تەلارسازیی شوناس: لە نێوان شکۆمەندیی گومەز و غەریبیی ڕەگدا

 

تەلارسازیی شوناس: لە نێوان شکۆمەندیی گومەز و غەریبیی ڕەگدا

نووسینی: ستاڤی زێڕ نووس

لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا، لە هەولێری پایتەخت، بەردی بناغەی پڕۆژەیەکی زەبەلاح بە ناوی "مزگەوتی بارزانی" دانرا. ئەم ڕووداوە، تەنیا ئاماژەیەک نییە بۆ دروستکردنی شوێنێکی نوێی پەرستش، بەڵکو دەستپێکی گفتوگۆیەکی قووڵە دەربارەی ئەوەی: ئێمە چۆن پێناسەی "خۆمان" دەکەین لە ڕێگەی بەرد و چیمەنتۆوە؟ ئایا تەلارسازیی پایتەخت دەبێت ڕەنگدانەوەی "زۆرینە" بێت، یان مانیفێستی "پێکەوەژیان" و "ڕەسەنایەتیی نەتەوەیی"؟

یەکەم: فەلسەفەی فۆرم و گشتگیری

ئەگەر سەیری پەرستگای "لۆتۆس" لە نیودەلهی بکەین، دەبینین چۆن تەلارسازی دەبێتە زمانێکی گەردونی. لەوێدا، ئەندازیار (فەریبۆرز سەهبا) پەنای بۆ گوڵێک بردووە کە هەموو ئایینەکانی هیندستان بە پیرۆزی دەیناسن. ئەو بینایە تەنیا بۆ بەهاییەکان نییە، بەڵکو بۆ "مرۆڤایەتی"یە.

لێرەوە پرسیارە جەوهەرییەکە سەر هەڵدەدات: ئەگەر کوردستان، وەک ئەوەی لە وتارە سیاسییەکاندا دەگوترێت، "لانکەی پێکەوەژیان" بێت، بۆچی ناوازەترین پڕۆژە تەلارسازییەکانی پایتەخت، هێشتا لە ناو بازنەی "یەک ڕەهەندیی ئایینی"دا دەسوڕێنەوە؟ بۆچی لە شوێنی مزگەوتێکی تری گەورە (لە شارێکدا کە منارەکانی گەیشتوونەتە هەور)، "ناوەندێکی پێکەوەژیانی نیشتمانی" دروست ناکرێت کە دیزاینەکەی ئاوێتەیەک بێت لە منارەی مزگەوت، قوبەی لالش، زەنگی کەنیسە و پیرۆزییەکانی یارسان؟ بینایەک کە کورد بوون وەک "یەکەیەکی فرەڕەنگ" نیشان بدات، نەک وەک ناسنامەیەکی جێگیر و لاساییکەرەوە.

دووەم: ئایینی ئێزیدی؛ ڕەگێک لە ناو غەریبایەتیدا

ئایینی ئێزیدی تەنیا باوەڕێکی ئایینی نییە، بەڵکو مۆزەخانەیەکی زیندووی زمان و فۆلکلۆر و فەلسەفەی کۆنی کوردییە. کاتێک ئێمە سەدان ملیۆن دۆلار لە پڕۆژەیەکدا خەرج دەکەین کە نموونەی لە هەموو پایتەختە ئیسلامییەکاندا هەیە، جۆرێک لە "دووبارەبوونەوەی کولتووری" (Cultural Redundancy) دروست دەکەین.

خزمەتی ڕاستەقینەی نەتەوەیی، لەم سەردەمەدا، لەوەدایە کە "دەنگە کزەکان" و "ڕەگە پەراوێزخراوەکان" بپارێزرێن. دروستکردنی پەرستگەیەکی شکۆداری ئێزیدی لە ناو جەرگەی پایتەخت، لە پاڵ مۆزەخانەیەکی جیهانی بۆ ناساندنی مێژووی ئەم ئایینە ڕەسەنە، دەبووە گەورەترین مانیفێستی کوردایەتی. ئەمە نە تەنیا ڕێزگرتن دەبوو لە مێژوو، بەڵکو گۆڕینی هەولێر دەبوو بۆ مەڵبەندێکی گەشتیاری و زانستیی جیهانی کە هیچ شارێکی تری ناوچەکە ناتوانێت ڕکابەری بکات.

سێیەم: ململانێی سیمبۆل و پێویستی

دروستکردنی مزگەوتێکی گەورە بە ناوی کەسایەتییە سیاسییەکانەوە، زیاتر لەوەی پڕۆژەیەکی مەعریفی بێت، پڕۆژەیەکی "سیمبۆلیستی"یە بۆ چەسپاندنی شەرعیەتی سیاسی لە ڕێگەی ئایینەوە. بەڵام فەلسەفەی دەوڵەت و نەتەوەسازی (Nation-building) پێمان دەڵێت: شکۆی نەتەوە لە "بینا زەبەلاحەکان"دا نییە، بەڵکو لە "پاراستنی فرەیی"دایە.

ئەو بودجەیەی بۆ ئەم مزگەوتە تەرخان کراوە، دەکرا ژێرخانی کولتووریی نەتەوەیەک بگۆڕێت. دەکرا ببێتە ناوەندێکی لێکۆڵینەوەی "میترایی و زەردەشتی و ئێزیدی" کە گەنجی کورد ئاشنا بکاتەوە بەو سەردەمانەی کە هێشتا شوناسی ئێمە لە ژێر کاریگەریی کولتوورە هاوردەکاندا نەبوو.

دەرئەنجام

کوردستان پێویستی بە "مزگەوتی گەورە" نییە، چونکە ئیمان لە دڵی خەڵک و لە مزگەوتە بچووکەکاندا زیندووە. ئەوەی کوردستان پێویستیەتی، "ئازایەتیی تەلارسازی"یە. ئازایەتییەک کە بتوانێت مێژوویەکی ١٢ هەزار ساڵە لە ناو بینایەکدا کۆبکاتەوە.

