ئەو دەڵێت "تورک وەک ڕەگەزێکی
پەتی بوونی نییە" و تەنیا تێکەڵەیەکی ناسروشتییە.
بەڵام پرسیارە فەلسەفییەکە لێرەدایە:
بۆچی بەریتانیا و فەرەنسا "تورکیا"یان دروست کرد و
"ئەتاتورک"یان هێنایە سەر کار؟
وەڵامەکە لە سایکۆلۆژیای
"سڕینەوە"دایە. ئەوان دەیانویست نەتەوە ڕەسەنەکانی وەک کورد، ئەرمەن و
یۆنانی لە ناو ببەن. بۆ ئەم مەبەستەش، پێویستیان بە گروپێکی "بێ ناسنامە و
دڕندە" هەبوو کە ئامادەبن هەموو تاوانێک بکەن بۆ ئەوەی شوناسێکی ساختەیان بۆ
دروست بکرێت. دەوڵەتی تورکیای مۆدێرن لەسەر گۆڕی نەتەوە ڕەسەنەکان و بە
ئایدیۆلۆژیایەکی فاشیستی دروست کرا کە تێیدا "تورکبوون" لە
شەرمەزارییەوە گۆڕدرا بۆ ئامرازێکی کوشتار.
ئەنجامگیری
ئەو مێژووەی کە لە کرێکارییەوە دەست
پێدەکات و بە جینۆساید کۆتایی دێت، نیشاندەری سایکۆلۆژیایەکی "خۆپەرست و بێ
ڕەگ"ە. تورکەکان بەهۆی ئەوەی لە ناوچەکەدا بێگانە بوون، تەنیا ڕێگەیەک بۆ
مانەوەیان لە سڕینەوەی مێژووی ئەوانی تردا دەبینی. ئەو بەڵگەنامە مێژووییانەی کە
باس لە "قێزەونبوونی ناوی تورک" دەکەن، ڕاستییەکی فەلسەفی دەسەلمێنن: کە
شوناسی تورک نەک لەسەر بنەمای بەهای شارستانی، بەڵکو لەسەر بنەمای پێویستیی سیاسیی
هێزە داگیرکەرەکان و دڕندەیی هۆزە کۆچەرییەکان بونیاد نراوە، و کورد وەک قوربانیی
یەکەمی ئەم پڕۆژە ساختەیە ماوەتەوە.
