لە تراژیدیای دەقەوە بۆ بەردەوامیی مێژوو:
خوێندنەوەیەکی فەلسەفی-ئەدەبی بۆ کارەکتەری «زەینەب» لە پەرتووکی حاجی بابای
ئەسفەهانی و بەستنەوەی بە فەرمانەکانی جینۆسایدی ئێزیدییان
پوختە
ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات لە ڕوانگەیەکی رەخنەیی،
ئەدەبی و فەلسەفییەوە لە کارەکتەری «زەینەب» (کچە ئێزیدییەکەی ناو ڕۆمانی بەسەرهاتەکانی
حاجی بابای ئەسفەهانی نووسینی جەیمس مۆریە) بکۆڵێتەوە. توێژینەوەکە بە
بەکارهێنانی چەمکە تیۆرییەکانی فەلسەفەی هاوچەرخ—بە تایبەت چەمکی «ژیانی رووت» (Bare Life) لە لای جۆرجیۆ ئاگامبێن
و تیۆرییەکانی «ئەویتراندن» (Othering) و
«نامرۆڤاندن» (Dehumanization)—شیکاری
بۆ میکانیزمی چەوساندنەوەی سیستماتیکی ئەم کارەکتەرە دەکات. توێژینەوەکە
دەیسەلمێنێت کە بەسەرهاتی زەینەب تەنها ئەڵقەیەکی گێڕانەوەیی فەنتازی نییە لە
رۆمانێکی تەنزئامێزدا، بەڵکو ئەرکیتایپ (Archetype) و
بەرجەستەکەری ئەو پڕۆسە مێژووییەیە کە ئێزیدییەکان لە مێژووی هاوچەرخیاندا بە «٧٤
فەرمانی جینۆساید» ناوزەندی دەکەن، کە دوایینیان کارەساتی شەنگال بوو لە ساڵی ٢٠١٤
بە دەستی داعش.
١.
پێشەکی و کێشەی توێژینەوە (Introduction & Problem Statement)
رۆمانی بەسەرهاتەکانی حاجی بابای ئەسفەهانی کە
لە ساڵی ١٨٢٤ لەلایەن دیپلۆماتکاری بەریتانی جەیمس مۆریەوە بڵاوکرایەوە، بە یەکێک
لە گرنگترین دەقە پیکاڕێسک (Picaresque) و
تەنزئامێزەکان دادەنرێت کە وەسفی ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتیی ئێرانی سەردەمی قاجار
دەکات. لە نێو گێڕانەوەی بەسەرهاتە کۆمیدی و تەنزئامێزەکانی حاجی بابادا، چیرۆکێکی
پەراوێزخراو بەڵام پڕ لە ئێش و تراژیدیا سەر هەڵدەدات: بەسەرهاتی «زەینەب»، کچە
ئێزیدییە دیلکراوەکە.
کێشەی ئەم توێژینەوەیە لەو پرسیارەوە سەرچاوە دەگرێت:
ئایا بەسەرهاتی زەینەب تەنها کەرەستەیەکی ئەدەبییە بۆ پیشاندانی ستەمی دەرباری
قاجار، یاخود ئاوێنەیەکە کە ستراکتۆرێکی کولتووری، ئایینی و سیاسیی بەردەوام
دەخاتە ڕوو بەرامبەر بە پێکهاتەی ئێزیدی؟ ئامانجی سەرەکی لێرەدا دەرهێنانی دەقە لە
سنووری خوێندنەوەیەکی فۆرمالیستی بۆ بواری تێڕامانێکی قووڵی فەلسەفی-مێژوویی.
٢. چوارچێوەی تیۆری و میتۆدۆلۆژیا
توێژینەوەکە پشت بە میتۆدی )رەخنەی ئەدەبیی مێژوویی-فەلسەفی (Philosophical -Historical Literary Criticism دەبەستێت و سوود لەم چەمکە تیۆرییانە وەردەگرێت:
1.
چەمکی
ژیانی رووت (Bare Life) و (Homo Sacer)ی جۆرجیۆ
ئاگامبێن: تیشک
خستنە سەر ئەو بکەرەی کە دەکرێت بێ باجدان بکوژرێت یان بخرێتە دەرەوەی یاسا.
