لە "تەبایی زاگرۆس"ەوە بۆ "دوانەیی سولتە"

 

لە "تەبایی زاگرۆس"ەوە بۆ "دوانەیی سولتە": خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی لە وەرچەرخانی جەوهەری ئایین و

 سڕینەوەی ناسنامەی مادی

پێشەکی:
مێژووی ئایین لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، تەنها گێڕانەوەی پەیامە ئاسمانییەکان نییە، بەڵکو گۆڕەپانی ململانێیەکی قووڵی ئۆنتۆلۆژییە لە نێوان دوو جیهانبینیی جیاواز. یەکەمیان: جیهانبینیی "تەبایی و یەکیەتیی بوون" کە ڕەگەکەی لە ناوچەی زاگرۆس و شارستانییەتی ماددایە؛ دووەمیان: جیهانبینیی "دوانەیی یان دوالیزمی سیاسی" کە بە ڕیفۆرمی زەردەشتی دەستی پێکرد و لە ئایینە ئیبراهیمییەکاندا گەیشتە لووتکە. ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ هەڵدانەوەی لاپەڕە شاراوەکانی ئەم وەرچەرخانە و تیشک خستنە سەر ئەو پرۆسە مێژووییەی کە تێیدا "خوداکان کرانە دێو" تاوەکو ڕێگە بۆ دەسەڵاتی ڕەهای ئایینە مەرکەزییەکان خۆش بکرێت.

جەوهەری یەزدانی: ئایین وەک هاوسەنگیی گەردوونی

پێش ئەوەی چەمکی "شەڕی پیرۆز" بێتە ناو فەرهەنگی مرۆڤایەتی، ئایینە یەزدانییە ڕەسەنەکانی زاگرۆس (کە ئەمڕۆ لە ئێزدییاتی، یارسانی ،دەروزی و عەلەویدا ڕەنگیان داوەتەوە) لەسەر بنەمای "تەواوکاریی دژەکان" بونیاد نرابوون. لەم فەلسەفەیەدا، جیهان دابەش نییە بۆ دوو جەمسەری دوژمن، بەڵکو نور و زوڵمەت، خێر و شەڕ، وەک شەو و ڕۆژ تەواوکەری یەکترن. مرۆڤ لێرەدا "بەندە"یەکی دوورەدەست نییە، بەڵکو مەزهەر و بەشێکە لە خودا و سروشت. لەم دیدگایەدا "شەیتان" وەک هێزێکی سەربەخۆ دژی خودا بوونی نییە؛ بۆیە توندوتیژی و کوشتار بە ناوی "پیرۆزی" بێ واتایە، چونکە هیچ جەمسەرێکی گەردوونی نییە کە شایەنی سڕینەوە بێت.

کودەتای زەردەشت: شەیتانیکردنی پیرۆزییە مادییەکان

وەرچەرخانی گەورە کاتێک دەستی پێکرد کە زەردەشت، وەک ڕیفۆرمخوازێکی سیاسی-ئایینی، ئەم "تەباییە"ی گۆڕی بۆ "دوانەیی" (Dualism). زەردەشت بۆ یەکەمجار جیهانی کردە مەیدانی جەنگی نێوان دوو خودا (ئاهورا مەزدا و ئەهریمەن). ئەمە تەنها گۆڕانکارییەکی فیکری نەبوو، بەڵکو "کودەتایەکی کلتووری" بوو دژی شارستانییەتی ماد.

بەڵگەی هەرە بەهێزی ئەم کودەتایە لە زمانی "ئیتیمۆلۆژیا" و نیشانەناسییدا دەردەکەوێت؛ وشەی "دێوو" (Deva) لە ئایینە مادی و هیندۆ-ئێرانییە کۆنەکاندا بە واتای "خودای نورانی" دەهات (هاوشێوەی Deus لە لاتینی و Zeus لە یۆنانی). بەڵام گوتاری زەردەشتی-هەخامەنشی، بۆ ئەوەی ڕەگ و ڕیشەی ئایینی مادی هەڵکێشێت، ئەم خودایانەی کردە "دێوی ترسناک و شەیتانی". قەڵا و پەرستگە مادییەکانی زاگرۆس (کە نموونەیان لە لوڕستان هێشتا ماوە) ناو نران "قەڵای دێو" تاوەکو نەوەکانی دواتر لە پیرۆزییەکانی باو و باپیرانیان بترسن و وەک شوێنی شەیتانی سەیری بکەن.

سولتە و دوانەیی: ئایین وەک چەکی ئیمپراتۆریەت

ئەم دوانەییەی زەردەشت داهێنا، بوو بە باشترین کەرەستە بۆ دەسەڵاتی سیاسی. هەخامەنشییەکان و دواتر ساسانییەکان، ئەم فەلسەفەیەیان بەکارهێنا بۆ شەرعیەتدان بە سەرکوتکردنی نەیارەکانیان. کاتێک پاشا خۆی بە نوێنەری "نور" دەزانێت، هەر ڕەخنەگر و نەیارێک دەبێتە نوێنەری "ئەهریمەن" و کوشتنی دەبێتە ئەرکێکی ئایینی.
تەنانەت ناونیشانی "ساسان"، کە ڕەگەکەی لە چەمکی **"سان"**ی یارسانی و زاگرۆسییەوە وەرگیراوە (کە بە واتای پاشایەتییەکی مەعنەوی و دادپەروەر دێت)، لەلایەن ئیمپراتۆریەتی ساسانییەوە بۆ مەبەستی دەوڵەتێکی مەرکەزیی توندڕەو قۆرخ کرا. ئەوان جەوهەری ئایینیان لە "ناخ و سروشت"ەوە گۆڕی بۆ "یاسا و سوپا".

