لە بێدەنگیی بوداوە بۆ "سایەی نوور": گەڕانەوەی حیکمەتی زاگرۆس بۆ باوەشی سروشت

لە بێدەنگیی بوداوە بۆ "سایەی نوور": گەڕانەوەی حیکمەتی زاگرۆس بۆ باوەشی سروشت

پێشەکی: یەکێتیی ڕیشەکان

مێژووی فەلسەفە پێمان دەڵێت کە حیکمەت سنووری نییە. کاتێک بودا لە باکووری هیندستانەوە باسی "ئانیکا" (Anicca) ی دەکرد وەک یاسای ناجێگیریی گەردوون، لە ڕاستیدا بانگەواز و دەنگدانەوەی ئەو حیکمەتە دێرینەیە بوو کە هەزاران ساڵ پێشتر لە چیاکانی زاگرۆس و میزۆپۆتامیاوە سەرچاوەی گرتبوو. ئەو تیۆرییانەی کە بودا بە "شاکیا" (سەکایی) و یەکێک لە لقەکانی ڕەچەڵەکی زاگرۆسی دادەنێن، ئەمڕۆ لە فەلسەفەی ئێزدیاتی و ئایینە یەزدانییەکاندا وەک "دایکی ئایینەکان" ڕەنگدەدەنەوە. ئەمە تەنها مێژوو نییە، بەڵکو ڕەوتێکی زیندووە کە ئەمڕۆ لە ئەدەبیاتی کوردییدا بە فۆرمێکی نوێ لە ڕۆمانی **"سایەی نوور"**دا دەردەکەوێت.

١. حیکمەتی ڕەنج و سیمیای "سایەی نوور"

بودیزم فێرمان دەکات کە ڕەنج (Dukkha) لە "بەستراوەیی" و تێنەگەیشتن لە گۆڕانکارییەوە دێت. ڕۆمانی "سایەی نوور" (کە لە ٨ی ئاگۆست لە سوید پەردەی لەسەر لادرا) بە ٤٩٤ لاپەڕە، دەبێتە وەڵامێکی ئەدەبی بۆ ئەم کێشە فەلسەفییە. ناوی ڕۆمانەکە خۆی، "سایەی نوور"، ئاماژەیەکی قووڵە بۆ ئەو چەمکەی کە لە ئیزدیاتی و فەلسەفەی ئیشراقدا هەمانە: "تێنەپەڕبوونی خێر و شەڕ". لەم جیهانبینییەدا، سێبەر (سایە) دژی ڕووناکی (نوور) نییە، بەڵکو تەواوکەریەتی. نووسەر لەم بەرهەمەدا، ڕەنجەکانی مرۆڤ وەک "پەیامێکی شاراوە" دەبینێت کە مەبەست لێی نەک شکاندنی مرۆڤ، بەڵکو "بێدارکردنەوە و هۆشیاریی" ڕۆحیەتی، ڕێک وەک چۆن بودا ڕەنجی وەک دەروازەیەک بۆ "نیرڤانا" دەبینی.

٢. ئایینی یەزدانی و کیمیای ئیشراق

ڕۆمانەکە بە لێهاتووییەوە حیکمەتی یەزدانییەکانی کورد دەبەستێتەوە بە فەلسەفەی ئیشراق. ئەگەر بودیزم باس لە "ڕۆشنگەری" بکات، فەلسەفەی ئیشراقیش باس لە تیشکاوێژبوونی ناخ دەکات. لە "سایەی نوور"دا، نووسەر دەیەوێت پێمان بڵێت کە ئەم مەعریفەیە تەنها بۆ کەنیسە، مزگەوت یان پەرستگاکان نییە، بەڵکو لە ناو "سروشت"دایە.

٣. زەوی وەک دایک: پەروەردەیەکی فەلسەفی بۆ نەوەی نوێ

هێزی هەرە گەورەی ئەم ڕۆمانە لەوەدایە کە ئەم فەلسەفە قووڵ و قورسە (کە زۆرجار تەنها لای تایبەتمەندانە) بە زمانێکی سادە و چیرۆک ئامێز بۆ منداڵان و مێرمنداڵانی کورد داڕشتووەتەوە. ئەمە پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە گەورەیەیە کە لە پەروەردەی مۆدێرندا هەیە:

• ڕێزگرتن لە زەوی وەک دایک: ئەمە ڕەگی لە ئایینە دێرینەکانی زاگرۆسدایە کە خاک و ئاو و ئاگریان بە پیرۆز دەزانی.
• ئاگایی (Mindfulness): فێرکردنی منداڵان بۆ ئەوەی لەگەڵ ڕیتمی سروشتدا بژین، نەک دژی بوەستنەوە.

کاتێک منداڵێک لە ڕێگەی "سایەی نوور"ەوە فێر دەبێت کە هەر بەردێک و هەر دارێک خاوەنی "نوور"ە، ئەو منداڵە ئیتر ناتوانێت توندوتیژ بێت؛ چونکە ئەو گەیشتووەتە ئەو "حیکمەتە بێدەنگەی" کە بودا و پیرانی زاگرۆس باسیان دەکرد.

