گەشتێک بە ناو کایە فەلسەفییەکانی "ویلیام ئیرڤین"

 

لە ستایشی داناییدا: گەشتێک بە ناو کایە فەلسەفییەکانی "ویلیام ئیرڤین"

لە جیهانێکدا کە مرۆڤ بە دەست زریانی ڕووداوەکان و هەڵچوونە دەروونییەکانەوە دەناڵێنێت، کتێبی "فەلسەفەیەک بۆ ژیان: هونەری دێرینی شادیی ڕەواقییانە" وەک کەنارێکی ئارام دەردەکەوێت. ویلیام ئیرڤین، فەیلەسوفی هاوچەرخی ئەمریکی، لەم بەرهەمەیدا تەنها مێژووی فەلسەفە ناگێڕێتەوە، بەڵکو وەک نەشتەرگەرێکی دەروونی، برینەکانی مرۆڤی مۆدێرن دەستنیشان دەکات و دەرمانە کۆنەکانی یۆنان و ڕۆمانمان بۆ زیندوو دەکاتەوە.

ئاوڕدانەوەیەک لە نووسەر و بەرهەمەکە

ویلیام ئیرڤین لەم کتێبەدا دەیەوێت پێمان بڵێت کە "ژیان بەبێ فەلسەفە، وەک کەشتییەکە بەبێ سووکان". ئەو پێی وایە کێشەی ئێمە کەمبوونی کەرەستە ماددییەکان نییە، بەڵکو نەبوونی "ستراتیژییەتێکە بۆ ژیان". ئیرڤین بە زمانێکی سادە و لە هەمان کاتدا قووڵ، تۆز و غوباری سەر ڕوخساری قوتابخانەی ڕەواقییەت دەسڕێتەوە و دەیکاتە بەرگێکی نوێ بۆ مرۆڤی سەدەی بیست ویەک.

---

ڕەواقییەت: لە دایکبوونی قەڵایەکی ناوەکی (سەرهەڵدانی رەواقی‌گری)

ڕەواقییەت لە سەردەمێکدا سەری هەڵدا کە مرۆڤەکان لە نێوان شەڕ و ناسەقامگیریدا بەدوای مانایەکدا دەگەڕان. ئیرڤین دەمانباتەوە بۆ سەردەمی "زینۆ" و "ئەپیکتێتوس" و "مارکوس ئۆریلیۆس". ئەم فەلسەفەیە لەسەر یەک بنەمای زێڕین وەستاوە: جیاکردنەوەی ئەو شتانەی لە ژێر کۆنترۆڵی ئێمەدان لەو شتانەی کە لە ژێر کۆنترۆڵی ئێمەدا نین.
لە ژیانی ئەمڕۆی ئێمەدا، زۆربەی وزەمان بۆ گۆڕینی کەشوهەوا، سیاسەتی جیهانی، و ڕای خەڵک بەفیڕۆ دەدەین. ڕەواقییەت فێرمان دەکات کە بەختەوەریی ڕاستەقینە لە "ناوەوە"دایە؛ ئەوە گەردەلوولەکان نین ئێمە دەڕوخێنن، بەڵکو لێکدانەوەی ئێمەیە بۆ گەردەلوولەکان.

هونەری ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ فەنابووندا

ئیرڤین لە بەشێکی درەوشاوەی کتێبەکەدا باس لە تەکنیکی "وێناکردنی نەرێنی" دەکات. ئەمە جۆرێکە لە مێدیتەیشنی فەلسەفی. لەبری ئەوەی هەمیشە وەک "گەشبینێکی گەمژە" تەنها سەیری نیوەی پڕی لیوانەکە بکەین، ڕەواقی دەڵێت: بیر لەوە بکەرەوە کە دەکرا ئەم لیوانەت هەر نەبوایە!
ئەمە تەنها ڕاهێنان نییە بۆ خەمباری، بەڵکو هونەری قەدرزانینە. کاتێک مرۆڤ وێنای ئەوە دەکات کە ڕەنگە ئەمە دوا دیداری بێت لەگەڵ ئازیزێکی، یان دوا ساتەکانی بێت لە ماڵەکەیدا، ئەو کاتە چێژێکی قووڵتر لەو ساتانە دەبینێت. لە کۆمەڵگەی ئێمەدا کە هەمیشە چاومان لە "سووچی نادیار" و "داهاتووی تەمومژاوی"یە، ئەم فەلسەفەیە فێرمان دەکات چۆن بە هەموو وجودمانەوە لە "ئێستا"دا ئامادە بین.