میراتی دوانەیی لە ئایینە ئیبراهیمییەکاندا

ئایینە ئیبراهیمییەکان (جولەکە، مەسیحی، ئیسلام) ئەم مۆدێلە "دوانەیی"یە توندەیان لە زەردەشتییەتەوە وەرگرت. دابەشکردنی جیهان بۆ "بڕوادار و بێ بڕوا"، "بەهەشت و دۆزەخ"، و "خودا و شەیتان"، درێژکراوەی هەمان ئەو ململانێیەیە کە لە زاگرۆسەوە دەستی پێکرد. لەم قۆناغەدا، مرۆڤی "ئەشرەفی مەخلووقات" بوو بە جەنگاوەرێکی ئایینی کە دەبێت "ئەوی تر" لەناو ببات تاوەکو ڕەزامەندی خودا بەدەست بهێنێت. زۆربەی ئەو جەنایەت و کوشتارانەی بە ناوی ئایینەوە لە مێژوودا کراون، بەرهەمی ئەم فەلسەفەی "دژایەتی"یەن، نەک فەلسەفەی "تەبایی".

ئەنجامگیری:
ئایینە یەزدانییەکانی زاگرۆس (ئێزدی، یارسان، عەلەوی) تەنها پاشماوەی کلتووری نین، بەڵکو ئەوان "مەکۆی ڕاستەقینەی جەوهەری ئایینن" کە تێیدا مرۆڤ و سروشت و خودا لە یەک ئاوازدا کۆدەبنەوە. جیاوازیی نێوان ئەوان و ئایینە ئیبراهیمی و زەردەشتییەکان، جیاوازیی نێوان "ئایینی چیا و ئازادی" و "ئایینی شار و سولتە"یە. سڕینەوەی مێژووی ماد و گۆڕینی خوداکانیان بۆ دێو، هەوڵێک بوو بۆ کوشتنی ئەو "یەکیەتیی بوون"ەی کە دەیتوانی مرۆڤایەتی لە جەنگە ئایینییەکان ڕزگار بکات. گەڕانەوە بۆ ئەم جەوهەرە، گەڕانەوەیە بۆ مرۆڤایەتییەکی بێ کینە، کە تێیدا هیچ هێزێک بە ناوی "شەڕی شەیتان"ەوە، خوێنی مرۆڤ ناڕێژێت.

لە نێوان نوری زاگرۆس و خودای داستایۆڤسکی: خوێندنەوەیەک بۆ نامۆبوونی ڕۆحیی مرۆڤی کورد

 

لە نێوان نوری زاگرۆس و خودای داستایۆڤسکی: خوێندنەوەیەک بۆ نامۆبوونی ڕۆحیی مرۆڤی کورد

پێشەکی
پرسی پەیوەندیی نێوان مرۆڤ و خودا یەکێکە لە بنەماکانی بوونناسی (Ontology). لە مێژووی فەلسەفەدا، دوو ئاراستەی سەرەکی هەبووە: ئاراستەیەک کە خودا وەک هێزێکی دەرەکی، یاسادانەر و دوور لە ئاسمان دەبینێت (Transcendence)، و ئاراستەیەک کە خودا وەک حوزوورێکی ناوەکی، نور و هاوسەنگییەک لە ناو سروشت و دەرووندا دەبینێت (Immanence). ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات تێڕوانینی فیۆدۆر داستایۆڤسکی لەگەڵ فەلسەفەی ئیشراقی زاگرۆس بەراورد بکات و کاریگەریی گۆڕانی ئەم تێڕوانینە لەسەر مرۆڤی کورد شی بکاتەوە.

１. داستایۆڤسکی: خودا وەک مانا، نەک وەک دادوەر

داستایۆڤسکی لە کارەکانیدا (بەتایبەت لە "براکانی کارامازۆڤ" و "تێبینییەکانی ژێرزەمین")، ڕەخنەی توند لەو ئایینە دەگرێت کە لەسەر ترس و سزادان وەستاوە. لای ئەو، خودا بریتییە لە "نوری مانا". داستایۆڤسکی پێی وایە کاتێک مرۆڤ خودا لە ناخی خۆی دەردەکات و دەیکاتە بابەتێکی دەرەکی، تووشی "خەلا" (Void) دەبێت. خودا لای ئەو لە "عەشق و لێبوردن"دا بەرجەستە دەبێت، نەک لە یاسا ڕەقەکاندا. ئەم دیدگایە لە چەمکی "خودای ناوەکی" نزیک دەبێتەوە کە مرۆڤ لە بێگانەبوون دەپارێزێت.

２. حیکمەتی زاگرۆس: هاوسەنگیی نور و تاریکی

بە پێچەوانەی فەلسەفە دووالیزمە جەنگاوییەکان (وەک ئایینە ئیبراهیمییەکان یان فۆرمە کلاسیکییەکەی زەردەشتی کە خێر و شەڕ بە دژی یەک دەبینن)، فەلسەفەی ڕەسەنی زاگرۆس (ئێزدیاتی، یارسان و حیکمەتی ئیشراق) لەسەر بنەمای "هاوسەنگی" (Balance) وەستاوە.