٤. ئەنجامگیری: پردێک لە نێوان ڕابردوو و ئایندەدا

ڕۆمانی "سایەی نوور" وەک مانیفێستێکی نوێی ئەدەبیاتی فەلسەفی کورد، ئەوەمان بیردەخاتەوە کە بۆ دەربازبوون لە "ڕەنجەکانی سەردەم"، پێویستمان بە گەڕانەوەیە بۆ ئەو حیکمەتەی کە دەڵێت: "هەموو شتێک یەکە".

ئەم کتێبە ٤٩٤ لاپەڕەییە، تەنها ڕیکلامێک نییە بۆ ئایینێک یان نەتەوەیەک، بەڵکو بانگەوازێکی گەردوونییە بۆ ئاشتی لەگەڵ خۆ و ئاشتی لەگەڵ سروشت. ئەگەر بودا ئەمڕۆ لە چیاکانی کوردستاندا ژیابا، بە دڵنیاییەوە چیرۆکی "سایەی نوور"ی بۆ نەوەکانی ئایندە دەگێڕایەوە تا پێیان بڵێت: "تۆ سێبەر نیت، تۆ تیشکێکی کە لە ناو سایەی نووردا سەفەر دەکەیت."

سایەی نوور: داستانی تیشکێک لە دڵی تاریکیدا

 

سایەی نوور: داستانی تیشکێک لە دڵی تاریکیدا

ڕۆمانی "سایەی نوور" تەنیا گێڕانەوەی جەنگ و جینۆساید نییە، بەڵکوو سەفەرێکی مەعنەویی وفەلسەفییە لە نێوان خاک و ئاسمان، لە نێوان ئازار و ئومێد. لە بەشی شەستەمی ئەم کاروانەدا، دەگەینە وێستگەیەکی پڕ لە شکۆ و هەیبەت؛ وێستگەی ماڵاوایی فەرماندەیەک کە ناوەکەی خۆی (هورشید - خۆر) مانیفێستی ژیانی بوو.

بەشی شەستەم: ئۆپەراسیۆنی دێرەزوور – فەرماندە هورشید لە دڵی شەوەزەنگدا

دوو ڕۆژ لەمەوبەر، پەیوەندییەکی بەپەلە لە فەرماندەیی گشتییەوە گەیشت؛ هورشید دەبێ بەرەو "دێرەزوور" بەڕێ بکەوێت. ئەو ناوچە نائارامەی کە دەوترێت شانە نووستووەکانی داعش تێیدا خەریکی خۆڕێکخستنەوەن. شەوی پێش ڕۆیشتن، هورشید بە چاوانی پڕ لە بڕیار و ئیرادەوە، ماڵاوایی لە "پیر ڕۆشنا" و هاوڕێکانی کرد. زەردەخەنەیەکی هێمن لەسەر لێوی بوو، بەڵام لە قووڵایی چاوەکانیدا گڕی بەرپرسیارێتی دەگەشایەوە.

لە یەکەم ڕۆژی ئۆپەراسیۆنەکەدا، هورشید و یەکینەکەی چوونە گوندێکی دەوروبەری باشووری دێرەزوور. هێرشێکی کتوپڕ و برووسکەئاسا بووە هۆی شەڕێکی قورس. بە فەرماندەیی لێهاتووانەی هورشید و هاوکاری دوو فەرماندەی دیکە (ژن و پیاو)، هێزەکانی داعش گەمارۆ دران؛ ژمارەیەکی زۆریان کوژران و ئەوانی دیکەش بە دیل گیران.

لە نێوان دیلەکاندا، چوار کچە ئێزدی هەبوون. بە دەستێکی لەرزۆک و چاوێکی پڕ لە خەمەوە خۆیان ناساند. یەکێکیان بە ناوی "شێلان" وتی: «کاتێک داعش لە ٢٠١٤ هێرشی کردە سەر شەنگال، تەمەنم ٩ ساڵ بوو. ئێمەیان ڕفاند، فۆروتیانین... چەندین جار... من دە جار کڕین و فرۆشتنم پێوە کرا، هەر جارێکیش دەستدرێژیم کرایە سەر. باوکمیان کوشت و دایکم چیتر نەبینییەوە...»

هورشید بێ وەستان فەرمانی دا بە پەلە بگوازرێنەوە بۆ ناوەندە تەندروستی و دەروونییەکانی ڕۆژئاوا تا برینەکانی ڕۆحیان ساڕێژ بکرێت.

ئەو شەوە، شەڕڤانان لە دەوری یەک کۆبوونەوە. دەنگی گۆرانییەکانی کۆبانی، هەڵپەڕکێ، زەردەخەنە لە ناو تاریکیدا و ئامێزگرتنێک کە ڕەنگە دواین جار بێت. دواین ڕستەی هورشید پێش سپێدە ئەمە بوو: «ئێمە ژیان لە ناو خاکەوە سەرلەنوێ بنیات دەنێینەوە... ئەگەر بە دەستی بەتاڵیش بێت.»

بەیانییەکەی، لە کاتی پووچەڵکردنەوەی بۆمبێکی چێندراو لە دەوروبەری ماڵێکی چۆڵدا، تەقینەوەیەکی گەورە ڕوویدا. فەرماندە هورشید و هاوسەنگەرێکی بە ناوی "ڕەفیق ئازاد" گیانیان بەخت کرد و چوونە کاروانی نەمرانەوە.

