پێشنیازێک بۆ یەکێتیی نەتەوەیی لەژێر سێبەری ئاڵای دایکدا

پێشنیازێک بۆ یەکێتیی نەتەوەیی لەژێر سێبەری ئاڵای دایکدا

ئاڵا بۆ هەر نەتەوەیەک تەنها هێمایەکی سیاسی نییە، بەڵکو "ڕۆحی نیشتمان" و چوارچێوەی کۆکەرەوەی هەموو ئەو بەها کلتوری، مێژوویی و فەلسەفییانەیە کە نەتەوەیەک لەسەری ڕێککەوتووە. بۆ ئێمەی کورد، کە بەهۆی جوگرافیایەکی دابەشکراوەوە لەگەڵ کێشە یاسایی و سیاسییەکاندا دەست و پەنجە نەرم دەکەین، پێویستمان بە "ژێرییەکی دیزاین" هەیە کە بتوانێت هەم یەکپارچەیی نەتەوەیی بپارێزێت و هەم تایبەتمەندی هەر پارچەیەک وەک قەوارەیەکی یاسایی بناسێنێت.

پێشنیازەکەی من لێرەدا کورت دەبێتەوە لەم چەند خاڵەدا:

１. ئاڵای دایک (ئاڵای کوردستانی گەورە):

ئەو ئاڵایەی ئێستا لە باشووری کوردستان دەشکێتەوە (سێ ڕەنگی سوور، سپی، سەوز لەگەڵ خۆرە ٢١ تیشکییەکە)، وەک "ئاڵای دایک" و مەرجەعی نەتەوەیی بێ هیچ دەستکارییەک دەمێنێتەوە. ئەم ئاڵایە هەڵگری فەلسەفەیەکی قووڵی ئایینی و کلتورییە (بە تایبەت خۆرەکە کە هێمای ڕووناکی و ژیانەوەیە لە فەلسەفەی یەزدانی مێهریدا) و نابێت دەستکاری ناوکەکەی بکرێت.

２. هێما هەرێمییەکان (بۆ چارەسەری یاسایی):

بۆ ئەوەی هەر پارچەیەکی کوردستان خاوەن ناسنامەیەکی یاسایی بێت کە لە وڵاتانی داگیرکەردا کەمتر ڕووبەڕووی قەدەغەکردن ببێتەوە، پێشنیاز دەکەم لە گۆشەی سەرەوەی لای چەپ (لەسەر ڕەنگی سوور)، هێمایەکی ئەندازەیی سپی و زۆر سادە زیاد بکرێت کە تەنانەت منداڵێکی بچووکیش بتوانێت وێنەی بکێشێت:

• باکووری کوردستان: هێمای سێگۆشەیەکی سپی

(وەک ئاماژەیەک بۆ جوگرافیای چیا بەرزەکانی وەک ئاگری و سیپان، کە هێمای خۆڕاگری و بەرزیی ئەم پارچەیەن.)

• باشووری کوردستان: هێمای چوارگۆشەیەکی سپی

)  وەک گوزارشتێک لە قەڵا دێرینەکان و سەقامگیری و دامەزراوەیی، کە ئێستا ناوەندی بڕیاری سیاسیی نەتەوەکەیە.(

     . ڕۆژهەڵاتی کوردستان: هێمای ئەستێرەیەکی چوارپەڕی سپی 

✦

( وەک هێمای تیشکی زانست، شیعر و کلتوری دەوڵەمەندی ڕۆژهەڵات کە هەمیشە وەک ئەستێرەیەکی ڕێنیشاندەر بۆ پارچەکانی تر درەوشاوەتەوە.(

• ڕۆژئاوای کوردستان: هێمای دوو هێڵی ئاسۆیی سپی

) وەک گوزارشتێک لە دەشتە پڕ بەرەکەتەکانی جزیرە و کۆبانی، کە هێمای یەکسانی و پیت و فەلسەفەی ژیانە).

３. فەلسەفەی ئەم پێشنیازە:

ئەم پێشنیازە لەسەر بنەمای "یەکێتی لەناو فرەییدا" داڕێژراوە. دانانی هێماکان لەناو ڕەنگی سووردا، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ناسنامەی هەر پارچەیەک بە خوێن و قوربانییەکانی مێژووی خۆی نەخشێنراوە. کاتێک منداڵێک لە باکوور یان ڕۆژئاوا سەیری ئەم ئاڵایە دەکات، هەست دەکات ئەمە ئاڵای نەتەوەییەکەیەتی (ئاڵای دایک)، بەڵام ئەو هێمایە بچووکە هەستی شۆوناسی ناوخۆیی و یاسایی بۆ دروست دەکات.

