جەمسەری ستەم و هاوکێشەی نەتەوە بێدەوڵەتەکان: کورد، بلوچ و پشتون لە بەردەم گەمە نوێیەکاندا

 

جەمسەری ستەم و هاوکێشەی نەتەوە بێدەوڵەتەکان: کورد، بلوچ و پشتون لە

 بەردەم گەمە نوێیەکاندا

کاتێک سەیری نەخشەی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باشووری ئاسیا دەکەم، تەنیا سنوور و ڕەنگی جیاواز نابینم؛ بەڵکوو سێ برینی قووڵ دەبینم کە بە جەستەی ئەم جوگرافیایەوەن: کورد، بلوچ و پشتون. ئەم سێ نەتەوەیە، کە خاوەن ڕەگێکی هاوبەشی مێژوویی و نەتەوەیین، ئەمڕۆ لە ناو جەرگەی ئاگرێکدان کە هێزە ناوچەییەکان بۆ پاراستنی مانەوەی خۆیان دایانگیرساندووە. کۆبوونەوەی ئەم دواییەی سەرانی تورکیا و پاکستان لە ئیسلام ئاباد، تەنیا دیدارێکی دیپلۆماسی نەبوو، بەڵکوو ڕاگەیاندنی "هاوپەیمانیی ستەمکاران" بوو دژی ئیرادەی ئەو گەلانەی کە چیتر نایانەوێت لە پەراوێزی مێژوودا بژین.

١. ڕەهەندی مێژوویی: میراتی داگیرکاری و سنوورە دەستکردەکان

لە ڕوانگەیەکی مێژووییەوە، کێشەی ئەم سێ نەتەوەیە لە یەک خاڵدا کۆدەبێتەوە: دابەشبوونی نادادپەروەرانە. لە کاتێکدا کوردەکان بەپێی پەیمانی لۆزان لە نێوان چوار دەوڵەتدا دابەش کران، پشتونەکان بە "هێڵی دیورەند" و بلوچەکانیش بە سنوورە ئیمپریالیستییەکان لە نێوان پاکستان، ئێران و ئەفغانستاندا پارچە پارچە کران. ئەوەی ئەمڕۆ لە ئیسلام ئاباد ڕوودەدات، هەوڵێکی بێهودەیە بۆ ڕێگریکردن لە مێژوو؛ چونکە ئەو سنوورانەی بە زەبری هێز کێشراون، ناتوانن بۆ هەتاهەتایە ناسنامەی زیندووی گەلان کپ بکەن.

٢. ڕەهەندی کۆمەڵناسی: ناسنامەی ڕەسەن بەرامبەر دەوڵەت-نەتەوەی سەپێندراو

لە ڕووی کۆمەڵناسییەوە، تورکیا و پاکستان دوو نموونەی دەوڵەتن کە لەسەر بنەمای "سڕینەوەی ئەویتر" دروست بوون. تورکیا دەیەوێت هەموو کەس بکاتە "تورک" و پاکستانیش دەیەوێت لەژێر چەتری "ئیسلامیزمێکی سیاسی و دەستکرد"دا، جیاوازییە نەتەوەییەکانی بلوچ و پشتون بمرێنێت. بەڵام کۆمەڵناسیی ئەم گەلانە (کورد، بلوچ، پشتون) لەسەر بنەمای خێڵ، زمان و چیاکان داڕێژراوە؛ ئەمانە کۆمەڵگەی "بەرگریکارن". هەرچەندە دەوڵەتە ناوەندییەکان هەوڵی "ئاسیمیلاسیۆن" (تواندنەوە) دەدەن، بەڵام پەیوەندییە توندوتۆڵە کۆمەڵایەتییەکانی ئەم نەتەوانە وەک قەڵایەک لە بەرامبەر شوناسە دەستکردەکانی دەوڵەتدا وەستاونەتەوە.

٣. ڕەهەندی سیاسی: مۆتەکەی "جیابوونەوە" و چەکی "تیۆری پیلانگێڕی"

سیاسەتی تورکیا و پاکستان لەم سەردەمەدا لەسەر یەک بنەما کار دەکات: تۆمەتبارکردنی دەرەوە بۆ سەرکوتکردنی ناوەوە. کاتێک سەرانی ئەم دوو وڵاتە باس لە "پیلانی ئەمریکا و ئیسرائیل" دەکەن بۆ پارچەکردنی وڵاتەکانیان، لە ڕاستیدا دەیانەوێت شەرعیەت بدەن بە سەرکوتکردنی کورد، بلوچ و پشتون. ئەمە فێڵێکی سیاسیی کۆنە؛ هەر کاتێک نەتەوەیەکی ستەملێکراو داوای مافی مرۆڤ، زمانی دایک و دادپەروەری بکات، دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان دەڵێن "ئەمە پڕۆژەی بێگانەیە".

ڕاستییە تاڵەکە ئەوەیە کە ئەوەی وڵاتان بەرەو پارچەبوون دەبات، "نەخشەی دەرەکی" نییە، بەڵکوو "نادادپەروەری ناوخۆیی" و نەبوونی دیموکراسییە. ئەمریکا و ئیسرائیل یان هەر هێزێکی تر، تەنیا لەو شوێنانەدا دەتوانن یاری بکەن کە دەوڵەتەکان خۆیان گەلەکانیان برسی و بێماف کردووە

.

٤. ڕەهەندی فەلسەفی: ململانێی "مانەوە" و "ئازادی"

لە ڕوانگەیەکی فەلسەفییەوە، ململانێی نێوان ئەم نەتەوانە و دەوڵەتە داگیرکەرەکانیان، ململانێی نێوان "دەسەڵات" (Power) و "ژیان" (Life) مۆدێرنیتەی دەوڵەت-تەوەر دەیەوێت هەموو شتێک ڕێکبخات، کۆنتڕۆڵ بکات و سنووردار بکات. بەڵام ئیرادەی کورد، بلوچ و پشتون نوێنەرایەتی "ئەو ژیانە" دەکەن کە ناتوانرێت لە ناو قەفەزی سنوورەکاندا زیندانی بکرێت.