ئەرک: سەمفۆنیای خۆشویستنی مرۆڤایەتی

ڕەواقییەت فەلسەفەی گۆشەگیری نییە، بەڵکو فەلسەفەی "ئەرک"ە. ئیرڤین جەخت دەکاتەوە کە ئێمە بەشێکین لە جەستەی مرۆڤایەتی. خۆشویستنی جۆری مرۆڤ تەنها دروشم نییە، بەڵکو پێویستییەکی بایۆلۆژی و ئەخلاقییە.

لە سەردەمی "تاکگەرایی" و "خۆپەرستیی مۆدێرن"دا، ئەم کتێبە دەمانگەڕێنێتەوە سەر ئەو ڕاستییەی کە ئارامیی دەروونی تەنها لە ڕێگەی خزمەتکردن بەوانی تر و ئەنجامدانی ئەرکە کۆمەڵایەتییەکانەوە بەدەست دێت. مرۆڤی ڕەواقی لە ناو قەرەباڵغیدایە بەڵام دڵی لای داناییە.

تەڵەی سەروەت و سێبەری ناوبانگ (افول و ژیانی مۆدێرن)

ئیرڤین زۆر بە وردی باس لەوە دەکات بۆچی فەلسەفە لە ژیانی ئێمەدا پاشەکشەی کرد. ئێمە لە جیهانی "نمایش"دا دەژین. نووسەر دەڵێت: ئێمە سامان وسەروەتمان بۆ خودی پارەکە ناوێت، بەڵکو بۆ ئەوەمانە کە خەڵک پێمان سەرسام بێت. ئەمە گەورەترین زیندانە کە مرۆڤ بۆ خۆی دروستی دەکات.

ژیانی مۆدێرن ئێمەی کردووە بە "کۆیلەی پەسندی خەڵک". ئێمە خانووەکانمان بۆ چاوی دراوسێ، و جلەکانمان بۆ چاوی ڕێبوارەکان دەپۆشین. ڕەواقییەت بانگەوازمان دەکات بۆ شکاندنی ئەم زنجیرانە. ئیرڤین دەڵێت: "ئەگەر دەتەوێت ئازاد بیت، دەبێت فێری ئەوە بیت کە ڕای خەڵک بێ بایەخ بێت لەلات."

---

بۆچی بۆ مرۆڤی کورد ئەو کتێبە گرینگە؟ (گونجاندنی لەگەڵ ژیانی ئێستا)

بۆ ئێمەی کورد، کە مێژوومان پڕە لە (ڕووداوە ناخۆشەکان)، ڕەواقییەت نامۆ نییە، بەڵکو پێویستییە.
١. بەرگری بەرامبەر قەیران: کاتێک لە کوردستان قەیرانێکی دارایی یان سیاسی ڕوودەدات، مرۆڤی ڕەواقی ناوەووەی خۆی ناڕوخێنێت؛ چونکە ئەو دەزانێت کە جیهانی دەرەوە لە ژێر ڕکێفی ئەودا نییە، بەڵکو تەنها ڕەفتار و کاردانەوەکانی خۆی هی ئەون.
٢. دژە-مۆدێلگەرایی: لە کۆمەڵگەیەکدا کە کێبڕکێی ماددی خەریکە ڕۆحی مرۆڤەکان دەکوژێت، ئەم کتێبە پێمان دەڵێت: "ئەو لیوانەی لە دەستتایە، موعجیزەیە، پێویست ناکات لیوانی ئاڵتوونی ئەوانی ترت هەبێت بۆ ئەوەی تینوێتیت بشکێنیت."

کۆتایی:
کتێبی "فەلسەفەیەک بۆ ژیان" بانگهێشتنامەیەکە بۆ گەڕانەوە بۆ ماڵەوە؛ ماڵە ڕاستەقینەکەمان کە "هۆشیاری و دانایی"یە. وەک چۆن ئیرڤین دەڵێت، جیهان شوێنێکی سەرسوڕهێنەرە بۆ ئەو کەسەی فێری چێژبینین بووە لە شتە سادەکان. ئەم کتێبە فێرمان دەکات چۆن لە ناو جەنجاڵیدا ئارام بین، و لە ناو هەژاریدا دەوڵەمەند، و لە ناو مردندا بە زیندوویی بمێنینەوە.

 

زێویە؛ کاتێک مێژوو لە گوێچکەی بێگانەدا دەچرپێنێت

 

زێویە؛ کاتێک مێژوو لە گوێچکەی بێگانەدا دەچرپێنێت

لەو کاتەوەی کە مرۆڤ فێری "خاوەندارێتی" بوو، جەنگ دەستی پێکرد. بەڵام جەنگە گەورەکە تەنیا لەسەر خاک نییە، بەڵکوو لەسەر "مانا"یە. قەڵای زێویە، لەسەر ئەو گردە بەرزەی دەسەڵاتی مانناییەکان لە سەقز، تەنیا کۆمەڵێک بەرد و خشت نییە؛ ئەوێ شوێنی خەونە دوورودێژەکانی نەتەوەیەک بووە کە ٢٨٠٠ ساڵ پێش ئێستا، هونەر و سیاسەت و جوانیی تێکەڵ بە یەک کردبوو.