لە کۆتاییدا، ئەمە تەنها پێشنیازێکە بۆ گفتوگۆ، بە ئامانجی ئەوەی ئاڵاکەمان لە دەستی قەدەغەکردن ڕزگار بکەین و بیکەینە زمانێکی جیهانی کە هەموو پارچەکان لەژێر یەک چەتری "ڕەنگین"دا کۆبکاتەوە، بەبێ ئەوەی دەستکاری لە قووڵایی فەلسەفی ئاڵای دایکدا بکەین.

ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی و فەرهەنگیی ناوی "ئالان": لە خوداوەندی هۆرییەوە تا شوناسی نەتەوەیی کورد

 

ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی و فەرهەنگیی ناوی "ئالان": لە خوداوەندی هۆرییەوە تا شوناسی نەتەوەیی کورد

پێشەکی
ناو تەنها ئامرازێک نییە بۆ ناسینەوە، بەڵکو کۆدێکی فەرهەنگی و مێژووییە کە بیرەوەری دەستەجەمعی نەتەوەیەک دەپارێزێت. ناوی "ئالان" یەکێکە لەو ناوانەی کە لە ناو کورداندا، بەتایبەت لە ناوچەکانی موکریان و ئەردەڵان و سۆران، جێگەی پەنجەی مێژوویەکی دێرینی پێوە دیارە. ئەم ناوە تەنها ناوێکی سادە نییە، بەڵکو گەشتێکی پێنج هەزار ساڵەیە لە ناو جەرگەی شارستانییەتەکانی زاگرۆسەوە تا دەگاتە سەردەمی مۆدێرن.

١. ڕەگی ئەفسانەیی: خوداوەند "ئالانی" لە شارستانییەتی هۆریدا

بەپێی سەرچاوە مێژووییەکانی تایبەت بە شارستانییەتی "هۆری" (Hurrians) کە بە یەکێک لە ڕەگ و ڕیشە سەرەکییەکانی گەلی کورد دادەنرێن، "ئالانی" (Allani) یان "ئالانیت" ناوی خوداوەندێکی شکۆداری ژێرزەوی بووە.

لە میتۆلۆژیای هۆریدا، ئالانی بە "خانمی تەختی پادشایەتی" و "شاژنی جیهانی مردووان" ناسراوە. ئەو پارێزەری ڕەگ و ڕیشەی ژیان و ڕەوانەکان بووە لە چیاکانی زاگرۆسدا. جێگەی سەرنجە کە ئەم ناوە لە بنەڕەتدا "مێینە" بووە و پیرۆزییەکی ئایینی هەبووە. مانەوەی ئەم ناوە دوای پێنج هەزار ساڵ و گۆڕانی بۆ ناوێکی نێرینە (یان هاوبەش)، نیشانەی زیندوێتیی فەرهەنگی و تێکەڵبوونی پیرۆزییە دێرینەکانە لەگەڵ شوناسی نوێی کوردیدا.

٢. ڕەهەندی جوگرافی: ناوچەی ئالان لە سەردەشت و پشدەر

ناوی ئالان تەنها لە مێژوودا نەماوەتەوە، بەڵکو بووە بە بەشێک لە جوگرافیای کوردستان. ناوچەی "ئالان" لە شارستانی سەردەشت لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، یەکێکە لە ناوچە هەرە دێرینەکان.

• پاشایەتی ئالان: لە گێڕانەوە مێژووییە خۆجێییەکاندا باس لەوە دەکرێت کە لەم ناوچەیەدا (سەردەشت و پشدەر و دەوروبەری) میرنشین یان پاشایەتییەک هەبووە کە بە "ئالانیان" ناسراون. ئەمە دەریدەخات کە "ئالان" ناوی عەشیرەت یان پێکهاتەیەکی سیاسی بەهێز بووە لە ناوچەکەدا.
• ئالانیای باکوور: بوونی ناوی "ئالانیا" لە باکووری کوردستان و تورکیای ئێستا، هەرچەندە لە ڕووی مێژووی سەردەمەوە ڕەنگە بۆ سەردەمی سەلجوقییەکان بگەڕێندرێتەوە، بەڵام زۆرێک لە لێکۆڵەران پێیان وایە ڕەگی ئەم ناوە زۆر کۆنترە و پەیوەندی بە کۆچ و نیشتەجێبوونی هۆزە ئارییەکان و "ئالانەکان"ەوە هەیە.

