فەلسەفەی جوانی و وزەبەخشیی خاکی کوردستان: دیالێتیکی "بوون" لە نێوان تاراوگە و نیشتماندا

 

فەلسەفەی جوانی و وزەبەخشیی خاکی کوردستان: دیالێتیکی "بوون" لە نێوان

 تاراوگە و نیشتماندا

پێشەکی: نامۆیی جەستە و حزوری ڕۆح

مرۆڤ کاتێک لە نیشتمانەکەی دادەبڕێت، دەکەوێتە ناو دۆخێکی فەلسەفییەوە کە پێی دەوترێت "نامۆیی ئۆنتۆلۆژی". ئێمە وەک کوردانی تاراوگە، جەستەمان لە شارە سارد و مۆدێرنەکانی ئەورووپایە، بەڵام "بوونی ڕاستەقینە"مان لە جۆگەکانی گوند، لوتکە تەمگرتووەکانی زاگرۆس و دەشتە زێڕینەکانی جەزیرە و گەرمیان بەجێماوە. وەک مارتن هایدیگەر دەڵێت: "زمان ماڵی بوونە(Language is the house of Being)"،بەو مانایە کە  هایدیگەر دەیەوێت بڵێت: مرۆڤ لە ناو زماندا نیشتەجێیە. ئێمە خاوەنی زمان نین، بەڵکو زمان خاوەنی ئێمەیە. زمان ئەو ئاوێنەیەیە کە هەقیقەتی جیهان و هەقیقەتی خۆمانی تێدا دەبینین. بۆیە پاراستنی زمان، پاراستنی ناسنامە و هەبوونی ئێمەیە وەک مرۆڤ. بەڵام بۆ کورد، "خاک" تەنیا جێگەی نیشتەجێبوون نییە، بەڵکو خودی "ماڵ" و ناسنامەیە. گەشتکردن بە وڵاتانی دنیادا، نەک تەنیا جوانیی ئەوانمان بۆ دەرناخات، بەڵکو دەبێتە ئاوێنەیەک بۆ درککردن بەو بەهەشتە وێرانکراوەی کە خودا بە کوردی بەخشیوە و داگیرکەران لێیان زەوت کردووە.

کوردستان: جوگرافیایەکی پیرۆز و مێژوویەکی تاڵانکراو

کوردستان لە ڕووی مێژووییەوە بەشێکی سەرەکیی "مانگی بەپیت" (Fertile Crescent) بووە. لێرەوە یەکەمین چەخماخەی شارستانییەت و کشتوکاڵ لێدراوە. مێژوونووسانی وەک "گزینۆفۆن" لە کتێبی (کۆچی دە هەزار کەسەکە)دا کاتێک بە کوردستاندا تێدەپەڕێت، باس لە هێز و شکۆ و جوانیی سروشتی ئەم خاکە دەکات.

هەر چوار پارچەی کوردستان، هەر یەکەیان خاوەن سیمایەکی مێتافیزیکیی تایبەتن:

باکوور: بە لوتکەی سیپان و ئاراراتەوە، سیمبۆلی خۆڕاگریی بەردینە. لێرە بەرد و مرۆڤ یەک دەگرن بۆ پاراستنی شکۆ.

ڕۆژهەڵات: نیشتمانی شیعر و فەلسەفە و شاخە بەرزەکانی شاهۆ و داڵاهۆیە؛ ئەو شوێنەی کە سروشت تێیدا دەبێتە تەسەوف.

باشوور: ناوەندی پێکبەستنی دەشت و چیا، زێی بچووک و گەورە، کە هەمیشە وەک ناوەندی قوربانیدان و بەخشندەیی ماوەتەوە.

ڕۆژئاوا: دەشتاییەکی بێ کۆتایی و زێڕین، کە گەنم و ئازادی تێیدا بەیەک دەگەن.

فەلسەفەی "نەفرەتی جوانی" و داگیرکاری

بۆچی داگیرکەران دەست لەم خاکە هەڵناگرن؟ لێرەدا دەگەینە چەمکی "پارا دۆکسی جوانی". جوانیی کوردستان تەنیا لە ڕوواڵەتدا نییە، بەڵکو لە "وزەبەخشی" (Grandeur) و دەوڵەمەندییەکەیدایە. داگیرکەر نەک تەنیا بۆ خاک و ئاو، بەڵکو بۆ دزینی "ڕۆحی" ئەم خاکە هاتووە. ئیمانوێل کانت دەڵێت: "جوانی شتێکە بەبێ بەرژەوەندی چێژی لێ دەبینرێت"، بەڵام داگیرکەری کوردستان بە پێچەوانەوە، چاوی لە هەموو بستێکی ئەم خاکەیە وەک کاڵایەکی ئابووری و سیاسی. ئەم بەهەشتەی خودا بە ئێمەی بەخشیوە، بووەتە هۆکاری ئەوەی هەمیشە لە ناو جەرگەی ئاگردا بین.

ئیرادە و نیشتمانپەروەری: تێپەڕاندنی ئایدیۆلۆژیاکان

کاتێک نیشتمان لە مەترسیدا دەبێت، فەلسەفەی "بوونی نەتەوەیی" دەبێتە باڵاترین ئایین. ئایینەکان و ئایدیۆلۆژیاکان گەردونین و دەکرێت بگۆڕدرێن، بەڵام "خاک" تاکە ڕاستییەکی نەگۆڕە. بۆ ئەوەی کوردستان بپارێزین، دەبێت "ئیرادەی هێز"  لە خۆماندا دروست بکەین. نیشتمانپەروەری لێرەدا نابێتە ڕەگەزپەرستی، بەڵکو دەبێتە "بەرگرییەکی پیرۆز" بۆ پاراستنی ئەو جوانییەی کە سروشت پێی بەخشیووین. تەنیا کاتێک نیشتمان دەبێتە چەقی بیرکردنەوەمان، دەتوانین لە ژێر چەپۆکی داگیرکەران ڕزگارمان بێت.

