لە هیمالایاوە بۆ زاگرۆس: یەکێتیی ئاگایی و فەلسەفەی نوور

 

لە هیمالایاوە بۆ زاگرۆس: یەکێتیی ئاگایی و فەلسەفەی نوور

خوێندنەوەیەکی بەراوردکاری لە نێوان "ژیاننامەی یوگییەک"، فەلسەفەی ئیشراق و ڕۆمانی "سایەی نوور"

پوختە

ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات تیشک بخاتە سەر یەکێتیی بنەڕەتیی فەلسەفە ڕۆحییەکان لە دوو ناوچەی جیاوازی جوگرافیدا (هیندستان و زاگرۆس). لە ڕێگەی گەڕان بەدوای چەمکی "نوور" وەک بنەمای بوون، باس لەوە دەکرێت چۆن حیکمەتی کۆنی پیرانی زاگرۆس و یوگییەکانی هیند لەگەڵ دۆزینەوە زانستییەکانی سەدەی بیستەم و تێڕوانینی جیهانیی کەسایەتییەکی وەک ستیڤ جۆبس یەکدەگرنەوە. لە کۆتاییدا، ڕۆمانی "سایەی نوور" وەک دەقێکی ئەدەبی-فەلسەفی هاوچەرخ دەخوێندرێتەوە کە توانیویەتی ئەم پلەبەندییە ڕۆحییە لە چوارچێوەی گێڕانەوەیەکی هونەریدا بەرجەستە بکات.

١. فەلسەفەی ئیشراق: گەردوون وەک پلەبەندییەکی ڕووناکی

شێخی ئیشراق، سوهرەوەردی، بوونی وەک زنجیرەیەک لە "نوور" وێنا کردووە. لەم دیدگایەدا، جیهانی ماددی "تاریکیی ڕەها" نییە، بەڵکو نزمترین پلەی دەرکەوتنی نوورە. ئەم چەمکە کە لە فەلسەفەی ئیزەدی و میترایی زاگرۆسەوە سەرچاوەی گرتووە، پێی وایە هەموو بوونەوەرێک (بەرد، ڕووەک، مرۆڤ) خاوەنی ئاستێکی تایبەت لە ئاگایی یان نوورن. ئەم تێڕوانینە بنەمایەکی سەرەکییە لە ڕۆمانی **"سایەی نوور"**دا، کە تێیدا سێبەرەکان تەنها نەبوونی ڕووناکی نین، بەڵکو ئاماژەن بۆ پەیوەندییەکی دانەبڕاو لەگەڵ سەرچاوەی ڕووناکیدا.

٢. لە "پیربابا"وە بۆ "ماهاواتار باباجی": تەیی ئەلئەرز و پەرجووەکانی ماددە

یەکێک لە خاڵە سەرسوڕهێنەرەکان، لێکچوونی نێوان چیرۆکە فۆلکلۆرییەکانی زاگرۆس (وەک پیربابا لە سەردەشت) و چیرۆکەکانی کتێبی "ژیاننامەی یوگییەک"ی پاراماهانسا یوگاناندایە.

• ئامادەبوون لە یەک کاتدا لە چوار شوێنی جیاوازدا.
• کۆنتڕۆڵکردنی وەرزەکان و یاساکانی سروشت.

ئەم دیاردانە لە فیزیا و فەلسەفەی ڕۆژهەڵاتیدا بە تێپەڕاندنی "مایا" (وەهمی ماددە) ناو دەبرێن. کاتێک مرۆڤ دەگاتە "نووری پاکژ"، جەستە و شوێن بۆ ئەو دەبنە شتێکی بێ بایەخ. پیرەکانی زاگرۆس و یوگییەکانی هیند لەسەر ئەو بڕوایە کۆکن کە "ناوەوە" دەتوانێت فەرمان بەسەر "دەرەوە"دا بکات.

٣. زانست و ڕۆح: تاقیگەکەی جاگادیش چاندرا بۆس

بەستنەوەی ئەم فەلسەفەیە بە زانستەوە لە ڕێگەی تاقیکردنەوەکانی جەی.سی بۆس-ەوە دەردەکەوێت. کاتێک ئامێرەکان دەیسەلمێنن کە ڕووەک هەستی هەیە و لە کاتی ئازاردا کاردانەوەی هەیە، لە ڕاستیدا "زانستی ئیشراق" دەسەلمێنن. ئەمە نیشان دەدات کە "نوور" یان "ژیان" لە هەموو خانەیەکدا هەیە. ئەم ڕاستییە زانستییە دەبێتە پردێک بۆ ئەوەی خوێنەری مۆدێرن (وەک ستیڤ جۆبس) تێبگات کە ڕۆحییەت و تەکنەلۆژیا دوو دیوی یەک دراون.

٤. ستیڤ جۆبس و گەڕان بەدوای "گۆشەنیگای ناوەوە"

ستیڤ جۆبس، کە وەک سمبولی جیهانی تەکنەلۆژیا دەبینرێت، بۆیە عاشقی ئەم فەلسەفەیە بوو، چونکە تێگەیشتبوو کە داهێنان تەنها بەرهەمی عەقڵی ژیر نییە، بەڵکو بەرهەمی گەیشتنە بەو "ئاگاییە گەردونییە"ی کە یوگاناندا باسی دەکات. وەسێتی ئەو بۆ دیاریکردنی ئەم کتێبە لە پرسەکەیدا، پەیامێکی فەلسەفی بوو: "جیهانی ڕاستەقینە لە ناو خۆت دایە، نەک لەو ئامێرانەی من دروستم کردن."