تراژیدیای نەزانی و برسیێتی

هەشتا ساڵ پێش ئێستا، کاتێک شوانە گەنجەکانی سەقز لە بناری قەڵاکەدا، ئەو تابووتە پڕ لە زێڕ و عاجەیان دۆزییەوە، نەدەزانرا ئەو کاتژمێرەی مێژوو بەرەو کوێ دەڕوات. ئەوان "نان"یان نەبوو، بۆیە "شوناس"یان فرۆشت. ئەوە زامێکی قووڵە؛ کاتێک مرۆڤ ئەوەندە برسی دەکرێت کە ناچار بێت گەوهەری ڕابردووی خۆی بە نرخێکی ناچیز بداتە دەستی دڵاڵەکان. ئەو چەند پارچە زێڕەی کە بۆ شوانەکان بژێوی چەند ڕۆژێک بوو، بۆ دڵاڵەکان سەرمایە و بۆ مۆزەخانەکانی لەندەن و پاریس بوو بە "شانازیی زانستی". مێژوو لێرەوە بوو بە دوو کەرتەوە: کەرتی یەکەم لە ژێر خاکی کوردستاندا بە غەریبی مایەوە، کەرتی دووەمیش لە مۆزەخانە بریقەدارەکانی ئەورووپادا بوو بە مڵکی ئەوان.

زێویە لەسەر فەرشی سوور: کاتێک جوانی دەبێتە جەور

چەند ڕۆژێک پێش ئێستا، بینیمان "زەندایا" (ئەکتەری ناوداری جیهانی) بەو گەوهەرانەوە دەدرەوشایەوە کە ٢٨٠٠ ساڵ پێش ئێستا، ژنێکی پایەبەرزی ماننایی یان شازادەیەکی کورد لە بناری "کێوەڕەش" و "زێویە"دا لە گوێی کردبوون. ئەم دیمەنە فەلسەفەیەکی تاڵمان پێدەڵێت: "جوانیی ئێمە، لە جەستەی بێگانەدا دەدرەوشێتەوە."

ئەو گوارە مێژووییە، کاتێک لە بەرانبەر کامێراکاندا پۆزی پێوە دەدرا، چیتر پارچەیەکی مێژوویی نەبوو کە باس لە شارستانییەتییەک بکات؛ بەڵکوو ببوو بە "ئێکسسواراتێکی مۆدێرن". ئەمە لوتکەی نامۆبوونی مێژووە. کاتێک مێژووی نەتەوەیەک لە "ڕەگ" دەبڕدرێت و دەبرێتە "مۆزەخانە"، چیتر ئەو مێژووە قسە ناکات، بەڵکوو تەنیا دەبینرێت. ئەو گوارانە دەبێت لە مۆزەخانەی سەقز یان لە گوێچکەی کچە کوردێکدا بایە، تا هاواری ئەو هەموو ساڵە لە خاکبوونە بکەن، نەک لە ژێر تیشکی لایتەکاندا ببنە ئامرازی ریکلام.

خۆری زێویە؛ چاوی خواوەند لە گوێچکەی غەریباندا

کاتێک سەیری ئەم دوو گوارە زێڕینە دەکەم، تەنیا گوارەیەکی بێگیان و نەخشێکی سەرنجڕاکێش نابینم؛ من ٢٨٠٠ ساڵ "بەردەوامی" دەبینم. ئەم نەخشە بازنەییانەی کە شێوەی "ڕۆژ" یان "خۆری درەوشاوە"یان پێدراوە، تەنیا دیزاینێکی جوانکاری نین؛ ئەمانە ناسنامەی نەتەوەیەکن کە لە تاریکترین سەردەمەکانی مێژوودا، هەمیشە ڕوویان لە ڕووناکی بووە.