• تەواوکەری بوون: لەم سیستمە فکرییەدا، نور و تاریکی دوو جەمسەری دژبەیەک نین کە یەکدی بسڕنەوە، بەڵکو وەک "ڕۆژ و شەو" تەواوکەری یەکترن بۆ دروستکردنی هاوسەنگیی گەردوون.
• خودای ناوەکی: لێرەدا خودا (یان نوری ڕەها) لە ناو هەموو گەردووندا بڵاوبووەتەوە. مرۆڤ "پریشکێک"ە لەو نورە. ئەم تێڕوانینە وای کردووە مرۆڤی زاگرۆس لەگەڵ سروشت و خاک و دەروونی خۆیدا لە ئاشتییەکی قووڵدا بێت.

３. مێژووی دابڕان و نامۆبوونی مرۆڤی کورد

کێشەی "نامۆبوونی مرۆڤی کورد" لەو ساتەوە دەست پێ دەکات کە ئەم سیستمە فکرییە "نور-تەوەر" و "هاوسەنگ-خوازە" تێکدەشکێنرێت. کاتێک ئایینێکی دەرەکی (Exogenous Religion) دێتە ناو ناوچەکە کە:

1.    خودا لە ناخەوە دەگوازێتەوە بۆ ئاسمان: ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی مرۆڤ لە خۆی بێگانە بێت، چونکە پیرۆزییەک لە ناخی خۆیدا شک نابات.

2.    هاوسەنگی دەگۆڕێت بۆ جەنگی دوانەیی: کاتێک "تاریکی" دەکرێتە شەیتانێکی ڕەها و "نور" دەکرێتە دادوەرێکی توند، هاوسەنگیی دەروونیی مرۆڤی کورد تێکدەچێت.
ئەم دابڕانە وای کردووە مرۆڤی کورد لە "سروشتی خۆی" داببڕێت. ئەو ئێستا بەدوای خوایەکدا وێڵە کە بە زمانێکی تر قسە دەکات و لە شوێنێکی ترە، لە کاتێکدا ڕیشە مێژوویی و ڕۆحییەکانی لە ناو فەلسەفەیەکدایە کە دەڵێت "خودا لە ناو دڵدایە".

４. ئیشراق وەک پردێکی مەعریفی

سۆهرەوەردی (شێخی ئیشراق) بە سوودوەرگرتن لە حیکمەتی دێرینی زاگرۆس، هەوڵی دا بیسەلمێنێت کە هەموو بوون "نور"ە و ئەم نورە پلەبەندیی هەیە. ئەم فەلسەفەیە لەگەڵ دیدگای داستایۆڤسکی یەکدەگرێتەوە لەو خاڵەی کە "مەعریفە" نەک بە عەقڵی وشک، بەڵکو بە "کەشف و شهوودی ناوەکی" بەدەست دێت. مرۆڤی کورد کاتێک لەم حیکمەتە دابڕا، عەقڵ و ڕۆحی بوونە دوو بەشی دژبەیەک؛ نە لۆژیکی مۆدێرنە ڕازی دەکات و نە ئەو ئایینە دەرەکییەی کە تێیدایە ئارامیی پێ دەبەخشێت.

دەرەنجام
نامۆبوونی مرۆڤی کورد، نامۆبوونێکی بوونناسییە (Ontological Alienation). ئەم نامۆبوونە ئەنجامی گۆڕینی خودایەکی "هاوسەنگ و ناوەکی"یە بۆ خودایەکی "دەرەکی و سزادەر". وەک داستایۆڤسکی ئاماژەی پێ دەدات، ئەم جیابوونەوەیە خلایەکی بێ پایان لە ناخی مرۆڤدا دروست دەکات. گەڕانەوە بۆ مانا، بۆ مرۆڤی کورد، لە ڕێگەی گەڕانەوە بۆ ئەو "نور و هاوسەنگییە" دەبێت کە هەزاران ساڵ لە شارستانیەتی زاگرۆسدا هەوێنی ژیانی بووە.

---

سەرچاوەکان:

1.    براکانی کارامازۆڤ - فیۆدۆر داستایۆڤسکی (بەشی پشکنەری گەورە).

2.    حکمة الإشراق - شیهابەدین سۆهرەوەردی.

3.    لێکۆڵینەوە دەروونی و فەلسەفییەکانی ئایینی یارسان و ئێزدی (سەبارەت بە چەمکی هاوسەنگی).

4.    مرۆڤ و خودا - محەمەد ئیقبال یان لێکۆڵینەوەکانی تێلیچ لەسەر نامۆبوونی ڕۆحی.

لێکۆڵینەوەیەکی بەراوردکاری لە نێوان فەلسەفەی تائۆ و ئایینە یەزدانییەکانی زاگرۆس

 

ناونیشان: ڕەگەکانی حیکمەتی گەردوونی: لێکۆڵینەوەیەکی بەراوردکاری لە نێوان فەلسەفەی تائۆ و ئایینە یەزدانییەکانی زاگرۆس (ئێزیدی و یارسان)

کورتە:

ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات تیشک بخاتە سەر وێکچوونە جەوهەرییەکانی نێوان فەلسەفەی چینی کۆن (تائۆیزم) و ئایینە دێرینەکانی ناوچەی زاگرۆس و میزۆپۆتامیا (بە تایبەت ئێزیدی و یارسان). لایەنی سەرەکی ئەم توێژینەوەیە جەختکردنەوەیە لەسەر ئەوەی کە ئەم سیستەمە فکرییانە، بە پێچەوانەی دوالیزمی زەردەشتی، لەسەر بنەمای "هاوسەنگیی گەردوونی" و "یەکێتیی بوون" دامەزراون. هەروەها ئاماژە بەو ئەگەرە مێژووییە دەدات کە شارستانییەتی میزۆپۆتامیا وەک بێشکەی مەعریفە، کاریگەرییەکی پێشوەختەی لەسەر فەلسەفەکانی ڕۆژهەڵاتی دوور هەبووبێت.