لە بارەگای فەرماندەیی، شەڕڤانان بە بێدەنگی ڕاوەستان. ئاڵای یەکینەکان هێنرایە خوارێ. دەنگی گریان نەدەهات، تەنیا چرپەیەکی هێمن لە ناو بادا دەنگی دەدایەوە: «هورشید ڕۆیشت، بەڵام نوورەکەی... مایەوە.»

---

ماڵاوایی لە کۆبانی – بە خاک سپاردنی فەرماندە هورشید

هەواڵی شەهیدبوونی هورشید وەک هەورەبرووسکە لە قامیشلۆدا دەنگی دایەوە. پیر ڕۆشنا، هیوا و کورۆژ شۆک ببوون. هیوا دەستبەجێ چوو بۆ نەخۆشخانە تا سەر لە کچە ئێزدییە ڕزگاربووەکان بدات. فرمێسک لە چاوەکانیدا قەتیس مابوو، بەتایبەت کاتێک زانی "دیلان" (یەکێک لە کچەکان)، خەڵکی شارەکەی خۆی و خزمێکی دووری خۆیەتی لە شەنگال.

کوروژ لە گۆشەیەکدا دانیشتبوو، قورگی پڕ ببوو لە گریانی بێدەنگ. وتی: «هورشید ڕۆیشت... بەڵام چوار کچ گەڕانەوە بۆ ژیان... ئەمەیە سەرکەوتن.»

ڕۆژی دواتر، لە مەزاری شەهیدانی کۆبانی، هەزاران کەس کۆببوونەوە. مەراسیمەکە بە ئامادەبوونی کەسایەتییە سیاسی، سەربازی و ئاینییەکان بەڕێوە چوو. تەرمی هورشید لە ناو تابووتێکدا کە بە ئاڵای یەکینەکانی ژنان پێچرابوو، لەسەر شانی هاوسەنگەرانی بەڕێ کرا.

پیر ڕۆشنا لەو ساتەدا وتی: «ئەو نەک لەبەر ڕق، بەڵکوو لەبەر خۆشەویستی جەنگا. ڕێگاکەی، ڕووناکییە لە ناو تاریکیدا.»

دیلان، بە دەنگێکی لەرزۆک بەڵام بەبڕشتەوە وتی: «هورشید بوو بە خوشکم... بوو بە دایکم... بوو بە تیشکێک لە ناو تاریکی تەمەنمدا.»

---

ئیشراق و ڕزگاری – تێڕامانی پیر ڕۆشنا و هیوا

بەیانی دوای ناشتنەکە، بێدەنگییەکی سەیر باڵی بەسەر ماڵەکەدا کێشابوو. هیوا لای پەنجەرەکە ڕاوەستابوو. پیر ڕۆشنا چایی لێ دەنا. پاش کەمێک لە حەوشە بچووکەکە لە ژێر دار زەیتوونەکەدا دانیشتن.

هیوا بە هێمنی وتی: «ئەو ڕۆیشت، بەڵام وەک بڵێی بەشێکی ئێمەشی لەگەڵ خۆی برد.»
پیر ڕۆشنا وتی: «یان ڕەنگە بەشێکی خۆی لە ناو ئێمەدا بەجێ هێشتبێت.»
هیوا پرسی: «ئەم ئازارە، ئەم شەهیدبوونە، تا کەی ؟»

پیر ڕۆشنا وەڵامی دایەوە: «لە حیکمەتی خەسرەوانیدا، شەهیدبوون جۆرێکە لە تێپەڕین؛ تێپەڕین لە تاریکییەوە بۆ ڕووناکی. سوهرەوەردی دەڵێت: 'ڕووناکی هەر شوێنێک بگرێتەوە، پەردەی تاریکی دەدڕێنێت.' شەهیدبوونی هورشید، برینێکە کە تیشکی لێ دەچۆڕێت.»

هیوا وتی: «ئەی ئەو چوار کچە ئێزدییە؟»

پیر ڕۆشنا: «لە ڕزگاری ئەواندا، نوورێک شاردراوەتەوە. ئێمە ئازار لەگەڵ ڕووناکیدا ئاوێتە دەکەین تا تاریکی بشکێنین. ئەوەی هورشید کردی، ڕەنگدانەوەی هەمان حیکمەتە: گەڕاندنەوەی ڕووناکی بۆ ئەو شوێنەی تاریکی تێیدا زاڵە.»

---

وەسیەتنامەی نوور – دوا وتەکانی فەرماندە هورشید

پێش ڕۆیشتن بۆ دێرەزوور، هورشید لە بێدەنگی شەودا، دەفتەرێکی بچووکی لە گیرفانی دەرهێنا و بە خەتێکی لەرزیو بەڵام ڕوون، ئەم کلماتانەی نووسی؛ وەسیەتێک بۆ نەوەکانی داهاتووی کورد:

«من، هورشید، کچی هەر چوار ڕەگەزی ئاو و با و ئاگر و خاک، کچی هەر چوار پارچەی کوردستان، کچی لالش و قوتابی ئیشراق و یادوەری ئازار، چەند ئامۆژگارییەکم بۆ ئێوە هەیە:

 

１. وەفادار بمێننەوە بۆ یەزدانی مەزن و پەیوەندی نێوان مرۆڤ و سروشت؛ چونکە یەکانگیری لەگەڵ گەردوون، یەکەم ئاینی ڕزگارییە.