ئەگەر بمانەوێت هەولێر ببێتە "نیودەلهی"یەک بۆ پێکەوەژیان یان "ڕۆما"یەک بۆ مێژوو، دەبێت لە سێبەری گومەزە تەقلیدییەکان بێینە دەرێ و ئاوڕ لەو ڕەگە غەریبانە بدەینەوە کە ناویان "ئێزیدی، یارسان و زەردەشتی"یە. شکۆی ڕاستەقینەی بارزانی یان هەر سەرکردەیەکی تر، لەوەدا دەدرەوشایەوە کە ببوایە بە چەترێک بۆ "هەمووان"، نەک تەنیا بۆ "زۆرینە".

خوێندنەوەیەکی فەلسەفی-ڕەخنەیی بۆ ئەزموونی سیاسیی کورد

مێژوو وەک ژێرخانی ناسنامە و وانەیەک بۆ داهاتوو: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی-ڕەخنەیی بۆ ئەزموونی

 سیاسیی کورد

١. پێشەکی: مێژوو وەک بنەمایەکی بوونناسی (Ontological Foundation)

لە ڕوانگەیەکی فەلسەفییەوە، مێژوو تەنها کۆکردنەوەی زنجیرەیەک ڕووداوی ڕابردوو نییە، بەڵکو مێژوو بۆ نەتەوە وەک "ڕەگ" وایە بۆ درەخت؛ واتە سەرچاوەی خۆراکدان و مانەوەی بوونەوەرێکی سیاسی و کلتوورییە. مێژوو کۆی ئەو ئەزموونە جەماوەری، کرداری و فکرییانەیە کە نەخشەی ڕەفتاری نەوەکانی ئێستا و داهاتوو دیاری دەکات. نەتەوەیەک کە خاوەن هۆشیاریی مێژوویی بێت، دەتوانێت لە ڕابردوودا ئامرازەکانی ڕزگاری بدۆزێتەوە.

٢. پاردۆکسی مێژوویی و قەیرانی فێربوون

یەکێک لە کێشە جەوهەرییەکانی گەلی کورد، نەبوونی "خوێندنەوەی ڕەخنەیی"یە بۆ مێژوو. لێرەدا دەشێت ئاماژە بە وتەیەکی هیگڵ بکەین کە دەڵێت: "مرۆڤ و حکومەتەکان هیچ کاتێک وانەیان لە مێژوو وەرنەگرتووە". بەڵام نەتەوە هۆشیارەکان ئەو بازنە داخراوە دەشکێنن. کورد، سەرەڕای هەبوونی مێژوویەکی دێرین (زیاتر لە سێ هەزار ساڵ) کە بناغەی شارستانییەت و ناسنامەیەتی، لە سەدەی ڕابردوودا نەیتوانیوە بە شێوەیەکی پراگماتی و زانستی سوود لە دەرفەتە زێڕینەکان وەربگرێت.

٣. دیالەکتیکی ناوخۆیی و پەککەوتنی هێزی ستراتیژی

ئەگەرچی داگیرکەران ڕۆڵیان هەبووە لە شێواندنی مێژووی کورد، بەڵام قەیرانی ناوخۆیی و "خۆخۆری سیاسی" کۆسپێکی گەورەتر بووە. لە ڕوانگەیەکی شیکارییەوە، ململانێی هێزە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵات (بۆ نموونە شەڕی ناوخۆیی حیزبەکان لە دوای شۆڕشی گەلانی ئێران) و باشووری کوردستان، دەریدەخەن کە پارتە سیاسییەکان لە جیاتی "ستراتیژی نەتەوەیی"، "بەرژەوەندیی حیزبی و ئایدۆلۆژی"یان کردۆتە سەنتەر. ئەم ململانێیانە نەک هەر وزەی مرۆیی و سیاسییان بەفیڕۆ داوە، بەڵکو بوونەتە هۆی ئەوەی دوژمنان هاوسەنگیی هێز بە قازانجی خۆیان بەکاربهێنن.

٤. ڕەخنە لە فۆرم و گوتاری ڕێکخراوەیی

لە کۆمەڵگای کوردیدا، جۆرێک لە "هەڵاوسانی ڕێکخراوەیی" دەبینرێت. بوونی سەدان ناوەند و سەندیکا و پارتی سیاسی بە بێ بوونی "کواڵێتی سیاسی" و "ئامانجی یەکگرتوو"، تەنها دەبێتە هۆی دابەشبوونی زیاتری کۆمەڵگا. ئەم دیاردەیە لە زانستی سیاسەتدا بە "پۆپۆلیزمی چەندایەتی" ناو دەبرێت؛ واتە کۆکردنەوەی ئەندام و لایەنگر بە بێ ئەوەی ئاراستەیەکی ستراتیژیی ڕوونیان هەبێت بۆ چارەسەرکردنی قەیرانە نەتەوەییەکان.

٥. ئەخلاقی مێژوونووسی و ئەرکی مێژوونووس

بۆ دەربازبوون لەم قەیرانە، پێویستمان بە "شۆڕشێکی فکری" هەیە لە چۆنیەتی نووسینەوەی مێژوودا. مێژوونووس دەبێت وەک دادوەرێکی بێلایەن و خاوەن ویژدان مامەڵە بکات؛ مێژوو وەک "تەرازوو" و "شمشێر" بەکار بهێنێت:

• وەک شمشێر: بۆ بڕینی ئەو چەواشەکاری و هەڵانەی کە دەبنە هۆی دووبارەبوونەوەی کارەساتەکان.
• وەک تەرازوو: بۆ هەڵسەنگاندنی ڕاست و دروستیی ڕووداوەکان بە بێ لایەنگیریی حیزبی.

