فەلسەفەی ڕەنگ و ڕەسەنایەتی: خوێندنەوەیەکی ئێستاتیکی بۆ جلوبەرگی کوردی

 

فەلسەفەی ڕەنگ و ڕەسەنایەتی: خوێندنەوەیەکی ئێستاتیکی بۆ جلوبەرگی کوردی

پێشەکی

جلوبەرگی نەتەوەیی تەنیا پۆشاکێک نییە بۆ داپۆشینی جەستە، بەڵکو زمانێکی بێدەنگە، مانیفێستۆیەکی کولتوورییە و گێڕانەوەیەکی نیشتیمانییە کە لە ڕێگەی تان و پۆوە مێژووی گەلێک دەگێڕێتەوە. لە فەلسەفەی مرۆڤناسیدا، جلی کوردی وەک "پێستی دووەم"ی مرۆڤی کورد دادەنرێت؛ پێستێک کە نەک هەر نیشانەی ناسنامەیە، بەڵکو ڕەنگدانەوەی پەیوەندییەکی قووڵی دیالێکتیکییە لە نێوان مرۆڤ، سروشت و مێژوودا.

١. فەلسەفەی ڕەنگ و فۆرم لە جلی کوردیدا

جلی کوردی، بە تایبەت جلی ژنان، تاقیگەیەکی زیندووی ڕەنگناسییە. سوور، زەرد، سەوز و مۆر، تەنیا ڕەنگ نین، بەڵکو وەرگێڕانی وەرزی بەهار و جوانییەکانی چیاکانی کوردستانن بۆ سەر جەستە. لە ڕوانگەیەکی فەلسەفییەوە، ئەم فرەڕەنگییە گوزارشت لە "تەبایی لەناو فرەییدا" دەکات.

ژنانی کورد بە پۆشینی ئەو هەموو ڕەنگە، جەستەی خۆیان دەکەنە تابلۆیەکی سیمیۆتیکی (نیشانەناسی) کە تێیدا ژیان دژی مەرگ و ڕەنگ دژی تاریکی دەجەنگێت. ئەمە فەلسەفەی "ئومێد"ە کە لە هەر لۆکە و پارچە قوماشێکدا خۆی حەشارداوە.

٢. سیمۆلۆژیای جلی پیاوان: هێز و بەجێگەیاندن

جلی پیاوان (ڕانک و چۆغە، کەوا و پانتۆڵ) لەسەر بنەمای "کردەییبوون" و "ئۆرگانیکبوون" داڕێژراوە. فۆرمی فش و فراوانی پانتۆڵی کوردی و توندبەستنی "پشتێن"، فەلسەفەی ئامادەباشی و جەنگاوەری دەگەیەنێت.

پشتێن لە فەلسەفەی کوردیدا تەنیا بۆ ڕاگرتنی پۆشاک نییە، بەڵکو هێمای "قایمکردنی پشتی هەڵوێست" و کۆکەرەوەی وزەی جەستەیە. کڵاو و جەمەدانیش، وەک تاجێکی نەتەوەیی، هێمای پاراستنی سەر وەک ناوەندی بیرکردنەوە و شکۆن. پیاوی کورد بەو پۆشاکەوە، لەگەڵ تاشەبەرد و لوتکەی چیاکاندا دەبێتە یەک وێنەی تەواوکار.

٣. ڕەهەندی سۆسیۆلۆژی و یەکسانی

یەکێک لە خاڵە هەرە درەوشاوەکانی فەلسەفەی جلی کوردی، نەبوونی جیاوازییەکی چینایەتیی گەورەیە لە فۆرمدا. ئەگەرچی جۆری قوماشەکە دەکرێت بگۆڕێت، بەڵام "شێواز" (Style) یەکە. ئەمە جۆرێک لە "دیموکراسیی پۆشاک" دەسەلمێنێت. جلی کوردی ناسنامەیەکە کە شێخ و مورید، دەوڵەمەند و هەژار لە ژێر چەترێکی نەتەوەییدا یەکدەخات.

٤. بەرگریی کولتووری و ململانێی مانەوە

لە سەدەی ڕابردوودا، جلی کوردی تەنیا پۆشاک نەبووە، بەڵکو ئامرازێکی "بەرگریی نەرێنی" بووە (Passive Resistance). لەو کاتانەی زمان و خاک قەدەغە کرابوون، جلی کوردی وەک ئاڵایەکی گەڕۆک بەسەر شانی تاکەکانەوە، پەیامی مانەوەی نەتەوەیەکی دەگەیاند. لێرەوە جلی کوردی دەبێتە "سەنگەر"؛ سەنگەرێک کە بە دەرزی و دەزوو دروست کراوە نەک بە چەک.

کۆتایی

ڕۆژی جلی کوردی، تەنیا نمایشێکی فۆلکلۆری نییە، بەڵکو ڕۆژی نوێکردنەوەی پەیمانە لەگەڵ ڕەسەنایەتی. پۆشینی ئەم جلانە لە سەدەی بیست و یەکدا، ململانێیەکی فەلسەفییە لەگەڵ "جیهانگیرییەک" (Globalization) کە دەیەوێت هەموو جیاوازییە کولتوورییەکان بتوێنێتەوە.

ئێمە کاتێک جلی کوردی دەپۆشین، تەنیا ڕێز لە ڕابردوو ناگرین، بەڵکو داهاتوو بە ڕەنگی خۆمان دەنەخشێنیین. جلی کوردی شوناسی بینراوی ئێمەیە، کە تێیدا جوانی و شکۆ، لەناو یەک جەستەدا دەبنە سروودێکی ئەبەدی.

ڕۆژی جلی کوردی لە هەموو کوردێکی ڕەسەن پیرۆز بێت.

جوگرافیای ئازار و نەوەی ئاگر: خوێندنەوەیەک بۆ شوێنەواری جەنگ لەسەر ڕوحی تاکی کورد

 

جوگرافیای ئازار و نەوەی ئاگر: خوێندنەوەیەک بۆ شوێنەواری جەنگ لەسەر

 ڕوحی تاکی کورد

پێشەکی: منداڵیم لە نێوان دوو تەقینەوەدا

من بەرهەمی سەردەمێکم کە تێیدا مێژوو بە خوێن و دووکەڵ دەنووسرایەوە. کاتێک هاتمە دونیا، شۆڕشی گەلانی ئێران بە ڕێبەرایەتی خومەینی و دواتر جەنگی هەشت ساڵەی عێراق-ئێران، بوونە ئەو بێشکەیەی تێیدا گەورە بووم. من و هاووەڵەکانم، تەنها وەک ناوێک لە ناسنامەدا لەدایک نەبووین، بەڵکو لە ڕووی جەستە و ڕوحەوە، ئازاری ئەو جەنگانەمان لەمس کردووە. تا ئەمڕۆش، ئەو شەڕانە لەناو خوێن و دەمارەکانماندا دەژین؛ ئەوان کۆتایییان نەهاتووە، بەڵکو تەنها شێوازی خۆیان گۆڕیوە.