٣. ئالانەکان (Alans) وەک پێکهاتەیەکی مێژوویی

لە ڕووی ئەکادیمییەوە، "ئالانەکان" (Alani) گروپێکی گەورەی هۆزە زاگرۆسیەکان (Sarmatians) بوون کە لە مێژووی کۆندا لە ناوچەکانی قەفقاز و باکووری ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان ژیاون. ئەوان بە سوارچاکی و جەنگاوەری ناسراو بوون. زۆرێک لە مێژوونووسان پێیان وایە ناوی "ئالان" کورتکراوەی وشەی "ئاریان"ە. ئەم پەیوەندییە نەتەوەییە وای کردووە کە ناوەکە لە زاکیرەی نەتەوەکانی زاگرۆسدا وەک هێمایەک بۆ ڕەسەنایەتی بمێنێتەوە.

٤. ئالان لە ئاستی جیهانیدا

سەیرە کە ناوی "ئالان" لە وڵاتانی وەک ئەڵمانیا، ئەمریکا، سکۆتلەندا و فەرەنسا (Alain/Alan) ناوێکی زۆر باوە. لەو وڵاتانەدا ڕەگی ناوەکە بۆ زمانی سێڵتی (Celtic) دەگەڕێتەوە کە بە مانای "بەردی بچووک" یان "قۆز" دێت. بەڵام هاوشێوەیی دەنگ و فۆنیمەکانی ئەم ناوە لە نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا، ئاماژەیەکە بۆ یەکبوونی ڕەگی زمانە هیندۆ-ئەوروپییەکان و ئەو گەشتە مێژووییەی کە مرۆڤایەتی لە زاگرۆزەوە بەرەو ئەوروپا کردوویەتی.

٥. کۆدی مانەوە و بێداری نەتەوەیی

وەک لە تێکستە فەرهەنگییەکاندا هاتووە، "ئالان" تەنها ناوێکی سادە نییە، بەڵکو کۆدێکی پێنج هەزار ساڵەی پێشینانە. پاراستنی ئەم ناوە لە لایەن کوردانەوە، سەرەڕای هەوڵە چڕەکانی داگیرکەران بۆ سەپاندنی ناوی بێگانە و سڕینەوەی شوناسی کوردی، گەورەترین بەڵگەیە لەسەر بێداریی نەتەوەیی.

کاتێک خێزانێکی کورد ناوی ڕۆڵەکەی دەنێت "ئالان"، بەبێ ئەوەی ڕەنگە خۆشی بزانێت، بانگی ١٢ هەزار ساڵ یادەوەری زاگرۆس دەکات. ئەمە جۆرێکە لە بەرگریی فەرهەنگی؛ گەڕانەوەیە بۆ سەر تەختی کەیایەتی و ڕەتکردنەوەی ئەو ئەفسانە دەستکردانەی کە دەیانەوێت کورد لە ڕەگی خۆی داببڕن.

ئەنجامگیری
ناوی ئالان، لە خوداوەندی "ئالانی" هۆرییەوە دەست پێدەکات، بە ناوچەی "ئالان"ی سەردەشتدا تێدەپەڕێت و دەبێتە ناسنامەی نەوەی نوێی کورد. ئەم ناوە گەواهی ئەوە دەدات کە شارستانییەتی کورد لە ناو مێشک و خوێندا زیندووە. ئالان تەنها ناو نییە، بەڵکو دەنگی مێژووە کە دەڵێت: "ئێمە لێرەین، لە ڕەگی زەوییەوە هاتووین و بەرەو لوتکەی ئەستێرەکان دەڕۆین."

---

سەرچاوە پێشنیارکراوەکان بۆ لێکۆڵینەوەی زیاتر:

1.    Gwendolyn Leick, "Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology". (بۆ زانیاری لەسەر خوداوەند ئالانی).

2.    ئیحسان نووری پاشا، "ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی نەتەوەی کورد".

3.    مێژووی ئەردەڵان و موکریان (سەبارەت بە جوگرافیای ناوچەی ئالان).