٦. ئەنجامگیری

مێژوو تەنها بۆ گێڕانەوە نییە، بەڵکو بۆ "بینین" و "ڕووناککردنەوەی" ڕێگەیە. گۆڕانکاریی بنەڕەتی لە سیستمە سیاسییەکاندا بێ گۆڕانکاری لە "عەقڵییەتی مێژوویی" نەتەوەدا مەحاڵە. تا ئەو کاتەی نەتوانین شکستی ڕابردوو بکەینە تاقیگەیەک بۆ سەرکەوتنی داهاتوو، گۆڕینی ڕژێمەکان تەنها گۆڕینی دەموچاوەکان دەبێت، نەک گۆڕینی چارەنووس.

  

زاگرۆس: دایکی شارستانیەتی ڕۆح و سەرچاوەی فەلسەفەی "دۆنادۆن" لە جیهاندا

 

زاگرۆس: دایکی شارستانیەتی ڕۆح و سەرچاوەی فەلسەفەی "دۆنادۆن" لە جیهاندا

ئامادەکردنی: ستاڤی – ماڵپەڕی زێڕنووس

کاتێک باس لە مێژووی شارستانیەت دەکرێت، زۆربەی تیۆرییە کلاسیکییەکان تەنها باس لە "شۆڕشی کشتوکاڵی" و نیشتەجێبوون لە لێواری ڕووبارەکان دەکەن. بەڵام دۆزینەوە شوێنەوارییەکانی ئەم دواییە و قووڵبوونەوە لە ئایینە ڕەسەنەکانی زاگرۆس، ڕاستییەکی گەورەترمان بۆ دەردەخەن: زاگرۆس تەنها سەرچاوەی نانی مرۆڤایەتی نەبووە، بەڵکو "ناوەندی هۆشیاری" و دایکی ئەو فەلسەفە ڕۆحییانە بووە کە دواتر جیهانیان داگیر کرد، لە سەرووی هەمووشیانەوە؛ باوەڕبوون بە نەمریی ڕۆح و گەشتی بەردەوامی لە قالبێکەوە بۆ قالبێکی تر (دۆنادۆن).

١. گرێ مرازان: تەقینەوەی هۆشیاری لە ١٢ هەزار ساڵ پێش ئێستاوە

دۆزینەوەی "گرێ مرازان" (گۆبەکلی تەپە) لە باکووری کوردستان، هەموو هاوکێشە مێژووییەکانی گۆڕی. ئەم شوێنەوارە دەیسەلمێنێت کە ١٢ هەزار ساڵ پێش ئێستا، مرۆڤی زاگرۆسی خاوەنی پەرستگا و سیستەمێکی سیمبۆلیی ئاڵۆز بووە. نەخشەسازیی سەر تاشەبەردەکان کە تێکەڵەیەکە لە مرۆڤ، ئاژەڵ و باڵندە، تەنها هونەر نین، بەڵکو کۆدکردنی ئەو باوەڕە بوون کە "ڕۆح" یەکەیەکی سەربەخۆیە و دەتوانێت لە نێوان فۆرمە جیاوازەکانی بووندا هاتوچۆ بکات. ئەمە کۆنترین بەڵگەی مۆنیۆمێنتاڵییە بۆ فیکرەی "تناسخ" یان ئەوەی کوردانی یاری و ئێزدی پێی دەڵێن "کراسگۆڕین".

٢. "ئاری"؛ ناسنامەیەکی ئایینی نەک ڕەگەزی

یەکێک لە گەورەترین شێواندنە مێژووییەکان، کورتکردنەوەی چەمکی "ئاری" بوو لە ڕەگەزێکی بایۆلۆژیدا. بەڵام بەپێی بەڵگە فیلۆلۆژییەکان و مێژووی ئایینەکان، "ئاری" یان "یاری" لە بنەڕەتدا ئاماژەیە بۆ هەڵگرانی "ئایینی ڕاستی" یان "پەیڕەوانی میهر".

ئەوانەی لە ناوچەی زاگرۆس و میسۆپۆتامیا دەژیان، خۆیان بە "ئاری" (بە واتای بەڕێز و خاوەن پەیمان) دەناسی، چونکە باوەڕیان بە پاکژیی ڕۆح و گەڕانەوەی بەردەوام هەبووە. ئەوەی ئەمڕۆ لە ئایینی یارسان و ئێزدی و عەلەویدا دەبینرێت، پاشماوەی زیندووی ئەو ناسنامە کۆنەیە. بۆیە "ئاریایبوون" لە واقعدا هەڵگری فەلسەفەی زاگرۆسییە، نەک نەژادێکی دابڕاو کە لە شوێنێکی ترەوە هاتبێت.

٣. دۆنادۆن: لە زاگرۆسەوە بۆ هیندستان و یۆنان

ئەو تێڕوانینەی کە لە ئایینە هیندییەکاندا (وەک هیندۆیزم و بودیزم) بە "سمسارا" دەناسرێت، ڕەگەکەی دەچێتەوە سەر ئایینی مێهریی زاگرۆسی. جیاوازییەکە لێرەدایە: لە فەلسەفەی زاگرۆسیدا، "دۆنادۆن" وەک گەشتێکی ئەویندارانە و پەروەردەیی ڕۆح دەبینرێت (هەزار و یەک دۆن)، نەک وەک سزا.

ئەم فیکرەیە لەگەڵ کۆچی پێشەنگە ڕۆحییەکانی زاگرۆس بەرەو ڕۆژهەڵات، بوو بە بناغەی "ڤێداکان" لە هیندستان، و بەرەو ڕۆژئاواش بوو بە بناغەی فەلسەفەی ئۆرفی و فیساگۆرسی لە یۆنان.