جوگرافیا وەک نەفرەت و بەخشیش

کوردستان، بەهۆی هەڵکەوتە ژیئۆپۆلیتیکەکەی و ئەو خاکە بەپیت و سەرچاوە سروشتییانەی کە هەیەتی، هەمیشە وەک "مەیدانی یەکلاکردنەوەی کێشەی زلهێزەکان" بینراوە. ئەمە تراژیدیایەکی فەلسەفییە؛ خاکێک کە دەبوو سەرچاوەی ژیان بێت، بووەتە هۆکاری چاوچنۆکیی داگیرکەران. ئێمە هەمیشە بووینەتە "قەڵغان" بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی وڵاتانی تر. ئەم دۆخە جوگرافیایە وایکردووە جەنگ تەنها ڕووداوێکی کاتی نەبێت، بەڵکو ببێتە بەشێک لە "کەلتووری ژیان"ی ئێمە. چ ئەو شەڕانەی دوژمنان بەسەریاندا سەپاندووین، و چ ئەو جەنگە نگریسە ناوخۆییانەی کە برینێکی قووڵتریان لە ناخماندا دروست کرد.

سوورانەوەی بازنەی جەنگ: لە سێبەری سوپای پاسداران و زلهێزەکاندا

ئەو تراژیدیایەی لە منداڵیی مندا دەستی پێکرد، ئەمڕۆ لە فۆرمێکی مەترسیدارتردا دووبارە دەبێتەوە. ململانێی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل لە لایەک، و سیستەمی دیکتاتۆریی سوپای پاسداران لە لایەکی تر، جارێکی تر کوردستانی کردۆتەوە بە گۆڕەپانی یەکلاکردنەوەی جەنگەکان. لێرەدا، مێژوو بە ئازارەوە خۆی دەنووسێتەوە؛ گەلانی ئێران و بەتایبەت گەلی کورد، جارێکی تر دەبنە سووتەمەنی و قوربانیی یەکەمی سیاسەتێک کە هیچ لایەنێکیان سڵ لە وێرانکاری ناکەنەوە.

سوپای پاسداران، وەک ئامرازێکی سەرکوت و دیکتاتۆری، نەک تەنها خەڵکی ئێرانی بە بارمتە گرتووە، بەڵکو بەو سیاسەتە سەرکێشانەی، ناوچەکەی بەرەو هەڵدێرێک بردووە کە تێیدا تاکی کورد باجەکەی دەدات. لەم شەڕە نوێیەدا، ئێمە لە نێوان "بەکارهێنان وەک قەڵغانی مرۆیی" لەلایەن سیستمە دیکتاتۆرەکانەوە و "بۆردومانی زلهێزەکان"دا گیریمان خواردووە. ئەمە ئەو شەڕە دەروونییەیە کە مرۆڤی ئێمە تووشی "ئیفلیجی بڕیاردان" دەکات؛ کاتێک دەبینین داهاتووی منداڵەکانمان لە نێوان بەرداشی بەرژەوەندیی هێزە جیهانییەکان و توندیی سوپای پاسداران ورد دەبێت.

ڕاگەیاندن: جەنگی نوێ لەناو گیرفانەکاندا

لە جەنگی هاوچەرخدا، موشەک و فڕۆکە تەنها نین کە کاولکاری دروست دەکەن، بەڵکو شاشەکان و مۆبایلەکان بوونەتە مەیدانێکی مەترسیدارتری شەڕ. ڕاگەیاندنی بێسەروبەر و سێبەر، لەبری ئەوەی برینەکان ساڕێژ بکات، خوێ دەکاتە سەر برینەکان:

ئیفلیجی مێشک: کاتێک میدیا بەبێ وەستان هەواڵی دژبەیەک بڵاودەکاتەوە، مرۆڤ تووشی جۆرێک لە گێژبوونی مەعریفی دەبێت. ئەمە تەمومژێکی مەبەستدارە بۆ ئەوەی ئێمە هەمیشە لە دڵەڕاوکێدا بین و نەتوانین بڕیارێکی دروست بۆ چارەنووسی خۆمان بدەین.

بێڕێزی بە مرۆڤایەتی: نیشاندانی دیمەنی دڵتەزێن تەنها بۆ "لایک" و بینەر، توندوتیژی لەلامان ئاسایی دەکاتەوە. ئەمە درێژکراوەی هەمان ئەو جەنگەیە کە دەیەوێت مرۆڤبوونمان لێ زەوت بکات و دڵمان بەرامبەر کوشتن ڕەق بکات.

برینە بینراوەکان و مێژووی پڕ لە کارەسات

شەڕەکان تەنها لە لاپەڕەی کتێبەکاندا نین؛ ئەوان لەناو ئالبۆمی وێنەکانماندا، لەسەر دیوارەکان و لەناو چاوی باوک و دایکە ماندووەکانماندا دەبینرێن. ئێمە نەوەیەکین کە بە چاوی خۆمان "مردنی بەکۆمەڵ"مان بینیوە. لە سەردەشتەوە تا هەڵەبجە، کیمیاباران تەنها هێرشێکی سەربازی نەبوو، بەڵکو هەوڵێک بوو بۆ "نابوودکردنی ڕەگی نەتەوەیەک".

ئەوانەی لە بەرەکانی جەنگ گەڕانەوە، تەنها جەستەیەک بوون، بەڵام ڕوحیان لەوێ مابووەوە. کاتێک مرۆڤێک شاهیدی کۆمەڵکوژی دەبێت، چۆن دەتوانێت بگەڕێتەوە ناو خێزان و وەک مرۆڤێکی ئاسایی مامەڵە بکات؟ ئەمە ئەو پرسیارە قووڵەیە کە تا ئێستا لە ڕووی ئەکادیمییەوە وەڵام نەدراوەتەوە. ئێمە ملیۆنان مرۆڤمان هەیە کە "تەجروبەی توندوتیژی"یان هەیە، بەڵام هیچ سیستمێکی دەروونی و کۆمەڵایەتیمان نییە بۆ چارەسەرکردنی ئەو هەموو ئاڵۆزییە دەروونی و مەزاجە تێکچووەی کە جەنگ جێی هێشتووە.

کاتێک دایک و باوک دەبنە پەناگە

لەناو ئەم هەموو جەنگە فیزیکی و دەروونییانەدا، گەورەترین ئەرک دەکەوێتە سەر شانی خێزان. من وەک کەسێک کە جەنگم لەناو مۆخی ئێسقانمدا هەست پێکردووە، دەڵێم:

پێویستە منداڵەکانمان لە "ژەهری میدیا" بپارێزین. نابێت ڕێگە بدەین ڕق و کینە لە ناخیاندا بچێنرێت. پاراستنی منداڵ لە کاتی شەڕدا تەنها شاردنەوەیان نییە لە ژێرزەمینەکاندا، بەڵکو پاراستنی مێشکیانە لەو "دوژمنە وەهمی و ترسە هەمیشەییەی" کە جەنگی دەروونی و دەسەڵاتە دیکتاتۆرەکان دروستی دەکەن.