ئەم نەتەوانە لە ڕووی فەلسەفییەوە گەیشتوونەتە ئەو بڕوایەی کە "ئاسایش" تەنیا بە چەک و درۆنی تورکی و سوپای پاکستانی دابین ناکرێت؛ ئاسایشی ڕاستەقینە لە دانپێداناندایە بە "ئەویتر". کۆبوونەوەی ئیسلام ئاباد نیشانەی "هێز" نییە، بەڵکوو نیشانەی "ترس"ە؛ ترسی دەوڵەتەکان لە بەخەبەرهاتنەوەی نەتەوەکان.

دەرەنجام: بەرەو ئاسۆیەکی نوێ

من وەک مرۆڤێک کە لەم جوگرافیایەدا دەژیم، تێدەگەم کە چارەنووسی ئێمە بەستراوەتەوە بە یەکەوە. ئەگەر کورد لە تورکیا ئازاد نەبێت، بلوچ لە پاکستان هەرگیز ڕەنگی دادپەروەری نابینێت. هاوپەیمانیی تورکیا و پاکستان تەنیا "کات" دە کڕێت، بەڵام ناتوانێت مێژوو ڕابگرێت. چونکە ناسنامە، زمان و خاکی کورد، بلوچ و پشتون ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگرن و بە هیچ کۆبوونەوەیەکی سەربازی و هەواڵگری لە ناو ناچن.

ئێمە پێویستمان بە "نەخشەیەکی نوێ" نییە کە لە واشنتۆن یان تەلئەبیبەوە کێشرابێت، بەڵکوو پێویستمان بە "تێگەیشتنێکی نوێ" هەیە لە ناوخۆماندا؛ تێگەیشتنێک کە تێیدا هیچ نەتەوەیەک نەبێتە قوربانیی پاراستنی تەختی پاشایەتی و سوڵتانییەتەکان.

ئایندەی ململانێی ئێران و بەرەی ئەمریکا-ئیسرائیل لە ڕوانگەی زیرەکیی دەستکردەوە

 

شیکردنەوەی جیۆپۆلیتیکی: ئایندەی ململانێی ئێران و بەرەی ئەمریکا-ئیسرائیل لە ڕوانگەی زیرەکیی دەستکردەوە

لە پەرەسەندنێکی نوێدا بۆ تێگەیشتن لە ئایندەی ئاڵۆزییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ناوەندی "ستۆکهۆڵمیان" تاقیکردنەوەیەکی لەسەر ۱۳ مۆدێلی پێشەنگی زیرەکیی دەستکرد (AI) ئەنجامداوە. پرسیارەکە ئاراستەی هەمووان کراوە تاوەکو تەنیا لە یەک ڕستەدا پێشبینی خۆیان بۆ کۆتایی ململانێی ئێستا بخەنە ڕوو.

ئەنجامەکان نیشاندەری جیاوازییەکی سەرنجڕاکێشن لە شێوازی داڕشتنی ئەلگۆریتمەکان؛ هەندێکیان بێلایەنییان هەڵبژاردووە، هەندێکی تریش سیناریۆی توندیان کێشاوە. لە خوارەوە پوختەی وەڵامەکان بە زمانی کوردی دەخەینە ڕوو:

١. مۆدێلە گەشبینەکان بە چارەسەری سیاسی (Diplomatic Leanings)

• ChatGPT: پێدەچێت گرژییەکان لە پێکدادانێکی سنوورداردا بمێننەوە و پاشان بەرەو جۆرێک لە ڕێککەوتن یان کۆنترۆڵکردنی سیاسی بڕۆن، نەک جەنگێکی گشتگیر.
• Claude: ئەم ململانێیە بە ڕێککەوتنێکی دیپلۆماسی یان ئاگربەست کۆتایی دێت، چونکە هیچ لایەک توانای بەرگەی تێچووی جەنگێکی سەرتاسەرییان نییە.
• Le Chat: پێشبینی ورد ئەستەمە، بەڵام ئەگەری زۆرە فشارە ئابووری و سیاسییەکان و دیپلۆماسی نێودەوڵەتی گرژییەکان کۆنترۆڵ بکەن.

٢. مۆدێلەکانی جەنگی سووەڕاو  (War of Attrition)

• Gemini: سەرکەوتنی ڕەهای سەربازی بۆ هیچ لایەک نابێت، بەڵکو دەبێتە هۆی لاوازبوونی درێژخایەنی هێزەکان و لە کۆتاییدا ناچارکردنیان بۆ قبوڵکردنی نظمێکی نوێی ناسک.
• Perplexity: ئەگەر ڕێگری لێ نەکرێت، دەبێتە جەنگێکی سووڕاو و پڕ لە داخوران کە بە ڕێککەوتنێکی ناتەواو کۆتایی دێت، نەک سەرکەوتنی یەکلاکەرەوە.
• Qwen: سیناریۆی هەرە لەبار ئەوەیە کە جەنگەکە بچێتە قۆناغێکی نوێ لە گرژییە بەردەوامەکان یان ڕێککەوتنێکی سیاسی سنووردار، نەک گۆڕینی یەکجاریی دەسەڵات.

٣. مۆدێلە پێشبینیکەرەکانی جەنگی سەخت (Hardline Predictions)

• DeepSeek: جەنگێکی گشتگیری ناوچەیی دەبێت بە قوربانییەکی زۆرەوە بۆ هەردوولا، بەبێ سەرکەوتنی یەکلاکەرەوە، کە لە کۆتاییدا بە نێوەندگیری هێزە گەورەکان تەواو دەبێت.
• Grok (ئیلۆن مەسک): ئەم ململانێیە بە سەرکەوتنی سەربازی ئەمریکا و ئیسرائیل و لاوازبوونی توندی ڕژێمی ئێران و گۆڕانکاری بنەڕەتی لە پێکهاتەی هێزی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کۆتایی دێت.