2.
میکانیزمی
بەشەیتانکردن (Demonization) و
ناپیرۆزکردن: بەکارهێنانی
زمان بۆ ئامادەکردنی زەمینەی کۆمەڵکوژی لە گوتاری ئایینی-سیاسیی دەسەڵاتی زاڵدا.
3.
تیۆریی
ستەمی جێندەری لە کاتی پێکداداندا: جەستەی
ژنی کەمینە وەک کۆتا نیشانەی شکاندنی کەرامەتی پێکهاتەی ژێردەستە.
٣.
تەوەرەی یەکەم: تەقینەوەی تەنز و
دەستپێکی تراژیدیای بوونگەرایی
دەقی حاجی بابا بە تۆنێکی کۆمیدی-تەنزئامێز
دەستی پێ کردووە، بەڵام کاتێک چیرۆکەکە دەگاتە بەشی ٢٤ («دیداری حاجی بابا لەگەڵ
زەینەب»)، ڕیتمی گێڕانەوە تووشی گۆڕانێکی بنەڕەتی دەبێت:
- کارەکتەری زەینەب
ناتوانێت بچێتە چوارچێوەی گەمە تەنزئامێزەکەی حاجی بابا و جیهانی دەربار. ئەو
نەک ساختەکار نییە، بەڵکو قوربانیی تەواوی ئەو ساختەکارییە کولتووری و
سیاسییەیە کە دەوری داوە.
- کۆتاییهاتنی
زەینەب لە رێگەی فڕێدانەخوارەوەی لە تاوەری کۆشکەوە لەسەر دەستی دەسەڵات،
نوقتەی کۆتایی تەنزە و چوونە ناو بازنەی تراژیدیای رەهای مرۆیی. ئەدەب لێرەدا
دەبێتە دۆکیۆمێنتێکی ناڕاستەوخۆ بۆ تۆمارکردنی بێدەنگکردنی ئەوانەی لە
ژێرەوەی هەرەمی دەسەڵاتدان.
٤.
تەوەرەی دووەم: نامرۆڤاندن؛ لە گوتاری
دەقەوە بۆ حوکمی لەناوبردن
لە خوێندنەوەی بەڵگەنامەی دەقەکەدا، خاتوونی ماڵی
حەکیم کچە ئێزیدییەکە بە «کچی شەیتان» و «لە سەگ کەمتر» دەناسێنێت. ئەم وەسفە لە
دیدگای فەلسەفەی زمانەوە (تیۆرییەکانی زمانی توندوتیژی):
- داماڵینی شوناسی
مرۆڤبوونە (Dehumanization) لە
قوربانییەکە، چونکە مرۆڤ تا ئەو کاتەی هاوشێوەی مرۆڤ ببینرێت، ویژدانی گشتی
ناتوانێت بڕیاری لەناوبردنی بدات. بەشەیتانکردنەکە دەبێتە بیانوویەکی
مێتافیزیکی بۆ ئەنجامدانی تاوانی ماددی.
- وەڵامەکەی زەینەب:
«من لە شەیتان دەترسم... بەڵام کچە شەیتان نیم»، هەوڵێکی وجوودییە بۆ راگرتنی
سنووری مرۆڤبوونی خۆی لە بەرامبەر گوتارێکی زاڵ کە دەیەوێت بیکاتە تارماییەکی
ناپیرۆز.
٥.
تەوەرەی سێیەم: لە فەرمانەکانی سەدەی
نۆزدەوە تا فەرمانی ٧٤ (شەنگال ٢٠١٤)
گرنگترین خاڵی پێکەوەبەستنی ئەم دەقە بە واقیعی
مێژووییەوە، بوونی ستراکتۆرێکی نەگۆڕە لە تێڕوانینی دەسەڵاتە هەژموونگەراکانی
ناوچەکە بەرامبەر بە ئێزیدییەکان. مێژووی ئێزیدی بە گوتەی خۆیان مێژووی «٧٤
فەرمان»ـە.