کۆتایی: بەرەو ئاشتییەکی دەروونی

ئاواتەخوازم هیچ کات رووداوی دڵتەزێن و جەنگی دیکە ڕوونەدات، بەڵام راستییەکە ئەوەیە کە ئێمە لە ناو جەرگەی ئاگردایین. بۆ تێپەڕاندنی ئەم دۆخە، پێویستمان بە خوێندنەوەیەکی ئەکادیمی و قووڵ هەیە بۆ تاکی کورد و تاکی ئێرانی. دەبێت تێبگەین کە ئێمە میللەتێکی "بریندارین" و پێویستمان بە هۆشیارییەک هەیە کە نەهێڵێت چیتر ببینە ئامرازی جەنگی هێزە دیکتاتۆرەکان و زلهێزەکان. چاکبوونەوە لە برینەکانی جەنگ کاتێکی زۆری دەوێت، بەڵام یەکەم هەنگاو ئەوەیە کە ڕێگە نەدەین "ئومێد" لە ناخی منداڵەکانماندا بکوژرێت.

پڕۆپاگەندە و ستراتیژیی «سڕینەوەی شوناس»: چۆن داگیرکەران خەباتی ڕەوای کورد دەشێوێنن؟

 

پڕۆپاگەندە و ستراتیژیی «سڕینەوەی شوناس»: چۆن داگیرکەران خەباتی ڕەوای کورد دەشێوێنن؟

پڕۆپاگەندە یان ڕیکلامی سیاسی (Propaganda)، تەنیا ئامرازێکی گەیاندن نییە، بەڵکوو تەکنیکێکی ئاڵۆزی دەسەڵاتە بۆ دەستکاریکردنی هزر، سۆز و ڕەفتاری کۆمەڵگە. وەک چۆن «تەیلۆر» (Taylor, 1993) ئاماژەی پێدەدات، پڕۆپاگەندە کۆمەڵێک بڕیاری پێشوەختە و داڕێژراوە بۆ ڕاکێشانی سەرنج و قەناعەتپێکردنی تاکەکان لەپێناو گەیشتن بە ئامانجێکی دیاریکراو. لە جیهانی ئەمڕۆدا، کە ئامرازەکانی ڕاگەیاندن گەیشتوونەتە لووتکە، پڕۆپاگەندە بووەتە «بەرەی یەکەمی شەڕ»؛ شەڕێک کە تێیدا فیشەک ناهاوێژرێت، بەڵکوو «مانا و ڕاستییەکان» تیرۆر دەکرێن.

کورد و دیالێکتیکی «پڕۆپاگەندەی ڕەش»

ئەوەی ئێستا دەرهەق بە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و بزووتنەوەی ڕەوای گەلی کورد دەگوزەرێت، نموونەیەکی زیندووی «پڕۆپاگەندەی ڕەش» (Black Propaganda)ـە. لەم جۆرە پڕۆپاگەندەیەدا، سەرچاوەی هەواڵ و زانیارییەکان ناڕوونن و هەموو جۆرە تەحریف و چەواشەکارییەک بەکاردێت بۆ تێکشکاندنی شکۆ و شەرعییەتی نەیار.

داگیرکەرانی کوردستان، بە درێژایی مێژوو هەوڵیان داوە خەباتی نەتەوەیی کورد، کە لە قووڵایی ڕەنج و هەڵاواردن (Discrimination) و زەوتکردنی مافە سەرەتاییەکانەوە سەرچاوەی گرتووە، وەک «پڕۆژەیەکی بیانی» یان «پیادەنیزامی ئیمپریالیزم» وێنا بکەن. ئەم تێڕوانینە هەوڵێکە بۆ داماڵینی «سوژەی کورد» لە ئیرادەی سیاسیی خۆی. کاتێک دەڵێن کورد «دەستی ئەمریکا و ئیسرائیلە»، دەیانەوێت مێژووی سەد ساڵەی خۆڕاگری، قوربانیانی کیمیابارانی هەڵەبجە، کۆمەڵکوژییەکانی سنە و سەردەشت و خەباتی بەردەوامی حزبە کوردییەکان لە بیروڕای گشتی بسڕنەوە.

لە شێواندنی ڕاستی تا دروستکردنی ترس

وەک «لاسۆڵ» پێناسەی دەکات، پڕۆپاگەندە هەڵبژاردنی وشەکانە بۆ کاریگەری خستنە سەر ڕەفتار. کاتێک دەوڵەتە ناوەندگەرا و فاشیستەکان وشەی «تەجزیە تەڵەب» (جیاییخواز) وەک «دالێکی سیاسی» بەکاردێنن، ئامانجیان تەنیا پاراستنی خاک نییە، بەڵکوو چەواشەکردنی چەمکی «دادپەروەری» و «دیموکراسی»یە. ئەوان بە بەکارهێنانی مێژوویەکی پڕ لە درۆ، وەک ئەوەی لە ڕووداوەکانی مەهاباد و ناوچەکانی دیکە بینیمان، هەوڵ دەدەن «قوربانی» وەک «تاوانبار» نیشان بدەن.

داواکاریی کورد بۆ «ناوچەی دژەفڕین» یان هاوکاریی نێودەوڵەتی، لە ڕاستیدا وەڵامێکی عەقڵانییە بۆ مێژوویەکی خوێناوی کە تێیدا فڕۆکە و کۆپتەرەکانی دەسەڵات، سنگی خەڵکی سڤیلیان کردووەتە ئامانج. ئەمە نەک خیانەت نییە، بەڵکوو مافی پاراستنی ژیانە (Right to Life) کە لە هەموو فەلسەفە سیاسییە مۆدێرنەکاندا وەک ئەولەوییەت دەبینرێت.

ئەنجامگیری

شەڕی کوردستان تەنیا لە سەنگەرەکاندا نییە، بەڵکوو لە ناوەندی میدیا و جەنگی دەروونیشدایە. وەک «زیایی پەروەر» دەڵێت، هەر شەڕێک لە دوو زەمینەدا ڕوودەدا: «گۆڕەپانی شەڕ» و «هزری خەڵک». ئەرکی ئێمەی ڕووناکبیر و چالاکوان ئەوەیە کە ڕێگە نەدەین «پڕۆپاگەندەی ڕەش»ی داگیرکەر، حەقیقەتی خەباتەکەمان غەرق بکات. کورد نە پیادەنیزامی کەسە و نە دوژمنی گەلانی دیکە؛ بەڵکوو نەتەوەیەکە کە چیتر قبووڵی ناکات لەژێر هەژموونی فاشیزمی ناوەندگەرادا شوناسی بپلیشێتەوە. داوای ئێمە بۆ «ئێرانێکی دیموکراسی و فیدراڵ»، کەمترین مافی مرۆیی و سیاسییە کە هیچ پڕۆپاگەندەیەک ناتوانێت لێمان زەوت بکات.

________________________________________

سەرچاوە کان:

Lasswell, H. D. (Propaganda definition).

McQuail, D. (1972). Sociology of Mass Communications.

Taylor, P. M. (1993). Munitions of the Mind: A History of Propaganda.

ضیایی‌پرور، حمید (١٣٨٦). جنگ نرم؛ ویژه جنگ رسانه‌ای.