٤. مۆدێلە بێلایەن و پارێزگارەکان (Neutral/Avoidant)

• Copilot & Meta & You.com: ڕەتیانکردەوە پێشبینی سیاسی بکەن و جەختیان لەوە کردەوە کە ئایندە بەندە بە بڕیاری حکومەتەکان و گۆڕاوە جۆراوجۆرەکان.
• Hugging Face: ئاماژەی بەوە کرد کە ئێستا "جەنگێکی ڕاستەوخۆ" لە ئارادا نییە و هەموو شتێک پەیوەستە بە پەرەسەندنە ناوخۆیی و دیپلۆماسییەکان.
• Poe: پێشبینی بەردەوامیی پێکدادانی سنووردار و جەنگی وەکالەتی (Proxy war) دەکات بێ ئەوەی ببێتە جەنگێکی گەورە.

---

شیکردنەوە و دەرەنجام :

بە پشت بەستن بە توێژینەوە ئەکادیمییەکان و ناوەندە ستراتیژییەکانی جیهان

ئەگەر بمانەوێت لەسەر بنەمای زانستی سیاسی و تیۆرییەکانی "پێشگرتن" (Deterrence) و "هاوسەنگیی هێز" (Balance of Power) دەرەنجامێک لەم پێشبینییانە وەربگرین، دەتوانم دیدگای خۆم بەم شێوەیە دابڕێژم:

١. تیۆری تێچووی ناتەبەر (Asymmetric Costs): هاوشێوەی ئەوەی مۆدێلەکانی وەک (Claude) و (ChatGPT) ئاماژەیان پێداوە، ناوەندە ئەکادیمییەکانی وەک "Chatham House" و "Brookings" جەخت دەکەنەوە کە تێچووی جەنگێکی گشتگیر (Total War) بۆ ئابووری جیهان و سەقامگیری وزە هێندە بەرزە، کە وەک هێزێکی ڕێگر کار دەکات. لێرەوە، سیناریۆی "پێکدادانی کۆنترۆڵکراو" لە هەموو ئەگەرەکان بەهێزترە.

٢. داخورانی ستراتیژی (Strategic Attrition): وەک لە وەڵامی (Gemini) و (Perplexity)دا ڕەنگی داوەتەوە، توێژینەوەکان دەریدەخەن کە ئێران و بەرەی بەرامبەری لە دۆخێکی "چەقبەستوویی ستراتیژی"دان. هیچ کام لە لایەنەکان ناتوانن بەبێ تێچوویەکی لەناوبەر لایەکەی تر بە تەواوی بڕوخێنن. بۆیە، کۆتایی ئەم ململانێیە نەک "سەرکەوتنی سەربازی"، بەڵکو "ماندووبوونی سیاسی" دەبێت کە لایەنەکان ناچار دەکات بەرەو مێزی گفتوگۆ یان جۆرێک لە "نە جەنگ و نە ئاشتی" (No War, No Peace) هەنگاو بنێن.

٣. گۆڕانی چۆنایەتی هێز: من لەگەڵ ڕوانگەی (Grok) هاوڕام تەنیا لە یەک خاڵدا؛ ئەویش ئەوەیە کە پەرەسەندنی تەکنەلۆژیا و هێرشە وردەکان دەبنە هۆی لاوازبوونی ژێرخانی سەربازی و ئابووریی لایەنەکان، بەڵام ئەمە لای من مەرج نییە ببێتە هۆی "گۆڕینی ڕژێم" بە شێوازە کلاسیکییەکەی، بەڵکو دەبێتە هۆی دروستبوونی "ڕۆژهەڵاتێکی ناوەڕاستی نوێ" کە تێیدا هێزە ئیقلیمییەکان ناچارن لەناو نەزمێکی فرە جەمسەریدا مامەڵە بکەن.

کورتەی قسە:

بە بڕوای من، ئایندەی ئەم ململانێیە نە جەنگێکی ئەتۆمی گشتگیرە و نە ئاشتییەکی گەرم؛ بەڵکو بریتییە لە "سەردەمی بەڕێوەبردنی قەیرانەکان". لایەنەکان لەسەر لێواری جەنگ دەمێننەوە تا ئەو کاتەی هاوسەنگییەکی نوێی هێز لە ناوچەکەدا جێگیر دەبێت، کە تێیدا دیپلۆماسی نەک لەبەر ئارەزوو، بەڵکو لەبەر "ناچاریی ئابووری و سەربازی" دەبێتە بژاردەی کۆتایی.

شیکارییەکی جیۆپۆلیتیکی و میتافیزیکی بۆ جەنگی ئارماگدۆن

کوردستان لە چەقی گەردەلوولی کۆتایی؛ شیکارییەکی جیۆپۆلیتیکی و میتافیزیکی بۆ جەنگی ئارماگدۆن

پێشەکی: جوگرافیا وەک قەدەر

ناپۆلیۆن پۆناپارت دەڵێت: "جوگرافیای هەر وڵاتێک، سیاسەتی ئەو وڵاتە دیاری دەکات." ئەگەر سەیری نەخشەی ململانێکانی کۆتایی زەمان بکەین، دەبینین کوردستان نەک هەر تەنیا گۆڕەپانە، بەڵکو "چەقی زریانەکەیە" و خاڵی یەکلاکردنەوەی مێژووە. جەنگی ئارماگدۆن یان ئەو "مەلحەمە گەورەیەی" باس دەکرێت، تەنیا جەنگێکی سەربازی نییە، بەڵکو گۆڕانکارییەکی گەردوونییە کە تێیدا سیستەمە کۆنەکان دەڕوخێن و کوردستان وەک ناوەندی هاوسەنگییەکی نوێ دەردەکەوێت.

