لە نێوان نوری زاگرۆس و خودای داستایۆڤسکی:
خوێندنەوەیەک بۆ نامۆبوونی ڕۆحیی مرۆڤی کورد
پێشەکی
پرسی پەیوەندیی نێوان مرۆڤ و خودا یەکێکە لە
بنەماکانی بوونناسی (Ontology). لە
مێژووی فەلسەفەدا، دوو ئاراستەی سەرەکی هەبووە: ئاراستەیەک کە خودا وەک هێزێکی
دەرەکی، یاسادانەر و دوور لە ئاسمان دەبینێت
(Transcendence)، و ئاراستەیەک کە خودا وەک حوزوورێکی
ناوەکی، نور و هاوسەنگییەک لە ناو سروشت و دەرووندا دەبینێت
(Immanence). ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات تێڕوانینی
فیۆدۆر داستایۆڤسکی لەگەڵ فەلسەفەی ئیشراقی زاگرۆس بەراورد بکات و کاریگەریی
گۆڕانی ئەم تێڕوانینە لەسەر مرۆڤی کورد شی بکاتەوە.
１. داستایۆڤسکی: خودا وەک مانا، نەک وەک
دادوەر
داستایۆڤسکی لە کارەکانیدا (بەتایبەت لە
"براکانی کارامازۆڤ" و "تێبینییەکانی ژێرزەمین")، ڕەخنەی توند
لەو ئایینە دەگرێت کە لەسەر ترس و سزادان وەستاوە. لای ئەو، خودا بریتییە لە
"نوری مانا". داستایۆڤسکی پێی وایە کاتێک مرۆڤ خودا لە ناخی خۆی
دەردەکات و دەیکاتە بابەتێکی دەرەکی، تووشی "خەلا"
(Void) دەبێت. خودا لای ئەو لە "عەشق و
لێبوردن"دا بەرجەستە دەبێت، نەک لە یاسا ڕەقەکاندا. ئەم دیدگایە لە چەمکی
"خودای ناوەکی" نزیک دەبێتەوە کە مرۆڤ لە بێگانەبوون دەپارێزێت.
２. حیکمەتی زاگرۆس: هاوسەنگیی نور و تاریکی
بە پێچەوانەی فەلسەفە
دووالیزمە جەنگاوییەکان (وەک ئایینە ئیبراهیمییەکان یان فۆرمە کلاسیکییەکەی
زەردەشتی کە خێر و شەڕ بە دژی یەک دەبینن)، فەلسەفەی ڕەسەنی زاگرۆس (ئێزدیاتی،
یارسان و حیکمەتی ئیشراق) لەسەر بنەمای "هاوسەنگی"
(Balance) وەستاوە.
- تەواوکەری
بوون: لەم
سیستمە فکرییەدا، نور و تاریکی دوو جەمسەری دژبەیەک نین کە یەکدی بسڕنەوە،
بەڵکو وەک "ڕۆژ و شەو" تەواوکەری یەکترن بۆ دروستکردنی هاوسەنگیی
گەردوون.
- خودای
ناوەکی: لێرەدا
خودا (یان نوری ڕەها) لە ناو هەموو گەردووندا بڵاوبووەتەوە. مرۆڤ
"پریشکێک"ە لەو نورە. ئەم تێڕوانینە وای کردووە مرۆڤی زاگرۆس لەگەڵ
سروشت و خاک و دەروونی خۆیدا لە ئاشتییەکی قووڵدا بێت.
３. مێژووی دابڕان و نامۆبوونی مرۆڤی کورد
کێشەی "نامۆبوونی
مرۆڤی کورد" لەو ساتەوە دەست پێ دەکات کە ئەم سیستمە فکرییە
"نور-تەوەر" و "هاوسەنگ-خوازە" تێکدەشکێنرێت. کاتێک ئایینێکی
دەرەکی (Exogenous Religion) دێتە
ناو ناوچەکە کە:
1.
خودا
لە ناخەوە دەگوازێتەوە بۆ ئاسمان: ئەمە
دەبێتە هۆی ئەوەی مرۆڤ لە خۆی بێگانە بێت، چونکە پیرۆزییەک لە ناخی خۆیدا شک نابات.
2.
هاوسەنگی
دەگۆڕێت بۆ جەنگی دوانەیی: کاتێک
"تاریکی" دەکرێتە شەیتانێکی ڕەها و "نور" دەکرێتە دادوەرێکی
توند، هاوسەنگیی دەروونیی مرۆڤی کورد تێکدەچێت.
ئەم دابڕانە وای کردووە مرۆڤی کورد لە "سروشتی
خۆی" داببڕێت. ئەو ئێستا بەدوای خوایەکدا وێڵە کە بە زمانێکی تر قسە دەکات و
لە شوێنێکی ترە، لە کاتێکدا ڕیشە مێژوویی و ڕۆحییەکانی لە ناو فەلسەفەیەکدایە کە
دەڵێت "خودا لە ناو دڵدایە".
４. ئیشراق وەک پردێکی مەعریفی
سۆهرەوەردی (شێخی
ئیشراق) بە سوودوەرگرتن لە حیکمەتی دێرینی زاگرۆس، هەوڵی دا بیسەلمێنێت کە هەموو
بوون "نور"ە و ئەم نورە پلەبەندیی هەیە. ئەم فەلسەفەیە لەگەڵ دیدگای
داستایۆڤسکی یەکدەگرێتەوە لەو خاڵەی کە "مەعریفە" نەک بە عەقڵی وشک،
بەڵکو بە "کەشف و شهوودی ناوەکی" بەدەست دێت. مرۆڤی کورد کاتێک لەم
حیکمەتە دابڕا، عەقڵ و ڕۆحی بوونە دوو بەشی دژبەیەک؛ نە لۆژیکی مۆدێرنە ڕازی دەکات
و نە ئەو ئایینە دەرەکییەی کە تێیدایە ئارامیی پێ دەبەخشێت.
دەرەنجام
نامۆبوونی مرۆڤی کورد، نامۆبوونێکی بوونناسییە (Ontological Alienation). ئەم
نامۆبوونە ئەنجامی گۆڕینی خودایەکی "هاوسەنگ و ناوەکی"یە بۆ خودایەکی
"دەرەکی و سزادەر". وەک داستایۆڤسکی ئاماژەی پێ دەدات، ئەم جیابوونەوەیە
خلایەکی بێ پایان لە ناخی مرۆڤدا دروست دەکات. گەڕانەوە بۆ مانا، بۆ مرۆڤی کورد،
لە ڕێگەی گەڕانەوە بۆ ئەو "نور و هاوسەنگییە" دەبێت کە هەزاران ساڵ لە
شارستانیەتی زاگرۆسدا هەوێنی ژیانی بووە.
سەرچاوەکان:
1.
براکانی
کارامازۆڤ -
فیۆدۆر داستایۆڤسکی (بەشی پشکنەری گەورە).
2.
حکمة
الإشراق -
شیهابەدین سۆهرەوەردی.
3.
لێکۆڵینەوە
دەروونی و فەلسەفییەکانی ئایینی یارسان و ئێزدی (سەبارەت
بە چەمکی هاوسەنگی).
4.
مرۆڤ
و خودا -
محەمەد ئیقبال یان لێکۆڵینەوەکانی تێلیچ لەسەر
نامۆبوونی ڕۆحی.