٤. گەواهی گەردوونی: بیرەوەرییەکانی ژیانی پێشوو

توێژینەوە زانستییەکانی سەردەم (وەک کارەکانی دکتۆر ئایان ستیڤنسۆن) کە باس لە هەزاران حاڵەتی منداڵان دەکەن کە ژیانی پێشووی خۆیان بیرە، بەڵگەیەکی بەهێزن بۆ ڕاستێتیی ئەو فەلسەفەیەی کە زاگرۆسییەکان هەزاران ساڵ پێش ئێستا دایانڕشتبوو. کاتێک لە چین، ئەوروپا، یان ئەمریکا کەسێک باس لە بیرەوەرییەکانی "دۆن"ێکی پێشوو دەکات، لە ڕاستیدا خەریکە ئەو "ڕاستییە گەردوونییە" دەسەلمێنێتەوە کە زاگرۆس دایکی و بێشکەکەی بووە.

ئەنجامگیری

شارستانیەتی زاگرۆس و میسۆپۆتامیا تەنها بناغەی تەکنەلۆژیا و کشتوکاڵیان دانەناوە، بەڵکو گەورەترین و قووڵترین سیستەمی "ناسینەوەی ڕۆح"یان پێشکەش بە مرۆڤایەتی کردووە. ئەو کەسانەی ئەمڕۆ لە هەموو جیهاندا بە شێوەیەکی غەریزی یان فەلسەفی باوەڕیان بە دووبارە لەدایکبوونەوە هەیە، بێ ئەوەی بزانن، شوێنکەوتەی ئەو قوتابخانە کۆنەی زاگرۆسن کە مرۆڤی وەک "مێوانێکی نەمری ئەم گەردوونە" دەبینی.

زاگرۆس تەنها خاک نییە، بەڵکو سەرچاوەی یەکەمی ئەو هۆشیارییەیە کە دەڵێت: "ڕۆح نامرێت، تەنها کراسەکەی دەگۆڕێت."

---

بۆ خوێندنەوەی بابەتە فەلسەفی و مێژووییە قووڵەکان، لەگەڵ ماڵپەڕی زێڕنووس و دەنگی ستاڤی بمێننەوە.

دیالێکتیکی عەقڵ و ئەفسانە: ڕزگارکەری غەیبی و بنبەستی سیاسی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

 

دیالێکتیکی عەقڵ و ئەفسانە: ڕزگارکەری غەیبی و بنبەستی سیاسی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

پێشەکی: ململانێی دوو جیهانبینی

لە جەرگەی ژاوەژاوی مێژوویی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، مرۆڤایەتی لە نێوان دوو جەمسەری دژبەیەکدا دەژی: جەمسەری "ئەقڵانییەتی مرۆڤگەرایانە" کە بڕوای بە توانای مرۆڤ هەیە بۆ گۆڕینی چارەنووس، و جەمسەری "چاوەڕوانیی پاستیڤ" کە داهاتوو دەسپێرێتە دەستی هێزێکی غەیبی. ئەم پێکدادانە تەنیا باسێکی تیۆری نییە، بەڵکو بزوێنەری سەرەکیی ئەو کارەساتە سیاسییانەیە کە ناوچەکە، بە تایبەت ئێران و کوردستان، دەپوکێنێتەوە.

یەکەم: فەلسەفەی "خراپتر، باشترە" و تیۆلۆژیای ئاژاوە

یەکێک لە مەترسیدارترین وەرچەرخانە فیکرییەکانی سەدەی بیست و یەک لە ناوچەکەدا، گۆڕینی چەمکی "ڕزگارکەر" (Messianism) بوو لە هیوایەکی دەروونییەوە بۆ "ستراتیژێکی سیاسی". لە فیکری سیاسیی هەندێک ڕەوتی توندڕەودا، چەمکی "تمهید" (زەمینەسازی) بۆ هاتنی ڕزگارکەر، مانایەکی مەترسیداری وەرگرتووە. لێرەدا لۆژیکێکی پێچەوانە کار دەکات: ئەگەر مەرجی هاتنی ڕزگارکەر تەشەنەسەندنی زوڵم و نادادی بێت، کەواتە "بەرهەمهێنانی زوڵم" دەبێتە ئەرکێکی پیرۆز!
لەم ڕوانگەیەوە، کوشتار، هەژاری و وێرانکاری وەک "پێویستییەکی مێژوویی" دەبینرێن. ئەمە ئەو شوێنەیە کە ئایین لە "پەیامی ئەخلاقی" دادەماڵرێت و دەکرێتە "ئامرازێکی وێرانکەر" بۆ مانەوەی دەسەڵاتە تۆتالیتارەکان.

دووەم: لۆژیکی مرۆڤگەرایی بەرانبەر بە میتافیزیکای سیاسی

لە ڕوانگەی فەلسەفەی مۆدێرنەوە (بە تایبەت فیکری کانت و هێگڵ)، مرۆڤ کاتێک دەبێتە "بکەری مێژوو" کە عەقڵ وەک تاکە دادوەر قبوڵ بکات. ئەو کێشەیەی لە سیستمی سیاسیی ئێران و بەشێک لە ناوچەکەدا دەبینرێت، بریتییە لە "دزینی ئیرادەی مرۆڤ". کاتێک دەسەڵات شەرعیەتی خۆی لە غەیبەوە وەردەگرێت، نەک لە دەنگی گەل، ئەوا هیچ بەرپرسیارێتییەک لە ئەستۆ ناگرێت. لەم دۆخەدا، نادادی نابێتە نیشانەی شکست، بەڵکو دەبێتە نیشانەی "نێزیکبوونەوەی کاتی گەورە". ئەمە بنبەستێکی ئەپستیمۆلۆژییە (ناسین ناسی) کە تێیدا عەقڵ دەکوژرێت تاوەکو ئەفسانە بژی.