یەکەم: جەنگی قەرقیسیا؛ پاکتاوی داگیرکەران لە خاکی پیرۆزدا

بەپێی سەرچاوە مێژوویی و فەرموودەییەکان (وەک کتاب الفتن نعیم بن حماد و الغیبة نعمانی)، ناوچەی "قەرقیسیا" (کە دەکەوێتە سەر ڕووباری خابوور و فورات، واتە لە دڵی جوگرافیای کوردستاندا) دەبێتە مەیدانی جەنگێکی گەورە لەسەر گەنجێکی شاراوە.

لە ڕوانگەیەکی ئەکادیمییەوە، ئەم گەنجە دەکرێت "سەروەری وزە"، "ئاو" یان "ناسنامەی ڕاستەقینەی ناوچەکە" بێت. لەم جەنگەدا، "ڕۆمییەکان" (هێزەکانی ڕۆژئاوا) و "سفیانی" (توندڕەوە تەکفیرییەکان) لە هاوپەیمانییەکی شوومدا بەگژ یەکدا دەچن. لێرەدا دەبینین کوردستان دەبێتە ئەو "تەختە شتەی" کە هێزە ستەمکارەکان وزەی یەکتری لێدا بەفیڕۆ دەدەن و یەکتری پێ لاواز دەکەن، ئەمەش دەرفەتێکی مێژوویی بۆ "ئەھلی ڕۆژهەڵات" و کورد دەڕەخسێنێت تا وەک هێزی سێیەم و ڕزگارکەر دەربکەون.

دووەم: داڕمانی ماتریکسی تەکنەلۆژیا و بیداریی فریکوێنسی

یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی "مەلحەمەی گەورە"، لەکارکەوتنی تەکنەلۆژیای مۆدێرن و سیستەمە دیجیتاڵییەکانە (ماتریکس). لەو کاتەدا کە جیهان بەهۆی بڕانی تەکنەلۆژیاوە تووشی شۆک و ترس دەبێت، گەلی کورد بەهۆی پەیوەندییە قووڵەکەی لەگەڵ "خاک" و "سروشت" و ئەو "بێدەنگییە مەعنەوییەی" لە چیاکاندا هەیەتی، دەتوانێت بەسەر ترسدا زاڵ بێت.

ئەمە ئەو خاڵەیە کە توێژینەوە دەروونییەکان بە "بێداری فریکوێنسی" ناوی دەبەن؛ دەرچوون لەو ماتریکسی ترسەی کە میدیای جیهانی دروستی کردووە. کوردستان لێرەدا دەبێتە "پەناگەی ئارامی" بۆ ئەو مرۆڤانەی بە دوای ڕاستیدا دەگەڕێن.

سێیەم: پێشبینییە مێژووییەکان و کۆتایی ۱۴ سەدە تەمومژ

وەک لەو تێکستە مێژووییەی "مۆزەخانەی لۆڤەر"دا هاتووە، ڕووخانی ١٤ کۆنگرەی کۆشکی مەدائین ئاماژە بوو بۆ ١٤ سەدە لە تەڵخی و دوورکەوتنەوە لە ڕەسەنایەتی. ئێستا کە ئەو ۱۴ سەدەیە بەرەو کۆتایی دەچێت، گەلانی ناوچەکە و بەتایبەت کورد، خەریکی زیندووکردنەوەی "فەرهەنگی ڕەسەن" و "ئاشتەوایی لەگەڵ مێژوو"ن.

ئەم ڕەستاخیزە (Ressurection) تەنیا سیاسی نییە، بەڵکو ڕەستاخیزێکی ڕۆحییە. ئاگرە خامۆشبووەکانی ئازەرگشەسپ جارێکی تر لە نەورۆزی کوردواریدا وەک هێمای بێداری و ڕووناکی دەگەشێنەوە. ئەمە نیشانەی تێپەڕاندنی ئەو سەردەمەیە کە تێیدا خەیانەت و غەدر باڵادەست بوو.

چوارەم: کوردستان؛ براوەی کۆتایی

لە هەموو ئەو ململانێیانەدا (قەرقیسیا، ئارماگدۆن، مەلحەمەی گەورە)، کوردستان بە چەند هۆکارێک بە سەرکەوتوویی دەردەچێت:

1.    جوگرافیای پارێزراو: چیاکان وەک قەڵایەکی سروشتی لە بەرانبەر گەردەلوولە ئەتۆمی و تەکنەلۆژییەکان دەبنە پارێزەر.

2.    بێلایەنیی پۆزەتیڤ: لە کاتێکدا جەمسەرەکانی دەسەڵات (ڕۆم و سفیانی) یەکتری لەناو دەبەن، کورد وەک هێزێکی ژیارخواز پارێزگاری لە مرۆڤایەتی دەکات.

3.    وەستاندنی دانوستان: وەک ئاماژەی پێدراوە، "ئەهلی ڕۆژهەڵات" لە قۆناغی سێیەمدا چیتر مێزی گفتوگۆی ستەمکاران قبوڵ ناکەن؛ ئەمە بە واتای گەیشتن بە "سەروەریی ڕەها" و بڕیاردان لەسەر چارەنووسی خۆ بەبێ دەستێوەردانی دەرەکی.

ئەنجامگیری

کوردستان لە جەنگی ئارماگدۆندا تەنیا شوێنێکی جوگرافی نییە، بەڵکو "مەنزڵگەی ئاگایی"یە. بەپێی سەرچاوە باوەڕپێکراوەکانی وەک بحار الانوار و صحیح مسلم، زەوی لە دوای ئەو هەموو ستەمە، پێویستی بە دادپەروەری هەیە. کوردستان بەهۆی ئەو مێژووە پڕ لە ئازار و قوربانییەی هەیەتی، دەبێتە مەکۆی ئەو دادپەروەرییە نوێیە.