 

فێتیشیزمی خاک و فاشیزمی ناوەندگەرا

 

فێتیشیزمی خاک و فاشیزمی ناوەندگەرا: بۆچی لۆژیک لە ئاست "کورد-هراسی"دا دەوەستێت؟

دوای ماوەیەکی درێژ لە هەوڵدان بۆ دیالۆگ و وەڵامدانەوەی لۆژیکی لە تۆرە کۆمەڵایەتییەکاندا بەو زمانانەی کە دەیانزانم، گەیشتوومەتە قەناعەتێک: کێشەی ناسیۆنالیزمی ناوەندگەرا لە ئێراندا (چ ئایینی بێت یان پاشایەتیخواز و ئێرانشەهری)، کێشەی "نەزانین" نییە، بەڵکو کێشەی "نەویستنی تێگەیشتنە". کاتێک بابەتەکە دەگاتە سەر کێشەی کورد و ئەو هەزاران قوربانییەی لەپێناو مافە سەرەتاییەکانیدا داویەتی، هەموو ئەو ڕەوتە دژبەرانە دەبنە یەک دەنگ و یەک ویژدان: ویژدانی سڕینەوەی "ئەویتر".

لێرەدا دەمەوێت لە چەند ڕەهەندێکی فەلسەفی و زانستییەوە تیشک بخەمە سەر ئەم چەقبەستووییە فیکرییە:

１. پارادۆکسی دیموکراسیخوازە "دیکتاتۆرەکان":

بۆ من جێگەی تێڕامانێکی قووڵە؛ چۆن دەکرێت مرۆڤێک لە ئاتمۆسفێری دیموکراسیترین وڵاتانی جیهاندا هەناسە بدات، سوود لە پلۆرالیزم (فرەیی) و سیکولاریزم وەربگرێت، کەچی کاتێک نۆرە دەگاتە نەتەوەکانی ناو جوگرافیای ئێران، یەکسەر دەگەڕێتەوە بۆ عەقڵییەتی چەند سەدە پێشتر؟ ئەمە پێی دەوترێت "شیزۆفرینیای سیاسی". ئەوان دیموکراسییان تەنها بۆ "ناوەند" و "خۆیان" دەوێت، نەک وەک پرۆسەیەکی گشتگیر بۆ هەمووان.

２. چەمکی "تەمامییەتی ئەرزی" وەک دێوەزمە:

دەیان ساڵە چەمکی "تجزیەطلبی" (جوداخوازی) وەک "دالێکی سیاسی" بۆ سەرکوتی هەر جۆرە داواکارییەکی "لامەرکەزییەت" (Decentralization) بەکار دەهێنرێت. ئەوەی ئەم ڕەوتانە لێی دەترسن، تێکچوونی خاک نییە، بەڵکو "دابەشکردنی عادلانەی دەسەڵات"ە. فەلسەفەی سیاسیی مۆدێرن پێمان دەڵێت کە هاوپێوەندیی نیشتمانی بە بۆمب و تۆمەتبارکردن دروست نابێت، بەڵکو لە ڕێگەی دانپێدانان بە "مافی دیاریکردنی چارەنووس" (Self-determination) دروست دەبێت.

３. ئەزموونی گەلان: وانەیەک بۆ فاشیستەکان

مێژووی زانستیی سیاسی پێمان دەڵێت ئەو وڵاتانەی بەسەر تەوژمی فاشیزمی ناوەندگەرادا زاڵ بوون، تێگەیشتن کە "یەکپارچەیی بە زۆرەملێ، دایکی پارچەپارچەبوونە".

• ئیسپانیا: دوای دیکتاتۆرییەتەکەی فرانکۆ، تێگەیشتن کە بەبێ دانپێدانان بە ناسنامەی کەتەلۆنی و باسک، وڵات ئارامی بەخۆیەوە نابینێت.
• کەنەدا: کاتێک کیوبیک داوای جیابوونەوەی کرد، دەوڵەت بە تۆمەتی "خەیانەت" هێرشی نەکردە سەریان، بەڵکو ڕێگەی دا بە ڕێکارێکی دیموکراسیانە گەل خۆی بڕیار بدات. ئەنجامەکەش مانەوەی کیوبیک و بەهێزبوونی کەنەدا بوو.
  ئەم ئەزموونانە دەسەلمێنن کە ناسنامە بە "ئینکارکردن" نامرێت، بەڵکو تەنها دەگۆڕێت بۆ ڕقێکی پیرۆز بەرامبەر بە ناوەند.

４. قەیرانی ویژدان و مێتۆدی "ئەویترسازی":

ئەو هێرشە پڕوپاگەندانەی دوای گۆڕانکارییەکانی ئەم دواییە دژی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستان دەستی پێکردووە، نیشانەی تێکچوونی هاوسەنگیی دەروونیی ناوەندگەرایانە. ئەوان کاتێک دەبینن کورد خاوەنی ئیرادەیە، پەنا دەبەنە بەر "تۆمەتبارکردن". وەک فرانتز فانون دەڵێت: "داگیرکەر هەمیشە قوربانییەکە وەک شەڕخواز و تێکدەر وێنا دەکات، تا شەرعییەت بدات بەو توندوتیژییەی کە خۆی دەیکات."

قسەی کۆتایی:

ئەگەر بەڕاستی خەمخۆری "تەمامییەتی ئەرزی"ن، بزانن کە فاشیزمی ناوەندگەرا و ئینکارکردنی ناسنامە فرەچەشنەکان، گەورەترین هۆکاری هەڵوەشانەوە و دابەشبوونی کۆمەڵگایە، نەک داخوازیی حزب و نەتەوەیەکی ستەملێکراو.

من وەک کوردێک، چیتر ماندوو نابم لە وەڵامدانەوەی ئەو کەسانەی خۆیان لە ناحاڵیبوون داوە؛ چونکە لۆژیکی ئێمە "ئازادی و کەرامەت"ە، لۆژیکی ئەوان "ترس و سڕینەوە"یە. مێژووش سەلماندوویەتی کە کامەیان دەمێنێتەوە.

لە نێوان "پاوانخوازیی ناوەند" و "فرەخوازیی دیموکراتیک

 

لە نێوان "پاوانخوازیی ناوەند" و "فرەخوازیی دیموکراتیک": شیکارییەکی فەلسەفی

 بۆ گوتاری سیاسیی پەهلەوی

پێشەکی:

لە فەلسەفەی سیاسیی هاوچەرخدا، چەمکی "دەوڵەت-نەتەوە" (Nation-State) تەنیا لە چوارچێوەی سنوورە جوگرافییەکاندا پێناسە ناکرێت، بەڵکو لەسەر بنەمای "پەیمانی کۆمەڵایەتی" و بەفەرمی ناسینی ناسنامە جیاوازەکان بونیاد دەنرێت. لێدوان و بەیاننامەکانی ئەم دواییەی ڕەزا پەهلەوی دژی پارت و بزووتنەوە سیاسییەکانی کوردستان، نیشاندەری بەردەوامیی گوتارێکی "پاتێرنالیستی" (باوکسالارانە) و ناوەندگەرایە کە دیموکراسی نەک وەک مافێکی سروشتی، بەڵکو وەک "بەخشیشێک" لە لایەن دەسەڵاتەوە دەبینێت.