٥. ڕۆمانی "سایەی نوور": مانیفێستۆیەکی ئەدەبی بۆ حیکمەتی زاگرۆس

ڕۆمانی "سایەی نوور" لەم چوارچێوەیەدا وەک هەوڵێکی بوێرانە بۆ دووبارە ناساندنەوەی فەلسەفەی زاگرۆس دەردەکەوێت. نووسەر لەم بەرهەمەدا:

• پلەبەندی نوور: وەک میتۆدێکی گێڕانەوە بەکارهێناوە بۆ نیشاندانی گەشەی ڕۆحی پاڵەوانەکان.
• بەستنەوەی مێژوو بە عیرفان: توانیویەتی چیرۆکە دێرینەکانی وەک "پیربابا" لە فۆرمێکی فەلسەفیدا دابڕێژێتەوە کە لەگەڵ عیرفانی جیهانی (وەک یوگا) یەکدەگرێتەوە.
• دیاردەناسی سێبەر: لەم ڕۆمانەدا "سایە" (سێبەر) تەنها وێنەیەکی فیزیکی نییە، بەڵکو نوێنەرایەتی ئەو مرۆڤە دەکات کە لە گەشتدایە بەرەو ڕووناکی.

ئەنجام

حیکمەتی زاگرۆس و فەلسەفەی ئیشراق و یوگای هیندی، سێ لقی یەک دارن. ئەم دارە ڕەگی لە "ئاگایی مرۆڤ"دایە. کتێبی یوگاناندا و ڕۆمانی "سایەی نوور" هەر یەکەیان بە زمانێک (یەکێکیان بە ژیاننامە و ئەوی تریان بە ڕۆمان) دەیانەوێت مرۆڤ لە خەوی ماددە بەئاگا بهێننەوە. ئەم تێمانە نیشان دەدەن کە داهاتووی مرۆڤایەتی لە یەکگرتنی "تەکنەلۆژیای دەرەوە" و "حیکمەتی ناوەوە"دایە؛ ڕێک ئەو شتەی کە ستیڤ جۆبس لە کۆتا ساتەکانی ژیانیدا ویستی بە جیهانی بڵێ.

---

پێشنیار بۆ توێژەرانی داهاتوو:

خوێندنەوەی بەراوردکاری نێوان "دەقە پیرۆزەکانی ئیزەدی و یارسان" و "ڤێداکانی هیندی" لە ژێر تیشکی فیزیا و فەلسەفەی ئیشراقدا، دەتوانێت ئاسۆیەکی نوێ بۆ تێگەیشتن لە شارستانیەتی زاگرۆس بکاتەوە.

 

خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ پرسی کورد و بێ دەنگیی جیهانی

 

خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ پرسی کورد و بێ دەنگیی جیهانی

١. چوارچێوەی مەعریفی: لە "نوری ئیشراق"ەوە بۆ "تاریکیی سیاسی"

لە فەلسەفەی **شێخی ئەشراق (سوهروەردی)**دا، مرۆڤ خاوەنی "نورێکی بەڕێوەبەر"ە (النور الإسپهبدی) کە ڕاستەوخۆ بەستراوەتەوە بە "نورولئەنوار" (سەرچاوەی ڕەهای بوون و دادپەروەری). لە ڕووی ئەخلاقییەوە، ئەم نورە هەمان ئەو "ویژدانە"یە کە مرۆڤ بەرەو چاکە و ناسینەوەی ماف ڕێنمایی دەکات.

کاتێک ئایدیۆلۆژیاکان (چ ئایینی و چ عەلمانی) دەبنە "دەسەڵات"، تووشی دیاردەیەک دەبن کە دەتوانین پێی بڵێین "کوشتنی سوبێکتێتیی ویژدان". لەم دۆخەدا، ئایدیۆلۆژیا چیتر وەک ڕێگەیەک بۆ گەیشتن بە حەقیقەت کار ناکات، بەڵکو دەبێتە "پەردەیەکی ئەستوور" (حجاب) کە ناهێڵێت تیشکی ویژدان بگاتە ناو جیهانی کردەیی.

٢. پرسی کورد: تاقیکردنەوەی ویژدانی ئایینی و مرۆیی

کەیسی نەتەوەی کورد لە مێژووی هاوچەرخدا، وەک "تاقیکردنەوەیەکی ئەخلاقی" (Litmus Test) وایە بۆ هەموو ئەو ئایدیۆلۆژیایانەی بانگەشەی دادپەروەری دەکەن:

• لەسەر ئاستی ئایینی (برا موسڵمانەکان): لێرەدا پارادۆکسێکی گەورە دەبینرێت. لەکاتێکدا جەوهەری ئایین فەرمان بە "سەلماندنی ماف و ڕەتکردنەوەی ستەم" دەکات، بەڵام زۆرجار ئایدیۆلۆژیای سیاسیی ئایینی لە وڵاتانی دەوروبەر، "بەرژەوەندیی نەتەوەیی و سیاسی" خۆی خستووەتە پێش "ویژدانی ئایینی". کاتێک "برا ئایینییەکان" لە ئاست ئەنفال، کیمیاباران و بێ بەشکردنی نەتەوەیەک لە مافی سەرەتایی بێدەنگ دەبن، ئەوا لە ڕاستیدا تووشی "دوورکەوتنەوە لە نوری خودایی" بوون. چونکە خودا لای عاریفەکان "دادپەروەریی ڕەها"یە؛ بێدەنگی لە ئاست زوڵم، واتە وەستان لە بەرەی تاریکی.
• لەسەر ئاستی جیهانی (ئایدیۆلۆژیا مرۆییەکان): جیهانی ڕۆژئاوا و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان کە بانگەشەی "مافی مرۆڤ" و "دیموکراسی" دەکەن، زۆرجار لە ئاست مافی کورددا ویژدانیان تووشی "ئیفلیجیی سیاسی" بووە. لێرەدا "ئایدیۆلۆژیای لیبراڵیزم" کاتێک بەرژەوەندییە ئابوورییەکانی دەخاتە پێش مافی مرۆڤایەتییەوە، بە هەمان شێوە لە جەوهەری ویژدان دادەماڵرێت.