خوێنی شەهید و فەلسەفەی ژیانەوە

سروشتی کوردستان تەنیا بە ئاو و باران سەوز نابێت، بەڵکو پەیوەندییەکی ئەندامی (Organic) لە نێوان "خوێن" و "گوڵ"دا هەیە. هەر بستێکی ئەم خاکە کە خوێنی شەڕڤان و پێشمەرگەیەکی لێ ڕژاوە، لە بەهاردا دەبێتە "گوڵاڵە سوورە". ئەمە تەنیا وەسفێکی شاعیرانە نییە، بەڵکو گۆڕانی "ماددە"یە بۆ "مانا". ڕۆحی شەهیدان لە ناو ڕەنگی ڕوەکەکان و بۆنی خاکەکەدا بە نەمری دەمێنێتەوە. هەر بۆیەش تاڵانی و کاولکاریی داگیرکەران نەیتوانیوە و ناتوانێت ئەم جوانییە بکوژێت؛ چونکە جوانییەک کە بە خوێن ئاودرابێت، ڕەگەکەی لە ناو ئەبەدییەتدایە.

ئەنجامگیری؛

ئێمەی کوردانی هەندەران، ئەرکێکی مێژووییمان لەسەرە: نەک تەنیا یادکردنەوەی نیشتمان، بەڵکو گواستنەوەی "مەزنیی کوردستان" بۆ ویژدانی جیهان. کوردستان تەنیا جوگرافیایەک نییە، بەڵکو مانیفێستۆیەکی جوانی و بەرگرییە. با ئیرادەمان هێندە بەهێز بێت کە نیشتمان بکەینە ناسنامەی یەکەم و کۆتاییمان، چونکە وەک فەیلەسوفەکان دەڵێن: "مرۆیی بێ نیشتمان، وەک باڵندەیەکی بێ ئاسمان وایە، فڕینی هەیە بەڵام ئاسۆیەکی نییە بۆی بگەڕێتەوە."

کوردستان، ئەو بەهەشتەیە کە پاراستنی، ئەرکێکی فەلسەفی، ئەخلاقی و نەتەوەییە.

دینامیزمی "ئیمان" و مۆدێلی "ئایینی دەسەڵات": خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ جینۆسایدی کورد

 

دینامیزمی "ئیمان" و مۆدێلی "ئایینی دەسەڵات": خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ

 جینۆسایدی کورد

پێشەکی: گەڕان بەدوای کاکڵی ئاییندا

وەک چەندین جار لە نووسینەکانمدا لە ماڵپەڕی (زێڕنووسzernus - ) ئاماژەم پێ داوە، پێویستە جیاکارییەکی بنەڕەتی (Ontological Distinction) لە نێوان "ئایین وەک باوەڕێکی ڕەسەن" و "ئایین وەک ئامرازێکی سیاسی" بکەین. لە ڕوانگەی منەوە، ئایینێک کە هانی لایەنگرانی بدات بۆ خوێنڕشتنی مرۆڤ، هەموو پیرۆزییەکی لێ دادەماڵرێت. لێرەدا دەگەینە ئەو ڕاستییەی کە فەیلەسووفی وەک ئیمانوێل کانت باسی دەکات؛ کە دەبێت "ئایین لە چوارچێوەی ئەقڵدا" بێت و مرۆڤ وەک "ئامانج" ببینرێت نەک وەک "ئامراز". کاتێک ئایین دەبێتە ئامرازێک بۆ داگیرکاری، لە کاکڵە مرۆییەکەی بەتاڵ دەبێتەوە و دەبێتە "توێکڵێکی" کوشندە.

١. دیالێکتیکی کاکڵ و توێکڵ (ئایین دژ بە ئایین)

من لە "زێڕنووس"دا جەختم لەوە کردووەتەوە کە "کاکڵی ئیمان" لە هەموو ئایینەکاندا یەک شتە: دادپەروەری، ڕەحمەت و ڕێزگرتن لە کەرامەتی مرۆڤ. بەڵام کێشە گەورەکە لێرەدایە کە "توێکڵی ئایین" دەکرێتە خەنجەر. ئەمە ڕێک ئەو چەمکەیە کە بیرمەندی گەورە عەلی شەریعەتی بە "ئایین دژ بە ئایین" (Religion vs. Religion) ناوی دەبات؛ واتە بەکارهێنانی ناوی خودا بۆ شەرعیەتدان بە زوڵم. ئایینی ئیسلام لە مێژوودا، لە جیاتی ئەوەی ببێتە پەیامی ڕزگاری بۆ نەتەوەی  کورد، ، لە لایەن دەسەڵاتە هەژموونخوازەکانەوە (عەرەب، تورک و فارس) کراوەتە چەکێک بۆ سڕینەوەی شوناسی ئێمە.

٢. جینۆسایدی زمانەوانی؛ شێواندنی چەمکی "ئەنفال"

لە مێژووی هاوچەرخی کورددا، چەمکی "ئەنفال" گەورەترین تراجیدیایە. لێرەدا "تەکنیکی داگیرکاری" تەنها خاک ناگرێتەوە، بەڵکو دەست بەسەر "زمان و پیرۆزی"شدا دەگرێت. ئایەتەکانی قورئان کە جەخت لە فرەیی نەتەوەیی دەکەنەوە (وەک سوورەتی حوجەرات)، لە لایەن دەسەڵاتی بەعس و داگیرکەرانەوە فەرامۆش کران و لە جیاتی ئەوە، وشەی "ئەنفال"یان لە دەقێکی جەنگییەوە گۆڕی بۆ پاساوێکی "مێتافیزیکی" بۆ کیمیاباران و جینۆساید. ئەمە ئەو دۆخەیە کە فەیلەسووفی سیاسی فڕانتس فانون باسی دەکات؛ چۆن داگیرکەر ئایین و کولتووری نەتەوەی ژێردەستە دەشێوێنێت تاوەکو بەرگرییەکەی تێکبشکێنێت.