١. پێشەکی: میزۆپۆتامیا وەک سەرچاوەی یەکەمی "سۆفیا"

مێژووی فەلسەفە زۆرجار بە یۆنان یان چین دەست پێ دەکات، بەڵام شوێنەوارناسی و دەقە کۆنەکان دەیسەلمێنن کە ناوچەی زاگرۆس و میزۆپۆتامیا هەزاران ساڵ پێش چەسپینی فەلسەفە مۆدێرنەکان، خاوەنی تێڕوانینێکی قووڵ بوون بۆ گەردوون. ئایینە یەزدانییەکان (ئێزیدی، یارسان، عەلەوی) پارێزەری فۆرمێکی ڕەسەنی ئەو مەعریفەیەن کە تێیدا مرۆڤ، سروشت و خودا لە یەک سووڕی ئەبەدیدا دەبینرێن.

٢. "تائۆ" و "حەقیقەت": ڕێگایەک بەرەو یەکتری

لە تائۆیزمدا، "تائۆ" ئەو ڕێڕەوە نادیارەیە کە گەردوون بەڕێوە دەبات. لە ئایینی یارسان و ئێزیدیدا، چەمکی "ڕێی حەقیقەت" یان "سەرەنجام" هەمان ئەرک دەبینێت. هەردوولا جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە حەقیقەت بە یاسای نووسراو و شەریعەتی ڕواڵەتی دەست ناکەوێت، بەڵکو دەبێت لە ڕێگەی "ناخ" (باطن) و گەڕانەوە بۆ سادەیی سروشت بێت. چەمکی "وو-وێ" (نەکردار) لە تائۆیزمدا، هاوتایەکی نزیکی هەیە لە تەسلیمبوون و ڕەزامەندیی دەروونی لە عیرفانی کوردیدا.

٣. تێپەڕاندنی دوالیزم: لە ململانێوە بۆ هاوسەنگی

خاڵی هەرە جەوهەری کە ئەم توێژینەوەیە نیشان دەدات، جیاوازیی نێوان ئایینە یەزدانییەکان و ئایینی زەردەشتییە. لە کاتێکدا زەردەشتییەت لەسەر بنەمای دوالیزمێکی توند (شەڕی نێوان ئەهورا مەزدا و ئەهریمەن) وەستاوە، ئایینی ئێزیدی و یارسان، وەک تائۆیزم، باوەڕیان بە هاوسەنگی هەیە.

• لە تائۆیزمدا: "ین و یانگ" دژی یەک نین، بەڵکو تەواوکەری یەکترن.
• لە ئێزیدیایەتیدا: مەلەک تاووس نوێنەری ئەو هێزە گەردوونییەیە کە تێیدا خەیر و شەڕ لە یەک سەرچاوەوە دێن. لێرەدا شەیتان وەک دژە-خودا بوونی نییە، بەڵکو هاوسەنگییەکە لە خودی ئیرادەی گەردووندا کۆبووەتەوە.

٤. سووڕی ئەبەدی و "کراس گۆڕین" (Metempsychosis)

یەکێکی تر لە خاڵە هاوبەشە ئەکادیمییەکان، باوەڕبوونە بە گۆڕینی بەرگی ڕۆح. ئەم چەمکە کە لە بودیزم و تائۆیزمدا بە ڕوونی دیارە، لە ئایینە کوردییەکاندا بە "کڕاس گوهەرین" یان "دون بە دون" ناسراوە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە جیهانبینینی زاگرۆسی، وەک جیهانبینینی ڕۆژهەڵاتی دوور، کات بە هێڵێکی ڕاست (سەرەتا و کۆتایی) نابینێت، بەڵکو بە سووڕێکی بازنەیی (Cyclical) دەبینێت.

٥. فەلسەفەی ئیشراق: پردی پەیوەندی

شەهابەدین سوهرەوەردی لە فەلسەفەی ئیشراقدا، توانی حیکمەتی کۆنی "خەسرەوانی" و زاگرۆسی زیندوو بکاتەوە. ئیشراق (ڕووناکبوونەوە) نەک تەنها وەک چەمکێکی عەقڵی، بەڵکو وەک تەجەلییەکی نووری، تەواو هاوتای چەمکی "Satori" لە زەن-بودیزم و گەیشتن بە "تائۆ"یە. سوهرەوەردی دەیسەلمێنێت کە ئەم سەرچاوەیە یەکە و لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە سەرچاوەی گرتووە.

ئەنجامگیری:

بەرەنجامی ئەم لێکۆڵینەوەیە دەری دەخات کە لێکچوونەکان لە نێوان تائۆیزم و ئایینە یەزدانییەکانی کورددا تەنها ڕێکەوت نین. مێژووی دێرینی میزۆپۆتامیا و زاگرۆس وەک ناوەندێکی مەعریفی، پێشینەیەکی زۆر کۆنتری هەیە. دەکرێت بوترێت کە فەلسەفە چینییەکان مانیفێستکردنێکی تری هەمان ئەو حیکمەتە گەردوونییەن کە لە چیاکانی زاگرۆس و دەشتەکانی میزۆپۆتامیاوە دەستی پێ کردووە و لە ئایینە "باطنی"یە کوردییەکاندا تا ئەمڕۆ بە زیندوویی پارێزراوە.