سێیەم: کوردستان و قوربانیبوونی لە نێوان ئایدیۆلۆژیاکاندا

کوردستان، وەک ناوەندی جوگرافی و سیاسیی ئەم ململانێیە، زۆرترین باجی ئەم "تیۆلۆژیا ئاژاوەگێڕە" دەدات. لە لایەکەوە لەژێر گوشاری ناسیۆنالیزمێکی ئایینیی دایە کە دەیەوێت جیهان وێران بکات تا ڕزگارکەر بێت، لە لایەکی تریشەوە هەوڵ دەدات مۆدێلێکی عەقڵانی و مرۆیی بۆ ژیان دابتاشێت. تراجیدیای کورد لێرەدا ئەوەیە کە دەبێت لەناو جەنگێکدا بەرگری لە "ژیان" بکات کە بەرانبەرەکەی "خولیای مردن و کاولکاریی" هەیە و وەک دەستکەوتی پیرۆز سەیری دەکات.

چوارەم: بەرەو ڕزگاریی عەقڵانی

ڕزگاریی ڕاستەقینەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە دەستی "ڕزگارکەرێکی دەرەکی" نییە، بەڵکو لە "گەڕانەوە بۆ عەقڵ" دایە. مرۆڤی ئەم ناوچەیە پێویستی بەوەیە بزانێت کە:

1.    مێژوو پڕۆسەیەکی مرۆییە: زوڵم قەدەری خودا نییە، بەڵکو بەرهەمی سیستمی سیاسیی هەڵەیە.

2.    دادپەروەری "پڕۆژەیە" نەک "پەرجۆ": دادپەروەری بە یاسا، دیموکراسی و زانست بەدی دێت، نەک بە چاوەڕوانییەکی پاسیڤانە.

3.    ئەخلاقی مرۆیی: هیچ ئامانجێکی غەیبی و پیرۆز، ڕەوایی ناداتە ڕشتنی دڵۆپێک خوێنی مرۆڤێکی بێتاوان.

ئەنجامگیری:
ئەو میتۆدەی ئێستا لە هەندێک ناوەندی بڕیاردانی ناوچەکەدا پەیڕەو دەکرێت، کە بریتییە لە پەرەپێدانی زوڵم بۆ خێراکردنی هاتنی ڕزگارکەر، هیچ نییە جگە لە "خۆکوشتنی بەکۆمەڵی مێژوویی". تەنیا ڕێگەی دەربازبوون، جیاکردنەوەی پیرۆزییە ئایینییەکانە لە کایەی سیاسی و گەڕانەوەیە بۆ ئەو "لۆژیکە"ی کە پێی وایە مرۆڤ خۆی سەروەری چارەنووسی خۆیەتی. ڕزگارکەری ڕاستەقینە، ئەو عەقڵە ئازادەیە کە زنجیری ئەفسانە دەپچڕێنێت و ژیان لەسەر زەوی بە هاوسەنگی بونیاد دەنێتەوە.

 

ئیسلام لە نێوان ڕۆحی دینداری و قەفەسی ئایدۆلۆژیادا: خوێندنەوەیەک بۆ قەیرانی جەوهەر و واقیع

 

ئیسلام لە نێوان ڕۆحی دینداری و قەفەسی ئایدۆلۆژیادا: خوێندنەوەیەک بۆ قەیرانی جەوهەر و واقیع

ئامادەکردنی: ستاڤی زێڕنووس

لە مێژووی فیکری مرۆڤایەتیدا، کەم دیاردە هەن هێندەی "ئیسلام" ئاڵۆزییان لە نێوان (بونیادی ئایینی) و (پڕۆژەی ئایدۆلۆژیدا) دروست کردبێت. ئەمڕۆ، کاتێک سەیری نەخشەی جیهانی ئیسلامی دەکەین، ڕووبەڕووی پارادۆکسێکی (دژبەیەک) گەورە دەبینەوە؛ لە لایەکەوە ئایینەکە وەک "ڕێبازێکی تەواوی ژیان" دەناسرێت، و لە لایەکی ترەوە، واقیعی وڵاتانی موسڵمان لە قەیرانێکی قووڵی سیاسی، ئابووری و ئەخلاقیدا دەچەقێت. ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەم تەنگژەیە لە سێ ڕەهەندی سەرەکییەوە.

یەکەم: لە "دین"ەوە بۆ "ئایدۆلۆژیا"؛ ونبوونی جەوهەر

ئیسلام لە بنەڕەتدا وەک "دین" (Religion) دەرکەوت، کە مەبەستی سەرەکیی تێپەڕاندنی فیزیک بوو بەرەو میتافیزیک، و ڕێکخستنی پەیوەندی نێوان مرۆڤ و خودا لە ڕێگەی ئەخلاقەوە. بەڵام لە سەدەی ڕابردوودا، لە ژێر کاریگەری مۆدێرنە و ململانێ سیاسییەکاندا، ئیسلام گۆڕدرا بۆ "ئایدۆلۆژیا" (Ideology).

کاتێک ئایین دەبێتە ئایدۆلۆژیا، جەوهەرە ڕۆحییەکەی دەمرێت و تەنها "هەیکەل"ێکی ڕەق و بێ گیانی لێ دەمێنێتەوە. لێرەدا خودا دەبێتە "ئامرازێکی سیاسی" و شەریعەت لە "سیستمێکی دادپەروەری"یەوە دەبێتە "کۆمەڵێک سزای توند" بۆ پاراستنی دەسەڵات. ئەوەی ئەمڕۆ دەبینرێت، "ئیسلامێکی ڕووکەشە" کە تێیدا پەرستشەکان لە ئەخلاق دابڕاون؛ مرۆڤەکان نوێژ دەکەن بەڵام گەندەڵی دەکەن، باسی حەڵاڵ دەکەن بەڵام مافی مرۆڤ پێشێل دەکەن. ئەمە ئەو کاتەیە کە ئایین لە ناوەڕۆک بەتاڵ دەبێتەوە و تەنها وەک دروشمێکی بێ مانا دەمێنێتەوە.