１.  ڕۆژ؛ قیبلەی دڵ و چاوی خوداوەند

لەم گوارانەدا، "خۆر" ناوەندە. بۆ ئێمەی کورد، خۆر تەنیا ئەستێرەیەک نییە لە ئاسمان؛ خۆر لە ئایینی دێرینی ئێزیدی و تەواوی فەلسەفەی کۆنی کوردەواریدا، "چاوی خواوەند"ە. کاتێک ٢٨٠٠ ساڵ پێش ئێستا هونەرمەندێکی ماننایی لە بناری قەڵای زێویەی سەقزدا ئەم نەخشەیەی دەتاشی، دەیزانی کە خەریکە "پیرۆزی" دەخاتە ناو قاڵبێکی ماددییەوە. بۆ ئەو، ئەم گوارانە دوعایەک بوون بۆ پاراستن، نزا بوون بۆ مانەوە لە ژێر تیشکی پیرۆزیی "تاوسی مەلەک". هەمان ئەو تیشکەی کە ئێستاش دوای هەزاران ساڵ، خوشک و برا ئێزیدییەکانمان لە کاتی نزا و پاڕانەوەدا ڕووی تێدەکەن و وەک چاوێکی بێدار دەیناسن.

２.  ٢٨٠٠ ساڵ بەرگری لە دژی سڕینەوە

ئەم گوارانە شایەدی سەدان جینۆسایدن. لە هێرشی ئاشوورییەکانەوە تا دەگاتە ئەنفال و کۆمەڵکوژییەکانی ئەم دواییە، چەندین ئیمپراتۆریەت هاتن و چوون، چەندین زمان قەدەغە کران، چەندین قەڵا خاپوور کران، بەڵام "نەقشی خۆر" هەرگیز نەکوژایەوە. ئەم زێڕانە بۆیە پیرۆزن چونکە توانیویانە لە ژێر خاکی کوردستاندا ٢٨ سەدەی تەواو خۆیان بشارنەوە، تا تەسلیمی هێزی داگیرکەر نەبن. ئەمانە گەواهیدەری ئەوەن کە "کولتوور" وەک "فیزیک" لەناو ناچێت. ئەگەر جەستەی کوردیشیان جینۆساید کردبێت، نەیانتوانیوە ئەو تیشکە لەناو ببەن کە لەم گوارانەدا بەستوویەتی.

３.  زامێک لە نێوان تیشک و نمایشدا

ئێستا، دوای ئەو هەموو ئازارە، ئەم گوارانە لە لەندەنن. کاتێک ئەکتەرێکی جیهانی لەسەر فەرشی سوور و لە ژێر تیشکی فلۆریستان و کامێرای مۆدێلەکاندا ئەم "چاوی خواوەند"ە لە گوێ دەکات، زامەکە بۆ من قووڵتر دەبێتەوە. ئەو نازانێت ئەوەی لە گوێی کردووە، نەک هەر زێڕێکی گرانبەها نییە، بەڵکوو پارچەیەک لە "ڕۆحی نیشتمانێکە" کە هێشتا بۆ ئازادی دەجەنگێت.

چەندە غەریبە؛ ئەو چاوەی کە دەبوو لە "سەقز" و لە ناو حەوشەی قەڵای زێویەدا پاسەوانی لە مێژووی ئێمە بکات، ئێستا بووەتە ئامرازێک بۆ "پۆز" لێدان و نمایش. ئەمە لوتکەی چەوسانەوەی کولتوورییە؛ کە پیرۆزییەکانی تۆ بکەنە نمایش بۆ ئەوانی تر، بێ ئەوەی ناوی تۆ و زامی تۆ و ڕابردووی تۆ بزانن.

٤. خۆر هەرگیز ئاوا نابێت

بەڵام لە کۆتاییدا، ئەم گوارانە پەیامێکی تریان پێیە. ئەوان دەڵێن: "ئێمە ماوینەتەوە". هەروەک چۆن خۆر هەموو بەیانییەک لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە سەر دەردێنێت و تیشک دەخاتە سەر داربەڕووەکان، ئەم پارچە زێڕانەش بە هەموو جیهان دەڵێن کە خاوەنە ڕەسەنەکەیان، واتە کورد، هێشتا زیندووە.

ئەگەرچی ئێستا تەنیا ٤٤ پارچەیان لە ناوخۆدا ماوە و ئەوانی تر لە مۆزەخانەکانی غەریبیدان، بەڵام "نەقشی خۆر" لەسەر ئاڵاکەمان، لە ناو چاوی دایکەکانمان و لە ناو نزای ئێزیدییەکانماندا هەیە. ئەوان دەتوانن زێڕەکە بەرن، بەڵام ناتوانن "ڕووناکی"یەکە بدزن. زێویە تەنیا قەڵایەک نییە، بەڵکوو ئیمانێکی بڕانەوەیە بەوەی کە ڕووناکی لە کۆتاییدا بەسەر تاریکیدا سەردەکەوێت.