---

سەرچاوە پێشنیارکراوەکان بۆ فراوانکردنی ئەم بابەتە:

1.    کتێبی "تائۆ تێ کینگ" - لاو تزو.

2.    سەرەنجام (دەقی پیرۆزی یارسان).

3.    مصحەفا ڕەش و جلوە (لە ئایینی ئێزیدی).

4.    حکمة الإشراق - شەهابەدین سوهرەوەردی.

5.    لێکۆڵینەوەکانی مێهرداد ئیزادی سەبارەت بە ئایینە یەزدانییەکان.

 

تێپەڕاندنی شەیتان: لە نێوان سێبەری ئیشراق و یەکێتیی وجودی ئێزدییەتدا

 

ئەندازیاریی سەرگەردانی؛ شەیتان وەک کایەیەکی دەروونی لای ناپلیۆن هیڵ

پوختە: ئەم وتارە باس لە گۆڕانی چەمکی "شەیتان" دەکات لە بوونەوەرێکی مێتافیزیکییەوە بۆ حاڵەتێکی دەروونی و مێشکی.

وتاری یەکەم:

لە کتێبە هەرە مشتومڕبەرەکەیدا "تێپەڕاندن لە شەیتان" (Outwitting the Devil)، ناپلیۆن هیڵ پەرژینە کلاسیکییەکانی چەمکی شەڕ تێکدەشکێنێت. لای هیڵ، شەیتان ئەو بوونەوەرە نییە کە لە دەرەوەی بازنەی مرۆڤدا بێت و خاوەن قۆچ و نینۆکی درێژ بێت، بەڵکو شەیتان بریتییە لە "وزەیەکی نەرێنی" کە لە ناو جومگەکانی مێشکی مرۆڤدا نیشتەجێ دەبێت.

هیڵ چەمکی "سەرگەردانی" (Drifting) وەک گەورەترین چەکی ئەم شەیتانە دەروونییە دەناسێنێت. مرۆڤی سەرگەردان ئەو کەسەیە کە ئیرادەی خۆی ڕادەستی ترس، گومان و بێ ئامانجی کردووە. لێرەدا شەیتان تەنها لەو بۆشاییانەدا دەژیت کە "نووری ئامانج"یان پێ نەگەیشتووە. ئەم جیهانبینییە، مرۆڤ لە قوربانییەکی بێدەسەڵاتی دەستی قەدەرەوە، دەگۆڕێت بۆ بەرپرسیارێکی ڕەها؛ چونکە ئەگەر شەیتان تەنها لە ناو مێشکدا بێت، کەواتە کلیلی تێپەڕاندنیشی هەر لە ناو مێشکدایە. لێرەوە، سەرکەوتن تەنها کۆکردنەوەی دارایی نییە، بەڵکو جۆرێکە لە "ڕزگاریی دەروونی" لەو سێبەرە نەرێنییانەی کە ناهێڵن مرۆڤ بگاتە لوتکەی بوونی خۆی.

---

تەنگژەی دوانەیی و ئاسۆکانی یەکتاپەرستیی ڕادیکاڵ؛ خوێندنەوەیەکی بەراوردکاری

پوختە: ئەم وتارە ململانێی نێوان سیستەمی دوانەیی (ئیبراهیمی) و یەکتاپەرستیی ڕادیکاڵ (ئێزدی) و کاریگەرییان لەسەر ڕوحی مرۆڤ ڕاڤە دەکات.

وتاری دووەم:

ئایینە ئیبراهیمییەکان لەسەر بنەمای "دوانەیی" (Dualism) جیهان دابەش دەکەن بۆ دوو جەمسەری دژبەیەک: خودا بەرامبەر شەیتان، خێر بەرامبەر شەڕ. ئەم دابەشکارییە مێژووییە، جۆرێک لە "دڵەڕاوکێی وجودی" لە ناو ڕوحی مرۆڤدا چاندووە. کاتێک شەیتان وەک هێزێکی سەربەخۆ و نەیار بەرامبەر خودا وێنا دەکرێت، مرۆڤ هەمیشە لە ناو ترسێکی بەردەوامدا دەژی؛ ترس لە کەوتن، ترس لە سزا، و ترس لە هێزێکی نادیار. ئەم ترسە مرۆڤ تووشی "سەرگەردانی" دەکات و لە تاکی و تەنیایی (Oneness) خودا کەم دەکاتەوە.

لە بەرامبەردا، ئایینی ئێزدی تێزێکی جیاواز پێشکەش دەکات کە دەکرێت ناوی بنێین "یەکتاپەرستیی ڕادیکاڵ". لەم جیهانبینییەدا، خێر و شەڕ دوو جەمسەری جیاواز نین کە شەڕیان بێت، بەڵکو هەردووکیان لە یەک سەرچاوەی خوداییەوە دەردەچن و تەواوکەری یەکدیین. لە ئایینی ئێزدییدا، شەیتان وەک نەیاری خودا بوونی نییە، بەڵکو وەک تاقیکەرەوەی ئیرادەی مرۆڤ دەبینرێت. ئەم تێڕوانینە مرۆڤ لەو دابەشبوونە دەروونییە ڕزگار دەکات و هێزی لێ دەستێنێتەوە. کاتێک مرۆڤ تێدەگات کە شەڕ و تاریکی بەشێکن لە سیستەمی هاوسەنگیی گەردوون، چیدی لە "شەیتان" ناترسێت، بەڵکو هەوڵ دەدات لە ڕێگەی هۆشیارییەوە بەسەر لایەنە نەرێنییەکانی وجودیدا زاڵ بێت.