٣. شکستی ئەخلاقیی دامەزراوە ئایینییەکان

وەک لە توێژینەوەکانمدا لە "زێڕنووس" تیشکم خستووەتە سەر، بێدەنگیی ٢٣ دەوڵەتی عەرەبی و ٥٧ دەوڵەتی ئیسلامی لە ئاست کارەساتی هەڵەبجە، گەورەترین پەڵەی ڕەشی مێژووییە. هەڵوێستی "یەکێتیی زانایانی ئیسلامی" لە ساڵی ١٩٨٨، سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە کە دکتۆر ئیسماعیل بێشکچی دەڵێت: "کوردستان کۆڵۆنییەکی نێودەوڵەتییە". کاتێک زانایانی ئایینی لە کۆنفرانسەکانیاندا خەمی تورکمانەکانی بولگاریایان بوو، بەڵام چاویان لە ئاست قڕکردنی کورد نووقاند، لێرەدا ئایین وەک "سیستەمێکی دەسەڵات" (Power System) کار دەکات، نەک وەک "باوەڕێکی ئەخلاقی".

٤. داعش و بەردەوامیی فیکری داگیرکاری

ئەوەی لە ٢٠١٤ لە شەنگال ڕوویدا و ئەوەی ئەمڕۆ لە ٢٠٢٦ لە سووریا بەناوی "تەکبیر و فتوحات"ەوە دژ بە کورد دەبیسترێت، تەنها کردەوەی تاقمێکی توندڕەو نین، بەڵکو بەرهەمی ئەو "ئایینە هاوردەکراوەیە" کە وەک چەکێکی سیاسی دژ بە دۆزی ڕەوای کورد ئامادە کراوە. پرسیاری جەوهەری من ئەوەیە: ئایا ئەمە ئیسلامە یان ستراتیژیی سڕینەوەی نەتەوەییە لەژێر پەردەی ئاییندا؟

٥. مۆدێلی کوردایەتی و دینداریی ڕەسەن

کورد بە درێژایی مێژوو، موسڵمانێکی "مرۆڤدۆست" بووە. پێشەواکانی ئێمە لە سەڵاحەدینەوە تا پیشەوا قازی، شێخ رەزا، مەحوی و مەلای گەورە، هیچ کات ئایینیان بۆ بازرگانی و داگیرکاری بەکارنەهێناوە. ئێمە وەک کورد، خاوەنی مۆدێلێکی "دینداریی ویژدانی"ین کە تێیدا پێکەوەژیانی ئایینەکان (ئێزدی، یارسان، مەسیحی) بنەمایە. وەک فەیلەسووفە "ئێکزیستانسیالیستەکان" دەڵێن، "ئازادی" مەرجی پێشوەختەیە بۆ هەر جۆرە ئیمانێکی ڕاستەقینە. نەتەوەیەک ئازاد نەبێت، ناتوانێت خوداپەرستییەکی ڕاستەقینەش بکات.

دەرەنجام و پەیام:

کاتی ئەوە هاتووە زانایانی کورد و ڕۆشنبیرانمان، چیتر ڕێگە نەدەن ئایین بکرێتە ئامرازێک بۆ بەکۆیلەکردنی کورد. ئەوەی پێویست بوو کەسایەتییەکانی وەک دکتۆر عەلی قەرەداخی بیکەن و نەیانکرد، بریتی بوو لە "شۆڕشێکی ئەخلاقی" لە ناو جیهانی ئیسلامیدا بۆ ناساندنی مەزڵوومییەتی کورد و داوای لێبوردن کردن لەم نەتەوەیە.

من لە ڕێگەی پلاتفۆرمی **(زێڕنووس)**ەوە بەردەوام دەبم لە شەڕی فیکری بۆ گەڕانەوەی ئایین بۆ ناو جەوهەرە مرۆییەکەی و ڕەتکردنەوەی هەر جۆرە داگیرکارییەک کە بەرگی پیرۆزی پۆشیبێت. کورد دەبێت "موسڵمانێکی ئازاد" بێت، چونکە ئیمان لەگەڵ کۆیلایەتی و داگیرکاری کۆنابێتەوە.

بۆ خوێندنەوەی وردەکاری زیاتر و بابەتە فیکرییەکان، سەردانی ماڵپەڕی زێڕنووس بکەن.

خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ ئۆپۆزسیۆنی ناوەندگەرا و پاشەکشەی میدیای کوردی

 

پارادۆکسی دیموکراسیی رۆژئاوایی و ڕەگداکوتانی فاشیزم: خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ ئۆپۆزسیۆنی ناوەندگەرا و پاشەکشەی میدیای کوردی لە رۆژهەڵاتی کوردستان

پێشەکی:

ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە "جەنگی وێنە و گوتار" جێگەی جەنگە کلاسیکییەکانی گرتۆتەوە. وەک چاودێرێکی سیاسی و ئەکادیمی، تێبینی دیاردەیەکی نامۆ دەکەم؛ ئەویش ئەوەیە کە چۆن ئەو هێزە ئۆپۆزسیۆنانەی (فارس، تورک و عەرەب) کە وڵاتەکانیان کردووەتە دۆزەخ بۆ گەلانی تر و بەتایبەت بۆ گەلی کورد، دوای دەیان ساڵ ژیان و پەروەردەبوون لەناو جەرگەی دیموکراسیی رۆژئاوادا، هێشتا نەک هەر نەگۆڕاون، بەڵکو گوتارێکی فاشیستیی توندتر و مۆدێرنتریان بەرهەم هێناوەتەوە. ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ شیکردنەوەی ئەم پارادۆکسە و تیشکخستنە سەر لاوازییەکانی گوتاری میدیایی کورد لەم ململانێیەدا.

