ئایین وەک دیاردەیەکی سروشتی و میکانیزمەکانی
توندوتیژیی دوالیستی
خوێندنەوەیەکی شیکاری بۆ جینۆسایدی ئێزدییەکان لە ژێر
تیشکی فەلسەفەی دانیال دێنێت
پێشەکی
لێکۆڵینەوە لە ئایین وەک دیاردەیەکی مێژوویی و
کۆمەڵایەتی، هەمیشە لە نێوان دوو جەمسەری دژبەیەکدا بووە: تەقديسی ڕەها یان
ڕەتکردنەوەی توند. بەڵام لە فەلسەفەی هاوچەرخدا، بەتایبەت لە تێزەکانی
"دانیال دێنێت"دا، ئاراستەیەکی سێیەم دەبینین کە داوای "شکاندنی
تەڵیسمی پیرۆزی" دەکات بۆ تێگەیشتن لە ئایین وەک دیاردەیەکی سروشتی. ئەم
بابەتە هەوڵ دەدات لە ڕێگەی تێکەڵکردنی دیدگای ڕەخنەیی بەرانبەر بە "ئایینە
دوالیستەکان" و مێژووی کوشتاری "ئایینە یەزدانییەکان" (وەک ئێزدی و
یارسان)، شیکاری بۆ ئەوە بکات کە چۆن تێکەڵبوونی ئایین و دەسەڵات (Sulta) دەبێتە هۆکاری
بەرهەمهێنانی جینۆساید.
１. پارادایمی "شکاندنی تەڵیسم":
لە پیرۆزییەوە بۆ دیاردە
دانیال دێنێت لە کتێبی شکاندنی
تەڵیسمەکە (٢٠٠٦) جەخت
لەوە دەکاتەوە کە نابێت ئایین لە دەرەوەی توێژینەوەی زانستی بمێنێتەوە. کاتێک
ئایین وەک "پیرۆزییەکی دەستلێنەدراو" وێنا دەکرێت، ڕەخنەگرتن لێی دەبێتە
"تابوو". ئەم تەڵیسمە ڕێگرە لەوەی مرۆڤ درک بەوە بکات کە چۆن هەندێک
سیستمی باوەڕ، بەهۆی پێکهاتە "دوالیستییەکەیانەوە"، مەیلی سڕینەوەی
"ئەوی تر"یان تێدایە. لێرەوە، جینۆسایدی ئێزدییەکان لە ساڵی ٢٠١٤ تەنها
هێرشێکی سەربازی نەبوو، بەڵکو دەرئەنجامی مێژوویی ئەو تەڵیسمە بوو کە ڕێگەی دەدا
ئایینێکی "دۆگماتیک" بەناوی پیرۆزییەوە فەرمانی سڕینەوەی ئایینێکی
"سروشتی" بدات.
２. میمی ئایینی و پەرەسەندنی توندوتیژیی
ڕێکخراو
دێنێت چەمکی "میم" (Meme) وەک یەکەیەکی کولتووری
بەکاردێنێت کە هاوشێوەی ڤایرۆس کار دەکات. لەم ڕوانگەیەوە، باوەڕە ئایینییە
توندڕەوەکان "ئەنگەلی مێشکین" (Mental Parasites) کە
بۆ مانەوەی خۆیان، مێشکی مرۆڤەکان داگیر دەکەن. ئایینە دوالیستەکان (ئەوانەی جیهان
بۆ سەربازگەی خێر و شەڕ، یان ئیمان و کوفر دابەش دەکەن) باشترین ژینگە بۆ گەشەی
ئەم ئەنگەلانە فەراهەم دەکەن.
لە مێژووی ڕۆژهەڵاتدا، کاتێک ئەم "میمانە"
تێکەڵی "سولتا" و دەسەڵاتی سیاسی دەبن، دەبنە ئامرازی جینۆساید. داعش
نموونەیەکی مۆدێرنی ئەو "پەرەسەندنە تێکچووە" بوو؛ ئەوان بە ناوی
"پاکی و ڕاستی" هێرشیان کردە سەر ئێزدییەکان، چونکە میمە ئایینییەکەی
ناو مێشکیان ڕێگەی نەدەدا ئایینێکی وەک ئێزدی (کە جەوهەرەکەی یەزدانی و سروشتییە)
لە دەرەوەی بازنەی ئەوان بوونی هەبێت.