٣. بەرپرسیارێتیی ئەخلاقی و "تاوانی بێدەنگی"

لە فەلسەفەی ئەخلاقدا (بەتایبەت لای ئیمانوێل لێڤیناس)، "ڕوخساری ئەوی تر" بەرپرسیارێتیت دەخاتە سەرشان. کاتێک مرۆڤێک یان نەتەوەیەک دەچەوسێنرێتەوە، هاواری ئەو نەتەوەیە ڕاستەوخۆ ڕوو لە ویژدانی ئەوانی ترە.

ئەو ئایدیۆلۆژیایانەی کە بێدەنگن یان بە پاساوی جیاواز (وەک پاراستنی سنوور، یەکپارچەیی خاک، یان مەسڵەحەتی شەرعی) ڕێگری لە مافی کورد دەکەن، تووشی "تاوانی بێ‌هەڵوێستی" بوون. بەپێی لۆژیکی "نوری ئیشراق"، ئەم بێدەنگییە جۆرێکە لە "کەمبوونەوەی بوون" و "رۆچوون بۆ ناو تاریکی".

٤. ئەنجامگیری: شەریکی تاوان

دەتوانین بەم ئەنجامگیرییە ئەکادیمییە بگەین:

"هەر فیکرێک مرۆڤایەتیی مرۆڤ لەسەرووی قاڵبە سیاسییەکانەوە نەبینێت، فیکرێکی "بێ‌نور" و تاریکە."
ئەو لایەنانەی بە ناوی ئایین یان یاسای نێودەوڵەتییەوە نوێنەرایەتیی جیهان دەکەن، ئەگەر نەتوانن ویژدانی خۆیان لە قاڵبی ئایدیۆلۆژیا ڕزگار بکەن بۆ پشتیوانی لە مافی گەلێکی چەوساوەی وەک کورد، ئەوا بە ڕاشکاوی:

1.    لە جەوهەری پەیامە ئاسمانی و زەمینییەکان لایانداوە.

2.    بەرپرسیارن لە بەردەوامیی ئەو زوڵمە، چونکە بێدەنگیی ئەوان "بزوێنەری ستەمکارانە".

3.    شەریکی مێژوویی ئەو تاوانانەن، چونکە ویژدان وەک "نورێکی ناوەکی" هەمیشە ئاگاداری کردوونەتەوە، بەڵام ئەوان بەرژەوەندیی "تاریکی"یان هەڵبژاردووە.

کۆتایی:
مافی کورد تەنها کێشەیەکی سیاسی نییە، بەڵکو ئاوێنەیەکە بۆ نیشاندانی ئاستی ویژدان و نوری ناوەکیی جیهان. تا ئەو کاتەی جیهان و دەوروبەر لە ئاست ئەم مافەدا بێدەنگ بن، ناتوانن بانگەشەی ئەوە بکەن کە پەیڕەوی لە "نوری خودایی" یان "بەها مرۆییەکان" دەکەن. چونکە لای سوهروەردی، نور ناتوانێت لەگەڵ تاریکیی زوڵمدا لە یەک دڵدا کۆببێتەوە.

 

ئایین وەک دیاردەیەکی سروشتی و میکانیزمەکانی توندوتیژیی دوالیستی

 

ئایین وەک دیاردەیەکی سروشتی و میکانیزمەکانی توندوتیژیی دوالیستی

خوێندنەوەیەکی شیکاری بۆ جینۆسایدی ئێزدییەکان لە ژێر تیشکی فەلسەفەی دانیال دێنێت

پێشەکی
لێکۆڵینەوە لە ئایین وەک دیاردەیەکی مێژوویی و کۆمەڵایەتی، هەمیشە لە نێوان دوو جەمسەری دژبەیەکدا بووە: تەقديسی ڕەها یان ڕەتکردنەوەی توند. بەڵام لە فەلسەفەی هاوچەرخدا، بەتایبەت لە تێزەکانی "دانیال دێنێت"دا، ئاراستەیەکی سێیەم دەبینین کە داوای "شکاندنی تەڵیسمی پیرۆزی" دەکات بۆ تێگەیشتن لە ئایین وەک دیاردەیەکی سروشتی. ئەم بابەتە هەوڵ دەدات لە ڕێگەی تێکەڵکردنی دیدگای ڕەخنەیی بەرانبەر بە "ئایینە دوالیستەکان" و مێژووی کوشتاری "ئایینە یەزدانییەکان" (وەک ئێزدی و یارسان)، شیکاری بۆ ئەوە بکات کە چۆن تێکەڵبوونی ئایین و دەسەڵات (Sulta) دەبێتە هۆکاری بەرهەمهێنانی جینۆساید.

１. پارادایمی "شکاندنی تەڵیسم": لە پیرۆزییەوە بۆ دیاردە

دانیال دێنێت لە کتێبی شکاندنی تەڵیسمەکە (٢٠٠٦) جەخت لەوە دەکاتەوە کە نابێت ئایین لە دەرەوەی توێژینەوەی زانستی بمێنێتەوە. کاتێک ئایین وەک "پیرۆزییەکی دەستلێنەدراو" وێنا دەکرێت، ڕەخنەگرتن لێی دەبێتە "تابوو". ئەم تەڵیسمە ڕێگرە لەوەی مرۆڤ درک بەوە بکات کە چۆن هەندێک سیستمی باوەڕ، بەهۆی پێکهاتە "دوالیستییەکەیانەوە"، مەیلی سڕینەوەی "ئەوی تر"یان تێدایە. لێرەوە، جینۆسایدی ئێزدییەکان لە ساڵی ٢٠١٤ تەنها هێرشێکی سەربازی نەبوو، بەڵکو دەرئەنجامی مێژوویی ئەو تەڵیسمە بوو کە ڕێگەی دەدا ئایینێکی "دۆگماتیک" بەناوی پیرۆزییەوە فەرمانی سڕینەوەی ئایینێکی "سروشتی" بدات.