یەکەم: فەلسەفەی "فاشیزمی دیاسپۆرا" و شکستی سیستەمی رۆژئاوا لە گۆڕینی هزر

جێگەی پرسیارێکی قووڵە؛ بۆچی سیستەمە ئازاد و لیبراڵەکانی ئەوروپا و ئەمریکا نەیانتوانیوە کاریگەری بخەنە سەر هزری ئەو سیاسییە ئۆپۆزسیۆنانەی کە لەوێ

 گەورە بوون؟

لە ڕوانگەی فەلسەفەی سیاسییەوە، ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە ئەم لایەنانە دیموکراسییان تەنها وەک "ئامرازێکی تەکنیکی" بۆ گەیشتن بە دەسەڵات قبوڵە، نەک وەک "بەهایەکی مرۆیی" بۆ داننان بە مافی "ئەویتر". ئەوان لە وڵاتانی رۆژئاوا سوود لە ئازادیی رادەربڕین وەردەگرن بۆ ئەوەی پەرە بە گوتارێکی "تەک-ڕەهەندی" و ناوەندگەرا بدەن. ئەمە جۆرێکە لە "کۆلۆنیالیزمی فیکریی پێچەوانە"؛ واتە بەکارهێنانی تەکنەلۆژیا و ئازادیی رۆژئاوا بۆ سەپاندنەوەی فاشیزمی ڕۆژهەڵاتی. ئەمانە لە ناوەوەدا هێشتا لەژێر هەژموونی چەمکی "دەوڵەت-نەتەوەی سەدەی نۆزدەهەم"دان، کە تێیدا فرەچەشنی وەک هەڕەشە بۆ سەر یەکپارچەیی دەبینرێت.

دووەم: نموونەی په هلەوی؛ مێدیا وەک ئامرازی "شۆردنەوەی مێژوو"

وەک نموونەیەکی بەرچاو، کوڕی شا و لایەنگرانی کە تا دوێنێ لە پەراوێزی سیاسەتدا بوون، ئەمڕۆ بە هۆی دوو هۆکارەوە گەراونەتەوە مەیدان:

سەرمایەی دزراو: بەکارهێنانی ئەو سامانە زەبەلاحەی لە باوکیانەوە بۆیان ماوەتەوە بۆ کڕینی ویژدانی میدیایی.

هێزی میدیا: ئەوان توانیویانە میدیایەکی پرۆفیشناڵ و سەکۆی تەلەفزیۆنی گەورە دروست بکەن کە کار لەسەر "هەست و سۆز"ی جەماوەر دەکات نەک "عەقڵ". ئەوان خەریکی بەرهەمهێنانەوەی هەمان ئەو وێنە شۆڤێنییەن کە باپیر و باوکی بە زەبری تۆپ و تفەنگ دەیانویست بیسەپێنن، بەڵام ئەمجارەیان بە بەرگێکی شیک و دیموکراسیخوازانە. ئەمە مەترسییەکی گەورەیە، چونکە دەیانەوێت "کورد" و نەتەوەکانی تر جارێکی تر بخەنەوە ژێر ڕکیفی ناوەندێکی فاشیست.

سێیەم: قەیرانی میدیای کوردی؛ لە "بازنەی تەسکی حیزبایەتییەوە" بۆ گۆشەگیریی نیشتمانی..

لە بەرامبەر ئەم هێرشە میدیاییە توندەی ناوەندگراکان، میدیای کوردی (بەتایبەت لە رۆژهەڵاتی کوردستان) لە چەقبەستووییەکی ترسناکدا دەژی. لێرەدا ڕەخنەی سەرەکیم ئەوەیە:

خۆخۆریی میدیایی: میدیای پارتییە کوردییەکان لەبری ئەوەی ببنە سەکۆیەکی "نیشتمانی" بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی گوتاری فاشیستی، بوونەتە میدیایەکی "لۆکاڵی و حیزبی" تەسک. ئەوان تەنها بۆ ئەندامانی خۆیان قسە دەکەن، نەک بۆ کۆمەڵگا و جیهانی دەرەوە.

نەبوونی ستراتیژی "کاریگەری": کاتێک میدیاکەت نەتوانێت تەنانەت لایەنگرانی خۆت ڕابکێشێت، چۆن دەتوانیت کاریگەری بخەیتە سەر تاکی فارس یان ڕای گشتیی جیهانی؟ ئێمە لە سەردەمی "شەڕی پرۆپاگەندە"داین، بەڵام گوتاری میدیایی ئێمە هێشتا لە قۆناغی "شیوەن و مەزڵوومییەت"دا ماوەتەوە، نەک "هێز و بەدیل".

چوارەم: بۆچی کورد نەیتوانیوە لە بازنەی حیزبی دەرباز بێت؟

ئەمە کێشەیەکی فەلسەفی و پێکهاتەییە. کورد لە رۆژهەڵات نەیتوانیوە "بەرژەوەندیی نەتەوەیی" بخاتە سەرووی "بەرژەوەندیی حیزبی". ئەم پەرتەوازەییە وای کردووە کە سەنگ و قورسایی کورد لە هاوکێشە داهاتووەکانی ئێراندا لە ئاستی پێویستدا نەبێت. تا ئەو کاتەی کورد خاوەنی "ژوورێکی عەقڵیی هاوبەش" و "میدیایەکی نەتەوەیی یەکگرتوو" نەبێت، ناتوانێت ڕووبەڕووی ئەو فاشیزمە مۆدێرنە ببێتەوە کە لە رۆژئاواوە مەکینە میدیاییەکانیان بەگەڕ خستووە.

ئەنجامگیری و پێشنیاز:

بۆ ئەوەی لە داهاتووی ناوچەکەدا نەبینە قوربانیی رێککەوتنی هێزە ناوەندگراکان و رۆژئاوا، پێویستە:

داڕشتنەوەی گوتاری میدیایی: دەرچوون لە زمانی حیزبی و بەکارهێنانی زمانی سەردەمیانە (بەتایبەت بە زمانی فارسی و ئینگلیزی) بۆ پووچەڵکردنەوەی پڕوپاگەندەی فاشیستەکان.

دروستکردنی لۆبی ئەکادیمی: کورد دەبێت لە ناوەندە فیکرییەکانی رۆژئاوادا بیسەلمێنێت کە "دیموکراسیی راستەقینە" لە ئێران و ناوچەکەدا تەنها لە ڕێگەی داننان بە مافی نەتەوەکانەوە دەبێت، نەک گەڕانەوە بۆ دیکتاتۆریەتی پاشایەتی یان ئایینی.