---

لە سێبەرەوە بۆ ئیشراق؛ دیالێکتیکی تاریکی و ڕووناکی لە گەشتە فەلسەفییەکاندا

پوختە: ئەم وتارە بەستەرێک دروست دەکات لە نێوان فەلسەفەی ئیشراقی سوهرەوەردی و تێزە مۆدێرنەکانی گەشەپێدان بۆ تێگەیشتن لە "سێبەر".

وتاری سێیەم:

لە فەلسەفەی ئیشراقدا، تاریکی (زوڵمەت) تەنها "نەبوونی ڕووناکی"یە. ئەم تێگەیشتنە قووڵە تەنها باسێکی فیزیاوی نییە، بەڵکو مانیفێستۆیەکی ڕوحییە. ئەو سێبەرەی (Shadow) کە لە وجودی مرۆڤدا دروست دەبێت، بەرهەمی دوورکەوتنەوەیە لەو "نوور"ەی کە سەرچاوەی مەعریفە و ئیرادەیە. هەرچی وزە نەرێنییەکانی وەک ڕق، کینە و حەسوودی یان خەراپکاری زیاتر بن، مرۆڤ لە "نووری ئەنوار" دوورتر دەکەوێتەوە و لە ناو سێبەرە تاریکەکانی خۆیدا نوقم دەبێت.

ئەم تێزە ئیشراقییە، خاڵی بەیەک گەیشتنی فەلسەفەی کۆن و جیهانبینیی ئێزدی و تیۆرییەکانی ناپلیۆن هیڵە. لێرەدا "تاریکی" یان "شەیتان" دوژمن نییە، بەڵکو "ئامرازێکە" بۆ ناسینی ڕووناکی. بەبێ بوونی سێبەر، ئێمە مانا بە ڕووناکی نادەین. مرۆڤی هۆشیار ئەو کەسەیە کە سێبەرەکەی خۆی دەناسێت و بەکاری دەهێنێت وەک قادرمەیەک بۆ هەڵکشانی ڕوحی. تێپەڕاندنی شەیتان، ڕێک واتە تێپەڕاندنی ئەو تاریکییە ناوەکییەی کە بەهۆی نەزانی و ترسەوە دروست بووە. کاتێک مرۆڤ دەگاتە ئاستی ئیشراق (ڕووناکبوونەوەی مێشکی)، دەبینێت کە ئەوەی ناوی شەیتان بوو، تەنها وەهمێک بوو لە ناو سێبەرەکاندا، و بە کەوتنی تیشکی ئیرادە، هەموو ئەو وەهمانە دەرەوێنەوە.

 

بە پێی ئەو وتارانەی سەرەوە ، بۆ تێگەیشتنی زیاتری خوێنەری بەرێز دەتوانین لە بابەتێکی ئەکادمی لە خوارەوەدا بەم شێوەیەی بیخەینە روو:

تێپەڕاندنی شەیتان: لە نێوان سێبەری ئیشراق و یەکێتیی وجودی ئێزدییەتدا

بەشی یەکەم: شەیتان وەک کایەیەکی دەروونی؛ لە "سێبەر"ی ئیشراقەوە بۆ "سەرگەردانی"ی هیڵ

لە مێژووی فەلسەفەی ڕۆژهەڵاتدا، شەهابەدین سوهرەوەردی لە تێزی "ئیشراق"دا جیهان وەک دیالێکتیکێکی نێوان "نوور و زوڵمەت" وێنا دەکات. لەم ڕوانگەیەوە، تاریکی (زوڵمەت) بوونێکی ڕەسەنی نییە، بەڵکو تەنها بریتییە لە "نەبوونی ڕووناکی". ئەم تێڕوانینە فەلسەفییە دوای چەندین سەدە، لە کتێبی "تێپەڕاندنی شەیتان"ی ناپلیۆن هیڵدا ڕەنگدانەوەیەکی نوێی دەروونی پەیدا دەکات.

لای ناپلیۆن هیڵ، شەیتان ئەو بوونەوەرە ئەفسانەییە نییە کە لە دەرەوەی مرۆڤدا بێت، بەڵکو "سێبەر"ێکی دەروونییە. ئەو هێزە نەرێنییەیە کە لە بۆشایی "نەبوونی ئامانج"دا گەشە دەکات. هیڵ چەمکی "سەرگەردانی" (Drifting) وەک گەورەترین چەکی ئەم شەیتانە دەستنیشان دەکات. مرۆڤی سەرگەردان ئەو کەسەیە کە لە نووری هۆشیاری و ئیرادە دابڕاوە و کەوتووەتە ناو "سێبەری" ترس و گومانەوە. لێرەدا شەیتان دەبێتە هێمایەک بۆ هەموو ئەو وزە نەرێنییانەی (وەک ڕق، حەسوودی و ترس) کە لە نەبوونی نووری مەعریفەدا، وجودی مرۆڤ داگیر دەکەن.