٢. تەبایی و یەکگرتوویی وەک گیانتان بپارێزن. ڕق و دووبەرەکی نەخۆشییە کۆنەکانی نەتەوەکەمان بوون؛ کاتی دەرمانە، نەک دووبارەکردنەوە.

٣. زانست، شمشێری سەردەمی ئێمەیە. بێ زانست، دوژمن لە جلی دۆستدا هێرش دەکات. بخوێننەوە، بنووسن و بپرسن.

٤. بۆ نان و بەرژەوەندی کاتی، پشت مەکەنە خوێنی شەهیدان. هەر مامەڵەیەک لەگەڵ ستەم، ئەو کۆت و زنجیرەیە کە هەزار ساڵ دوای خستین.

٥. خیانەت بە هەر شێوەیەک بێت، دڵڕەقانەترین جۆری مردنە؛ نەک تەنیا مردنی مرۆڤێک، بەڵکوو مردنی ئامانجێک.

٦. هاوڕێی زانا، باشترە لە سوپایەکی نابینا. لەوانە فێربن کە بێ فیز و بێ درۆ و بێ چاوچنۆکی دەجەنگن.

٧. ئەگەر بتانەوێت وەک گەڵا بن لە بەر دەم بادا، هەمیشە دیل دەبن؛ بەڵام ئەگەر ڕەگ داکوتن، دەبن بە چیا.

٨. من هیچ مافێکم بەسەر کەسەوە نییە، تەنیا ئەوەی خودا دەیزانێت. ئەگەر کەسێک مافی بەسەر منەوە هەیە، با لە بنەماڵەکەم وەری بگرێتەوە.

٩. ئەو شوێنەی ناوم بردووە، بیکەن بە نەخۆشخانە و قوتابخانە. داهاتوو دەبێ لە ناو خاکدا بچێنرێت.

١٠. تا یەکگرتوو نەبن، خۆر هەڵنایەت. ستەم هەرگیز نامێنێتەوە، ئەمە بەڵێنی ئیشراقە.

نوور لەگەڵتان بێت، ئەگەر لە دڵی تاریکیدا ڕاوەستن. ئەم وەسیەتە ماڵاوایی نییە، بەڵکوو پەیمانێکە بەرەو ڕزگاری.»

بۆ کرینی ئەو بەرهەمە سەردانی ئەم لینکە بکەن.

https://arzan.se/product/sayeh-noor-alan-omarzadeh/

 

خوێندنەوەیەکی فەلسەفی و ئەکادیمی بۆ ڕەگ و ڕیشەی ئایینە کوردییەکان

 

جەوهەری یەکگرتووی نوور: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی و ئەکادیمی بۆ ڕەگ و ڕیشەی ئایینە کوردییەکان

پێشەکی: مێژوویەک لە پەراوێزی ونبوونی ناسنامەدا

لە نێوان لوتکە تەم گرتووەکانی زاگرۆس و دەشتاییە پان و بەرینەکانی میزۆپۆتامیادا، نهێنییەک هەیە کە بۆ هەزاران ساڵ لە ناو دڵی تێکستە پیرۆزە زارەکییەکان و سروودە ئایینییەکاندا پارێزراوە. ئەم نهێنییە، چیڕۆکی ئایینێکی دێرینە کە تەمەنی لە تەمەنی مێژوو دەچێت؛ ئایینی "ئیزەدایەتی" یان "یەزدانی"، کە وەک دارێکی پیرۆز لق و پۆپەکانی بە ناو تەواوی فەرهەنگ و جوگرافیای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بڵاو بووەتەوە. ڕۆمانی "سایەی نوور" کە دەرئەنجامی بیست ساڵ توێژینەوەی قووڵی ئالان عومەرزادە یە کە لە لایەن دکتۆر سەبزەواری،وە  لە هەشتی ئەو مانگە لە پایتەختی سوئید پەردەی لەسەر لادرا و کەوتە بەر دیدی خوێنەران. 

لە راستیدا ئەو رۆمانە پەردەی لە سەر  ڕاستییەک لادەبات کە زانست و فەلسەفە و مێژوو تێیدا یەکدەگرنەوە: ئەوەی ئێمە ئەمڕۆ بە ناوی "ئیزدی، یارسانی، عەلەوی و دروز" دەیناسین، لە ڕاستیدا یەک جەوهەرن لە چەند بەرگێکی جیاوازدا.

１.                  فەلسەفەی تەواوکاری: ئیزەدایەتی بەرامبەر زەردەشتییەت

یەکێک لە گەورەترین وەرچەرخانە فەلسەفییەکانی مێژووی زاگرۆس لە کەوناراندا، جیابوونەوەی ئایینی زەردەشتی بوو لە هەناوی ئایینی کۆنی ئیزەدایەتی. لە کاتێکدا زەردەشتییەت فەلسەفەی "دوانەیی" (Dualism) هێنایە کایەوە و جیهانی کردە دوو جەمسەری دژ بەیەک (خێر و شەڕ، نوور و تاریکی)، ئایینی ئیزدی لەسەر بنەمای "تەواوکاری" مایەوە. لەم دیدگایەدا، "تاووسی مەلەک" نەک وەک هێمایەکی شەڕ، بەڵکو وەک نوێنەری ویستی یەزدان و هاوسەنگی جیهان دەبینرێت. لێرەدا شەڕ و خێر وەک دوو دیوی یەک سکە و وەک نوور و سێبەر (سایە) تەماشا دەکرێن؛ هەروەک چۆن بێ سێبەر، نوور پێناسە ناکرێت. ڕۆمانی "سایەی نوور" بە جوانی ئاماژە بەوە دەکات کە ئەم ڕێزگرتنە لە "تاووسی مەلەک" نیشانەی گەیشتنە بە پلەیەکی بەرزی عیرفانی کە تێیدا مرۆڤ لە ڕووکەش دەرباز دەبێت و دەگاتە قووڵایی یەکێتی بوون.