２. میمی ئایینی و پەرەسەندنی توندوتیژیی ڕێکخراو

دێنێت چەمکی "میم" (Meme) وەک یەکەیەکی کولتووری بەکاردێنێت کە هاوشێوەی ڤایرۆس کار دەکات. لەم ڕوانگەیەوە، باوەڕە ئایینییە توندڕەوەکان "ئەنگەلی مێشکین" (Mental Parasites) کە بۆ مانەوەی خۆیان، مێشکی مرۆڤەکان داگیر دەکەن. ئایینە دوالیستەکان (ئەوانەی جیهان بۆ سەربازگەی خێر و شەڕ، یان ئیمان و کوفر دابەش دەکەن) باشترین ژینگە بۆ گەشەی ئەم ئەنگەلانە فەراهەم دەکەن.
لە مێژووی ڕۆژهەڵاتدا، کاتێک ئەم "میمانە" تێکەڵی "سولتا" و دەسەڵاتی سیاسی دەبن، دەبنە ئامرازی جینۆساید. داعش نموونەیەکی مۆدێرنی ئەو "پەرەسەندنە تێکچووە" بوو؛ ئەوان بە ناوی "پاکی و ڕاستی" هێرشیان کردە سەر ئێزدییەکان، چونکە میمە ئایینییەکەی ناو مێشکیان ڕێگەی نەدەدا ئایینێکی وەک ئێزدی (کە جەوهەرەکەی یەزدانی و سروشتییە) لە دەرەوەی بازنەی ئەوان بوونی هەبێت.

３. "باوەڕ بە باوەڕ" و شەرعیەتدان بە جینۆساید

یەکێک لە تێزە قووڵەکانی دێنێت جیاکردنەوەی "باوەڕ بە خودا"یە لە "باوەڕ بە باوەڕ". زۆرجار ئەوانەی دەستیان لە جینۆسایدی کەمینە ئایینییەکاندا هەیە، نەک لەبەر ڕەزامەندیی خودا، بەڵکو لەبەر پاراستنی "سیستمی باوەڕەکە" دەکوژن. ئەمە ڕێک ئەو "ڕیاکارییە کۆمەڵایەتی و سیاسییە"یە کە لە دەسەڵاتە ئایینییەکاندا دەبینرێت. کوشتاری ئێزدییەکان و یارسانەکان لە مێژوودا، هەمیشە وەک ئامرازێک بۆ "سەپاندنی هەژموون" بەکار هاتووە. لێرەدا ئایین چیتر ڕێگەیەک نییە بۆ مەعریفە، بەڵکو تەنها ئامرازێکی "سولتا"یە بۆ یەکانگیرکردنی کۆمەڵگە لە ڕێگەی ترس و سڕینەوەی جیاوازییەکان.

４. ئایینە یەزدانییەکان: لە نێوان سێبەری نوور و توندوتیژیی دوالیزمدا

ئایینە یەزدانییەکان (ئێزدی و یارسان) بە پێچەوانەی ئایینە دەسەڵاتخوازەکان، سیستمێکی ئایینیی "ئاسۆیی" و "سروشت-تەوەر"یان هەیە. لێرەدا پارادۆکسەکە دەردەکەوێت: ئایینێک کە جەخت لەسەر نوور و ژیان دەکاتەوە (وەک لە ڕۆمانی "سایەی نوور"دا ڕەنگی داوەتەوە)، دەبێتە نێچیری ئایینێکی "ستوونی و دوالیستی" کە تێکەڵی دەسەڵات بووە.
لە ڕوانگەی "زانستی ناسیاریی ئایین" (Cognitive Science of Religion)، ئەو ئایینانەی کە تێکەڵی سوپای و دەوڵەت دەبن، سیستمێکی "بەرگریی توند" لە دەوری خۆیان دروست دەکەن کە هەر جیاوازییەک وەک "شەیتانی" دەبینێت. ئەمە ئەو کێشە فەلسەفییەیە کە وای کردووە ئێزدییەکان لە ٢٠١٤دا ڕووبەڕووی جینۆساید ببنەوە؛ تەنها لەبەر ئەوەی ئەوان نەدەچوونە ناو قاڵبی "میمە" باڵادەستەکانەوە.

ئەنجامگیری
دانیال دێنێت میراتێکی فەلسەفی بۆ جێهێشتووین کە پێمان دەڵێت: "نەزانی لەسەر ئایین، مەترسیدارترە لە ئاییندارێتی". بۆ ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی کارەساتەکانی وەک جینۆسایدی ئێزدییەکان، پێویستە ئایین لە بازنەی "پیرۆزیی دەستلێنەدراو" دەربهێنرێت و وەک دیاردەیەکی کولتووری و سروشتی لێکۆڵینەوەی لێ بکرێت. توندوتیژیی ئایینە دوالیستەکان بەرانبەر بە ئایینە یەزدانییەکان، دەرئەنجامی تێکەڵبوونی "باوەڕ" و "سوڵتە"یە. تەنها لە ڕێگەی "شەفافیەتی پەروەردەیی" و "لێکۆلینەوەی زانستی"یەوە دەتوانین تەڵیسمی ئەو ئایینانە بشکێنین کە مێژوویان کردووە بە گۆڕەپانی کوشتار. وەک چۆن لە فەلسەفەی "سایەی نوور"دا دەردەکەوێت، نووری ڕاستەقینە لەوەدا نییە کە ئەوی تر بکوژیت، بەڵکو لەوەدایە کە ڕێگە بدەیت جیاوازییەکان وەک بەشێک لە سروشت پێکەوە بژین.