فەلسەفەی غەریبی لە نیشتماندا

هەروەک ئاماژەم پێدا ئێستاکە  تەنیا ٤٤ پارچە لەو گەنجینە گەورەیە لە ئێران ماوەتەوە، کە زۆربەشیان لە تارانن نەک لە سەقز. ئەمە ئەو زامەیە کە من باسی دەکەم: "غەریبیی لەناو ماڵی خۆتدا". قەڵای زێویە ئێستا وەک پیرەمێردێکی ماندوو، تەنیا و ڕووتەڵ، لەو بەرزاییە ڕاوەستاوە و تەماشای ئەو جادەیە دەکات کە ڕۆژێک گەنجینەکانی پێدا تێپەڕین و چیتر نەگەڕانەوە.

ئێمە وەک مرۆڤی ئەمڕۆ، تەنیا پارچە زێڕمان لە دەست نەداوە، بەڵکوو "گێڕانەوەی مێژوویی" خۆمانمان لە دەست داوە. کاتێک جیهان سەیری ئەو گوارانە دەکات، ناوی "مێد"، "ئاشوور" یان "پێرشیا" دەبیستێت، بەڵام کەس باس لەو دەستە ڕەنگینانە ناکات کە لە دڵی کوردستاندا ئەو نەخشانەیان کێشا.

کۆتایی
زێویە وانەیەکی فەلسەفیمان فێردەکات: نەتەوەیەک کە ئاگای لە ژێر خاکی خۆی نەبێت، سەر خاکی دەبێتە مەیدانی نمایش بۆ بێگانە. ئەو گوارانەی لە گوێی زەندایادا بوون، بۆ ئەو تەنیا مۆدێل بوون، بەڵام بۆ ئێمە دڵۆپە خوێنێکی مێژوویی بوون کە لە جەستەی نیشتمان تکاون. زێویە برینێکە کە تەنیا بە گەڕانەوەی "مانا" ساڕێژ دەبێت، نەک بە گەڕانەوەی زێڕ؛ چونکە زێڕ دەکرێت، بەڵام ناسنامە... هەرگیز.

 

سپینۆزا و گەڕانەوە بۆ کانیاوی زاگرۆس: کاتێک "ئەخلاق" دەبێتە دەنگی کپکراوی میزۆپۆتامیا

 

سپینۆزا و گەڕانەوە بۆ کانیاوی زاگرۆس: کاتێک "ئەخلاق" دەبێتە دەنگی کپکراوی میزۆپۆتامیا

زۆر کەس وا دەزانن باروخ سپینۆزا لە سەدەی حەڤدەیەمدا تەنها ڕێچکەیەکی نوێی لە فەلسەفەی ڕۆژئاوادا داهێنا، بەڵام ئەگەر بە چاوێکی "ئیشراقی" و مێژوویی سەیری کتێبی «ئەخلاق» بکەین، دەبینین سپینۆزا هیچ شتێکی نەکردووە جگە لە دووبارە داڕشتنەوەی ئەو فەلسەفە دێرینەی کە بۆ هەزاران ساڵ لە بناری چیاکانی زاگرۆس و دەشتەکانی میزۆپۆتامیادا، لە ناو دڵی ئایینە کوردییەکان و فەرهەنگی ناوچەکەدا هەناسەی داوە.

فەلسەفەی بیابان بەرامبەر فەلسەفەی چیا

ئێمە چەندین سەدەیە لە ناو "فەلسەفەیەکی هاوردەکراوی بیابان"دا سەرگەردانین؛ فەلسەفەیەک کە لەسەر بنەمای "دوالیزم" یان دوو جەمسەریی (خودا بەرامبەر مرۆڤ، ئاسمان بەرامبەر زەوی، خێر بەرامبەر شەڕ) بونیاد نراوە. لەم دیدگایەدا خودا وەک حاکمێکی توندوتیژ و دابڕاو لە سروشت وێنا دەکرێت کە لە دەرەوەی گەردوون دانیشتووە و حوکم دەدات.

بەڵام ئەوەی سپینۆزا لە ئەوروپا وەک "کوفر" و "شێتایەتی" ناسێنرا، لە ڕاستیدا هەمان ئەو "یەکێتیی بوون"ە بوو کە لە ئایینی ئێزدی، یارسان و فەلسەفەی ئیشراقدا هەبووە. لای سپینۆزا، خودا و گەردوون یەکن  ئەمە ڕێک کۆپی ئەو دیدگایەیە کە دەڵێت: خودا لە ناو هەموو گەردیلەیەکدایە، لە ناو ڕەنگی گوڵ، لە ناو تیشکی خۆر و لە ناو دڵی مرۆڤدایە. لای ئێزدییەکان، خێر و شەڕ دوو هێزی دژبەیەک نین، بەڵکو خودا سەرچاوەی هەموو شتێکە و ئەوەی ئێمە پێی دەڵێین "شەڕ"، تەنها پلەیەکی ناتەواوی عەقڵە بۆ تێگەیشتن لە گشتگیریی بوون.