２.                  زمانەوانی و مێژوو: لە "ئار"ەوە بۆ "عەلەوی"

پرۆفیسۆر جەمال نەبەز وەک زانایەکی وردبین، ڕەگێکی تری ئەم ڕاستییەمان بۆ دەردەخات. ناوی "عەلەوی" کە زۆر جار بە هەڵە بە ئیسلامی شیعەوە گرێ دەدرێت، لە بنەڕەتدا پەیوەندی بە وشەی کوردی "ئار" (ئاگر)ەوە هەیە. ئارەوییەکان (عەلەوییەکان) پەرستنی ئاگریان وەک سەرچاوەی گەرمی و ڕووناکی لە باپیرە "خۆرییەکان" (Hurrians) وەرگرتووە. تورکە عوسمانییەکان ئەم وشەیەیان کردە (Alev) و دواتر لە ژێر کاریگەریی کایەی سیاسی و ئایینی ناوچەکە، گۆڕدرا بۆ "عەلەوی" تاوەکو لە ژێر ناوی ئیسلامدا لە کوشت و بڕ بپارێزرێن. ئەمە ستراتیژێکی "خۆپارێزی" (Taqiya) بووە کە هەموو لقەکانی ئایینی یەزدانی (یارسان، دروز، عەلەوی) پەنایان بۆ بردووە تا ناسنامە جەوهەرییەکەیان لەناو نەچێت.

３.                  یەکێتیی ڕۆح: دۆناودۆن و بەستەرە مێژووییەکان

لە ڕووی ئەکادیمییەوە، کاتێک سەیری تێکستی پیرۆزی "سەرەنجام"ی یارسانییەکان دەکەین، دەبینین چۆن چەمکی "دۆناودۆن" (گواستنەوەی ڕۆح) دەبێتە پردێک لە نێوان نەوەکان و جوگرافیاکاندا. گواستنەوەی ڕۆحی "سان سەهاک" بۆ "حاجی بەکتاشی وەلی" و کەسایەتییەکانی تری وەک "پیر بنیامین" بۆ "قایاقسز"، تەنیا ئەفسانە نین، بەڵکو گوزارشتێکی فەلسەفین لە یەکبوونی ڕێبازی عەلەوی و یارسانی. دکتۆر محەمەد عەلی سوڵتانیش بە وردی ئاماژە بەوە دەدات کە عەلەوییەکانی زاگرۆس و ئەهلی حەق (یارسان) دوو ناوی جیاوازن بۆ یەک ڕاستی. وشەی "حەق" لەم ئایینانەدا، جیاواز لە واتای عەرەبییەکەی، ئاماژەیە بۆ "یەزدان" یان "جەوهەری بوون".

４.                  دروزەکان: کوردانی دوورە وڵات

یەکێک لە سوپرایزە زانستییەکانی ئەم ساڵانەی دوایی، توێژینەوەی DNA یە کە لەلایەن زانایانی وەک (Eran Elhaik) ئەنجامدراوە. ئەم توێژینەوانە دەیسەلمێنن کە ڕەگ و ڕیشەی دروزەکان دەگەڕێتەوە بۆ ناوچەی نێوان زاگرۆس و ئارارات (کوردستان). ناوی خێزانە گەورەکانی دروز وەک "جونبلات" (جانپۆڵاد - ڕەوانی پۆڵایین) و "مەعنی" (نەوەی ئەیوبییەکان)، بەڵگەی حاشاهەڵنەگری ئەم کوردبوونەن. بیروباوەڕی دروزەکان بە "دۆناودۆن"، قەدەغەکردنی فرەژنی، و ڕێزگرتن لە سمێڵ وەک هێمایەکی کولتووری، تەواو هاوتایە لەگەڵ ڕێوڕەسمەکانی یارسان و ئیزدی.

５.                  جەم و جەمخانە: یەکێتی لە ڕێوڕەسمدا 

لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە، چەمکی "جەم" (Cem) کە لە "جەمەزان"ی پایتەختی مادەکانەوە سەرچاوەی گرتووە، ناوکی ناوەندی هەموو ئەم ئایینانەیە. چ "جەمەڤی" عەلەوییەکان بێت یان "جەمخانە"ی یارسانییەکان، شوێنێکن بۆ یەکسانی (کە ژن و پیاو پێکەوە تێیدا بەشدارن) و دابەشکردنی "نەزر و نیاز". ئەم یەکسانیخوازییە کۆمەڵایەتییە لە هەناوی ئایینە یەزدانییەکاندا، نیشانەی پێشکەوتوویی فەلسەفەیەک بووە کە هەزاران ساڵ پێش مۆدێرنێتە، مرۆڤی وەک یەک تەماشا کردووە.