4.    لێکۆڵینەوەکانی شوێنەواری لە ناوچەی سەردەشت و پشدەر.

 

گەنج و ئاسۆکانی داهاتوو: لە تەنگژەوە بۆ تێپەڕین و خوڵقاندنی دەرفەت

گەنج و ئاسۆکانی داهاتوو: لە تەنگژەوە بۆ تێپەڕین و خوڵقاندنی دەرفەت

پێشەکی

جیهانی ئەڕۆ بەیەکجار گۆڕانی بەسەردا هاتووە. گەنجانی ساڵی ٢٠٢٦ لەبەردەم وەرچەرخانێکی مێژووییدا وەستاون کە تێیدا چەمکی "سەقامگیری" مانا کۆنەکەی لەدەستداوە و جێگەی خۆی بۆ "خۆگونجاندن" چۆڵ کردووە. بۆ گەنجی کورد، کە لە ناوچەیەکی پڕ لە ئاڵۆزی جیۆپۆلیتیک و ئابووریدا دەژی، تێگەیشتن لەم گۆڕانکارییانە و پاراستنی ئومێد نەک تەنها بژاردە، بەڵکو پێویستییەکی ستراتیژییە بۆ مانەوە و سەرکەوتن.

１. فەلسەفەی گۆڕان: پەندێک لە "کێ پەنیری منی جوڵاند؟"

وەک چۆن لە چیرۆکی بەناوبانگی (Who Moved My Cheese?) فێر دەبین، ژیان لەسەر یەک شێوە نامێنێتەوە. ئەوانەی سەرکەوتوو دەبن، ئەو کەسانە نین کە لەسەر پاشماوەی دەرفەتە کۆنەکان شیوەن دەکەن، بەڵکو ئەوانەن کە ئازایەتی ئەوەیان هەیە بەدوای "پەنیرە نوێیەکە"دا بگەڕێن. بۆ گەنجی کورد، ڕەنگە ڕێگە نەریتییەکانی وەک "دامەزراندنی میری" یان "کارە کلاسیکییەکان" چیتر ئەو پەنیرە نەبن کە داهاتوویان مسۆگەر بکات. گۆڕانی جیهان بەرەو ژیریی دەستکرد (AI)، ئاسایشی سایبەری و وزە نوێبووەوەکان، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە دەبێت ڕێگەی نوێ بدۆزرێتەوە.

 

２. تەکنەلۆژیا: کۆتاییهێنان بە سنوورە جوگرافییەکان

یەکێک لە خاڵە هەرە گەشەکان ئەوەیە کە چیتر سەرکەوتن بەند نییە بە شوێنی لەدایکبوونەوە. ئەمڕۆ گەنجێکی دانیشتووی هەڵەبجە،مەهاباد، ئامێد و قامیشلو یان دهۆک وکرماشان، لە ڕێگەی خولە ئۆنلاینەکان و کارکردنی دوورەدەست (Remote Work)، دەتوانێت هەمان ئەو دەرفەتانەی هەبێت کە گەنجێکی ئەوروپی هەیەتی. لێهاتوویی تەکنیکی، فێربوونی زمان و شارەزایی لە جیهانی دیجیتاڵیدا، ئەو چەکانەن کە نائومێدی دەشکێنن.

  . 3بەراوردکارییەک: ئەزموونی کۆریای باشوور (موعجیزەی ڕووباری هان)

بۆ ئەوەی تێبگەین کە چۆن گەنج دەتوانێت داهاتوو بگۆڕێت، دەبێت سەیری کۆریای باشوور بکەین. لە دوای جەنگی ناوخۆی ساڵانی پەنجاکان، کۆریا وڵاتێکی وێرانبوو، هەژار و بێ سەرچاوەی سروشتی بوو (بگرە بارودۆخیان لە ئێستای کوردستان زۆر خراپتر بوو). بەڵام گەنجانی ئەو وڵاتە نائومێد نەبوون؛ ئەوان وەبەرهێنانیان لە "سەرمایەی مرۆیی"دا کرد.

• پەروەردە و خۆماڵیکردن: گەنجی کۆری لە جیاتی کۆچکردن، هەوڵی دا تەکنەلۆژیای جیهانی فێر ببێت و لە ناوخۆدا دایبهێنێتەوە.
• کۆڵنەدان: ئەوان دروشمی "درەنگ گەیشتن باشترە لە هەرگیز نەگەیشتن"یان کردە پەیڕەو. ئەمڕۆ کۆریا یەکێکە لە زلهێزە ئابوورییەکانی جیهان، تەنها لەبەر ئەوەی نەوەیەک هەبوو کە پێی وابوو "داهاتوو بۆ ئەو کەسانەیە کە ڕێگە نوێیەکان دەدۆزنەوە."