سپینۆزا: وەرگێڕی فەلسەفەیەک کە لێمان دزراوە

ئەو کاتەی سپینۆزا دەڵێت "خودا یانی دەسەڵاتی سروشت"، ئەو خەریکە بە زمانی مۆدێرن وێنەی "تاوسی مەلەک" یان "سوڵتان سەهاک" دەکێشێتەوە. ئەو خواوەندەی کە لە ئایینە کوردییەکاندا هەیە، خودایەکی "ئامادە" و "حازر"ە، نەک خودایەکی "دوور و غائیب".

تراژیدیای ئێمەی مرۆڤی ئەم ناوچەیە لێرەدایە: ئێمە بە دوای خوادا لە ناو دەقە هاوردەکراوەکانی بیاباندا دەگەڕێین، لە کاتێکدا هەزاران ساڵە "خوا" لە ناو شارستانییەتی زاگرۆسدا وەک "ڕووناکی" (ئیشراق) پێناسە کراوە. سپینۆزا تێگەیشت کە هیچ شتێک لە دەرەوەی خودا نییە، کەچی ئێمە لە ژێر کاریگەریی فەلسەفەی بیاباندا، خۆمان لە خودا و خودا لە خۆمان جیا دەکەینەوە، بۆیە نە خۆمان دەدۆزینەوە و نە خوداش.

ئەخلاق وەک شادی، نەک وەک سزا

لە فەلسەفەی بیاباندا، ئەخلاق یانی "ترس لە سزا"، بەڵام سپینۆزا وەک میراتگرێکی ڕاستەقینەی ئایینە سروشتییەکانی میزۆپۆتامیا، ئەخلاق بۆ "شادی" دەگەڕێنێتەوە. لای ئەو، گەیشتن بە خودا یانی گەیشتن بە عەقڵ و ناسینی ئەو یەکێتییەی کە لە نێوان هەموو بوونەوەراندا هەیە. ئەمە هەمان ئەو "ئاشتییە جیهانییە"یە کە لە سروتە ئایینییە کۆنەکانی میزۆپۆتامیادا بۆ سروشت و مرۆڤایەتی دەخوازرا.

دەرەنجام

کتێبی «ئەخلاق»ی سپینۆزا، لە ڕاستیدا گەڕانەوەی ڕۆحی زاگرۆسە بۆ ناو جەستەی وشک و بێگیانی ڕۆژئاوا. ئەوەی سپینۆزا نووسیویەتی، ڕەگی لەو فەلسەفە قووڵەدایە کە پێی وایە ژن و پیاو، تاریکی و ڕووناکی، مرۆڤ و سروشت، هەموویان پارچەیەک لە یەک تابلۆن.

کاتیەتی لەوە تێبگەین کە ئێمە پێویستمان بە فەلسەفەی هاوردەکراو نییە بۆ ناسینی خودا؛ تەنها پێویستە ئەو تۆز و خۆڵەی "بیابان" لەسەر عەقڵمان بمالین و بگەڕێینەوە بۆ ئەو ڕووناکییە ئیشراقییەی کە هەزاران ساڵ پێش سپینۆزا، لە چیاکانی ئێمەوە بەرەو هەموو جیهان تیشکی دەدایەوە. ئێمە خودامان لێ ون نەبووە، ئێمە "خۆمان" و "مێژووی فیکری خۆمان" لێ ون بووە.

سایه‌روشنِ جوهرِ واحد: از خدای اسپینوزا تا خردِ مکتومِ ایزدی و یارسان

 

سایه‌روشنِ جوهرِ واحد: از خدای اسپینوزا تا خردِ مکتومِ ایزدی و یارسان

در تالارهای پرپیچ‌وخم تاریخ اندیشه، گاه تقارن‌هایی رخ می‌دهد که فراتر از تصادف، نشان از یک حقیقتِ ازلی دارند. امروز، بسیاری از جویندگانِ دانایی در ایران، با اشتیاق و اعجاب به بازخوانی فلسفه «باروخ اسپینوزا» روی آورده‌اند؛ فیلسوفی که در قرن هفدهم، با تهوری بی‌نظیر، دوگانه «خالق و مخلوق» را در هم شکست و از «خدا-طبیعت» سخن گفت. اما جای اندوه است که این وجدِ فلسفی، با نوعی نسیانِ تاریخی و گسستِ فرهنگی همراه شده است؛ چرا که آنچه اسپینوزا در قالب براهین هندسی و منطق مدرن به غرب عرضه کرد، قرن‌ها پیش از او، در قلب کوهستان‌های زاگرس و در عمق جانِ آیین‌های کهن ایزدی و یارسان، نه به عنوان یک نظریه، که به عنوان یک «سبک زیستن» جریان داشته است.