---

سەرچاوە کان:

1.    Dennett, Daniel C. (2006). Breaking the Spell: Religion as a Natural Phenomenon.

2.    Dawkins, Richard. (1976). The Selfish Gene (بۆ تێگەیشتن لە چەمکی میم).

3.    دەقە ئەدەبی و فەلسەفییەکانی نووسەر لە ڕۆمانی "سایەی نوور".

 

ئیمپراتۆریەتی ئورارتۆ (بیایینیلی): ڕەگ وڕیشەی شارستانیەت و گواستنەوەی میتافیزیکی بۆ ئایینە یەزدانییەکان

 

ئیمپراتۆریەتی ئورارتۆ (بیایینیلی): ڕەگ وڕیشەی شارستانیەت و گواستنەوەی میتافیزیکی بۆ ئایینە یەزدانییەکان

پێشەکی
شوێنەوارە مێژووییەکان تەنها کۆمەڵێک بەرد و کەرەستەی بێگیان نین، بەڵکو ناسنامەی نەتەوەیی و گەواهیدەری ململانێی مرۆڤن بۆ مانەوە. ئیمپراتۆریەتی ئورارتۆ (سەدەی نۆیەم تا شەشەمی پێش زایین)، کە خۆیان بە "بیایینی" ناو دەبرد، یەکێکە لە گەورەترین و دەوڵەمەندترین شارستانیەتەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە چەقەکەی لە دڵ و جەرگەی کوردستان (دەوروبەری دەریاچەی وان و ئورمیە) بووە. بەهۆی دابەشبوونی کوردستان و نەبوونی قەوارەیەکی سەربەخۆ، مێژووی ئەم دەوڵەتە لەلایەن دەوڵەتانی داگیرکەرەوە (تورکیا، ئێران و ناوچەکە) هەمیشە هەوڵی شێواندن یان زەوتکردنی دراوە، لە کاتێکدا تەواوی جوگرافیا و میراتی کولتووریی ئورارتۆییەکان لەگەڵ ژیان و کولتووری کوردیی هاوچەرخدا یەک دەگرێتەوە.

شارستانیەت و تەکنەلۆژیا: هونەری ئاسن و مفرغ

ئورارتۆییەکان بە "مامۆستایانی کانزا" دەناسرێن. وەک لەو پارچە مفرغە بێ هاوتایانەی کە لە حەراجخانەی "ساتبی" (Sotheby) لە ساڵی ١٩٧٥دا نمایش کران دەردەکەوێت، هونەری ئورارتۆ تێکەڵەیەک بووە لە زانستی ئەستێرەناسی و بیروباوەڕی ئایینی. ئەو درەفش و نیشانە گەردوونییانەی کە لە ناوچەکانی وەک "گۆشی" و "قوشی" و "عەلیشار" دۆزراونەتەوە، نیشان دەدەن کە ئورارتۆییەکان پیوەندییەکی قووڵیان لەگەڵ ئاسمان و گەردوون هەبووە.

ئەم شارستانیەتە لە بواری تەلارسازیی بەردین و دروستکردنی قەڵا و بەنداو (وەک قەڵای وان و بەنداوی مێنوا) بێ هاوتا بوون، کە دواتر بوونە بناغەی ئیمپراتوریەتی مادەکان و هەخامەنییەکان.

ڕەهەندی ئایینی: لە "خالدی"یەوە بۆ ئایینە یەزدانییەکان

گرینگترین خاڵی ئەم بابەتە، بەستنەوەی ئایینی ئورارتۆیە بە ئایینە کوردییە ڕەسەنەکان (ئایینە یەزدانییەکان: ئێزدی، یارسان، عەلەوی).

١. پیرۆزیی خۆر و ڕووناکی: خودای "شیوینی" (Shivini) خودای خۆر بوو لە لای ئورارتۆییەکان. ئەم پیرۆزییەی خۆر و ڕووناکی ڕاستەوخۆ لە ئایینی ئێزدی و یارساندا دەبینرێتەوە. هێمای خۆر لەسەر مفرغە ئورارتۆییەکان، هەمان ئەو ڕووناکییەیە کە لە فەلسەفەی یەزدانیدا وەک "تەجەلای خودایی" سەیر دەکرێت.

٢. دەروازەی مێهر( (Mher Kap: لە قەڵای وان، کێلێکی بەردین هەیە کە ناوی زیاتر لە ٧٠ خودای تێدا نووسراوە. ناوی "مێهر" (Mithra) لێرەدا دەردەکەوێت. ئەمە ئەو سەرەداوەیە کە ئایینی میتراییزم و دواتر رێچکە باوەڕییە یاریی و عەلەوییەکان بە مێژووی دێرینی ناوچەکە دەبەستێتەوە.

٣. هێما گەردوونییەکان: لەو پارچە مفرغانەی کە لە (Sotheby) فرۆشران، وێنەی خوداوەندی باڵدار و ئەستێرە و مانگ دەبینرێت. ئەم تێڕوانینە گەردوونییە بۆ میتافیزیک، لە دەقە پیرۆزەکانی یارسان (سەرەنجام) و قەوڵەکانی ئێزدییاتیدا بە شێوازێکی ڕەمزیی ماونەتەوە.

٤. تەسبیح و نیشانەکان: وەک لە تێبینییەکانی سەر مفرغەکاندا هاتووە، بوونی "تەسبیح" یان ڕیزە مۆری لەدەستی خوداوەندەکاندا، ئاماژەیەکی دەگمەنە بۆ ڕێوڕەسمی زیکر و نزا کە لە ئایینە کوردییەکاندا ڕەگێکی قووڵی هەیە.