 

4.  نەخشەڕێگای گەنجی کورد بۆ داهاتوو

بۆ ئەوەی گەنجی کورد لە هیچ بارودۆخێکدا نائومێد نەبێت، دەبێت ئەم سێ بنەمایە پەیڕەو بکات:

• بنیاتنانی ژیریی گەشەکردن (Growth Mindset): تێگەیشتن لەوەی کە شکست تەنها وێستگەیەکە بۆ فێربوون، نەک کۆتایی ڕێگەکە.
• فێربوونی بەردەوام: لە جیهانی ئەمڕۆدا، بڕوانامەیەک بۆ هەموو تەمەن بەس نییە. پێویستە گەنج "فێرخوازێکی هەتاهەتایی" بێت.
• گۆڕینی هەڕەشە بۆ دەرفەت: ئەگەر لە کوردستان کێشەی کارەبا یان ئابووری هەیە، ئەمە دەرفەتە بۆ گەنجی داهێنەر تا چارەسەری تەکنیکی (وەک وزەی خۆر یان بازرگانی ئەلیکترۆنی) بدۆزێتەوە.

ئەنجام
داهاتوو لێڵ نییە، بەڵکو تەنها جیاوازە لە ڕابردوو. گەنجانی کوردستان نابێت ڕێگە بدەن بارودۆخی سیاسی و ئابووری ئیرادەیان سست بکات. وەک چۆن  پێشینانمان وتویانە کە  : "سەکەوتن  بەستراوەی شوێنی لەدایکبوون نییە، بەڵکو بەستراوەی توانای فێربوون و نەرمونیانی و ئیرادەی جوڵەیە."

ئێستاش کات زووە؛ ئەگەر ئەمڕۆ بڕیار بدەین کە ببینە مرۆڤێکی کارامە و داهێنەر، دەتوانین داهاتوویەک دروست کەین کە نەک تەنها لە گۆڕانکاری ناترسێت، بەڵکو گۆڕانکارییەکان دەکاتە نۆژەنکەرەوەی ژیان و وڵاتەکەی. داهاتوو هی ئەو کەسانەیە کە تێدەگەن "پەنیرەکە جوڵاوە" و بە پەرۆشەوە بەدوای پەنیرە نوێیەکەدا دەگەڕێن.

وەرچەرخانێکی ستراتیژی لە مێژووی خەباتی ڕۆژهەڵاتی کوردستان: خوێندنەوەیەک بۆ هاوپەیمانیی پێنج قۆڵی

 

وەرچەرخانێکی ستراتیژی لە مێژووی خەباتی ڕۆژهەڵاتی کوردستان: خوێندنەوەیەک بۆ هاوپەیمانیی پێنج قۆڵی

وەک چاودێرێکی سیاسی و وردبین لە مێژووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، پێم وایە ڕاگەیاندنی ئەم هاوپەیمانییە لە نێوان پێنج لایەنی سەرەکیی ڕۆژهەڵاتی کوردستان (پارتی ئازادیی کوردستان، پارتی ژیانی ئازادی کوردستان، حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران، و کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان)، تەنها ڕێککەوتنێکی سیاسیی ئاسایی نییە، بەڵکو "بونیادنانەوەی نەزمێکی نوێی سیاسییە" لە جوگرافیای زاگرۆسدا.

لێرەدا شرۆڤەی خۆم بۆ ئەم بەیاننامەیە لە چوار ڕەهەندی سەرەکیی ئەکادیمیدا کورت دەکەمەوە:

١. تێپەڕاندنی "پەرتەوازەیی ستراتیژی" و دروستکردنی بلۆکێکی یەکگرتوو

لە زانستی سیاسیدا، یەکێک لە گەورەترین ئاستەنگەکانی بەردەم بزووتنەوە نەتەوەییەکان "پەرتەوازەیی ناوخۆییە" کە ڕێگە بە ڕێژیمە دیکتاتۆرەکان دەدات درێژە بە تەمەنی خۆیان بدەن. ئەم بەیاننامەیە نیشانمان دەدات کە هێزە کوردییەکان گەیشتوونەتە ئەو بڕوایەی کە "شەرعییەتی سیاسی" تەنها لە مێژووەوە نایەت، بەڵکو لە "یەکگرتوویی مەیدانی"یەوە دێت. کۆکردنەوەی ئایدۆلۆژیای جیاواز (لە لیبراڵ دێموکراتەوە تا چەپی کۆمەڵایەتی و ئایینی) لە ژێر یەک چەتری سیاسی، نیشانەی گەیشتن بە قۆناغی **"پراگماتیزمی نەتەوەیی"**یە.