ئەو زریانەی کە جیهان دەهەژێنێت، بۆ کوردستان دەبێتە "بارانی ڕەحمەت" و شۆردنەوەی پاشماوەی داگیرکەران. وەک حەکیمە کۆنەکان گوتوویانە: "دوای تاریکییەکی درێژ، نەوەیەک هەڵدەستنەوە کە فروهەرەکان زیندوو دەکەنەوە." ئەو نەوەیە، نەوەی ئەمڕۆی کوردستانە کە بە ئاگایی، بێداریی فریکوێنسی و ناسنامەیەکی بەهێزەوە بەرەو بەیانیی سەرکەوتن هەنگاو دەنێت.

---

سەرچاوە ئەکادیمی و ئایینییەکان:

• کتاب الغیبة، نعمانی.
• الفتن، نعیم بن حماد المروزي.
• صحیح مسلم، مسلم بن الحجاج.
• بحار الانوار (بەرگی ۵۲)، العلامة المجلسي.
• شیکارییە مێژووییەکانی مۆزەخانەی لۆڤەر سەبارەت بە ساسانییەکان.

  

کورد و جوو: لە هاوبەشییە مێژووییەکانەوە بەرەو هاوپەیمانی ستراتیژیی

 

کورد و جوو: لە هاوبەشییە مێژووییەکانەوە بەرەو هاوپەیمانییەکی ستراتیژیی

 پێویست

پێشەکی: ڕەهەندی شارستانی و مێژوویی

کورد و جوو، وەک دوو کۆنترین گەلی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، خاوەنی مێژوویەکی دەوڵەمەندن کە لە نێو جەرگەی شارستانییەتە دێرینەکانی میزۆپۆتامیا و شامدا ڕەگیان داکوتاوە. کوردستان لە گوتاری مێژووییدا هەمیشە وەک "لانکەی شارستانییەت" ناسراوە؛ ئەو جوگرافیایەی کە نەک تەنیا شوێنی نیشتەجێبوون، بەڵکو مەڵبەندی سەرەکیی فرەچەشنیی ئایینی و فەلسەفی بووە. لە زەردەشتی و ئێزدی و یارسانەوە تا مانی و مەسیحی و یەهوودی، ئەم خاکە شاهیدی پێکەوەژیانێکی ئۆرگانیک بووە کە تێیدا مرۆڤدۆستی و قبووڵکردنی "ئەوی دیکە" بنەمایەکی ئەخلاقیی باڵا بووە.

پێگەی ئایین و دەرئەنجامە سیاسییەکانی

هاتنی ئایینی ئیسلام بۆ ناوچەکە، وەرچەرخانێکی مێژوویی گەورە بوو. گەلی کورد بە سروشتی خۆی کە گەلێکی کراوە و ئاشتیخواز بووە، پێشوازی لە بنەما مرۆییەکانی ئەم ئایینە کرد. بەڵام لە ڕوانگەیەکی فەلسەفی و سیاسییەوە، دەبینین کە ئەم گۆڕانکارییە لەلایەن نوخبەیەکی ئایینییەوە قۆسترایەوە بۆ بەرژەوەندیی خەلافەت و دەسەڵاتە نەتەوەییە سەردەستەکانی وەک عەرەب، فارس و تورک. لێرەدا ئایین لە ئامرازێکی ڕوحییەوە گۆڕدرا بۆ ئامرازێکی "هەژموونی سیاسی".

بۆ ماوەی چەندین سەدە، هەندێک لە ناوەندە ئایینییەکان بەناوی پیرۆزییەوە، هەوڵی کەمکردنەوەی شکۆی تاکی کوردیان داوە و فیکری نەتەوەییان وەک دژایەتی ئایین وێنا کردووە. تەنانەت تا دوێنێش، زانست و خوێندنی مۆدێرن لە ژێر ناوی "خوێندنی شەیتانی" قەدەغە دەکرا، تەنیا بۆ ئەوەی گەلی کورد لە پرۆسەی هوشیاریی سیاسی و مێژوویی داببڕێت و بە پاشکۆیی بمێنێتەوە.

دووفاقی لە سیاسەتی ناوچەیی و پرسی ئیسرائیل

ئەمڕۆ گوتاری سیاسیی هەندێک لە پارتە ئیسلامییەکان لە کوردستان، لە جیاتی ئەوەی لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی نیشتمانی بێت، لەسەر بنەمای ئەجێندای وڵاتانی ناوچەکە داڕێژراوە. ئەوان دژایەتی گەلی ئیسرائیل دەکەن، لە کاتێکدا زۆربەی دەوڵەتانی عەرەبی و ئیسلامی خۆیان پەیوەندیی دیپلۆماسی و ئابووریی ڕاستەوخۆیان لەگەڵ ئیسرائیل هەیە. ئەمە "پارادۆکسێکی سیاسییە"؛ چۆن دەبێت پەیوەندیی کورد و جوو بە "حەرام" یان "خیانەت" بناسرێت، لە کاتێکدا کورد و جوو مێژوویەکی دوورودرێژی پێکەوەژیانی ئاشتییانەیان هەیە؟

پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە جووەکانی کوردستان نەک هەر بەشێکی دانەبڕاوی ئەم خاکە بوون، بەڵکو ڕۆڵێکی کارایان لە گەشەپێدانی ئابووری و کلتووریی کوردستاندا هەبووە. ئەزموونی مێژوویی سەلماندوویەتی کە کورد زیاتر لە لایەن "دراوسێ موسڵمانەکانییەوە" ڕووبەڕووی جینۆساید و چەوسانەوە بووەتەوە، نەک گەلی جوو.