تێپەڕاندنی "فەلسەفەی قوربانی": ئێمە دەبێت وەک هێزێکی خاوەن پڕۆژە دەرکەوین، نەک تەنها وەک نەتەوەیەکی ستەملێکراو کە داوای بەزەیی لە رۆژئاوا دەکات.

ئەمە جەنگی "ئیرادە و هۆشیاری"یە، و ئەوەی میدیای بەهێزتر و پلانی وردتری هەبێت، براوەی کۆتایی دەبێت. چاوەڕوانی لە سیستەمی رۆژئاوا بۆ گۆڕینی هزری فاشیستەکان بێسوودە، تەنها هێزی یەکگرتووی خۆمان و میدیایەکی نیشتمانیی کارا دەتوانێت هاوکێشەکە بگۆڕێت.

لە زاگرۆسەوە بۆ حیجاز: چۆن شارستانییەتی "ماد و ساسانی" کرا بە بەرگی "وەحی"؟

لە زاگرۆسەوە بۆ حیجاز: چۆن شارستانییەتی "ماد و ساسانی" کرا بە بەرگی "وەحی"؟

پێشەکی: گواستنەوەی مەعریفە یان تاڵانی کولتووری؟

مێژووی فەرمی کە دەسەڵاتە ئایینییەکان بۆمان دەگێڕنەوە، باس لەوە دەکات کە ئیسلام لە بیابانێکی دابڕاو و بێ شارستانییەت سەری هەڵداوە. بەڵام لێکۆڵینەوە شوێنەواری و مێژووییەکان پێچەوانەی ئەمە دەسەلمێنن. دوای ئەوەی ئیمپراتۆرییەتی ساسانی (کە لە ڕەگ و ڕیشەدا لە هۆزە کوردییە کۆنەکان و نیشتەجێی زاگرۆس بوون) ئایینی زەردەشتی کردە ئایینی رەسمی، بزووتنەوە چاکسازیخوازەکانی وەک "مانی" و "مەزدەک" بە توندی سەرکوت کران. ئەم سەرکوتکردنە بووە هۆی کۆچێکی گەورەی زانایان و بیرمەندانی ئەم ئایینانە بەرەو نیمچە دوورگەی عەرەبی و شام.

١. کۆچی زانایان و تۆڵەی مێژوویی

ئەو زانایانەی لە ترسی شمشێری موبەدە زەردەشتییەکانی ساسانی هەڵاتن، زانستێکی قووڵیان لەسەر فەلسەفە، ئایینزانی و بەڕێوەبردنی دەوڵەت پێ بوو. کەسایەتییەکی وەک "سەلمانی فارسی" (ڕۆژبەی کوردی) کە مێژوونووسان دەڵێن لە ئایینی مانی و زەردەشتی و مەسیحی شارەزا بووە، نموونەی ئەو پردە مەعریفییەیە. تیۆرییە مێژووییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم بلیمەتانە بە دوای "هێزێکی نوێ"دا دەگەڕان بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتی ستەمکاری ساسانی، بۆیە "عەرەب"یان وەک هێزێکی سەربازی خاوەن جۆش و خرۆش بەکارهێنا و ئایینێکیان بۆ داڕشتن کە تێکەڵەیەک بوو لە بیروباوەڕە دێرینەکانی خۆیان.

٢. پێنج کاتەکەی نوێژ: میراتی "گاکان"ی زەردەشت

وەک لە تێکستەکەی کۆنەکاندا هاتووە، یەکێک لە ڕوونترین نموونەکانی وەرگرتنی کولتووری، کاتەکانی نوێژە. هەزاران ساڵ پێش ئیسلام، لە ئایینی زەردەشتیدا پێنج کاتی ستایش هەبووە کە بە "گاکان" (Gāhs) دەناسرێن:

هاڤەن گا (Hāvan Gāh): کاتی بەربەیان (هاوشێوەی نوێژی بەیانی).

ڕەپیتوین گا (Rapithwin Gāh): کاتی نیوەڕۆ (هاوشێوەی نوێژی نیوەڕۆ).

ئوزێرین گا (Uzayirin Gāh): کاتی پاشنیوەڕۆ (هاوشێوەی نوێژی عەسر).

ئەویسروترێم گا (Aiwisruthrem Gāh): کاتی خۆراوابوون (هاوشێوەی نوێژی مەغریب).

ئوشەهین گا (Ushahin Gāh): کاتی شەو تا بەربەیان (هاوشێوەی نوێژی عیشا).

تەنانەت "دەستنوێژ" یان "پادیاب" (Padyab) لە ئایینی زەردەشتیدا بە هەمان شێوە بۆ پاککردنەوەی جەستە پێش نزا ئەنجام دراوە. ئەمە نیشان دەدات کە هەیکەلی ئایینە نوێیەکە لەسەر بنەمایەکی زاگرۆسی-میسۆپۆتامی دامەزراوە.

٣. میعراج و پردی چینوات: ئەفسانەی ڕازاوە

چیرۆکی "میعراج" و چوونە ئاسمانی پێغەمبەر، هاوشێوەیەکی سەرسوڕهێنەری هەیە لەگەڵ پەرتووکی "ئەرداویراف نامە" (Arda Viraf Nameh) کە باس لە گەشتی ڕۆحی پیاوێکی ئایینی زەردەشتی دەکات بۆ ئاسمانەکان و بینینی بەهەشت و دۆزەخ.

هەروەها "پردی سیرات" کە لە ئیسلامدا باس دەکرێت، هەمان **"پردی چینوات" (Chinvat Bridge)**ـی زەردەشتییەکانە. ئەم پردە لە زەردەشتیدا بۆ تاقیکردنەوەی ڕۆحی مردووانە؛ بۆ چاکەکاران پان دەبێتەوە و بۆ خراپەکاران وەک تیغی شمشێر باریک دەبێتەوە. عەرەبەکان ئەم خەیاڵدانە دەوڵەمەندەی مێژووی ئێمەیان گواستەوە بۆ ناو دەقە ئایینییەکانی خۆیان.