شوناس و بێدەوڵەتی: تاڵانی مێژوو

کێشەی سەرەکی ئورارتۆ ئەوەیە کە شوێنەوارەکانی لە "کوردستانی باکوور" و "ڕۆژهەڵات" هەڵکەوتوون. دەوڵەتانی داگیرکەر بە دوو شێوە مامەڵەی لەگەڵ دەکەن:

• تورکیا: هەوڵ دەدات وەک "شارستانیەتێکی ئەنادۆڵیی بێ ناو" ناوی بەرێت بۆ ئەوەی پێوەندیی مێژوویی کورد بەو خاکەوە بپچڕێنێت.
• ئێران: زۆرجار وەک بەشێک لە مێژووی ئازەربایجان یان مێژووی پاشایەتیی کۆنی ئێران دەیناسێنێت.

کاتێک شوێنەوارناسانی بیانی (وەک لایارد و هورمزد ڕەسام) یان قاچاخ چییانی شوێنەوار پارچە مفرغەکانی "عەلیشار" یان "قەڵای وان"یان دەردەهێنا، بەهۆی بێ دەوڵەتیی کوردەوە، ئەم دەستکەوتە مێژووییانە سەریان لە مۆزەخانەکانی بریتانیا، لۆڤەر و ئەرمیتاژ دەرچوو. ئەمەش وای کردووە کە گەلی کورد لە میراتی نەتەوەیی خۆی بێبەش بکرێت.

ئورارتۆ لە "سایە نوور"دا: پردێک لەنێوان مێژوو و ڕۆمان

لە ڕۆمانی "سایە نوور"دا، بەکارهێنانی شارستانیەتی ئورارتۆ وەک پاشخانێکی فیکری، هەوڵێکە بۆ زیندووکردنەوەی ئەو شوناسە پەراوێزخراوە. بەستنەوەی خوداوەندە ئورارتۆییەکان بە پیرانی یارسان و مەلەکەکانی ئێزدی، تەنها خەیاڵێکی ئەدەبی نییە، بەڵکو گەڕانەوەیە بۆ یەکێتیی کولتووریی ئەو گەلانەی کە لە زاگرۆس و تۆرۆسدا ژیاون.

ئەو خوداوەندە باڵدارانەی لەسەر مفرغەکان نەخشێنراون، لە "سایە نوور"دا دەبنە هێمای گواستنەوەی مەعریفەی "یەزدانی" لە سەردەمە کۆنەکانەوە بۆ ئەمڕۆ. ئەم کارە ئەدەبییە دەبێتە پارێزەرێکی کولتووری بەرامبەر بەو هەوڵانەی کە دەیانەوێت ئورارتۆ وەک شارستانیەتێکی "مردوو" نیشان بدەن، لە کاتێکدا ئەو شارستانیەتە لە ناو جەرگەی باوەڕ و زمان و ژیانی کورددا هەناسە دەدات.

ئەنجام
ئیمپراتۆریەتی ئورارتۆ، بە هەموو قەڵا و نوسراوە بزمارییەکانیەوە، ناسنامەی خاکێکە کە پێی دەوترێت کوردستان. ئەگەرچی ئێستا ئورارتۆییەکان بوونیان نەماوە، بەڵام جێ دەستیان لە هونەری کانزاکاری، بیروباوەڕی ئایینی (یەزدانی) و تەنانەت ناوی شوێنەکاندا ماوەتەوە. ئەرکی توێژەر و نووسەری کوردە کە ئەم میراتە لە چنگی مێژوونووسە دەوڵەتییەکان دەربهێنێت و وەک بەشێکی دانەبڕاو لە ڕەگوڕیشەی نەتەوەیی خۆی پێناسەی بکاتەوە.

سایە نوور: گەشتێک بەناو ڕەگەکانی ڕۆشناییدا؛ لە سۆمەرەوە بۆ حیکمەتی ئیشراق

 

سایە نوور: گەشتێک بەناو ڕەگەکانی ڕۆشناییدا؛ لە سۆمەرەوە بۆ حیکمەتی ئیشراق

پێشەکی: گەڕانەوە بۆ سەرچاوە

مێژووی کورد و گەلانی ناوچەکە، تەنیا زنجیرەیەک لە ڕووداوی سیاسی و جەنگ نییە؛ بەڵکو ڕەوڕەوەیەکە لە بەردەوامیی فیکری و ڕۆحی کە هەزاران ساڵە لە ئەشکەوتەکانی زاگرۆسەوە تا دەشتاییەکانی میزۆپۆتامیا درێژ دەبێتەوە. "سایە نوور" دەرەنجامی بیست ساڵ گەڕانە بەناو ئەو نهێنییە پارێزراوانەی کە لە سینەی پیرانی یارسانی، شێخانی ئێزیدی و زانایانی عەلەوی و دەروزیدا وەک پشکۆیەک لەژێر خۆڵەمێشی مێژوودا ماونەتەوە.

یەکەم: لە خوداوەندەوە بۆ فریشتە؛ گۆڕانی بەرگی مێتافیزیک

توێژینەوەکانی "سایە نوور" پێمان دەڵێن کە پچڕان لە نێوان شارستانییەتە کۆنەکان و ئایینە کوردییەکاندا نییە. ئەوەی لە سۆمەری کۆندا بە ناوی "خوداوەندەکان" دەناسران، لە ڕاستیدا لە سیستەمی فیکریی ئەم ناوچەیەدا  دانەبڕاون، بەڵکو گۆڕاون بۆ "فریشتەکان" یان "تیشکەکانی خودا".
ئەمە تەنیا گۆڕینی ناو نییە، بەڵکو گۆڕانی زمانێکی فرەخوداییە بۆ زمانێکی یەکخودایی نێوخۆیی (Indigenous Monotheism). لەم ڕوانگەیەوە، "تاووسی مەلەک" یان "حەوت تەن" لە یارسانیدا، هەمان ئەو هێزە گەردوونییانەن کە لە سۆمەر و لە ناو جەرگەی ئایینی "میهر"دا گوزارشتیان لە دادپەروەری و ڕێکخستنی گەردوون دەکرد.