 

ئاوێتەکردنی فەلسەفەی ئەشراقی سۆهرەوەردی:

یەکێک لە خاڵە هەرە درەوشاوەکانی ئەم توێژینەوەیە کە لە رۆمانی سایەی نووردا رەنگی داوەتەوە، بەستنەوەی ئەم ئایینانەیە بە فەلسەفەی "ئەشراق"ی شەهابەدین سۆهرەوەردی. سۆهرەوەردی کە خۆی بە زیندووکەرەوەی حیکمەتی "پەهلەوییە کۆنەکان" دەزانی، فەلسەفەکەی لەسەر بنەمای "نوور" داڕشتووە. ڕۆمانی "سایەی نوور" دەیسەلمێنێت کە هەموو ئەم ئایینە کوردییانە (ئیزدی، یارسان، عەلەوی، دروز) لە جەوهەردا دەگەڕێنەوە سەر یەک سەرچاوەی ڕەسەن کە ئەویش "نوور"ە.

لە فەلسەفەی ئەشراقدا، بوون پلەبەندییەکی نوورە؛ هەرچی لە سەرچاوەی ڕەها (نور الانوار) نزیک بێتەوە، ڕووناکترە و هەرچی لێی دوور بکەوێتەوە، دەبێتە "سایە" یان سێبەر. ناوی ڕۆمانەکە، "سایەی نوور"، ئاماژەیەکی قووڵە بۆ ئەوەی کە ئەوەی ئێمە وەک تاریکی یان جیاوازی دەیبینین، لە ڕاستیدا تەنها "سایە"ی ئەو نوورە ڕەهایەیە.

دەرەنجام: سایەیەک کە بەرەو ڕووناکی دەچێت

ڕۆمانی "سایەی نوور" و ئەو دیبەیتە ئەکادیمییەی کە لە ستۆکهۆڵمەوە دەستی پێکرد، تەنیا باس لە مێژوو ناکەن، بەڵکو بانگەوازێکن بۆ گەڕانەوە بۆ "خۆ". ئایینی ئیزدی، وەک دایک، و یارسان، عەلەوی و دروز وەک کچانی ئەو دایکە، نیشانەی زیندوێتی نەتەوەیەک و فەلسەفەیەکەن کە سەرەڕای هەموو جەنگ و گۆشەگیرییەکان، توانیویەتی "نوور"ی خۆی بپارێزێت. ئەگەرچی زۆر لەم ناو و نازناوانە دوای هاتنی ئیسلام بۆ "مانەوە" گۆڕدراون، بەڵام هەروەک پرۆفیسۆر جەمال نەبەز و عومەرزادە دەڵێن، جوهەری ئەم ئایینانە هەر یەکە: ڕێزگرتن لە مرۆڤ، پاراستنی ژینگە (ئاو، خاک، هەوا، ئاگر) و گەڕان بەدوای حەقیقەتدا لە ناو دڵی خۆماندا.

ئەمڕۆ، خوێندنەوەی مێژووی ئەم ئایینانە لە ڕێگەی "سایەی نوور"ەوە، تێگەیشتنە لەوەی کە کورد تەنیا نەتەوەیەکی شاخاوی نییە، بەڵکو خاوەنی یەکێک لە قووڵترین و کۆنترین سیستمە فەلسەفییەکانی جیهانە کە تێیدا مرۆڤ، خودا و سروشت لە ناو یەک بازنەی پیرۆزدا یەکدەگرنەوە.

 

فەلسەفەی نوور و یەکێتیی بوون: خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ ناسنامەی ئێزدیاتی

 

فەلسەفەی نوور و یەکێتیی بوون: خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ ناسنامەی ئێزدیاتی

تێکشکاندنی وەهمی "شەیتان‌ گەرایی" و چەمکی یەکتاپەرستیی ڕادیکاڵ

پێشەکی: قەیرانی تێگەیشتن و تیرۆری کلتووری

لە مێژووی هزری ئایینیدا، هیچ گروپ و باوەڕێک بەقەد ئێزدیاتی ڕووبەڕووی چەواشەکاری و ستەمی مەعریفی نەبووەتەوە. ئەم توێژینەوەیە لەو خاڵەوە دەست پێدەکات کە زۆربەی "مەلا و پیاوانی ئایینیی ناهۆشیار" بەهۆی تێنەگەیشتن لە زمانە سیمبۆلییەکەی ئێزدیاتی و تەنها بە پشت بەستن بە دەقە ڕووکەشەکان، ئەم ئایینە ڕەسەنەیان وەک "شەیتان پەرستی" ناوزەد کردووە. ئەم ناوزەدکردنە تەنها هەڵەیەکی زانستی نییە، بەڵکو جۆرێکە لە "تیرۆری کلتووری" کە ئامانج لێی ڕەشکردنی کۆنترین فەلسەفەی ناوچەکەیە لە پێناو چەسپاندنی باڵادەستیی ئایینە ئیبراهیمییەکان. ئەو مەلایەی عەقڵی خۆی لە کار دەخات و ناتوانێت لە میتۆلۆژیای "تاووسێ مەلەک" تێبگات، لە ڕاستیدا دەبێتە پارێزەری ئەو مێژووە چەواشەکراوەی کە داگیرکەرانی ناوچەکە (عەرەب، تورک و فارس) بۆ سڕینەوەی شوناسی کوردی دایانڕشتووە.