٤. ئەنفالی هزری و سڕینەوەی ناسنامە

دوای ئەوەی هێزی سەربازی عەرەب توانی ئیمپراتۆرییەتی ساسانی بڕوخێنێت، پڕۆسەی "عەرەباندن" دەستی پێکرد. لێرەدا وەرچەرخانێکی گەورە ڕوویدا: ئەو مێژوو و فەلسەفەیەی کە هی گەلانی زاگرۆس بوو، کرا بە "وەحی خودایی" و بە زمانی عەرەبی نووسرایەوە. کوردەکان نەک هەر خاک و سامانیان، بەڵکو "خودا" و "پیرۆزییەکانیشیان" لێ دزرا و دواتر بە ناوی "ئایینی ڕزگاریبەخش" پێیان فرۆشرایەوە.

دەرئەنجام: کاتی ڕابوون

ئەوەی ئەمڕۆ پێی دەوترێت "شارستانییەتی ئیسلامی"، لە ڕاستیدا قەرزدارێکی گەورەی شارستانییەتی زاگرۆس و میزۆپۆتامیایە. وەک مێژوونوسان ئاماژەی پێ دەکەن ، کڕنۆش بردن بۆ ئایینێک کە مێژووەکەتی سڕیوەتەوە، جۆرێکە لە "خۆکوژیی نەتەوەیی". گەڕانەوە بۆ مێژووی ڕاستەقینە، تەنها گەڕانەوە نییە بۆ ڕابردوو، بەڵکو ڕزگارکردنی مێشکە لەو "ئەنفالە هزرییەی" کە دەیەوێت کورد وەک پاشکۆی بیابان نیشان بدات.

سەرچاوە کان:

• Mary Boyce, Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices
• Tom Holland, In the Shadow of the Sword (باس لە چۆنییەتی دروستبوونی ئیسلام لە ناو جەرگەی ململانێی ئیمپراتۆرییەتەکان دەکات)
• تۆفیق وەهبی، دەستووری زەردەشتی (بۆ بەراوردکردنی وشەکان و دابونەریتەکان).
• Patricia Crone, Hagarism: The Making of the Islamic World (تیۆرییەکی ڕادیکاڵ سەبارەت بە بنەچەی ئیسلام).

پارادایمی میونشن ٢٠٢٦: کورد لە نێوان "بورکانی ناوچەیی" و گەڕان بەدوای شەرعییەتی نوێدا

 

پارادایمی میونشن ٢٠٢٦: کورد لە نێوان "بورکانی ناوچەیی" و گەڕان بەدوای

 شەرعییەتی نوێدا

پێشەکی: جوگرافیای لەرزۆک و دیپلۆماسیی ململانێ

ساڵی ٢٠٢٦ بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی و بۆ کورد بە تایبەتی، وەک وەستان لەسەر لێواری بورکانێکی چالاک دەست پێ دەکات. لە کاتێکدا جیهان بەدەست گۆڕانکاریی خێرای جەمسەربەندییەکانەوە دەیناڵێنێت، و ناوچەکانی ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتی کوردستان ڕووبەڕووی شەپۆلێکی نوێی ناسەقامگیری بوونەتەوە، کۆنگرەی ئاسایشی میونشن (MSC) وەک سەکۆیەک بۆ "دیپلۆماسیی قەیران" دەردەکەوێت. ئامادەبوونی هاوکاتی سەرۆک نێچیرڤان بارزانی و جەنەڕاڵ مەزڵوم عەبدی لەم کۆڕبەندەدا، تەنها بەشداریکردنێکی پرۆتۆکۆڵی نییە، بەڵکو گوزارشتە لە گۆڕانکارییەکی فەلسەفی لە چەمکی "ئەکتەری سیاسی" و "شەرعییەتی ئەمنی" لە سەدەی بیست ویەکەمدا.

١. فەلسەفەی شەرعییەت: لە "دەوڵەت-تەوەرەیی"یەوە بۆ "کاردانەوە-تەوەرەیی"

لە ڕوانگەیەکی فەلسەفییەوە، سیستەمی "وێستفالی" کە شەرعییەت تەنها بە دەوڵەتە خاوەن سەروەرەکان دەبەخشێت، لە ناوچە قەیراناوییەکاندا تووشی داڕمان بووە. ئامادەبوونی مەزڵوم عەبدی لە میونشن ٢٠٢٦، سەلمێنەری تێزێکی نوێی سیاسییە: "شەرعییەت لە ڕێگەی کاراییەوە" (Legitimacy through Efficacy).

کاتێک کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەبەردەم هەڕەشەی گرووپە توندڕەوەکان و تێکچوونی هاوسەنگیی هێزدایە، پرسیارەکە لە "کێ دەوڵەتە؟" دەگۆڕێت بۆ "کێ ئاسایش بەرهەم دەهێنێت؟". عەبدی لە میونشن وەک نوێنەری هێزێکی "نادەوڵەتی بەڵام ئاسایش-ساز" دەردەکەوێت. ئەمە گۆڕینی وێنەی فەرماندەیەک لە "شەڕڤانێکی مەیدانی"یەوە بۆ "هاوبەشێکی ستراتیژی"، شکاندنی ئەو گەمارۆ دیپلۆماسییەیە کە ساڵانێکە نەیارانی کورد هەوڵی بۆ دەدەن.