طبیعت به مثابه محراب

فلسفه اسپینوزا بر پایه «وحدت وجود» استوار است؛ جایی که خدا نه پادشاهی بر تخت نشسته در خارج از جهان، بلکه همان جوهر واحدی است که تمام کثرات عالم، تجلیات او هستند. این دقیقاً همان نبضی است که در بطن آیین ایزدی و یارسان می‌تپد. در این جهان‌بینی‌های طبیعت‌محور، آب، باد، خاک و آتش، عناصر بی‌جان نیستند، بلکه ساحت‌های قدسیِ حضورِ حقیقت‌اند. اسپینوزا معتقد بود برای شناخت خدا باید قوانین طبیعت را شناخت؛ و پیروان این آیین‌های کهن، سده‌ها پیش از او، تقدس را نه در پسِ آسمان ها، که در قامت یک درخت، در تلالو یک چشمه و در چرخه بی‌پایان فصول یافته بودند.

فراروی از ثنویت: مکمل‌بودنِ نور و ظلمت

شاید جسورانه‌ترین بخش این قرابت، نگاه به مسئله «خیر و شر» باشد. در الهیات کلاسیک، جهان صحنه نبرد دو قطب آشتی‌ناپذیر است. اما اسپینوزا خیر و شر را مفاهیمی نسبی می‌دانست که از نگاه محدود انسان برمی‌خیزند، در حالی که در ساحتِ جوهر مطلق، همه‌چیز بخشی از ضرورتِ الهی است.

این نگاهِ «غیردوالیستی» (غیردوگانه)، هسته مرکزی جهان‌بینی ایزدی را تشکیل می‌دهد. جایی که خیر و شر، یا نور و تاریکی، نه به مثابه دو دشمن، بلکه به عنوان دو بالِ یک حقیقت و دو روی یک سکه نگریسته می‌شوند. تکریم «ملک طاووس» در آیین ایزدی، نه آنگونه که جاهلان پنداشته‌اند، «شیطان‌پرستی»، بلکه یک درک عمیق فلسفی از وحدتِ اضداد است؛ فهم این نکته که در نظامِ هستی، هیچ نیرویی خارج از اراده و ذاتِ واحد نیست و حتی آنچه «تاریکی» می‌نامیم، بخشی از ضرورتِ توازنِ کائنات است.

تراژدیِ نسیان و بقا

بسیار تکان‌دهنده است که این فلسفه غنی، با وجود تحمل سده‌ها انکار، تکفیر و ژنوسایدهای پی‌درپی، همچنان در فرهنگ شفاهی، سروده‌ها (کلام‌ها) و آیین‌های این مردمانِ نجیب محفوظ مانده است. با این حال، دریغِ بزرگ آنجاست که این گنجینه‌ی بومی در متون درسی، آکادمیک و رسمی ما غایب است. فرزندان این آب و خاک، اسپینوزا را از دریچه ترجمه‌های غربی می‌شناسند، اما از همسایه‌ی یارسانی یا ایزدی خود، که حاملانِ زنده و اصیلِ همین خردِ «وحدت وجودی» هستند، بی‌خبرند.

فرجام سخن

بازگشت به اسپینوزا برای ما ایرانیان، نباید صرفاً یک گشت‌وگذار روشنفکرانه در فلسفه غرب باشد؛ بلکه باید آینه‌ای باشد برای بازشناختنِ خویشتن. آیین‌های ایزدی و یارسان، فسیل‌هایی از گذشته نیستند، بلکه آزمایشگاه‌های زنده‌ی فلسفه‌ای هستند که در آن، انسان، خدا و طبیعت در پیوندی اندام‌وار به سر می‌برند. زمان آن فرا رسیده است که به جای تعجب از آرای فیلسوفان هلندی، به تماشایِ حقیقتی بنشینیم که در اشعارِ «کلام» و در نگاهِ پرسشگرِ پیرانِ این آیین‌ها، قرن‌هاست که از گزندِ باد و باران و شمشیر، جان سالم به در برده است. ما برای فهمِ جهان مدرن، بیش از هر چیز به بازخوانیِ ریشه‌هایِ سربریده‌ی خویش نیازمندیم

خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ "هونەری سەفەر" لە ئاوێنەی ئازارەکانی کوردا

 

سەفەر لە نێوان جوگرافیا و دەرووندا: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ "هونەری سەفەر" لە ئاوێنەی ئازارەکانی کوردا

