فەلسەفەی قوربانی: لە نێوان ڕیتوێڵی ڕووکەش و نووری حەقیقەتدا
خوێندنەوەیەکی ئەکادیمی بۆ جەوهەری فیداکاری و ڕەخنە لە فۆرمالیزمی ئایینی
پێشەکی
دیاردەی "قوربانیکردن" (Sacrifice) لە مێژووی ئایینەکاندا تەنها کردارێکی
فیزیکی یان ڕشتنی خوێنی ئاژەڵ نییە، بەڵکو زمانێکی سیمبولیکی قووڵە بۆ گوزارشتکردن
لە پەیوەندی نێوان "کات" و "ئەبەدییەت"، نێوان
"مرۆڤ" و "پەروەردگار". کێشەی گەورە لە سەردەمی مۆدێرنەدا
ئەوەیە کە ئەم کردارە لە "مانا جەوهەرییەکەی" بەتاڵ کراوەتەوە و تەنها
وەک "ڕێوڕەسمێکی وشک" (Formalism) ماوەتەوە، کە تێیدا ئایین لە
بزوێنەرێکی ئەخلاقییەوە دەبێتە نمایشێکی ئایدیۆلۆژی.
１. گۆڕانی پارادایم: لە مرۆڤەوە بۆ ئاژەڵ
لە ڕوانگەی مێژوویییەوە، بەسەرهاتی ئیبراهیم و ئیسماعیل وەرچەرخانێکی مێژوویی
بوو لە "قوربانیکردنی مرۆیی" بەرەو "قوربانیکردنی سیمبولیکی".
ئەمە ڕاگەیاندنی "پیرۆزیی خوێنی مرۆڤ" بوو. بەڵام کاتێک ئایینداریی
مۆدێرن تەنها لە سەربڕینی ئاژەڵدا کورت دەبێتەوە و لە مانای پاراستنی مرۆڤایەتی
دادەماڵرێت، دەگەڕێتەوە بۆ هەمان ئەو "تۆتەم پەرستییە" کۆنەی کە تەنها
خوێنی دەویست. لێرەدا، قوربانی دەبێتە "کارێکی ئۆتۆماتیکی" نەک
"هۆشیارییەکی ڕۆحی".
２. فەلسەفەی ئیشراق: قوربانی وەک
ئازادکردنی نوور
بەپێی فەلسەفەی "شێخی ئیشراق" (سۆهرەوەردی)، بوون بریتییە لە نوور.
ئاژەڵ خاوەنی نوورێکی "حیسی" و "نەفسی"یە کە لە ناو قەفەسی
جەستەیەکی تاریکدا (غاسق) بەند کراوە. لە خوێندنەوەیەکی ئیشراقیدا، قوربانیکردن
نابێت کردارێکی توندوتیژ بێت، بەڵکو دەبێت پرۆسەیەک بێت بۆ "تێپەڕاندنی ماددە".
سۆهرەوەردی فێرمان دەکات کە مرۆڤ
"کۆمەڵە نوورێکی بەرزەخ"ی تێدایە. ئەگەر مرۆڤ ئاژەڵێک سەر ببڕێت بەبێ
ئەوەی "نەفسی چێژخواز و ئاژەڵیی" خۆی سەر ببڕێت، ئەوا تەنها نوورێکی
لەناو بردووە بەبێ ئەوەی نوورێکی بەرزتر بەدەست بهێنێت. لێرەوە، قوربانییەکی بێ
مانا، لای ئیشراقییەکان، تاریکییەکی ترە کە دەخرێتە سەر تاریکییەکان.
３. ئایینداریی ئایدیۆلۆژی و
"جوگرافیای بەزەیی"
یەکێک لە کێشە هەرە گەورەکانی
ئایینداریی فۆرمالیستی لە کوردستان و وڵاتانی تر، گواستنەوەی قوربانییە بۆ دەرەوەی
ژینگەی کۆمەڵایەتی (وەک ناردنی پارە بۆ ئەفریقا لە کاتێکدا دراوسێ برسییە). ئەمە
لە ڕووی فەلسەفییەوە ناوی دەنێم "ناوەندگەرێتیی خود" .
کەسی ئایدیۆلۆژی لێرەدا بە دوای "ئەرکێکی یاسایی"دا دەگەڕێت نەک
"پەیوەندییەکی ئەخلاقی". کاتێک پارە دەچێتە ئەفریقا، کڕیارەکە
(قوربانیکەر) خۆی لە بەرپرسیارێتییە ڕاستەقینەکەی (کە بەسەرکردنەوەی دراوسێ و
هەژارانی دەوروبەرێتی) دەدزێتەوە. ئەمە "بە کاڵاکردنی دینە" (Commodification of
Religion)؛ کە تێیدا ئایین دەبێتە
مامەڵەیەکی بازرگانیی هەرزان بۆ کڕینی "ویژدانێکی ئارام".
٤. بەتاڵکردنەوەی دین لە مانا
کاتێک ئایین تەنها دەبێتە "ڕووکەش"، مانا ئەخلاقییەکان دەمرن.
فەلسەفەی قوربانی لە ئیسلامدا لەسەر دوو پایە وەستاوە:
1.
تەقوا (Spirituality): کە پەیوەندییەکی شەخسییە لەگەڵ خودا.
2.
خزمەت (Social Solidarity): کە پەیوەندییەکی ئەخلاقییە لەگەڵ مرۆڤ.
ئەو جۆرە دیندارییەی کە تەنها جەخت لەسەر "ژمارەی سەربڕینەکان"
دەکات و گوێ بە گرانیی بازاڕ، هەژاریی دراوسێ و ژینگەی ناوخۆیی نادات، جۆرێکە لە "نیهیلیزمی ئایینی" (Religious Nihilism). واتە کردنی کارێک کە هیچ مانایەکی نییە جگە لە جێبەجێکردنی فەرمانێکی فۆرمی.
ئەنجام:
قوربانیکردن لە فەلسەفەی "ئیشراق" و جەوهەری ئاییندا،
"سەربڕینی چاوچنۆکییە"، نەک تەنها سەربڕینی ئاژەڵ. هەر دیندارییەک کە
"مرۆڤی نزیک" فەرامۆش بکات بۆ "ئەرکێکی دوور"، لە ڕاستیدا لە
جەوهەری مرۆڤایەتی لایداوە. ئایین ئەگەر نەبێتە مایەی سۆز بۆ دراوسێ و گۆڕینی
"نەفسی ئاژەڵی" مرۆڤ بۆ "نوورێکی میهرەبان"، دەبێتە بارێکی
قورس بەسەر شانی کۆمەڵگەوە.
بۆیە، نەیاربوون لەگەڵ "ئایینی ڕووکەش" نەک تەنها هەڵوێستێکی
لۆژیکییە، بەڵکو پاراستنی خودی ئایینیشە لەو دەستکارییە ئایدیۆلۆژییەی کە مانا لە
ناوەوە دەخوات و تەنها قەپاڵێکی بەتاڵ بۆ مرۆڤ دەهێڵێتەوە.