٢. گۆڕینی پارادایم: لە "بەرگری"یەوە بۆ "ئیدارەدانی قۆناغی گواستنەوە"

ئەم بەیاننامەیە چیتر تەنها باسی مەزڵوومییەتی کورد و تاوانەکانی کۆماری ئیسلامی ناکات (کە ئەمانە ڕاستین)، بەڵکو بە زمانێکی دەوڵەتەواری باسی "قۆناغی گواستنەوە" و "داڕشتنەوەی ئێرانی داهاتوو" دەکات. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە کورد خۆی وەک ئەکتەرێکی سەرەکی و بڕیاردەر لە داهاتووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبینێت، نەک تەنها وەک کەمینەیەکی ناڕازی. جەختکردنەوە لەسەر "دیاریکردنی مافی چارەنووس"، گەڕانەوەیە بۆ بنەماکانی یاسای نێودەوڵەتی و شەرعییەت بەخشین بە داخوازییەکانی گەلی کورد لە ئاستی جیهانیدا.

٣. مۆدێرنیتەی سیاسی: ژن، ژینگە، و سێکۆلاریزم

ئەوەی ئەم هاوپەیمانییە لە هاوپەیمانییە کلاسیکییەکانی پێشوو جیا دەکاتەوە، گونجاندنی داواکارییە نەتەوەییەکانە لەگەڵ بەها جیهانییە مۆدێرنەکان. کاتێک لە بەیاننامەکەدا باس لە "یەکسانی ژن و پیاو"، "پاراستنی ژینگە" و "سیستەمی سێکۆلار" دەکرێت، ئەمە تەنها دروشم نییە؛ بەڵکو ئەمە وەڵامێکی زیرەکانەیە بۆ ئەو "خەیاڵە هاوبەشەی" کە دوای شۆڕشی (ژن، ژیان، ئازادی) لە ئێران و کوردستان دروست بووە. کورد لێرەدا خۆی وەک نوێنەری پێشکەوتووترین مۆدێلی کۆمەڵایەتی لە ناوچەکەدا دەناسێنێت.

٤. گوتاری هاوبەش بەرامبەر بە "ناوەندگەرایی"

بەیاننامەکە پەیامێکی ڕوونی تێدایە بۆ ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی: هەر هاوپەیمانییەک لەگەڵ لایەنەکانی تر، دەبێت لەسەر بنەمای "بە ڕەسمی ناسینی مافی نەتەوەکان" بێت. ئەمە ڕەتکردنەوەی هەر جۆرە جێگرەوەیەکی دیکتاتۆرییە کە بیەوێت لە ژێر ناوی "پەهلەوی" یان هەر ناوێکی تر، دیسان مافی کورد پێشێل بکاتەوە. ئەمە جۆرێکە لە "پەیمانی کۆمەڵایەتی نوێ" (Social Contract) کە تێیدا کورد مەرجی پێشوەختەی بۆ دیموکراسییەتی ڕاستەقینە داناوە.

ئەنجامگیری و ڕاسپاردە:

من وەک چاودێرێک، پێم وایە ئەم هاوپەیمانییە دەتوانێت ببێتە "قەڵغانی پاراستنی دەستکەوتەکان" و "نەخشەڕێی ڕزگاری". گرنگیی ئەم هەنگاوە لەوەدایە کە "ناوەندی دیالۆگ"ی کردووە بە بنەما، ئەمەش واتای ئەوەیە کە بڕیارەکان بە عەقڵانیەت و لێک تێگەیشتن دەدرێن. ئەگەر ئەم هێزانە بتوانن ئەم "گوتارە یەکگرتووە" بگوازنەوە بۆ ناو شەقام و کایە دیپلۆماسییەکان، ئەوا ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەبێتە بزوێنەری سەرەکیی گۆڕانکارییە گەورەکان لە ئێران و ناوچەکەدا.