دووەم: پارادۆکسی کۆچ؛ گەڕان بەدوای "دادپەروەریی بێگانە"

یەکێک لە کێشە هەرە قووڵەکانی جیهانی ئیسلامی، شکستی سیستمە سیاسییەکانیەتی لە دابینکردنی "ڕەفاهیەت" و "شکۆمەندی". جێگەی سەرنجە کە زۆربەی وڵاتانی ئیسلامی خاوەنی سەروەتێکی سروشتیی زۆرن، کەچی خەڵکەکەیان بە کۆمەڵ ڕوو لە ڕۆژاوای "سیکۆلار" دەکەن.

ئەم کۆچە تەنها گەڕان نییە بەدوای نان، بەڵکو گەڕانە بەدوای "جەوهەری ئیسلام" لە دەروەی جیهانی ئیسلامی. ئەوەی کۆچبەر لە ئەورووپا دەستی دەکەوێت (سەروەری یاسا، دادپەروەری، ئازادی ڕادەربڕین و پاراستنی شکۆی مرۆڤ)، ڕێک ئەو بەهایانەن کە لە دەقە ڕەسەنەکانی ئیسلامدا هەن، بەڵام لە وڵاتانی موسڵماندا بوونەتە قوربانی دکتاتۆریەت و گەندەڵی. مرۆڤی موسڵمان کاتێک لە وڵاتەکەی خۆی بێومێد دەبێت، پەنا دەباتە بەر سیستمێک کە "مرۆڤبوونی" دەپارێزێت، نەک "ئایینەکەی".

سێیەم: تێگەیشتنی توندڕەوانە و کێشەی ناسنامە لە غەریبیدا

کێشەکە لێرەدا ناوەستێت؛ بەشێک لەو کۆچبەرانەی لە وڵاتە ویرانەکانی خۆیانەوە ڕادەکەن، لەگەڵ خۆیاندا هەمان ئەو "تێگەیشتە توندڕەو و داخرانە فیکرییە" دەگوازنەوە کە وڵاتەکەیانی وێران کردووە. ئەمە گەورەترین ناتەبایی فەلسەفییە: مرۆڤێک لە سایەی ئازادییەکانی ڕۆژاوادا بژی، کەچی هەوڵی تێکدانی ئەو ئارامییە بدات بەناوی پاراستنی ئایین.

ئەم توندوتیژییەی ناوبەناو لە ئەورووپا لەژێر پەردەی ئاییندا دەردەکەوێت، دەرەنجامی ئەو "هەیکەلە بەتاڵەیە" کە ئاماژەمان پێدا. کاتێک ئایین تەنها دەبێتە "ناسنامەیەکی توندڕەو" و لە "جەوهەری ئەخلاقی" دابڕاو دەبێت، مرۆڤ ناتوانێت لەگەڵ (ئەوی تر)دا بژی. ئەمەش وایکردووە کە "ئیسلامۆفۆبیا" گەشە بکات و پێکەوەژیانی مرۆیی بکەوێتە مەترسییەوە.

دەرەنجام: بەرەو ڕێنسانسێکی نوێ

بۆ دەربازبوون لەم قەیرانە، جیهانی ئیسلامی پێویستی بە گەڕانەوەیە بۆ "ڕۆحی ئایین" و جێهێشتنی "قەفەسی ئایدۆلۆژیا". ئیسلام پێویستە وەک سیستمێکی ئەخلاقی و مرۆیی خۆی بناسێنێتەوە کە دادپەروەری و زانست لە سەرووی هەموو شتێکەوە دابنێت. هەتا ئەو کاتەی "هەیکەل" گرنگتر بێت لە "مرۆڤ"، و "دروشم" گرنگتر بێت لە "دادپەروەری"، جیهانی ئیسلامی هەر بەم شێوەیە دەمێنێتەوە؛ خاوەنی خاکێکی فراوان و دانیشتوانێکی زۆر، بەڵام بێبەش لە ئاشتی و خۆشگوزەرانی.

---

ئەم وتارە تیشک دەخاتە سەر پێویستی دووبارە خوێندنەوەی دەقەکان بە دیدێکی مرۆیی و سەردەمیانە، بۆ ئەوەی ئایین لە جیاتی ئەوەی ببێتە هۆی دابڕان و شەڕ، ببێتە هۆکارێک بۆ ئاوەدانکردنەوە و ڕێزگرتن لە ژیان.

خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ بەشی ( شەست و حەفتەم)، لە ڕۆمانی "سایەی نوور"

 

گەشتێک بەرەو کانیی ڕووناکی؛ خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ بەشی ( شەست و حەفتەم)، لە ڕۆمانی "سایەی نوور"

نووسینی: ستاڤی زێڕنووس

لە سەردەمێکدا کە مرۆڤ لە ژێر باری قورسی "نامۆبوون" و "دڵەڕاوکێی بوون"دا دەناڵێنێت، ئەدەبیات کاتێک دەبێتە فریادڕەس کە بتوانێت پردە دێرینەکانی نێوان "حیکمەت" و "ژیانی ڕۆژانە" نۆژەن بکاتەوە. ڕۆمانی "سایە نوور" کە بەم زوانە دەکەوێتە بەردیدی خوێنەران، تەنها گێڕانەوەی چیرۆکێک نییە، بەڵکو ڕووداوێکی فەلسەفییە؛ هەوڵێکی بوێرانەیە بۆ زیندووکردنەوەی فەلسەفەی ئیشراق (Illuminationism) و گونجاندنی لەگەڵ ڕۆحی شارستانییەتی زاگرۆسدا.