٢. دووانەگەی (بارزانی - عەبدی): یەکگرتنی "دەوڵەتمەداریی دەستووری" و "کارایی جیۆسیاسی"

ئامادەبوونی هاوکاتی نێچیرڤان بارزانی و مەزڵوم عەبدی لە میونشن، وێناکردنی تێزی "کورد وەک ئەکتەرێکی کامڵ"ە. بارزانی لێرەدا نوێنەرایەتی (De Jure Reality) یان شەرعییەتی یاسایی و دامەزراوەیی دەکات؛ ئەو وەک سەرۆکی قەوارەیەک کە خاوەن دەستوور و مێژوویەکی دیپلۆماسیی درێژخایەنە، زمانی گفتوگۆی کورد لەگەڵ "سیستەمی دەوڵەتان" ڕێکدەخاتەوە. لە بەرانبەردا، جەنەڕاڵ عەبدی نوێنەرایەتی (De Facto Authority) یان دەسەڵاتی واقیعی سەر زەوی دەکات؛ ئەو هێزەی کە لە غیابی دەوڵەتدا، ئەرکی "پاراستنی ئاساییشی جیهانی" لە ئەستۆ گرتووە. ئەم هاوکارییە ناڕاستەوخۆیە، جۆرێک لە "دابەشکردنی کاری ستراتیژی"یە؛ یەکێکیان دەرگاکانی دیپلۆماسی دەکاتەوە و ئەویتریان قورساییە ئەمنییەکان دەخاتە سەر مێزی گفتوگۆ، ئەمەش وا دەکات جیهان کورد وەک "حەقیقەتێکی سیاسیی یەکگرتوو" ببینێت نەک تەنها وەک پارچەی دابەشکراو.

ئەم دوو ئامادەبوونە پێکەوە، "کەسایەتییەکی نەتەوەیی تەواوکاری" دروست دەکەن؛ کورد وەک کارەکتەرێکی فرەڕەهەند خۆی نیشان دەدات کە هەم دەتوانێت وەک دەوڵەت ڕەفتار بکات (هەرێم) و هەم دەتوانێت لەناو هەناوى قەیرانەکاندا بەرگری لە ئاساییشی جیهانی بکات (ڕۆژئاوا).

٣. تێپەڕاندنی "جوگرافیای گۆشەگیری": میونشن وەک وەڵامێک بۆ ئەنقەرە

لە ڕووی ستراتیژییەوە، میوانداریکردنی وەفدی کورد لە ئەڵمانیا و لەژێر چاودێری ئیدارەیەکی نوێی ئەمریکادا (کە تێیدا کەسایەتییەکی وەک مارکۆ ڕوبیۆ کاریگەری هەیە)، بە واتای شکستی تیۆری "تیرۆریزەکردنی دۆزی کورد" دێت لەلایەن تورکیاوە. کاتێک وڵاتێکی وەک ئەڵمانیا (کە بەرژەوەندیی ئاڵۆزی لەگەڵ تورکیا هەیە) سەکۆی میونشن بۆ کورد دەکاتەوە، ئەوە دەسەلمێنێت کە "بەرژەوەندیی ئەمنیی ڕۆژئاوا" گەیشتووەتە قەناعەتێک: کورد نە تەنها قوربانیی بورکانی ناوچەکەیە، بەڵکو تاکە هێزە کە دەتوانێت ڕێڕەوی گەداوەکانی ئەو بورکانە بباتە سەر ئارامی.

٤. پەیامی کورد بۆ جیهان لە ساڵی ٢٠٢٦

وەفدی کورد لە میونشن هەڵگری پەیامێکی فەلسەفی-سیاسیی قووڵە: "ئێمە بەشێکین لە چارەسەر، نەک بەشێک لە پشێوی."

لە کاتێکدا ساڵی ٢٠٢٦ بە ڕووداوی ناخۆش لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای کوردستان دەستی پێکردووە، ئامادەبوونی ئەم سەرکردانە دەڵێت: کورد ئامادەیە لە "هاوکێشەی بەرگرییەوە" بگۆڕێت بۆ "هاوکێشەی بەشداریکردن لە نەزمێکی نوێی جیهانیدا". ئەمە تەنها داوای هاوکاری نییە، بەڵکو پێشنیارکردنی هاوبەشییەکی ستراتیژییە بۆ ڕێگریکردن لە تەقینەوەی گەورەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

دەرەنجام: بەرەو "سەروەریی ئەمنی"

کۆنگرەی میونشن ٢٠٢٦ بۆ کورد خاڵی وەرچەرخانە لە "دیپلۆماسیی مانەوە" بۆ "دیپلۆماسیی کاریگەری". مەزڵوم عەبدی و نێچیرڤان بارزانی لەم کۆڕبەندەدا تەنها وەک نوێنەری دوو پارچەی جیاواز دەرناکەون، بەڵکو وەک یەکەیەکی ستراتیژی وێنەی داهاتووی کورد دەکێشن. شەرعییەتی کورد چیتر تەنها لە مێژووی چەوسانەوەوە سەرچاوە ناگرێت، بەڵکو لەو "ڕۆڵە دەگمەنە" سەرچاوە دەگرێت کە لە ناو جەرگەی بورکانەکەدا بۆ پاراستنی ئاساییشی مرۆڤایەتی دەیگێڕن. ئەوەی لە میونشن ڕوو دەدات، دانپێدانانێکی بێدەنگە بەوەی کە کورد "دەوڵەتێکی بێ پاسپۆرتە" بەڵام کلیلی ئاساییشی جیهانی لە گیرفاندایە.

قەیرانی ساختار و پێویستیی ڕێنسانس لە حیزبی کوردیدا

 

لە "خانەقای سیاسییەوە" بۆ "دامەزراوەی نیشتمانی": قەیرانی ساختار و پێویستیی

 ڕێنسانس لە حیزبی کوردیدا

پێشەکی: حیزب وەک ئامراز یان وەک بت؟

لە فەلسەفەی سیاسیدا، حیزب (Party) وەک ئامرازێک  پێناسە دەکرێت بۆ ڕێکخستنی ئیرادەی گشتی و گەیشتن بە ئامانجە نەتەوەیی و مرۆییەکان. بەڵام لە واقیعی کوردیدا، حیزب لە "ئامراز" بوونەوە گۆڕاوە بۆ "ئامانج". لێرەوە "پیرۆزکردنی حیزب" دەست پێ دەکات. کاتێک حیزب دەبێتە ئامانج، چیتر خزمەتی کۆمەڵگە ناکات، بەڵکو کۆمەڵگە دەخاتە خزمەت مانەوەی خۆی. ئەمە ئەو خاڵە جەوهەرییەیە کە وای کردووە حیزبی کوردی لە قالبی مۆدێرن تێپەڕ نەکات.