١. دیموکراسی: مافی بەدەستهاتوو یان بەخشیشی "پێشەوا"؟

هانا ئارێنت، فەیلەسووفی ناودار، پێیوایە "سیاسەت لە نێوان مرۆڤەکاندا دروست دەبێت، نەک لە ناو یەک مرۆڤدا". ئەو تێڕوانینەی کە دیموکراسی وەک دیارییەک لە لایەن "شازادە" یان "پێشەوا"وە بۆ میللەت وێنا دەکات، دژایەتییەکی بنەڕەتیی لەگەڵ جەوهەری دیموکراسیدا هەیە. دیموکراسی لە ڕێگەی داننان بە "کثرەت" (Pluralism) و مافی بڕیاردانی نەتەوەکان لەسەر چارەنووسی خۆیان تێدەپەڕێت. کاتێک ڕەزا پەهلەوی گوتاری "تەواوێتیی خاک" (Territorial Integrity) وەک چەکێک دژی داخوازییە نەتەوەییەکان بەکاردەهێنێت، لە ڕاستیدا خەریکی بەرهەمهێنانەوەی هەمان ئەو دیکتاتۆرییەتەیە کە ئێرانی کردووەتە "بەندیخانەی نەتەوەکان".

٢. شوناس و جەنگەی ئازادی: کوردستان وەک نموونە

لە کاتێکدا ناوەند لە بێدەنگی و چەقبەستووییدا بوو، بزووتنەوە سیاسییەکانی کوردستان و بەلووچستان چەخماخەی ئازادییان داگیرساند. ئەو هێزانەی پەهلەوی بە "هەلپەرست" ناویان دەبات، لە ڕوانگەی زانستی سیاسییەوە "پێشەنگی گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی"ن. بە وتەی "ویل کیملیکا" (Will Kymlicka)، بیرمەندی لیبرالیزمی فرەکەلتووری: «ئەگەر دەوڵەتێک نەتوانێت دادپەروەری بۆ کەمینە نەتەوەییەکان دابین بکات، شەرعییەتی ئەخلاقیی خۆی بۆ سەروەری بەسەر ئەو خاکەدا لەدەست دەدات.» خاکێک کە کەرامەتی مرۆڤی تێدا پارێزراو نەبێت، تەنیا نەخشەیەکی بێ گیانە، نەک نیشتمان.

٣. بەراوردکارییەکی مێژوویی: ئیسپانیا و کێشەی کەتەلۆنیا و باسک

بۆ تێگەیشتن لەم دۆخە، دەکرێت بارودۆخی ئێران لەگەڵ وڵاتی ئیسپانیا بەراورد بکەین. لە سەردەمی "فرانکۆ"دا، ناوەندگەراییەکی توند و سەرکوتکەری وەک ئەوەی پەهلەوی و کۆماری ئیسلامی هەبوو. بەڵام دوای فرانکۆ، ئیسپانیا تێگەیشت کە بۆ مانەوەی یەکپارچەیی خاک، دەبێت دان بە ناسنامەی نەتەوەیی کەتەلان، باسک و گالیسییەکاندا بنێت (Asymmetric Federalism).

جیاوازییەکە لێرەدایە: لۆژیکی پەهلەوی هێشتا لە سەدەی بیستەمدا چەقیوە و وەک پاشایەتیی ئیسپانیا ناتوانێت لەوە تێبگات کە "یەکێتیی ئارەزوومەندانە" زۆر بەهێزترە لە "یەکپارچەیی زۆرەملێ".

٤. لە "پاسەوانی سنوور"ەوە بۆ "هاووڵاتی خاوەن ماف"

گوتاری ڕەزا پەهلەوی، نەتەوەکانی وەک کورد، لور، عەرەب و بەلووچ تەنیا وەک "پاسەوانی سنوورەکان" دەبینێت بۆ پاراستنی تەختی دەسەڵاتی تاران. ئەمە دیدگایەکی ئامرازییە (Instrumental View). فەلسەفەی سیاسیی مۆدێرن دەڵێت: ئازادی بە "مۆڵەت" وەرگرتن لە ناوەند بەدەست نایەت، بەڵکو بە "داننان" (Recognition) بە مافە بنەڕەتییەکانی نەتەوەکان دەست پێدەکات. هیچ نەتەوەیەک پێویستی بە "تەضمین" و گەرەنتیی کەس نییە بۆ پاراستنی سنوورەکان، چونکە کاتێک هاووڵاتی هەستی کرد خاوەنی ماف و کەرامەتە، خۆی دەبێتە پارێزەری ئەو کۆمەڵگایە.

ئەنجامگیری:

لێدوانەکانی ڕەزا پەهلەوی دژی هاوپەیمانیی پارتە کوردییەکان، نیشانەی ترسە لە دیموکراسییەکی ڕاستەقینە کە تێیدا دەسەڵات لە ناوەندەوە بۆ نەتەوەکان دەگوێزرێتەوە. وەک چۆن لە زانستە سیاسییەکاندا هاتووە: «دیکتاتۆرییەت یەک ڕەنگە، بەڵام ئازادی فرەڕەنگە.» نادیدەگرتنی مێژووی خەباتی کوردستان و ناوزەدکردنیان بە "هەلپەرست"، تەنیا درێژەپێدانی هەمان ئەو گوتارە شۆڤێنیستییەیە کە نیشتمان وەک موڵکی تایبەتی "تاکە نەتەوەیەک" یان "تاکە بنەماڵەیەک" دەبینێت. ئایندەی سیاسیی ئەم ناوچەیە نەک بە گەرەنتیی شازادەکان، بەڵکو بە ئیرادەی گەلانی بندەست و لەسەر بنەمای فیدراڵیزم و مافی چارەی خۆنووسین دیاری دەکرێت.

کارگەی ستەمکاری: شیکردنەوەیەکی فەلسەفی و کۆمەڵناسانە بۆ مێژووی خوێناوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

 

کارگەی ستەمکاری: شیکردنەوەیەکی فەلسەفی و کۆمەڵناسانە بۆ مێژووی خوێناوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

پێشەکی: جوگرافیایەک لە نێوان پیرۆزی و مەرگدا

مێژووی مرۆڤایەتی، وەک "تۆماس هۆبز" ئاماژەی پێدەدات، زۆرتر مێژووی "جەنگی هەمووان دژی هەمووانە". ئەگەر تەماشای کۆی مێژووی نووسراوی مرۆڤ بکەین، تەنیا نزیکەی ٢٠٠ ساڵ دەبینینەوە کە تێیدا جیهان بێ شەڕ و ئاژاوە بووبێت. بەڵام ئەم ڕەوشە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نەک هەر دیاردەیەکی کاتی نییە، بەڵکو وەک "نەفرەتێکی ئەبەدی" دەردەکەوێت. لێرەدا پرسیارە جەوهەرییەکە ئەوەیە: ئایا ئەم خاکە جادووی لێکراوە، یان میکانیزمێکی کۆمەڵناسی و سیاسیی تایبەت هەیە کە بەردەوام "دیکتاتۆر" و "جینایەتکار" بەرهەم دەهێنێت؟

یەکەم: پارادۆکسی وەحش و ڕێوی (دەسەڵات لە ناوەوە و لاوازی لە دەرەوە)

لە دیدگای "ماکیاڤیلی"یەوە، فەرمانڕەوا دەبێت هەم وەک شێر بێت و هەم وەک ڕێوی. بەڵام دیکتاتۆرەکانی ئەم ناوچەیە (لە شا و ئاتاتورکەوە تا سەدام، ئەسەد، ئەردوغان و کۆتاکەشیان خامنەیی)، جۆرە دەسەڵاتێکیان بونیاد ناوە کە من ناوی دەنێم "وەحشی ناوخۆیی و ڕێوی دەرەکی".