١. ئیشراق؛ لە ناو کتێبەوە بۆ ژیان

لە بەشێکی ئەم ڕۆمانەدا (بەشی شەست و حەفتەم)، ئێمە دەگوازرێینەوە بۆ پۆلێکی وانەوتنەوە لە "قامیشلۆ". ئەم شوێنە هەڵبژاردنێکی سیمبولیکی قووڵە؛ شارێک لە ناو جەرگەی ئازار و جەنگدا، بەڵام لە ناوەوەی پۆلەکەدا، "پیر ڕۆشنا" و "هیوا" خەریکی ڕاکێشانی نەخشەی ئارامین.

ڕۆمانەکە لێرەدا دەست دەخاتە سەر برینێکی فەلسەفیی گەورە: "نامۆیی". لە ڕوانگەی ئیشراقییەوە، مرۆڤ "نورێکی غەریبە" کە لە جیهانی ماددەدا گیرساوەتەوە. پیر ڕۆشنا پێمان دەڵێت کە ئارامی (Ataraxia) نەک لە ڕێگەی فەرامۆشکردن، بەڵکو لە ڕێگەی "بیرکەوتنەوە" (Anamnesis) بەدەست دێت؛ بیرکەوتنەوەی ئەوەی کە ئێمە لە کوێوە هاتووین.

٢. تەلارسازیی بوون؛ ڕووناکی و تاریکی وەک سەما

یەکێک لە دەوڵەمەندترین ڕەهەندەکانی ئەم ڕۆمانە، ئەو "سینتێزە" مەعریفییەیە کە لە نێوان فەلسەفەی سەهرەوەردی و ئایینە کوردییەکانی وەک (ایزیدی، یارسان و عەلەوی) دروستی دەکات. لەم بەشەدا، نووسەر بە وردبینییەکی ئەکادیمییەوە باس لەوە دەکات کە لە شارستانییەتی زاگرۆسدا، "تاریکی" شەڕ و ئەهریمەن  بوونی نییە، بەڵکو "حیجاب و ڕاز"ە.

ئەمە وەرچەرخانێکی گەورەیە لە تێگەیشتنی فەلسەفی؛ تاریکی دەبێتە پۆشاکێک بۆ پاراستنی ڕووناکی. وەک چۆن لە دەقەکەدا هاتووە :  "تاریکی پۆشاکێکە بۆ ئەوەی ئێمە بی دۆزینەوە". ئەم دیدگایە مرۆڤی هاوچەرخ لەو دوو جەمسەرییەی (خێر و شەڕ) ڕزگار دەکات و بانگهێشتی دەکات بۆ ئاشتبوونەوە لەگەڵ سێبەرەکانی ناو خۆی.

٣. عیشق وەک "میتۆدۆلۆژیای تێپەڕین"

"سایە نوور" عیشق لە چوارچێوەیەکی کلاسیکی و سۆزداریدا ناهێڵێتەوە، بەڵکو دەیکاتە "پرد". پیر ڕۆشنا لە وانەکەیدا جەخت دەکاتەوە کە عیشقی زەمینی (نیشتمان، دۆست، هاوسەر و هتد) ئەگەر بە دروستی تێبگەین، تاقیگەیەکە بۆ گەیشتن بە عیشقی ڕەها. ئەمە گەڕانەوەیە بۆ چەمکی "نوری قاهیرە" لای سەهرەوەردی، کە تێیدا هەموو جوانییەک تەنها تیشکێکی ئەو سەرچاوە سەرەکییەیە.

بۆچی خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە پێویستە؟

١. دۆزینەوەی ناسنامەی مەعریفی: "سایەی نوور" ناسنامەی مرۆڤی زاگرۆس تەنها لە مێژوویەکی سیاسییەوە ناگۆڕێت بۆ ناسنامەیەکی فەلسەفیی دەوڵەمەند کە بنەمای "ئاشتی و ڕووناکی"یە.

٢. چارەسەری فەلسەفی بۆ قەیرانی دەروونی: ڕۆمانەکە "ئارامی" وەک دەرمانێکی حازرو ئامادە پێشکەش ناکات، بەڵکو وەک "پرۆسەیەکی تێگەیشتن" نیشانی دەدات. بۆ خوێنەرێک کە لە ناو دڵەڕاوکێی جیهانی مۆدێرندا دەژی، ئەم کتێبە دەبێتە ڕێبەرێکی ڕۆحی.

٣. زمان و گێڕانەوەی نوێ: نووسەر توانیویەتی وشکترین بابەتە فەلسەفییەکان (ئۆنتۆلۆژیای نور، عیرفانی کورد، حیکمەتی خەسرەوانی) بە زمانێکی ئەدەبیی پاراو و لە فەزایەکی ڕۆمانتیک و دراماتیکدا دابڕێژێتەوە.

دەرئەنجام

ڕۆمانی "سایە نوور" تەنها بۆ خوێندنەوە نییە، بەڵکو بۆ "تێڕامان"ە. ئەم بەرهەمە بانگهێشتنامەیەکە بۆ ئەوەی لە جەنجاڵی و ژاوەژاوی ژیانەوە بگەڕێینەوە بۆ ناو ئەو هێمنی و بێدەنگییە پڕ لە مانایەی کە لە قوڵایی هەموو مرۆڤێکدا هەیە. 

بە شێکی بچووک لەو بەشە لێرە وەک خۆی دەیخەینە بەردیدی خوێنەران:

 "زستان لە قامیشلۆ، سارد و ووشک، بەڵام ڕووناک بوو. تەمێکی سپی لەسەر بانەکان نیشتبوو، ئاسمان هەوراوی، بەڵام بێ باران. سۆبە نەوتییەکانی ناو پۆلی وانەی فەلسەفە بە هێمنی دەسووتان، و بۆنی کاغەز و قاوەی تاڵ، فەزاکەی پڕ کردبوو.