نموونەی پێکەوەژیان و ئیرادەی سیاسی

کوردستان هەمیشە پەناگەیەکی ئارام بووە بۆ کەمینەکان. لە سەردەمی کۆماری کوردستان لە مەهاباد و ئێستاش لە ئەزموونی هەرێمی کوردستاندا، پاراستنی مافی کەمینە ئایینییەکان (مەسیحی، ئێزدی، کاکەیی و هیتر) بەشێک بووە لە ناسنامەی سیاسیی کورد. ئەمە پێمان دەڵێت کە کورد خاوەنی کولتوورێکی "فرەخوازیی" (Pluralism) پێشەکەوتووە کە دەتوانێت ببێتە بنەمایەک بۆ پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی.

بەرەو ستراتیژییەکی نوێ: کورد و ئیسرائیل

لە ڕوانگەیەکی ریالیزمی سیاسییەوە (Political Realism)، گەلی کورد پێویستی بە دووبارە پێناسەکردنەوەی هاوپەیمانییەکانی هەیە. گەلی جوو توانییان لە ڕێگەی ئیرادە و ڕێکخستن و زانستەوە، قەوارەی سیاسیی خۆیان بچەسپێنن. کورد، کە لەسەر خاکی باوباپیرانی خۆی دەژی، لە ڕووی مێژووییەوە پێگەیەکی بەهێزتری هەیە بۆ سەربەخۆیی، تەنیا پێویستی بە "یەکگرتوویی نەتەوەیی" و "دوورکەوتنەوە لە پاشکۆیی ئایدۆلۆژی" هەیە.

پەرەپێدانی پەیوەندی لەگەڵ ئیسرائیل و کوردانی جوو، تەنیا بژاردەیەک نییە، بەڵکو "پێویستییەکی ستراتیژییە". ئەم پەیوەندییە دەتوانێت لە بوارەکانی تەکنەلۆژیا، ئاسایش، ئابووری و دیپلۆماسیی نێودەوڵەتیدا هاوکارێکی گەورە بێت بۆ گەیشتن بە مافە ڕەواکانی گەلی کورد. کاتی ئەوە هاتووە کورد بێ گوێدانە هەڕەشەی دەوروبەر و فەتوا چەواشەکارەکان، بەرژەوەندییە باڵاکانی خۆی بخاتە سەرووی هەموو شتێکەوە.

دەرەنجام

کۆتاییهێنان بە چەوسانەوەی چەند سەدەیەی کورد لەلایەن داگیرکەرانی ناوچەکەوە، پێویستی بە گۆڕانکاریی جەوهەری لە تێڕوانینی سیاسیماندا هەیە. مێژووی هاوبەشی کورد و جوو و دوژمنە هاوبەشەکانیان، دەرفەتێکی زێڕینن بۆ دروستکردنی هاوپەیمانییەک کە ئاشتی و سەقامگیری بۆ هەردوو گەل و ناوچەکە بەدی بهێنێت.

خوێندنەوەیەک بۆ دۆزی کورد لەژێر ڕۆشنایی فەلسەفەی پۆل ژاکۆ

 

ئیرادە لە نێوان زانست و ڕزگاری نیشتمانیدا: خوێندنەوەیەک بۆ دۆزی کورد

 لەژێر ڕۆشنایی فەلسەفەی پۆل ژاکۆ

پێشەکی

هێزی ئیرادە تەنها چەمکێکی ئەخلاقی یان دەروونی نییە، بەڵکو بزوێنەری سەرەکی مێژووی مرۆڤایەتی و گۆڕانکارییە سیاسییەکانە. پۆل ژاکۆ، پزیشک و زانای ناسراوی فەرەنسی، لە کتێبی "هێزی ئیرادە"دا، ئیرادە وەک توانایەکی مێشک بۆ کۆنترۆڵکردنی ئارەزووەکان و ئاڕاستەکردنیان بەرەو ئامانجێکی باڵا پێناسە دەکات. کاتێک ئەم تیۆرییە دەخەینە سەر بارودۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتی کوردستانی مەزن، دەبینین کە "ئیرادەی نەتەوەیی" تاقیکردنەوەیەکی گەورەی ئەو پرەنسیپانەیە کە ژاکۆ باسیان دەکات.

یەکەم: ئیرادە وەک "نەزم و ڕێکخستن" (میتۆدی ژاکۆ)

پۆل ژاکۆ پێی وایە ئیرادە "ویستنێکی تەمەڵانە" نییە، بەڵکو "کردارێکی ڕێکخراوە". ئەو دەڵێت مرۆڤی خاوەن ئیرادە ئەو کەسەیە کە دەتوانێت مێشکی خۆی لە پەرتەوازەیی بپارێزێت.

لە چوارچێوەی کوردستانی مەزندا، ئیرادە بۆ سەربەخۆیی تەنها بە هاوارکردن و دروشم بەدی نایەت. بەپێی دیدگای ژاکۆ، دەبێت ئەم ئیرادەیە ببێتە "نەزمێکی نەتەوەیی". واتە کورد کاتێک دەگاتە سەربەخۆیی کە ئیرادەی خۆی لە ئارەزوویەکی کاتییەوە بگۆڕێت بۆ پلانێکی زانستی و سیاسی و کۆمەڵایەتی ڕێکخراو. یەکگرتوویی گوتاری سیاسی لە هەر چوار پارچەی کوردستان، ڕەنگدانەوەی ئەو "نەزمە دەروونییە"یە کە ژاکۆ باسی دەکات.

دووەم: زاڵبوون بەسەر کۆسپە دەروونییەکاندا

ژاکۆ ئاماژە بەوە دەکات کە گەورەترین دوژمنی ئیرادە "هەستکردن بە کەمی" و "دۆڕانی ناوەکی"یە. نەتەوەیەک کە بۆ چەندین سەدە لەژێر داگیرکاریدا بووبێت، ڕەنگە تووشی "شکستی ئیرادە" بێت.