دووەم: زاگرۆس؛ لانکەی میهر و تیشکی یەکەم

ئایینی میهر (میترا) تەنیا پەرستنی خۆر نەبوو، بەڵکو فەلسەفەی "پەیمان" و "ڕۆشنایی" بوو. ئەم توێژینەوانە دەریدەخەن کە چۆن تیشکی میهر لە چیاکانی زاگرۆسەوە دابەشی سەر ئایینە جیاوازەکان بووە. ئێزیدیاتی، یارسانی، عەلەوی و دەروزی، هەر یەکەیان ڕەنگێکی ئەو تیشکە یەکگرتووەیان پاراستووە. ئەوان وەک پارچەکانی ئاوێنەیەکی شکاو وان، کە کاتێک لە تەنیشت یەک دایان دەنێینەوە، وێنەی ڕاستەقینەی مرۆڤی زاگرۆسی و خوداناسییە دێرینەکەمان بۆ دەردەکەوێتەوە.

سێیەم: ئیشراق؛ پردێک لە نێوان عەقڵ و شەهوددا

بۆ ئەوەی ئەم میراتە کۆنە تەنیا وەک مێژوویەکی مردوو نەمێنێتەوە، "سایە نوور" فەلسەفەی ئیشراقی (سوهرەوەردی) دەکاتە زمانێک بۆ تێگەیشتن. حیکمەتی ئیشراق، کە خۆی لەسەر بنەمای "نوور" و "تاریکی" داڕێژراوە، باشترین کلیلە بۆ کردنەوەی کۆدەکانی ئایینە کوردییەکان.
ئیشراق پێمان دەڵێت کە خودا "نووری ئەنوار"ە و جیهان تەنیا سێبەرێکە لەو ڕۆشناییە. لێرەدا، "سایە نوور" دەبێتە مانیفێستی ئەو مرۆڤەی کە دەزانێت لە سێبەری خودادا دەژی، بەڵام چاوی لە سەرچاوەی نوورەکەیە. ئەم ئاوێتەکردنەی فەلسەفە و ئایین، زمانێکی نوێ دەبەخشێتە نەوەی مۆدێرن؛ زمانێک کە عەقڵی فەلسەفی و ڕۆحییەتی عیرفانی پێکەوە گرێ دەدات.

کۆتایی: پەیامێک بۆ نەوەی نوێ

"سایە نوور" تەنیا گەڕانەوە نییە بۆ ڕابردوو، بەڵکو دۆزینەوەی شوناسە لە داهاتوودا. ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە مرۆڤ تینووی مانا و ڕیشەیە. کاتێک گەنجی ئەمڕۆ دەزانێت کە ئەو باوەڕەی لە لالش، هاوار، یان دێرسیمدا هەیە، ڕەگی لە قووڵایی پێنج هەزار ساڵ شارستانییەتدایە، ئیتر هەست بە بێگانەیی ناکات.

ئەم توێژینەوانە بانگەوازێکە بۆ ئەوەی لە ژێر "سایەی نوور"دا، دووبارە مێژووی خۆمان بخوێنینەوە. ئێمە وارسی "ئایینی ڕاستی" و "فەلسەفەی ڕۆشنایی"ین. ئەرکی ئێمە ئەوەیە کە ئەو تیشکە ونبووانە کۆبکەینەوە و بیکەینەوە بە چرایەک بۆ ڕێگەی داهاتوومان.

 ......................................

ئەگەر دەتەوێت پێش هەنگاونان بۆ ناو جیهانی ڕۆمانی «سایەی نوور»، لە ڕەهەندە فەلسەفی و ڕەخنەییەکانی تێبگەیت، زنجیرە نووسینەکانی وێبلاگی زێرنووس وەک نەخشە ڕێگا وایە بۆ تێگەیشتن لە قووڵایی ئەم سایەیە.

ئێستا لە سوید:

کتێبەکەی خۆت لە ووشەخانەی ئەرزان دەستەبەر بکە.

داشکاندن: نزیکەی ٪١٠ (تایبەت بۆ هاوڕێیانی زێڕنووس و خوێنەران).

کڕینی ڕاستەوخۆ : کلیکی ئەم لینکە بکە

https://arzan.se/product/sayeh-noor-alan-omarzadeh/

خوێندنەوەیەک بۆ مێژووی کورد لەژێر ڕۆشنایی توێژینەوەکانی دەیڤد کۆک

 

لە نێوان شمشێری فتوحات و قەڵغانی بەهاکان: خوێندنەوەیەک بۆ مێژووی کورد لەژێر ڕۆشنایی

 توێژینەوەکانی دەیڤد کۆک

پێشەکی

دەیڤد کۆک، یەکێکە لەو ئیسلامناسانەی کە بە دیدگایەکی ڕاستیخوازانە و پشتبەستن بە دەقە کلاسیکییەکان، چەمکی "جیهاد" لێکدەداتەوە. بە پێچەوانەی زۆرێک لە مێژوونووسانی مۆدێرن کە هەوڵ دەدەن مێژووی سەرەتای ئیسلام تەنها وەک بڵاوکردنەوەی پەیامێکی مەعنەوی نیشان بدەن، کۆک لە کتێبی "Understanding Jihad" جەخت لەوە دەکاتەوە کە فتوحات پرۆسەیەکی سەربازیی ڕێکخراو بووە بۆ سەپاندنی هەژموونی سیاسی و ئایینی. ئەم وتارە هەوڵ دەدات ئەم تێڕوانینە پراکتیزە بکات لەسەر مێژووی کورد، لە کاتی ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی ساسانییەوە تا گەیشتن بە شەڕی بەرگریی دژی داعش.