١. ململانێی میتۆلۆژی: "تاووسێ مەلەک" وەک پارێزەری تەوحید

بۆ تێگەیشتن لە ئێزدیاتی، دەبێت لەو "دوانەییە" (Dualism) ڕزگارمان بێت کە ئایینە ئیبراهیمییەکان دروستیان کردووە. لە ئیسلام و مەسیحییەتدا، "شەیتان" هێزێکی یاخییە کە کێبڕکێی خودا دەکات، ئەمەش لە ڕووی فەلسەفییەوە درز دەخاتە ناو چەمکی "تاکێتی خودا".

بەڵام لە ئێزدیاتیدا، چیرۆکی سوجدەنەبردنی "تاووسێ مەلەک" بۆ ئادەم، وەک لوتکەی وەفاداری بۆ خودا دەبینرێت. کاتێک خودا فەرمانی پێ کردبوون "سوجدە بۆ غیروخوا نەبەن"، تاووسێ مەلەک ئەو فەرمانەی پاراست و ڕەتی کردەوە کڕنۆش بۆ بوونەوەرێکی "خاکی" (ئادەم) ببات. لێرەوە، تاووسێ مەلەک نەک هەر شەیتان نییە، بەڵکو موحیدترین فریشتەیە. ئەو سیمبۆلی ئەو عەقڵە باڵایەیە کە جەوهەری خودا لە ماددە جیا دەکاتەوە و سوجدە نەبردنی بۆ ئادەم لە رووی شناخت وزانیاری بووە.

٢. یەکتاپەرستیی ڕادیکاڵ: تێپەڕاندنی خێر و شەڕ

ئێزدیاتی تەنها یەکتاپەرست نییە، بەڵکو خاوەنی یەکتاپەرستییەکی ڕادیکاڵە. لە کاتێکدا ئایینەکانی تر جیهانیان کردووە بە دوو کەمپ (خودا بەرامبەر شەیتان، خێر بەرامبەر شەڕ)، ئێزدیاتی بڕوای بە "یەکێتیی سەرچاوە" هەیە. لای ئەوان، خودا (خوەدێ) تەنها سەرچاوەی هەموو بوونە، و هیچ هێزێک نییە بتوانێت لە دەرەوەی ئیرادەی ئەو "شەڕ" دروست بکات.

ئەوەی مرۆڤ بە "شەڕ" یان "خراپە" ناوی دەبات، تەنها کاتێتی و بەشێکە لە تاقیکردنەوەی مرۆڤ. ئەم تێڕوانینە فەلسەفییە زۆر قووڵتر و یەکگرتووترە لەو دوانەییەی کە شەیتان وەک ڕکابەرێکی خودا وێنا دەکات. لێرەوە دەتوانین بڵێین ئێزدیاتی لە پاراستنی "تاکێتی خودا"دا زۆر لە ئایینە ئیبراهیمییەکان توندتر و ڕادیکاڵترە.

 

 زاگرۆس وەک لانکەی حیکمەتی ئیشراق و فەلسەفەی سروشت

٣. لە لالشەوە بۆ سۆهرەوەردی: یەکێتیی حیکمەتی زاگرۆسی

خاڵێکی سەرەکی کە مێژوونووسانی فارس و عەرەب چەواشەیان کردووە، ڕەگی فەلسەفەی شێخ شەهابەدین سۆهرەوەردییە. سۆهرەوەردی کە فەلسەفەی "ئیشراق"ی داهێنا و خودای وەک "نوورولئەنوار" ناساند، لە ڕاستیدا تەنها فۆرمێکی فەلسەفیی بەو باوەڕە کوردییە دێرینە بەخشیوە کە لە ئێزدیاتی و یارسانیدا هەبووە.
ناوچەی سۆهرەوەرد و لۆڕستان و هەورامان، یەک یەکەی کلتووریی بوون کە تێیدا خودا وەک "نوور" و "گەوهەر" (دۆڕ) دەبینرێت. ئەوەی سۆهرەوەردی دەڵێت "هەموو شتێک نوورە بە پلەبەندی"، ڕێک هەمان ئەو فەلسەفەیەیە کە لە قەولە ئێزدییەکاندا باس لە دروستبوونی جیهان لە مروارییەکی سپی (نوور) دەکات. یارسان و ئێزدیاتی لەم خاڵەدا یەک دەگرنەوە: خودا تەنها خولقێنەر نییە، بەڵکو خودی ڕووناکییە و هەموو بوونەوەران تیشکێکی ئەو نوورەن.