３. "باوەڕ
بە باوەڕ" و شەرعیەتدان بە جینۆساید
یەکێک لە تێزە
قووڵەکانی دێنێت جیاکردنەوەی "باوەڕ بە خودا"یە لە "باوەڕ بە
باوەڕ". زۆرجار ئەوانەی دەستیان لە جینۆسایدی کەمینە ئایینییەکاندا هەیە، نەک
لەبەر ڕەزامەندیی خودا، بەڵکو لەبەر پاراستنی "سیستمی باوەڕەکە" دەکوژن.
ئەمە ڕێک ئەو "ڕیاکارییە کۆمەڵایەتی و سیاسییە"یە کە لە دەسەڵاتە
ئایینییەکاندا دەبینرێت. کوشتاری ئێزدییەکان و یارسانەکان لە مێژوودا، هەمیشە وەک
ئامرازێک بۆ "سەپاندنی هەژموون" بەکار هاتووە. لێرەدا ئایین چیتر
ڕێگەیەک نییە بۆ مەعریفە، بەڵکو تەنها ئامرازێکی "سولتا"یە بۆ
یەکانگیرکردنی کۆمەڵگە لە ڕێگەی ترس و سڕینەوەی جیاوازییەکان.
４. ئایینە یەزدانییەکان: لە نێوان سێبەری
نوور و توندوتیژیی دوالیزمدا
ئایینە یەزدانییەکان
(ئێزدی و یارسان) بە پێچەوانەی ئایینە دەسەڵاتخوازەکان، سیستمێکی ئایینیی
"ئاسۆیی" و "سروشت-تەوەر"یان هەیە. لێرەدا پارادۆکسەکە
دەردەکەوێت: ئایینێک کە جەخت لەسەر نوور و ژیان دەکاتەوە (وەک لە ڕۆمانی
"سایەی نوور"دا ڕەنگی داوەتەوە)، دەبێتە نێچیری ئایینێکی "ستوونی و
دوالیستی" کە تێکەڵی دەسەڵات بووە.
لە ڕوانگەی "زانستی ناسیاریی ئایین" (Cognitive Science of Religion)،
ئەو ئایینانەی کە تێکەڵی سوپای و دەوڵەت دەبن، سیستمێکی "بەرگریی توند"
لە دەوری خۆیان دروست دەکەن کە هەر جیاوازییەک وەک "شەیتانی" دەبینێت.
ئەمە ئەو کێشە فەلسەفییەیە کە وای کردووە ئێزدییەکان لە ٢٠١٤دا ڕووبەڕووی جینۆساید
ببنەوە؛ تەنها لەبەر ئەوەی ئەوان نەدەچوونە ناو قاڵبی "میمە"
باڵادەستەکانەوە.
ئەنجامگیری
دانیال دێنێت میراتێکی فەلسەفی بۆ جێهێشتووین کە
پێمان دەڵێت: "نەزانی لەسەر ئایین، مەترسیدارترە لە ئاییندارێتی". بۆ
ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی کارەساتەکانی وەک جینۆسایدی ئێزدییەکان، پێویستە ئایین
لە بازنەی "پیرۆزیی دەستلێنەدراو" دەربهێنرێت و وەک دیاردەیەکی کولتووری
و سروشتی لێکۆڵینەوەی لێ بکرێت. توندوتیژیی ئایینە دوالیستەکان بەرانبەر بە ئایینە
یەزدانییەکان، دەرئەنجامی تێکەڵبوونی "باوەڕ" و "سوڵتە"یە.
تەنها لە ڕێگەی "شەفافیەتی پەروەردەیی" و "لێکۆلینەوەی
زانستی"یەوە دەتوانین تەڵیسمی ئەو ئایینانە بشکێنین کە مێژوویان کردووە بە
گۆڕەپانی کوشتار. وەک چۆن لە فەلسەفەی "سایەی نوور"دا دەردەکەوێت، نووری
ڕاستەقینە لەوەدا نییە کە ئەوی تر بکوژیت، بەڵکو لەوەدایە کە ڕێگە بدەیت
جیاوازییەکان وەک بەشێک لە سروشت پێکەوە بژین.
سەرچاوە کان:
1.
Dennett,
Daniel C. (2006). Breaking
the Spell: Religion as a Natural Phenomenon.
2.
Dawkins,
Richard. (1976). The
Selfish Gene (بۆ
تێگەیشتن لە چەمکی میم).
3.
دەقە
ئەدەبی و فەلسەفییەکانی نووسەر لە ڕۆمانی "سایەی نوور".