ئەمانە لە ئاستی ناوخۆدا بەرامبەر گەلانی خۆیان، بێبەزەییترین جۆری تووندوتیژی بەکاردەهێنن؛ کوشتار، ئەشکەنجە، دەستدرێژی و تێکدانی ژینگە و بەهەدەردانی سامانی نەتەوەیی پیشەی سەرەکییانە. بەڵام لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ هێزە دەرەکییەکاندا، دەبینین ئەم "تۆتالیتاریزمە" چەندە ناسکە و وەک کارتۆن دەڕووخێت. زانستی سیاسی ئەمە بە "دەوڵەتی پاتریمۆنیال" (Patrimonial State) ناو دەبات، کە تێیدا دیکتاتۆر وڵات وەک موڵکی تایبەتی خۆی دەبینێت و تەنیا بۆ مانەوەی خۆی هەموو شتێک وێران دەکات، بەبێ ئەوەی هیچ بەهایەکی مرۆیی بۆ جیهان زیاد بکات.

دووەم: تێکشانی پەیامی ئاسمانی لە بەردەم "هێزی ڕەها"دا

ئەم ناوچەیە مەڵبەندی دابەزینی ١٢٤ هەزار پێغەمبەر بووە بۆ ڕزگارکردنی مرۆڤ لە زوڵم. فەلسەفەی ئایینەکان لە بنەڕەتدا بۆ دادپەروەری هاتوون، بەڵام لێرەدا "تراژیدیایەکی مەزن" ڕوویداوە. بەپێی تیۆرییەکانی "ماکس ڤێبەر" لەسەر سەڵتەنەتی ئایینی، دەبینین دامەزراوە ئایینییەکان لە جیاتی ئەوەی ببنە قەڵایەک بۆ پاراستنی ویژدان، گۆڕدراون بۆ ئامرازێک بۆ "ڕەوایەتیدان بە ستەم".

خامنیزم و سیستمە هاوشێوەکانی، ئایینیان کردووەتە پۆشاکێک بۆ شاردنەوەی ڕووخساری "دیکتاتۆر". ئەوان خوا دەبەنە ناو کورسیی دەسەڵاتەوە تا هەر ناڕەزایەتییەک بە "دژایەتی خودا" وێنا بکەن. ئەمە گەورەترین خیانەتە کە لە ویژدانی مرۆیی کراوە؛ کاتێک پیرۆزی دەبێتە قامچییەک بۆ جەستەی هەژاران.

سێیەم: نەفرەتی جوگرافیا یان نەفرەتی سیاسی؟

هەندێک دەڵێن ئەم خاکە ئەنەرژییەکی تایبەتی هەیە بۆ دروستکردنی ستەمکار. بەڵام لە ڕوانگەی "کۆمەڵناسیی سیاسییەوە"، ئەمە پەیوەندی بە "ئابووریی ڕانتی" و "نەبوونی گرێبەستی کۆمەڵایەتی"یەوە هەیە. کاتێک دەسەڵاتدار پێویستی بە باجی خەڵک نییە و تەنیا پشت بە نەوت و سامانی سروشتی دەبەستێت، گەل لای ئەو دەبێتە "بار" نەک "سەرچاوەی دەسەڵات". هەر بۆیە دەبینین سامانی ئەم وڵاتانە لە جیاتی ئاوەدانکردنەوە، دەبێتە فیشەک و لە سنگی خەڵک دەدرێت.

چوارەم: مەینەتیی کورد؛ قوربانیی بەردەوامی ئەم کارگەیە

ئێمە وەک گەلی کورد، لە ناو جەرگەی ئەم "کارگەی دیکتاتۆرسازییەدا"، گەورەترین باجمان داوە. کورد لەم ناوچەیەدا تەنیا قوربانیی تیرۆر نییە، بەڵکو قوربانیی ئەو "ئەقڵییەتە ڕەگەزپەرست و فاشیستەیە" کە دیکتاتۆرەکان بۆ مانەوەی خۆیان دروستیان کردووە. لە ئەنفال و کیمیابارانی سەدامەوە تا سێدارە و سەرکوتەکانی ئێران و تورکیا، کورد هەمیشە وەک "ئەویتر"ی نەیار بینراوە کە دەبێت بکرێتە قوربانی بۆ پیرۆزییەکانی دیکتاتۆر. تا کەی دەبێت ئێمە تاوانی جەهل و تینوێتیی ئەوان بۆ دەسەڵات بدەین؟

ئەنجام: بەرەو هۆشیارییەکی نوێ

دیکتاتۆرەکان وەک وەرزێک دێن و دەڕۆن، بەڵام ئەو وێرانکارییەی لە دوای خۆیان جێی دەهێڵن (لە هەتیوکردنی منداڵان، سوتانی ژینگە و تێکدانی ویژدانی کۆمەڵایەتی) بە دەیان ساڵ چاک نابێتەوە. چارەسەر نە لە "جادوودایە" و نە لە "چاوەڕوانی موعجیزە".

بۆ ئەوەی ئەم ناوچەیە لە بازنەی بەرهەمهێنانی "وەحشەکان" ڕزگاری بێت، پێویستمان بە شۆڕشێکی فیکری هەیە کە تێیدا "مرۆڤ" ببێتە چەق، نەک "خاک و دەسەڵات و ئایینی سیاسی". تا ئەو کاتەی "ویژدان" نەگەڕێتەوە ناو کایەی گشتی، ئەم خاکە هەر بە ئاوساوی بە دیکتاتۆرەکان دەمێنێتەوە. ئێمە وەک گەلی کورد و گەلانی بندەستی تری ناوچەکە، ئەرکمانە نەک هەر ڕووبەڕووی دیکتاتۆرەکان ببەینەوە، بەڵکو ڕووبەڕووی ئەو "کۆمەڵناسییە ستەمکارە"ش ببەینەوە کە رێگە بۆ دروستبوونیان خۆش دەکات.