کوردستانی مەزن لە ئێستادا پێویستی بەو "هۆشیارییە ئیرادەییەیە" کە ژاکۆ باسی دەکات؛ واتە ڕەتکردنەوەی ئەو مێژووەی کە داگیرکەران ویستوویانە بەسەر کوردا بسەپێنن وەک نەتەوەیەکی بێ دەوڵەت. سەربەخۆیی پێش ئەوەی لەسەر زەوی بێت، دەبێت وەک ئیرادەیەکی پۆڵایین لە مێشک و دەروونی تاکی کورددا دروست ببێت.

سێیەم: پەیوەندی نێوان ئیرادە و ئازادی

پۆل ژاکۆ دەڵێت: "ئازادی بەرهەمی ئیرادەیە". هیچ گەلێک بەبێ ئیرادەیەکی سەربەخۆ ناگاتە ئازادی. کوردستانی مەزن، وەک یەکەیەکی جوگرافی و مێژوویی، لە ڕێگەی ئیرادەی خۆڕاگرییەوە (وەک شۆڕشە یەک لە دوای یەکەکانی کوردستان) سەلماندوویەتی کە هێشتا زیندووە.

بەڵام بەپێی تێڕوانینی ژاکۆ، ئیرادە پێویستی بە "پشوو درێژی" هەیە. سەربەخۆیی کوردستان پرۆسەیەکی درێژخایەنە و پێویستی بە ئیرادەیەک هەیە کە بەهۆی بارودۆخی نێودەوڵەتی یان گۆڕانکارییە کاتییەکان سارد نەبێتەوە.

چوارەم: ئیرادەی بەکۆمەڵ و یەکێتی نەتەوەیی

لە فەلسەفەی پۆل ژاکۆدا، ئیرادە تەنها پەیوەست نییە بە تاکەوە، بەڵکو پەیوەستە بە کۆی سیستەمی دەماری مرۆڤەوە. ئەگەر نەتەوەیەک وەک یەک جەستە سەیری بکەین، دەبێت هەموو پارچەکان (هەر چوار پارچەی کوردستان) لەژێر یەک "ئیرادەی ناوەندی"دا کار بکەن.

کێشەی ئێستای کوردستانی مەزن لە پەرتەوازەیی ئیرادە سیاسییەکاندا دەردەکەوێت. ژاکۆ پێمان دەڵێت: "ئیرادەی لاواز ئەوەیە کە ناتوانێت بڕیارێکی کۆتایی بدات". بۆ گەیشتن بە سەربەخۆیی، پێویستە ئیرادەی سیاسی کورد لە بازنەی بەرژەوەندی حزبی و ناوچەیی بچێتە دەرەوە بۆ ناو بازنەی "ئیرادەی نەتەوەیی" کە ئامانجەکەی سەربەخۆییە.

ئەنجامگیری

هێزی ئیرادە، وەک ئەوەی پۆل ژاکۆ وێنای دەکات، کلیلی گۆڕینی مەحاڵە بۆ مومکین. بۆ گەلی کورد لە کوردستانی مەزن، ئیرادە تەنها وشەیەک نییە، بەڵکو ستراتیژییەکی مانەوەیە. سەربەخۆیی کوردستان پێویستی بە "ئیرادەیەکی زانستی" هەیە؛ ئیرادەیەک کە مێژوو بە وردی بخوێنێتەوە، هێزی ناوەکی خۆی بناسێت، و بەسەر نائومێدیدا زاڵ بێت.

هەروەک ژاکۆ دەڵێت: "مرۆڤ ئەوەیە کە خۆی دەیەوێت بێت"، گەلی کوردیش دەبێت ئەو ئیرادەیەی هەبێت کە خۆی وەک نەتەوەیەکی سەربەخۆ و خاوەن شکۆ لە نەخشەی جیهاندا بچەسپێنێت. سەربەخۆیی لە مێشکەوە دەست پێ دەکات و بە ئیرادە دەگاتە سەر زەوی.

خوێندنەوەیەکی نوێ بۆ دوا وتەکانی پێشەوا قازی محەممەد

 

فەلسەفەی ڕزگاری و مانیفێستی مانەوە؛ خوێندنەوەیەکی نوێ بۆ دوا وتەکانی پێشەوا

پێشەکی: مەرگ وەک سەرکەوتنێکی بوونناسی

لە دوا ساتەکانی ژیاندا، کاتێک مرۆڤ لە بەرزایی سێدارەوە سەیری مێژوو دەکات، پەیامەکەی لە ڕووداوێکی کاتییەوە دەبێتە حەقیقەتێکی هەمیشەیی. پێشەوا قازی محەممەد مەرگی خۆی نەک وەک شکست، بەڵکو وەک "کۆتاییەکی سەرکەوتووانە" دەبینێت؛ چونکە مەرگ لە پێناو بەهایەکی باڵادا (نیشتمان)، دەبێتە هۆی نەمریی فکر.

١. یەکێتیی ستراتیژی و ناسنامەی بەکۆمەڵ

پێشەوا جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە گەورەترین هەڕەشە بۆ سەر نەتەوە، "پەرتەوازەیی ناوخۆیی"یە. ئەگەر ئەمڕۆ لە ژیاندا بووایە، دەیگوت: «سەروەریی سیاسی بەبێ یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی بەدی نایەت.» ئەو هۆشداریمان دەداتێ کە دوژمن هەمیشە لە درزی جیاوازییەکانمانەوە دێتە ژوورێ. "فرۆشتنی خۆت بە دوژمن" تەنیا خیانەتێکی فیزیکی نییە، بەڵکو تەسلیمبوونی ئیرادەیە. لە بارودۆخی ئێستادا، ئەم ئامۆژگارییە واتە: تێپەڕاندنی بەرژەوەندییە حیزبی و خێڵەکییەکان بۆ چوارچێوەی "بەرژەوەندیی نیشتمانیی باڵا".