بەشی دووەم: تەنگژەی دوانەیی ئیبراهیمی؛ شەیتان وەک زیندانی دڵەڕاوکێ

ئایینە ئیبراهیمییەکان لەسەر بنەمای "دوانەیی" (Dualism) جیهانیان دابەش کردووە بۆ دوو جەمسەری دژبەیەک: خودا بەرامبەر شەیتان، خێر بەرامبەر شەڕ. ئەم دوانەییە، ئەگەرچی وەک سیستەمێکی ڕەوشتی دەردەکەوێت، بەڵام لە قووڵاییدا "دڵەڕاوکێیەکی وجودی" لە ناو ڕوحی مرۆڤدا دروست دەکات. مرۆڤ لە ناو ئەم فەلسەفەیەدا هەمیشە لە ململانێیەکی بەردەوامدایە لەگەڵ هێزێکی دەرەکی کە هەڕەشەی لێ دەکات.

ئەم دابەشکارییە دەبێتە هۆی کەمکردنەوە لە "تاکی و تەنیایی" (Unity) خودا، چونکە هێزێکی تر (شەیتان) وەک ڕکابەر و نەیاری ویستی خودایی وێنا دەکرێت. لە ڕوانگەی دەروونییەوە، ئەم پارادۆکسە مرۆڤ تووشی جۆرێک لە "سەرگەردانی" دەکات؛ چونکە مرۆڤ لە ترسی سزای جەمسەرە نەرێنییەکە (جەهەننەم/شەیتان) دەجوڵێتەوە، نەک لەبەر خۆشەویستی و ئیرادەی ڕەها. بەمەش مرۆڤ لە هێزی ناوەکیی خۆی دادەماڵرێت و دەبێتە بوونەوەرێکی ترسنۆک کە ئیرادەی خۆی ڕادەستی سیستەمێکی دەرەکیی ترس کردووە.

بەشی سێیەم: یەکتاپەرستیی ڕادیکاڵ؛ جیهانبینیی ئێزدی وەک کلیلێکی ڕزگاری

لە بەرامبەر ئەم دوانەییەدا، ئایینی ئێزدی جیهانبینییەکی جیاواز پێشکەش دەکات کە دەتوانین ناوی بنێین "یەکتاپەرستیی ڕادیکاڵ". لەم جیهانبینییەدا، شەڕ و خێر دژە یەک نین، بەڵکو دوو ڕووی یەک وجودی ڕەهان. کاتێک ئایینی ئێزدی "شەڕ" و "تاریکی" دەگەڕێنێتەوە بۆ خودا و شەیتان وەک هێزێکی سەربەخۆ لە دەرەوەی بازنەی خودایی نابینێت، لە ڕاستیدا مرۆڤ لەو دڵەڕاوکێ و ترسە ڕزگار دەکات کە ئایینە ئیبراهیمییەکان دروستیان کردووە.

ئەم تێزە ئێزدییە، بە تەواوی لەگەڵ فەلسەفەی "تێپەڕاندنی شەیتان"ی ناپلیۆن هیڵدا یەکدەگرێتەوە. شەیتان لێرەدا دەبێتە "تاقیکەرەوە"، نەک "دوژمن". ئەو وەک تاریکییەک وایە کە پێویستە بۆ ئەوەی مرۆڤ هان بدات بە دوای ڕووناکیدا بگەڕێت. لە یەکتاپەرستیی ڕادیکاڵدا، مرۆڤ تێدەگات کە هەموو هێزە نەرێنییەکان لە ناو وجودی خۆیدان و تەنها بە "هۆشیاری" و "ئیرادە" دەتوانێت مامەڵەیان لەگەڵ بکات. لێرەدا مرۆڤ لە "سەرگەردانی" ڕزگاری دەبێت و دەبێتە خاوەنی وجودی خۆی، چونکە چیدی لە شەیتانێک ناترسێت کە لە دەرەوەی خۆی بێت، بەڵکو فێردەبێت چۆن سیبەر و تاریکییەکانی ناو خۆی بکاتە قادرمەیەک بۆ گەیشتن بە "نووری ئەنوار".

کۆبەند:
تێپەڕاندنی شەیتان، گەشتێکی فیکرییە لە ترسەوە بەرەو هۆشیاری. چ لە ئایینی ئێزدی، چ لە فەلسەفەی ئیشراق و چ لە قوتابخانەی ناپلیۆن هیڵدا، ڕاستییەکەی هەر یەکە: شەیتان تەنها ئەو شوێنە تاریکەیە لە مێشکماندا کە هێشتا ڕووناکیی ئامانج و باوەڕبەخۆبوونی پێ نەگەیشتووە.

 

لە بێدەنگیی بوداوە بۆ "سایەی نوور": گەڕانەوەی حیکمەتی زاگرۆس بۆ باوەشی سروشت

لە بێدەنگیی بوداوە بۆ "سایەی نوور": گەڕانەوەی حیکمەتی زاگرۆس بۆ باوەشی سروشت

پێشەکی: یەکێتیی ڕیشەکان

مێژووی فەلسەفە پێمان دەڵێت کە حیکمەت سنووری نییە. کاتێک بودا لە باکووری هیندستانەوە باسی "ئانیکا" (Anicca) ی دەکرد وەک یاسای ناجێگیریی گەردوون، لە ڕاستیدا بانگەواز و دەنگدانەوەی ئەو حیکمەتە دێرینەیە بوو کە هەزاران ساڵ پێشتر لە چیاکانی زاگرۆس و میزۆپۆتامیاوە سەرچاوەی گرتبوو. ئەو تیۆرییانەی کە بودا بە "شاکیا" (سەکایی) و یەکێک لە لقەکانی ڕەچەڵەکی زاگرۆسی دادەنێن، ئەمڕۆ لە فەلسەفەی ئێزدیاتی و ئایینە یەزدانییەکاندا وەک "دایکی ئایینەکان" ڕەنگدەدەنەوە. ئەمە تەنها مێژوو نییە، بەڵکو ڕەوتێکی زیندووە کە ئەمڕۆ لە ئەدەبیاتی کوردییدا بە فۆرمێکی نوێ لە ڕۆمانی **"سایەی نوور"**دا دەردەکەوێت.