لە نێوان ئایینی دامەزراوەیی و ڕووحانییەتی ئازاد: گەڕان بە شوێن خودا لە سەردەمی مادییەتدا

 

لە نێوان ئایینی دامەزراوەیی و ڕووحانییەتی ئازاد: گەڕان بە شوێن خودا لە سەردەمی مادییەتدا

پێشەکی: قەیرانی مانا لە جیهانی هاوچەرخدا

مرۆڤی سەردەم لە نێوان دوو بەرداشی گەورەدا دەژی؛ لە لایەکەوە پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا و "لۆژیک" وایکردووە چیدی بە ئاسانی تەسلیمی گوتارە کلاسیکییەکانی ئایین نەبێت، لە لایەکی دیکەشەوە غەرقبوونی لەناو مادییەت و کاڵاگەریدا، بۆشایییەکی گەورەی لە ڕۆحیدا دروست کردووە. لێرەوە پرسیارە جەوهەرییەکە سەر هەڵدەدات: ئایا خودا تەنیا لەناو چوارچێوەی ئایینەکاندا دەدۆزرێتەوە، یان پێویستییەکی ڕوحیی سەروو ئایدیۆلۆژیایە؟

یەکەم: مێژووی پەیدابوونی ئایین؛ لە ڕووداوێکی ڕوحییەوە بۆ سیستەمێکی کۆمەڵایەتی

توێژینەوەکانی سەنتەرە ئەکادیمییەکانی وەک "دیڤینیتی سکوڵ" لە زانکۆکانی هارڤارد و ئۆکسفۆرد ئاماژە بەوە دەکەن کە ئایین لە سەرەتادا وەک وەڵامێک بۆ "ترس لە سروشت" و "گەڕان بە شوێن مانا" لەدایک بوو. مرۆڤی سەرەتایی بۆ ئەوەی لە گەردوون تێبگات، پەنای بۆ هێزێکی باڵا دەبرد. ئایینەکان لە کات و شوێنی گونجاوی خۆیاندا، وەک پەیامێکی ڕزگاریخواز و ئەخلاقی هاتنە کایەوە بۆ ڕێکخستنی ژیانی مرۆڤ و بەخشینی ئارامی بە دەروونی تاکی چەوساوە.

بەڵام کێشە گەورەکە لێرەوە دەستی پێکرد: کاتێک ئایین لە "ئەزموونێکی ڕوحیی تاکەکەسی" گۆڕدرا بۆ "دامەزراوەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی". لێکۆڵەرانی مێژووی ئایینەکان دەڵێن: کاتێک "دین" تێکەڵی "سوڵتە" و دەسەڵات بوو، جەوهەرە مرۆییەکەی لەدەست دا. ئایین بوو بە ئامرازێک بۆ کۆنترۆڵکردنی جەماوەر و پاراستنی بەرژەوەندییەکانی چینێکی تایبەت، بەمەش لە "دەرمانێک بۆ ڕۆح" گۆڕدرا بۆ "کاڵایەکی بازرگانی" کە لە بازاڕی سیاسەت و ئابووریدا مامەڵەی پێوە دەکرێت.

دووەم: خاڵیبوونەوە لە ناوەرۆک و یاخیبوونی ژیری

لە ئێستادا، ئایینە دامەزراوەییەکان زۆربەیان لە ویژدان خاڵی بوونەتەوە. تاکی هۆشیاری ئەمڕۆ، کە بە تیشکی زانست و تەکنەلۆژیا چاوی کراوەتەوە، چیدی ناتوانێت شوێنکەوتەیەکی کوێر بێت. ئەو دەبینێت کە زۆرێک لەو پەیامانەی بە ناوی خوداوە بڵاو دەکرێنەوە، نە لەگەڵ لۆژیک دەگونجێن و نە لەگەڵ کەرامەتی مرۆڤ. ئەمە وای کردووە کە "ئایدیۆلۆژیای ئایینی" لە ئاستی داواکارییەکانی ڕۆحی مرۆڤی مۆدێرن چۆک دابدات.

بەڵام ئەم هۆشیارییە، مرۆڤی فڕێ نەداوەتە ناو ئارامییەوە، بەڵکو زیاتر بەرەو مادییەت و پووچگەرایی بردووە. جیهانی ئێستا جیهانی "هەبوونی شتەکانە" نەک "بوونی مرۆڤ". مرۆڤی مۆدێرن هەموو شتێکی هەیە، بەڵام "خۆشی" نییە. لێرەدا پێویستی بە خودا وەک "پەناگەیەکی ڕوحی" جارێکی تر سەرهەڵدەداتەوە، بەڵام خودایەک کە پێویستی بە هیچ کەنیسە، مزگەوت و ناوەندێکی ئایینی نییە.

سێیەم: خودا وەک دەرمانی ڕووح و مانیفێستۆی ئارامی

فەیلەسوفە ئیلاهییەکان (وەک سپینۆزا،سۆهرەوەردی، شارەزوری و مەولانا) پێمان دەڵێن: خودا لە هەموو شوێنێکە چونکە ئەو "جەوهەری بوون"ە. کاتێک مرۆڤ لە قەیران و تەنگانەدایە، پێویستی بەوە نییە بە ناوەندێکی ئایینیدا تێپەڕێت بۆ ئەوەی بگات بە خودا. "خۆ بە خوا سپاردن" (التسليم) باڵاترین جۆری ئارامییە کە تێکنۆلۆژیا ناتوانێت بیبەخشێت.

بۆ ئەوەی لەو ئازارانەی ژیان ڕزگارمان بێت کە ماندووی کردووین، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ ئەو پەیوەندییە ڕاستەوخۆیەی نێوان "من" و "خودا". وەک دەگوترێت: "ئەگەر ئازاری ژیان ماندووی کردووی، دڵتەنگ مەبە، رەنگە خودا پەرۆشی گوێبیستبوونی نزات بێت." ئەمە مانیفێستۆیەکە بۆ تێپەڕاندنی خەمە مادییەکان.

چوارەم: فەلسەفەی متمانە و وزەی دەروونی

جوانترین شت لەم گەردوونەدا ئەوەیە کە مرۆڤ تێبگات ئەو تەنیا نییە. کاتێک پشت بە هێزێکی بێکۆتایی دەبەستیت، بارگرانییەکانی ژیان لەسەر شان سووک دەبن. ئەمە تەنیا قسەیەکی ئایینی نییە، بەڵکو پێویستییەکی دەروونییە (Psychological Necessity). متمانە بەوەی کە دۆخی ناهەموار دەڕەوێتەوە، وزەیەکی وا بە مرۆڤ دەبەخشێت کە هیچ ئایدۆلۆژیایەکی وشک ناتوانێت بینوێنێت.

کاتێک کاروبارەکانت بە تەواوی بە خودا دەسپێریت، سەرسام دەبیت بەو وزەیەی دڵت دەتەنێ؛ ئەو ئارامییەی دەرگاکانی ترس لە ناختدا دادەخات، چونکە تۆ چیدی لە ناو بازنەی "هەوڵدانی مادیی چەقۆکێش"دا نیت، بەڵکو لە ناو بازنەی "ڕەزامەندیی ڕوحی"دایت. ئەگەر بە پێشهاتەکانی ژیان رازی بووی، ئەوا خودا بەخششی شایان بە خۆتت پێدەبەخشیت، نەک لەبەرئەوەی داوات کردووە، بەڵکو لەبەرئەوەی "ڕازی" بوویت.