ئەم هاوپەیمانییە نیشانیدا کە کورد لە ڕۆژهەڵات، چیتر تەنها ناڕەزایەتی دەڕنابرێت، بەڵکو "بەدیلێکی سیاسی و دێموکراتیک" پێشکەش بە جیهان دەکات.

وەرچەرخانی مێژوویی مرۆڤی ژیر لە زاگرۆس: لە شۆڕشی نیشانەیی گڕێ مرازانەوە بۆ پێکدادانی نەزمە خەیاڵییەکان

وەرچەرخانی مێژوویی مرۆڤی ژیر لە زاگرۆس: لە شۆڕشی نیشانەیی گڕێ مرازانەوە بۆ پێکدادانی نەزمە خەیاڵییەکان

پێشەکی: تێڕوانینێکی هەرارییانە

یوال نوح هەراری لە کتێبی "سەپیێنس"دا جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە هێزی بنەڕەتی مرۆڤی ژیر (Homo Sapiens) لە توانای دروستکردنی "نەزمە خەیاڵییەکاندا" (Imagined Orders) کورت دەبێتەوە. ئەم نەزمانە (وەک ئایین، نەتەوە، و یاسا) ڕێگە بە ملیۆنان مرۆڤ دەدەن هاوکاری یەکدی بکەن. کوردستان، بە تایبەت زنجیرە چیاکانی زاگرۆس، یەکێکە لە گرنگترین تاقیگە مێژووییەکانی جیهان کە تێیدا یەکەمین نەزمە خەیاڵییە ئاڵۆزەکانی مرۆڤایەتی تێدا چەکەرەی کردووە.

یەکەم: گڕێ مرازا و شۆڕشی نیشانەیی (١٢ هەزار ساڵ پێش ئێستا)

دۆزینەوەی گڕێ مرازا لە باکووری کوردستان، گەورەترین وەرچەرخانی لە تێگەیشتنی ئێمە بۆ مێژوو دروست کرد. بەپێی تیۆرییە باوەکان، مرۆڤ سەرەتا کشتوکاڵی کرد و پاشان پەرستگای دروست کرد، بەڵام هەراری ئاماژە بەوە دەکات کە گڕێ مرازان پێچەوانەکەی دەسەلمێنێت.

• شرۆڤەی ئەکادیمی: گڕێ مرازان نیشانیدەدات کە "ئایین" و "پەرستش" هاندەری سەرەکی بوون بۆ کۆبوونەوەی مرۆڤەکان. ڕاوچی-کۆکەرەوەکانی زاگرۆس پێش ئەوەی جێگیر ببن، توانای ئەوەیان هەبوو لەدەوری "چەمکێکی باڵا" کۆببنەوە و کارێکی ئەندازیاریی وا بکەن کە پێویستی بە هەزاران کرێکار هەبێت. لێرەوە "خوای زاگرۆسی" وەک یەکەمین پرۆژەی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی لە مێژووی مرۆڤایەتیدا سەری هەڵدا.

دووەم: پەرەسەندنی چەمکی خودا لە فەلسەفەی زاگرۆسیدا (مەزدەک و مانی)

پێش ئەوەی ئایینە یەکتاپەرستەکان (Monotheism) ناوچەکە بگرنەوە، زاگرۆس ناوەندی فەلسەفەی جیهانی بوو. مانی و مەزدەک تەنها ڕێبەرێکی ئایینی نەبوون، بەڵکو خاوەن تیۆری کۆمەڵایەتی و فەلسەفی بوون:

1.    مانی و زانیاری: مانی هەوڵیدا "عەقڵ" و "ڕۆشنایی" بکاتە بنەمای خوداناسی. خوای مانی خوایەکی زانایە کە مرۆڤ تێیدا هاوبەشە لە پرۆسەی ڕزگارکردنی جیهان لە تاریکی.

2.    مەزدەک و دادپەروەری: مەزدەکییەکان چەمکی "خودا"یان بەستەوە بە یەکسانی و دادپەروەریی کۆمەڵایەتییەوە. ئەوان دژی خاوەندارێتی تایبەت و چەوسانەوە بوون.