١. تێپەڕین لە "موریدی سیاسی" بەرەو "هاووڵاتی هۆشیار"

یەکێک لە گرفتە هەرە گەورەکانی ساختاری حیزبی کوردی، پاشخانە "کلاسیک و سووفیگەرییەکەیەتی". ئەگەرچی ناوی حیزبەکان مۆدێرنن، بەڵام پەیوەندیی نێوان "سەرکردە و کادر" زۆرتر لە پەیوەندیی نێوان "پیر و مورید" دەچێت. لەم جۆرە پێکهاتەیەدا، ڕەخنە دەبێتە "کوفر" و گوێڕایەڵی دەبێتە "ئیمان".

لە سەردەمی تەکنەلۆژیا و سۆشیال میدیادا، تاکی کورد لە ڕووی مەعریفییەوە "کۆت و زنجیرە کانی حیزب"ی شکاندووە. ئێستا تاکی کورد لە دەرەوەی ژوورە داخراوەکانی حیزب، دەستی بە زانیاری و جیهانبینینێکی فراوان دەگات. لێرەدا درز دروست بووە: تاک مۆدێرنە و حیزب کلاسیکە. ئەمەش وای کردووە حیزب نەتوانێت نوێنەرایەتیی خەونە ڕاستەقینەکانی نەوەی نوێ بکات.

٢. شەرعییەتی شەقام و فەلسەفەی خۆبەڕێوەبەری

وەک لە ماوەی پێشودا دیتمان ، ئەزموونی پشتیوانی لە "ڕۆژئاوا" و جووڵە خۆرسکەکانی گەلی کورد لە کاتی تەنگانەدا، سەلمێنەری ڕاستییەکی فەلسەفین: "ئیرادەی گشتی  لە ئیرادەی حیزبی گەورەترە."

"گەل  خۆی دەتوانێت ڕێکبخات"، وەک لە پشتیوانی گەل بۆ رۆژئاوا ی کوردستان دیتمان،ئەو خۆرسکەی هاوڵاتیانی کوردستان،  وەرچەرخانێکی فەلسەفییە لە "حیزب-تەوەری"یەوە بۆ "کۆمەڵگە-تەوەری". ئەمە مانای ئەوەیە کە حیزب کاتێک شەرعییەتی هەیە کە "زمانحاڵی" گەل بێت، نەک "سەرپەرشتیاری" گەل. کاتێک حیزب دەبێتە بەربەست لەبەردەم یەکێتیی نەتەوەییدا، گەل بە شێوەیەکی خۆرسک ساختارەکان دەبەزێنێت، چونکە "روحی زاگرۆسی" و هەستی کوردایەتی، لە بەرژەوەندیی حیزبی قووڵتر و دێرینترە.

٣. مۆدێرنیزەکردنی حیزب لەسەر بنەمای "ناسنامەی زاگرۆسی"

بۆ ئەوەی حیزبی کوردی ببێتە جێگەی متمانەی تاک، پێویستە "سەنتێز"ێکی نوێ لە نێوان میتۆدی ئەکادیمی و رووحی کوردەواریدا دروست بکات:

لە ڕووی ساختارەوە: پێویستە لە "هەرەمی دەسەڵاتی تاکەکەسی"یەوە بگۆڕێت بۆ "سیستەمی دامەزراوەیی". بڕیارەکان دەبێت لە ئەنجامی توێژینەوەی ئەکادیمی و پێویستییەکانی خەڵکەوە بێن، نەک ویستی سەرکردەکان.

لە ڕووی فەلسەفییەوە: دەبێت "کوردبوون" وەک مۆدێلێکی مرۆیی و دیموکراسی پێناسە بکاتەوە. ناسنامەی زاگرۆسی تەنیا جوگرافیا نییە، بەڵکو فەلسەفەیەکە بۆ "بەرگری، ژیانەوە و پێکەوەژیان". حیزب دەبێت ببێتە پارێزەری ئەم ناسنامەیە، نەک بازرگانیکردن پێوەی.

٤. دەرەنجام: حیزب وەک "پرد" نەک وەک "بنبەست"

ئەگەر حیزب نەبێتە کەرەستەیەک بۆ گەیشتن بە ئازادی و دادپەروەری، دەبێتە "بەڵا" وەک چۆن لە زۆر قۆناغدا بووەتە هۆی دابەشبوونی وزەی نەتەوەیی. مێژووی سەدەی ڕابردوو و گۆڕانکارییەکانی جیهان پێمان دەڵێن کە "سەردەمی حیزبی چوارچێوەدار" کۆتایی هاتووە. ئێستا سەردەمی "بزووتنەوەی جەماوەریی هۆشیار"ە.

حیزبی کوردی ئەگەر بیەوێت بمێنێتەوە، دەبێت "خۆکوژیی سیاسی" بکات؛ واتە ساختارە کۆنەکەی بکوژێت بۆ ئەوەی لە ناو ڕۆحی نوێی گەلدا لەدایک ببێتەوە. تەنیا ئەو کاتە تاکی کورد "حەز دەکات" ببێتە ئەندام، کاتێک هەست بکات حیزبەکەی نەک تەنیا بۆ "کوردستان"، بەڵکو بۆ "کەرامەتی مرۆیی" و "بەرەو پێشبردنی وڵات" کار دەکات.

کۆتا وتە:

وەک چۆن ئاو ئەگەر ڕانەماڵێت دەبێتە زۆنگاو، حیزبیش ئەگەر سەرلەنوێ خۆی پێناسە نەکاتەوە، دەبێتە زیندانێک بۆ بیرکردنەوە. کاتی ئەوە هاتووە حیزب لە "خانەقایەکی داخراوەوە" ببێتە "زانکۆیەکی کراوە" بۆ بونیادنانی نیشتمان.