دەرەنجام: خودای ناو دڵ، نەک خودای ناو کتێب

مرۆڤی سەردەم پێویستی بەوەیە دۆخی خۆی لەگەڵ خودای ناو ناخی خۆی چاک بکاتەوە، چونکە تەنیا ئەو کاتە کاروباری ژیانی بۆ راستەڕێ دەبێت. ئایینەکان دەکرێ ببنە کەرەستەی بازرگانی و سیاسەت، بەڵام "ڕووحانییەت" و "پەیوەندی لەگەڵ خودا" قەڵایەکە کە هیچ دەسەڵاتێک دەستی پێناگات.

خودا پێویستی بە خانوویەک نییە کە ناوی مزگەوت یان کەنیسە بێت، ئەو لە ناو ئەو هەناسەیەدایە کە کاتی دڵتەنگی هەڵی دەکێشیت، لەو متمانەیەدایە کە کاتێک شتێک لەدەست دەدەیت، پێت دەڵێت: "خودا شتێکت پتیدەبەخشێت کە چاوەڕوانی دەستکەوتنیت نەکردووە." ئەمە ئەو ئایینە ڕاستەقینەیەیە کە مرۆڤی ئەمڕۆ لە هەموو کات زیاتر تینوویەتی..

کۆچی هەڵۆیەکی بەرزەفڕی پشدەر؛ ماڵاوایی لە ڕەفیق سابیر و تاسەی هەمیشەییی نیشتمان

 

 کۆچی هەڵۆیەکی بەرزەفڕی پشدەر؛ ماڵاوایی لە ڕەفیق سابیر و تاسەی هەمیشەییی نیشتمان

ئەدەبی کوردی، ئەمڕۆ لەبەردەم کۆچێکی گەورە و خەمێکی قووڵدا ڕاوەستاوە. کۆچی "ڕەفیق سابیر"، تەنیا ماڵاواییی مرۆڤێک نییە لە ژیان، بەڵکو کۆچی زمانێکە کە پڕ بوو لە مۆسیقای باران، وەرینی ئەستێرەیەکە کە ڕێگەی نوێخوازیی بۆ شێعری دوای "گۆران"ی نەمر ڕوناک دەکردەوە. ئەو شاعیرەی لە "قەڵادزێ"ی دڵڕفێنەوە فێری فڕین بوو، بوو بە یەکێک لە هەرە دیارترین پێشەنگ و ئاوانگاردەکانی شێعری مۆدێرنی کوردستان، کە توانی فۆرم و ناوەڕۆک لە قاڵبە کلاسیکییەکان دەربهێنێت و بیخاتە ناو کایە فەلسەفی و مرۆیییە گەردونییەکانەوە.

ڕەفیق سابیر، تەنیا شاعیر نەبوو؛ ئەو نەخشەکێشی جوانییەکانی نیشتمان بوو. ئەگەر "گۆران" شۆڕشێکی لە کێش و سەروادا بەرپا کردبێت، ئەوا ڕەفیق سابیر "ڕۆح"ی بۆ ئەو شۆڕشە هێنا و شێعری کوردیی کرد بە زمانێکی جیهانی. ئەو لە دەقەکانیدا، خاک و مرۆڤ، غەریبی و نیشتمانی تێکەڵ بە یەکتر دەکرد.

کە باس لە ڕەفیق سابیر دەکەین، بێگومان ناتوانین یادی ئەو زێدە ڕازاوەیە نەکەین کە تێیدا چاوی بە ژیان هەڵێناوە. قەڵادزێ و پشدەر، ئەو مەڵبەندەی کە هاوسێی دڵسۆز و هاوخوێنی "سەردەشت"ی چاوکەژە. ئەم دوو ناوچەیە، نەک هەر تەنیا جوگرافیا، بەڵکو یەک پارچە شێعر و ئیلهامن. شاعیر لە زۆربەی تێکستەکانیدا، بە تایبەت کاتێک لە غەریبیی هەندەراندا بوو، هەمیشە ڕۆحی لە کەنارەکانی "زێی بچووک" و بناری "قەندیل"دا دەسووڕایەوە.

منیش وەک ئەو، وەک ئەو کوڕەی پشدەر، هەمان ئەو "تاسە" و غەریبییەم هەیە کە ڕەفیق سابیر لە شێعری **"بۆ شارەکەم"**دا دەڵێت:

"تۆ ئەی شاری بەفر و باران...

ئەی نیشتمانی سووتاوی من!

تۆ لەناو خوێنمدا دەگەڕێیت و

منیش لە غەریبیدا بە شوێن وێنای تۆدا وێڵم."

ئەم تاسەیە، تەنیا بیری ماڵ و شەقامەکان نییە، بەڵکو عەشقێکی ئەفسووناوییە بۆ ئەو سروشتە دڵڕفێنەی کە پشدەر و سەردەشت وەک دوو دوانەی لێکدانەبڕاو پێکەوە دەبەستێتەوە. ئەو لوتکە تەمگرتووانە، ئەو چەم و دۆڵە سەوزانەی کە بۆنی ژیان و بەرخودانیان لێ دێت، هەمیشە لە ناو شێعرەکانی سابیردا وەک بوونەوەرێکی زیندوو ئامادەییان هەبووە.

ڕەفیق سابیر یەکێک بوو لەوانەی کە تێگەیشتبوو "جوانی" گەورەترین چەکە دژی "مردن". ئەو کاتێک باسی جوانیی زێدەکەی دەکرد، تەنیا وەسفی سروشتی نەدەکرد، بەڵکو دەیویست بڵێت کە ئەم خاکە شایەنی ئەوەیە بە زمانێکی ئاستبەرز و مۆدێرن وەسف بکرێت. ئەو توانی خەمە نەتەوەییەکانمان بکاتە تابلۆیەکی هونەریی جیهانی.

ئەمڕۆ کە ئەو شاعیرە گەورەیە جەستەی بە جێمان دەهێڵێت، شێعرەکانی دەبنە هەواری هەمیشەییمان. ئەو لە قەڵادزێوە دەستی پێکرد و لە لوتکەی ئەدەبی مۆدێرنی کوردیدا نیشتەوە. منیش، وەک هاوشار و هاوتاسەی ئەو، بەو پەڕی ڕێزەوە سەری نەوازش بۆ ناو و مێژووە پڕ لە داهێنانی دادەنەوێنم.

ڕەفیق سابیر کۆچی نەکردووە، ئەو تەنیا گەڕاوەتەوە ناو ئەو سروشتە شێعرینەی کە هەمیشە بیری دەکرد؛ گەڕاوەتەوە ناو تەمومژی چیاکانی پشدەر و هاژەی ئاوی زێ، تا لەوێدا بۆ هەمیشە بە نەمری بمێنێتەوە.

ماڵاوا شاعیری جوانی و غەریبی... ماڵاوا دەنگی زیندووی نیشتمان