٤. سروشت وەک دایک: جیاوازی لەگەڵ مرۆڤ‌تەوەرێتیی ئیبراهیمی

یەکێک لە گەورەترین جیاوازییە فەلسەفییەکانی ئێزدیاتی ئەوەیە کە مرۆڤ بە "سەروەری ڕەها" (اشرف مخلوقات) نابینێت بەو مانایەی کە بۆی هەبێت سروشت وێران بکات. لە ئایینە ئیبراهیمییەکاندا، سروشت تەنها ئامرازێکە لە خزمەت مرۆڤدا، بەڵام لە ئێزدیاتیدا:

• سروشت دایکە: زەوی، ئاو، ئاگر و هەوا پیرۆزییەکی خوداییان هەیە.
• هەماهەنگی گەردوونی: مرۆڤ کاتێک دەگاتە پلەی باڵا کە لەگەڵ سروشتدا ببێتە یەک. ئەمە فەلسەفەیەکی "ئیکۆسێنتریک"ە (سروشت-تەوەر) کە هەزاران ساڵ پێش فەلسەفە مۆدێرنەکانی ژینگەپارێزی هەبووە.
  بۆیە، ئێزدییەک کە ڕێز لە دارێک یان کانییەک دەگرێت، لە ڕاستیدا ڕێز لەو نوورە دەگرێت کە خودا لە ناو جەستەی سروشتدا بەجێی هێشتووە.

٥. ئەنجامگیری: ئێزدیاتی وەک شوناسێکی فەلسەفیی ڕەسەن

لە کۆتاییدا، دەتوانین بڵێین ئێزدیاتی نەک هەر ئایینێکی "شەیتان پەرستی" نییە، بەڵکو یەکێکە لە پاکترین و قووڵترین فۆرمەکانی یەکتاپەرستیی نوورانی لە مێژوودا. ئەو چەواشەکارییانەی کە مێژوونووسانی دەوروبەر و هەندێک مەلا بۆیان دروست کردوون، تەنها ئامانجی سیاسی و ئایینی لە پشت بووە بۆ پەراوێزخستنی کورد وەک خاوەن فەلسەفەیەکی سەربەخۆ.

ئێزدیاتی، یارسانی و فەلسەفەی ئیشراق، هەموویان لق و پۆپی یەک دارن کە ڕەگی لە ناو چیاکانی زاگرۆسدایە. ئەمڕۆ، گەڕانەوە بۆ ئەم تێگەیشتنە ئەکادیمی و فەلسەفییە، تەنها بەرگری نییە لە کەمینەیەک، بەڵکو گەڕانەوەیە بۆ ڕەسەنایەتیی عەقڵ و شکۆمەندیی مرۆڤ کە لە ناو تەمومژی نەزانین و توندڕەویدا ون کراوە.

مرۆڤی هۆشیار دەبێت بزانێت: "ئەو نوورەی ئێزدییەکان لە خۆردا دەیبینن، هەمان ئەو حەقیقەتەیە کە فەیلەسوفە گەورەکان بە دوایدا وێڵن."

بۆیە مرۆڤی سەردەم و عاقل و ژیر کە بەدوای هۆشیاریدا وێلە، بۆ زیاتر ئاشنابوون لە فەلسەفەی ئیشراق و ئیزدیاییەتی رۆمانی سایەی نوور بەدەست دێنێت کە ئێستا لە کتێبخانەکاندا بەر دەستە.

ڕۆمانی "سایەی نوور" لە نووسینی ئالان عومەرزادە، وەک یەکێک لە کارە ئەدەبییە هەرە قووڵ و جیاوازەکانی ئەدەبیاتی کوردی، دەبێتە پردێکی مەعریفی لە نێوان فەلسەفەی ئیشراق (سۆهرەوەردی) و میتۆلۆژیای ئێزدیاتیدا. نووسەر لەم بەرهەمەدا، تەنها گێڕانەوەیەکی تراژیدی بۆ جینۆسایدی ئێزدییەکان (فەرمانی ٧٤) پێشکەش ناکات، بەڵکو لە ڕێگەی ئاوێتەکردنی چەمکی **"نوورولئەنوار"**ی سۆهرەوەردی لەگەڵ **"تاووسێ مەلەک"**ی ئێزدی، هەوڵ دەدات ئازارەکانی شنگال لە ڕەهەندە فیزیکییەکەیەوە بۆ ڕەهەندێکی مێتافیزیکی و فەلسەفی بەرز بکاتەوە.

وەک لە خوێندنەوەکانی وێبڵاگی **"زێڕنووس"**یشدا ئاماژەی پێ دراوە، ئەم ڕۆمانە وەک "دەرمانێکی فەلسەفی" کار دەکات؛ لە کاتێکدا جەهل و توندڕەوی دەیەوێت بە تاریکیی فیکری ئێزدییەکان وەک "شەیتان پەرست" بناسێنێت و کۆمەڵکوژییان بکات، عومەرزادە لە "سایەی نوور"دا دەیسەلمێنێت کە ئێزدییەکان خۆیان "پاسەوانی نوور"ن. ڕۆمانەکە نیشانی دەدات کە برینەکانی جینۆساید تەنها بە گریان ساڕێژ نابن، بەڵکو بە تێگەیشتن لەوەی کە "نوور" (حەقیقەتی ئێزدیاتی) جەوهەرێکی لەناونەچووە و هیچ تاریکییەک (تەنانەت داعش و عەقڵە داخراوەکانیش) ناتوانن ببنە سایەیەک بۆ کوژاندنەوەی ئەو ڕووناکییە ئەزەلییە. ئەم بەرهەمە بانگەوازێکە بۆ مرۆڤی سەردەم کە لە ناو جەنجاڵی و توندوتیژیدا، بگەڕێتەوە بۆ ئەو حیکمەتە ئیشراقییەی کە مرۆڤ و خودا و سروشت لە یەکێتییەکی پیرۆزدا کۆدەکاتەوە.