یەکەم: فتوحات و کورد؛ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ هێز

بەپێی تیۆرییەکانی دەیڤد کۆک، جیهاد لە سەدەی یەکەمی کۆچیدا ئامرازێک بوو بۆ گۆڕینی نەخشەی جیهان. کاتێک سوپای ئیسلام لە جەنگەکانی قادسیە و جەلەولا تێپەڕی، ناوچە کوردییەکان (چیاکانی زاگرۆس) بوونە مەیدانی قورسترین بەرگری. مێژووی ئیسلامی (وەک ئەوەی لای تەوەری و بەلازوری هاتووە و کۆک پشتیان پێ دەبەستێت) باس لەوە دەکات کە کوردەکان یەکێک بوون لەو پێکهاتانەی بە ئاسانی تەسلیم نەبوون.

لێرەدا تێبینی دەکرێت کە کورد هەر لە سەرەتاوە لە نێوان دوو بەرداشدا بووە: پاراستنی ناسنامە و بەهاکانی خۆی لە لایەک، و قبوڵکردنی ئایینێکی نوێ کە لە ڕێگەی "شمشێر و دەسەڵاتەوە" هاتبوو. کۆک ئاماژە بەوە دەکات کە فتوحات "خاک"ی کۆنترۆڵ کرد، بەڵام "موسڵمانبوون"ی خەڵکەکە پرۆسەیەکی درێژخایەن بوو کە زۆرتر بەهۆی سیستمی جزیە و فشارە کۆمەڵایەتییەکانەوە بوو، نەک قەناعەتێکی دەستبەجێ.

دووەم: کورد وەک پارێزەری فرەیی (Pluralism)

یەکێک لە خاڵە جەوهەرییەکانی مێژووی کورد ئەوەیە کە تەنانەت دوای بوون بە موسڵمانیش، کوردەکان جۆرە ئیسلامێکی "کوردەواری"یان بەرهەمهێنا کە تێیدا پێکەوەژیان لەگەڵ پێکهاتە ئایینییەکانی تر (وەک ئێزیدی، یارسان، مەسیحی و جولەکە) پارێزراو بوو. ئەمە ڕێک ئەو خاڵەیە کە لەگەڵ جیهادی توندڕەوانەی جۆری "قاعیدە و داعش" یەکناگرێتەوە.

دەیڤد کۆک لە توێژینەوەکانیدا باس لەوە دەکات کە "جیهادی هاوچەرخ" لادانە لە هەموو بەها مرۆیی و تەنانەت یاسا کلاسیکییەکانی شەڕیش. لەم چوارچێوەیەدا، کورد کاتێک ڕووبەڕووی داعش بووەوە، تەنها بەرگری لە خاکی خۆی نەدەکرد، بەڵکو بەرگری لە "بەها مرۆییەکان" دەکرد دژی سیستمێکی ئایدیۆلۆژی کە کۆک بە "ئەدەبیاتی ئاخر زەمان" و توندوتیژیی ڕەها ناوی دەبات.

سێیەم: شەڕی داعش؛ تاقیکردنەوەی ویژدانی مرۆڤایەتی

لێرەدا دەگەینە خاڵە هەرە درەوشاوەکەی مێژووی هاوچەرخی کورد. کاتێک داعش بە ناوی "جیهاد" و بە بەکارهێنانی دەقە کۆنەکان (بەو شێوە توندڕەوانەی کە دەیڤد کۆک شیکارییان بۆ دەکات) هێرشی هێنا، کوردەکان وەک تاکە هێزی زەمینی بوونە قەڵغان.

• قوربانیدان بۆ مرۆڤایەتی: کورد بە هەزاران شەهیدی دا (لە کۆبانییەوە تا شنگال و کەرکوک) نەک تەنها بۆ پاراستنی نەتەوەی خۆی، بەڵکو بۆ ڕزگارکردنی ئێزیدییەکان و مەسیحییەکان کە بەپێی ئایدۆلۆژیای جیهادیی داعش، مافی ژیانیان نەمابوو.
• بەرگریکردن لە بەها مرۆییەکان: لە کاتێکدا داعش کۆیلایەتی و سەبایای گەڕاندەوە، ژنانی کورد (وەک شەڕڤان و پێشمەرگە) لە سەنگەری پێشەوە بوون. ئەمە گەورەترین وەڵامی مەیدانی بوو بۆ ئەو جۆرە لە تێگەیشتنی توندوتیژانەی جیهاد کە دەیڤد کۆک لە کتێبەکانیدا وەک "تاریکترین لایەنی مێژوو" باسیان دەکات.

دەرئەنجام

بە پشتبەستن بە توێژینەوەکانی دەیڤد کۆک، دەتوانین بڵێین مێژووی بڵاوبوونەوەی ئیسلام لە ناوچەکەدا مێژوویەکی ئاڵۆز بووە و هێزی سەربازی ڕۆڵی تێدا گێڕاوە. کوردیش وەک گەلێکی ڕەسەنی ناوچەکە، قوربانیی یەکەمی ئەو جۆرە تێگەیشتنە توندوتیژانەیە بووە کە دەیەوێت بەناوی پیرۆزییەوە ناسنامەکان بسڕێتەوە.

بەڵام کورد توانیویەتی مۆدێلێکی جیاواز پێشکەش بکات؛ مۆدێلێک کە تێیدا ئایین نابێتە ئامرازێک بۆ سڕینەوەی مرۆڤایەتی. قوربانییەکانی کورد لە شەڕی داعشدا سەلمێنەری ئەو ڕاستییەن کە ئەم گەلە، سەرەڕای ئەوەی بە شمشێر ئایینی بەسەردا سەپێنراوە، بەڵام لە کاتی تەنگانەدا بووەتە پارێزەری ڕاستەقینەی بەها مرۆییەکان و پێکەوەژیان، و توانیویەتی ئەو توندوتیژییە مێژووییە تێکبشکێنێت کە گروپە تیرۆریستییەکان دەیانەوێت دووبارەی بکەنەوە.