• شرۆڤەی فەلسەفی: لێرەدا خودا لە چەمکێکی ئەفسانەییەوە گۆڕا بۆ "پرۆژەیەکی ئەخلاقی و سیاسی". مرۆڤی زاگرۆسی خوای وەک "نور" و "داد" دەبینی، کە ئەمە بەرزترین ئاستی گەشەی "نەزمی خەیاڵی" بوو لەو سەردەمەدا.

سێیەم: پێکدادانی دوو پارادایم: خودای حیجاز و خودای زاگرۆس

هەراری لە "سەپیێنس"دا باس لەوە دەکات کە ئایینە یەکتاپەرستەکان بەهۆی "سادەیی و گشتگیری" (Universalism) توانییان ئیمپراتۆریەتە گەورەکان دروست بکەن. کاتێک ئیسلام لە حیجازەوە هات، لەگەڵ خۆیدا چەمکێکی جیاوازی بۆ "خودا" هێنا:

• خودای حیجاز: خودایەک بوو کە لە ناو کلتوورێکی عەشایەری و بیابانیدا (کە تێیدا بتەکان نیشانەی دابەشبوونی هۆزەکان بوون) بوو بە هێزێکی یەکخەرەوەی ڕەها. ئەم خودایە زیاتر لە "یاسادانەرێکی سەربازی" دەچوو کە گوێڕایەڵی ڕەهای دەویست.
• گیرخواردنی مرۆڤی زاگرۆسی: کاتێک ئەم نەزمە نوێیە هاتە ناو کوردستان و زاگرۆس، مرۆڤی ئەم ناوچەیە کە خاوەنی میراتێکی فەلسەفی ئاڵۆز بوو (مانی و مەزدەک)، تووشی جۆرێک لە "نامۆبوون" بوو. کوردان لە نێوان دوو جەمسەردا گیریان خوارد:

1.    دڵسۆزی بۆ ڕەگ و ڕیشە فەلسەفی و عیرفانییەکەی خۆیان (کە دواتر لە تەسەوف و ئایینە کوردییەکاندا ڕەنگی دایەوە).

2.    ناچاریی بۆ قبوڵکردنی نەزمی سیاسی و یاسایی نوێ کە "خوای حیجاز" نوێنەرایەتی دەکرد.

چوارەم: شرۆڤەی گیرخواردنی مێژوویی (The Historical Trap)

لە ڕوانگەیەکی ئەکادیمییەوە، ئەو "گیرخواردنە"ی کە ئاماژەم پێدا، دەکرێت وەک "داگیرکاریی نیشانەیی" (Symbolic Colonization) لێکبدرێتەوە. مرۆڤی زاگرۆسی توانای داهێنانی لەدەستدا کاتێک ناچار بوو لە چوارچێوەی "زمان و چەمک گەلێکدا" بیر بکاتەوە کە هی ژینگەیەکی تر بوون. بتەکانی ناو کعبە گۆڕان بۆ یەک خوای گەورە، بەڵام ئەو خوایە لە دیدی دەسەڵاتە سیاسییەکانەوە زیاتر ئامرازێک بوو بۆ فەتح و کۆنترۆڵ، نەک بۆ "ڕووناکبیری و یەکسانی" وەک ئەوەی مەزدەک و مانی بانگەشەیان بۆ دەکرد.

ئەنجامگیری:

کوردستان لە گڕێ مرازانەوە دەستی پێکرد وەک پێشەنگی دروستکردنی "نەزمی خەیاڵی" لە جیهاندا. بەڵام بەهۆی وەرچەرخانە سیاسییەکان و هێزی سەربازیی ئایینە یەکتاپەرستەکان، مرۆڤی کورد لە داهێنەرێکی چەمکە فەلسەفییەکانەوە بوو بە "پەیڕەوکارێکی" چەمکە هاوردەکان. تێگەیشتن لەم مێژووە بەپێی تیۆرییەکانی هەراری، یارمەتیمان دەدات تێبگەین کە بۆچی شوناسی کوردی هەمیشە لە ململانێدایە لە نێوان "ڕابردوویەکی زاگرۆسیی عیرفانی" و "ئێستایەکی ئایینیی سیاسی"دا.

سەرچاوەکان:

1.    Harari, Y. N. (2014). Sapiens: A Brief History of Humankind.

2.    Schmidt, K. (2010). Göbekli Tepe: The Stone Age Sanctuaries.

3.    وەرگیراو لە لێکۆڵینەوەکانی مێژووی ئایینە زاگرۆسییەکان (مەزدەک و مانی).