لەم بەراوردکارییە تیۆرییەدا، دەکرێت هاوشێوەییەکی
ترسیێنەر لە نێوان کارەساتی زەینەب و فەرمانی ٧٤ی داعش لە ٢٠١٤دا ببینرێتەوە:
1.
بەدەستکەوتکردنی
جەستە (Sabaya):
چۆن زەینەب لە رێگەی شەڕەوە دەگیرێت و دەکرێتە
«کەنیزەک» و لە بازاڕدا وەک کاڵا مامەڵەی پێوە دەکرێت، هەمان ئەم رەفتارە لە سەدەی
بیست ویەکدا لەلایەن داعشەوە لە مووسڵ و رەققە وەک فەرمانێکی پیرۆز پیادە کرایەوە.
2.
پەراوێزخستنی
یاسایی و ژیانی رووت: لە
سەردەمی زەینەبدا، کوشتنی کچێکی ئێزیدی پێویستی بە هیچ پرۆسەیەکی دادوەری نەبوو؛
لە ساڵی ٢٠١٤یشدا، داعش هەمان فەلسەفەی پەیڕەو کرد کە تێیدا خوێن و کەرامەتی
ئێزیدی حەڵاڵ کرا.
3.
شکاندنی
رەمزیی شوناس لە رێگەی ژنەوە: هەم
لە دەقەکەی مۆریە و هەم لە جینۆسایدی شەنگالدا، ژنی ئێزیدی دەبێتە گۆڕەپانی
ململانێ و لێدان لە کەرامەتی کۆمەڵگەیەک بە مەبەستی پاکتاوکردنی دەروونی و
جەستەیییان.
٦.
دەرئەنجام
ئەم توێژینەوەیە دەگاتە ئەو دەرئەنجامەی کە:
1.
بەسەرهاتی
زەینەب لە پەرتووکی حاجی بابای ئەسفەهانی تەنها کارەکتەرێکی خەیاڵی نییە،
بەڵکو نوێنەرایەتییەکی ئایکۆنییە (Iconic representation) بۆ
قۆناغێکی مێژوویی کە تێیدا پێکهاتەی ئێزیدی بە بەردەوامی لە دۆخی «قوربانیی
بەردەوام»دا ژیاون.
2.
گوتاری
بەشەیتانکردن لە سەدەی نۆزدەهەمدا، هەمان ئەو داینەمۆ ئایدۆلۆژییە بوو کە لە
٢٠١٤دا لەلایەن داعشەوە پەلی هاویشت بۆ جینۆسایدێکی مۆدێرن. ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت
کە جینۆساید تەنها رووداوێکی کتوپڕ نییە، بەڵکو پرۆسەیەکی درێژخایەنی چەقبەستووی
مێژووییە لە پەیوەندییەکانی نێوان دەسەڵاتی زاڵ و کەمینەی پەراوێزخراودا.
3.
زەینەب
لە مێژووی ئەدەبدا وەک دەنگێکی دژە-سڕینەوە دەمێنێتەوە؛ دەنگێک کە پێش دووسەد ساڵ،
هاواری هەموو ئەو کچانەی شەنگالی بەرجەستە کردبوو کە دواتر بوونە قوربانیی فەرمانی
حەفتا و چوارەم.
سەرچاوەکان
(References)
1.
عەلیمورادی،
بەهار. (٢٠٢٦). بەسەرهاتی
کچە ئێزیدییەکەی پەرتووکی «حاجی بابای ئەسفەهانی»: کورد لە روانگەی کولتووری
سیاسیی ئێرانییەکانەوە.
2.
مۆریە،
جەیمس. (١٣٧٩ک). سەرگوزشتەی
حاجی بابای ئەسفەهانی. وەرگێڕانی:
میرزا حەبیبی ئەسفەهانی، تاران: دەزگای زێوەر.
3.
Agamben,
Giorgio. (1998). Homo Sacer: Sovereign Power
and Bare Life. Stanford University Press.
4.
Foucault,
Michel. (1972). The Archaeology of
Knowledge and the Discourse on Language. Pantheon Books.
5. بنیامین، ڤاڵتەر. (چاپە جیاوازەکان). تێزەکان دەربارەی فەلسەفەی مێژوو.