پیر ڕۆشنا، لەکاتێکدا کە کەواکەی لادەدا، بە ڕوانینێکی  هێمنەوە سەیری خوێندکارەکانی کرد. هیوا لە تەنیشت تەختەڕەشەکە وەستابوو، بە زەردەخەنەیەکەوە، قەڵەم لە دەست و چاوەڕێی دەستپێکردنی وانەکە بوو.

پیر ڕۆشنا گوتی:

«ئەمڕۆ دەربارەی بابەتێک دەدوێین کە نەک هەر فەیلەسوفەکان، بەڵکوو هەر مرۆڤێک لە تەنیاییی خۆیدا ڕووبەڕووی دەبێتەوە: چۆن بگەینە ئارامی؟»

خوێندکارەکان بێدەنگ بوون. یەکێکیان بە هێمنی پرسی:

— «ئایا سۆهرەوردی وەڵامی ئەم پرسەی داوەتەوە؟»

پیر ڕۆشنا لە وڵامدا گوتی:

«نەک هەر وەڵامی داوەتەوە، بەڵکوو شێوازێکی ژیان لەنێو ڕووناكیدا فێری ئێمە کردووە. لە ڕوانگەی سۆهرەوەردیەوە، ئارامی بریتییە لە تێگەیشتن لەم ڕاستییەی کە ئێمە لەم جیهانەدا بێ‌ڕەگ و بێ‌مانا نین. ئێمە سێبەری ڕووناكین، ئەو ڕووناكییەی لە جیهانی سەرەوە — جیهانی ئەنوارە قاهیرەکان — دێت.»

هیوا درێژەی پێدا:

«ئەوەی نەزانێت کێیە و لەکوێوە هاتووە، هەرگیز ناگاتە ئارامی. دڵەڕاوکێ، ئاکامی لەبیرکردنی سەرچاوەی خۆمانە.»

پیر ڕۆشنا بە دەنگێکی نزم گوتی:

«ئێمە لە بنەڕەتدا عاشق بووین. لە عەشقی ڕووناكیی ڕەهاوە خولقێنراوین. بەڵام لە ڕێگادا، لەم جیهانە تاریکەدا، دڵمان بە سێبەرەکانەوە بەستەوە — سەروەت، دەسەڵات، جوانی، ناوبانگ... بەڵام ئەمانە نامێننەوە. تەنیا کاتێک لەمانە تێپەڕین، دەگەڕێینەوە بۆ لای مەعشووقی یەکەم، و لەوێدایە ئارامی دەست پێدەکات.»

یەکێک لە خوێندکارەکان لە کۆتاییی پۆلەکەوە گوتی:

— «واتە عەشقی زەوینی بێ بایەخە؟»

پیر ڕۆشنا وڵامی دایەوە:

«نەخێر. بە پێچەوانەوە. عەشقی زەوینی پردێکە بەرەو عەشقی ئاسمانی. خۆشویستنی نیشتمان، سروشت، منداڵ، دۆست، یان هاوسەر،... ئەگەر لە خود تێپەڕ نەبێت، بوارەکەمان بەرتەسک دەکاتەوە. بەڵام ئەگەر ڕێگەیەک بێت بەرەو ڕاستی، بەرزمان دەکاتەوە. لە حیکمەتی ئیشراقدا، هەر عەشقێک ئەگەر پاک بێت، ڕووناكییە. تەنیا نابێت وا هەست بکەین کە ئەوە کۆتاییی ڕێگەکەیە.»

هیوا بە ئاماژەدان بە تێبینییەکانی گوتی:

«لە بەرهەمەکانی سۆهرەوردیدا هاتووە: مرۆڤ ئەگەر بزانێت هەموو بوون دەرکەوتەیەک لە ڕووناكیی حەقە، ئەو کاتە تەنانەت  خەم وئازاریش بە جوان دەبینێت. چونکە لە پشتی هەر ئازارێکدا، ڕووناكییەک شاراوەتەوە.»

خوێندکارێک گوتی:

— «کەواتە ئارامی، نەک لە نەبوونی ئازار، بەڵکوو لە تێگەیشتن لە پێگەی ئازار لە ڕێگەی ڕاستیدا سەرچاوە دەگرێت؟»

پیر ڕۆشنا لە وڵامدا زەردەخەنەیەکی کرد:

«بەدروستی. ئارامی لە دڵی ئاگاییدا سەر هەڵدەدات، نەک لە نەبوونی ئازاردا. هەروەک چۆن فانۆس لە شەودا مانای هەیە، ڕووناكیش لە دڵی تاریکیدا دەدرەوشێتەوە. ئەوەی لەگەڵ ڕووناكیدا هاودەم بێت، لە مردن ناترسێت، لە هەژاری نالەرزێت و لە تەنیایی ناشکێت؛ چونکە هەمیشە لەگەڵ ڕووناكیدایە.»

بێدەنگییەکی قورس بەڵام شیرین پۆلەکەی داگرت. وەک بڵێی دڵەکان بە بڵێسەیەکی نادیارەوە پەیوەست کرابوون. لە دەرەوە، با لقی دارەکانی دەبزواند، بەڵام لە ناوەوە، جۆرە هێمنییەک لە ڕەگەزی دڵنیایی بڵاو ببووەوە.

هیوا لە دەفتەرەکەیدا نووسی:

«ئارامی، گەڕانەوەیە... بۆ ئەو ڕووناكییەی لێیەوە هاتووین.»

 

ئێمە لە ماڵپەڕی خۆمانەوە، خوێندنەوەی ئەم شاکارە فەلسەفییە بە هەموو ئەو کەسانە پێشنیاز دەکەین کە بە دوای "مانا"دا دەگەڕێن و دەیانەوێت مێژووی زاگرۆس لە ئاوێنەی ڕووناکیدا ببیننەوە.

---

چاوەڕوانی بڵاوبوونەوەی "سایە نوور" بن؛ ئەو ڕۆمانەی دەبێتە فانۆسێک لە تاریکستانی مێژووی ئێمەدا.