١. حیکمەتی ڕەنج و دەنگدانەوەی لە رۆمانی "سایەی نوور"

بودیزم فێرمان دەکات کە ڕەنج (Dukkha) لە "بەستراوەیی" و تێنەگەیشتن لە گۆڕانکارییەوە دێت. ڕۆمانی "سایەی نوور" (کە لە ٨ی ئاگۆست لە سوید پەردەی لەسەر لادرا) بە ٤٩٤ لاپەڕە، دەبێتە وەڵامێکی ئەدەبی بۆ ئەم کێشە فەلسەفییە. ناوی ڕۆمانەکە خۆی، "سایەی نوور"، ئاماژەیەکی قووڵە بۆ ئەو چەمکەی کە لە ئیزدیاتی و فەلسەفەی ئیشراقدا هەمانە: "تێنەپەڕبوونی خێر و شەڕ". لەم جیهانبینییەدا، سێبەر (سایە) دژی ڕووناکی (نوور) نییە، بەڵکو تەواوکەریەتی. نووسەر لەم بەرهەمەدا، ڕەنجەکانی مرۆڤ وەک "پەیامێکی شاراوە" دەبینێت کە مەبەست لێی نەک شکاندنی مرۆڤ، بەڵکو "بێدارکردنەوە و هۆشیاریی" ڕۆحیەتی، ڕێک وەک چۆن بودا ڕەنجی وەک دەروازەیەک بۆ "نیرڤانا" دەبینی.

٢. ئایینی یەزدانی و کیمیای ئیشراق

ڕۆمانەکە بە لێهاتووییەوە حیکمەتی یەزدانییەکانی کورد دەبەستێتەوە بە فەلسەفەی ئیشراق. ئەگەر بودیزم باس لە "ڕۆشنگەری" بکات، فەلسەفەی ئیشراقیش باس لە تیشکاوێژبوونی ناخ دەکات. لە "سایەی نوور"دا، نووسەر دەیەوێت پێمان بڵێت کە ئەم مەعریفەیە تەنها بۆ کەنیسە، مزگەوت یان پەرستگاکان نییە، بەڵکو لە ناو "سروشت"دایە.

٣. زەوی وەک دایک: پەروەردەیەکی فەلسەفی بۆ نەوەی نوێ

هێزی هەرە گەورەی ئەم ڕۆمانە لەوەدایە کە ئەم فەلسەفە قووڵ و قورسە (کە زۆرجار تەنها لای تایبەتمەندانە) بە زمانێکی سادە و چیرۆک ئامێز بۆ منداڵان و مێرمنداڵانی کورد داڕشتووەتەوە. ئەمە پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە گەورەیەیە کە لە پەروەردەی مۆدێرندا هەیە:

• ڕێزگرتن لە زەوی وەک دایک: ئەمە ڕەگی لە ئایینە دێرینەکانی زاگرۆسدایە کە خاک و ئاو و ئاگریان بە پیرۆز دەزانی.
• ئاگایی (Mindfulness): فێرکردنی منداڵان بۆ ئەوەی لەگەڵ ڕیتمی سروشتدا بژین، نەک دژی بوەستنەوە.

کاتێک منداڵێک لە ڕێگەی "سایەی نوور"ەوە فێر دەبێت کە هەر بەردێک و هەر دارێک خاوەنی "نوور"ە، ئەو منداڵە ئیتر ناتوانێت توندوتیژ بێت؛ چونکە ئەو گەیشتووەتە ئەو "حیکمەتە بێدەنگەی" کە بودا و پیرانی زاگرۆس باسیان دەکرد.

٤. ئەنجامگیری: پردێک لە نێوان ڕابردوو و ئایندەدا

ڕۆمانی "سایەی نوور" وەک مانیفێستێکی نوێی ئەدەبیاتی فەلسەفی کورد، ئەوەمان بیردەخاتەوە کە بۆ دەربازبوون لە "ڕەنجەکانی سەردەم"، پێویستمان بە گەڕانەوەیە بۆ ئەو حیکمەتەی کە دەڵێت: "هەموو شتێک یەکە".

ئەم کتێبە ٤٩٤ لاپەڕەییە، تەنها ڕیکلامێک نییە بۆ ئایینێک یان نەتەوەیەک، بەڵکو بانگەوازێکی گەردوونییە بۆ ئاشتی لەگەڵ خۆ و ئاشتی لەگەڵ سروشت. ئەگەر بودا ئەمڕۆ لە چیاکانی کوردستاندا ژیابا، بە دڵنیاییەوە چیرۆکی "سایەی نوور"ی بۆ نەوەکانی ئایندە دەگێڕایەوە تا پێیان بڵێت: "تۆ سێبەر نیت، تۆ تیشکێکی کە لە ناو سایەی نووردا سەفەر دەکەیت."