٢. دیالێکتیکی نێوان زانست و ڕزگاری (مەعریفە وەک چەک)

یەکێک لە خاڵە هەرە ئەکادیمی و فەلسەفییەکانی فکری پێشەوا، گرێدانی "سەربەخۆیی"یە بە "خوێندن". ئەو دەڵێت: «چەکی بکوژی دوژمن، مەعریفەیە.» لە جیهانی ئەمڕۆدا، ئەمە بەو مانایە دێت کە کورد نابێت تەنیا لە مەیدانی جەنگدا بەهێز بێت، بەڵکو دەبێت لە مەیدانی تەکنەلۆژیا، دیپلۆماسی و زانستدا پێشەنگ بێت. ڕزگاریی ڕاستەقینە لە ڕێگەی "ڕزگاریی فکری"یەوە دەست پێ دەکات. نەتەوەیەک کە نەخوێندەوار بێت، ئاسانتر دەخرێتە داوی پڕوپاگەندەی دوژمنەوە.

٣. ئەخلاقیاتی سەرکردایەتی و پرسی "حەسادەت"

پێشەوا ئاماژە بە دەردێکی کۆمەڵایەتیی قووڵ دەکات: "حەسادەت و چاوپۆشی نەکردن لە سەرکەوتنی یەکتر." ئەو نیشتمان وەک "ماڵێک" وێنا دەکات. لە ڕوانگەیەکی فەلسەفییەوە، ئەو داوای "دابەشکردنی ئەرکەکان" دەکات نەک "ململانێ لەسەر پۆستەکان". ئامۆژگارییەکەی بۆ ئەمڕۆ ئەوەیە: ڕێگری لە کەسانی لێهاتوو مەکەن؛ ڕێز لە پسپۆڕی بگرن و ڕێگە بدەن هەر کەسە و لە بواری خۆیدا خزمەت بکات، نەک بەهۆی کێبڕکێی ناتەندروستەوە ژینگەی کارکردن ژەهراوی بکەن.

٤. ناسیۆنالیزمی متمانەبەخۆ (تێپەڕاندنی گرێی ناتەواوی)

پێشەوا دەڵێت کورد لە هیچ نەتەوەیەکی تر کەمتر نییە. ئەمە بانگەوازێکە بۆ "باوەڕبەخۆبوون". ئەو پێی وایە کێشەی کورد نەبوونی "غیرەت و پیاوەتی" نییە، بەڵکو نەبوونی "ڕێکخستن و متمانە"یە. ئەگەر ئێستا لێرە بووایە، دەیگوت: «مەبنە پاشکۆی ئەجێندای بیانی؛ ئێوە خاوەنی مێژوو و توانایەکی بێسنوورن، تەنیا پێویستتان بەوەیە وەک یەک جەستە کار بکەن.»

________________________________________

ئەگەر پێشەوا ئەمڕۆ لە ژیاندا بووایە، پەیامی بۆ نەوەی نوێ چی دەبوو؟

بە لەبەرچاوگرتنی وسیەتە مێژووییەکەی پێشەوا و گونجاندنی لەگەڵ سەردەمی گلۆبالیزاسیۆن، پێشەوا بەم زمانە ئامۆژگاری ئێمەی دەکرد:

بونیادنانی دامەزراوە (Institutionalization): «ڕۆڵەکانم، متمانە بە بەڵێنی زارەکیی داگیرکەران مەکەن. ئەوان تەنیا کاتێک ڕێزتان دەگرن کە خاوەنی هێزێکی دامەزراوەیی و ئابوورییەکی سەربەخۆ بن. مێژوو فێری کردین کە قورئان و سوێندی دوژمن، تەنیا تەڵەیەک بووە بۆ سڕینەوەی ناسنامەتان.»

یەکێتیی گوتاری سیاسی: «ڕێگە مەدەن جیاوازیی دیالێکت و ناوچەگەری ببێتە هۆی پارچەپارچەبوونی جەستەی نەتەوە. کوردستان یەک یەکەیە، هەر بێڕێزییەک بە پارچەیەک، سووکایەتییە بە هەموو نەتەوە.»

پەرەپێدانی فەرهەنگی و فیکری: «منداڵەکانتان بە زانستی سەردەم پڕچەک بکەن. جیهانی سبەینێ جیهانی داتا و تەکنەلۆژیایە. نەتەوەیەک کە خۆی مێژووی خۆی نەنووسێتەوە، دوژمن بۆی دەنووسێتەوە.»

پاکی و دەستپاکی (Ethics): «خیانەت تەنیا هاوکاریی سەربازیی دوژمن نییە؛ گەندەڵی، دزینی سامانی گشتی و نەمانی متمانە لە نێوان هاووڵاتی و دەسەڵات، گەورەترین خیانەتە کە نەتەوە لەناو دەبات.»

سەروەریی یاسا: «وەک چۆن لە کۆماردا هەوڵمان دا، ئێستاش دەبێ یاسا لە سەرووی هەمووانەوە بێت. هیچ کەس و خێڵێک نابێت لە یاسا گەورەتر بێت.»

کۆتایی:

پەیامی پێشەوا لە سێدارەوە، پەیامێکی تەمەنی کورت نەبوو، بەڵکو نەخشەڕێگایەکی ئەبەدییە. ئەو دەڵێت مەرگی من "سەرکەوتنە" چونکە دەبێتە هەوێنی بێداریی نەتەوەیەک. ئامۆژگاریی کۆتایی ئەو بۆ ئەمڕۆ ئەوەیە: «ئازادی بە دیاری نادرێت، بەڵکو بە یەکگرتوویی، زانست و خۆڕاگری بەدەست دێت.»