پێشەکی: سەفەر وەک ڕاکردن یان وەک گەڕان؟

ئالن دو باتن لە کتێبی "هونەری سەفەر"دا (The Art of Travel)، تێگەیشتنێکی جیاواز بۆ چەمکی جوڵە و گۆڕینی شوێن پێشنیار دەکات. ئەو پێمان دەڵێت کە وێنە جوانەکانی ناو تابلۆکان و تیشکی خۆری کەناراوەکان ناتوانن دڵتەنگییەکانی ناخمان بشۆنەوە، چونکە ئێمە لە هەر سەفەرێکدا "خۆمان" و "مێشکمان" لەگەڵ خۆمان دەبەین. بەڵام کاتێک ئەم تێزە فەلسەفییە دەخەینە ناو چوارچێوەی ژیانی پەنابەری کورد لە هەر چوار پارچەی کوردستان، ماناکان ڕەهەندێکی قووڵتر و سیاسیتر وەردەگرن. لێرەدا سەفەر تەنها گەڕان نییە بەدوای جوانییەکدا، بەڵکو "ڕاکردنە" لە مەرگ و "گەڕانە" بەدوای بوونێکی شێوێندراودا.

１.  پارادۆکسی "بێگانە لە ماڵدا": ڕەگەکانی کۆچی کورد

دو باتن باس لەوە دەکات کە مرۆڤەکان بۆ دەربازبوون لە "گرێ دەروونییەکان" سەفەر دەکەن. بەڵام بۆ کوردی ژێر ستەمی داگیرکەر، ئەم گره‌ دەروونییانە بەرهەمی فەزایەکی سیاسیی داپڵۆسێنەرن. کاتێک نیشتمان دەبێتە سەربازگە و داگیرکەر دەبێتە "خاوەنماڵ" و خاوەن زەوی دەبێتە "بێگانە" و "تیڕۆریست"، لێرەدا سەفەر دەبێتە تەنها بژاردە بۆ مانەوەی فیزیکی.

ئەو ستەمکارییەی وڵاتانی داگیرکەر لەسەر کوردستان پەیڕەوی دەکەن، "نامۆبوونی شوێنکەوتوو" (Ontological Alienation) دروست دەکات. کورد پێش ئەوەی سنوورەکان ببەزێنێت، لەناو شار و گوندەکەی خۆیدا هەستی غەریبی دەکات؛ چونکە زمانەکەی، کولتوورەکەی و ناسنامەکەی قەدەغەکراون. لێرەدا سەفەر بۆ هەندەران، هەوڵێکە بۆ گەیشتن بە "ئیمکانات" و "ئارامی"، بەڵام وەک دو باتن ئاماژەی پێدەدات، ئەم گۆڕینی شوێنە کێشە بنەڕەتییەکە چارەسەر ناکات، چونکە برینی "بێ نیشتمانی" لە ناو ناخی پەنابەرەکەدا گەشت دەکات.

２.  مێشک وەک جانتایەکی پڕ لە ترۆما

"ئێمە مێشکی خۆمان لەگەڵ خۆمان دەبەین"؛ ئەم ڕستەیەی دو باتن بۆ پەنابەری کورد وەک ئاماژەیەکە بۆ پاشخانی ترۆماتیک. پەنابەرێک کە لە ترسی سێدارە، شکاندنی کەرامەتی، یان گرتنی بێبەڵگە ڕادەکات، کاتێک دەگاتە پاریس یان لەندەن، ناتوانێت چێژ لە جوانیی ئەو شارانە وەربگرێت. بۆچی؟ چونکە "دنیای ناوەوەی" ئەو پڕە لە دەنگی فڕۆکە، یادەوەری هاوڕێ شەهیدەکانی و ئەو سووکایەتییەی لەسەر بازگەکان پێی کراوە.
ئاشتی ناوەکی کە دو باتن باسی دەکات، بۆ کورد تەنها مەسەلەیەکی دەروونیی ڕووت نییە، بەڵکو مەسەلەیەکی "دادپەروەریی"یە. تا ئەو کاتەی "من"ی کورد لە نیشتمانەکەی خۆیدا وەک مرۆڤێکی پلە دوو سەیر بکرێت، لە هەر شوێنێکی تری جیهانیش بێت، ئەو هەستە بە کەمیی و ناسەقامگیرییە لەگەڵیدا دەمێنێتەوە.

３.  سەفەر بۆ ناوەوە: دۆزینەوەی کوردستان لە ناخدا

دو باتن دەڵێت: "گەورەترین دۆزینەوەی هەر مرۆڤێک، دۆزینەوەی دنیای ناوەوەی خۆیەتی." بۆ پەنابەری کورد، ئەمە دەکرێت ببێتە مانیفێستێکی ڕزگاریی. کاتێک جوگرافیا لێمان زەوت دەکرێت و دەبینە ئاوارە، تەنها شوێنێک کە داگیرکەر دەستی پێناگات "دنیای ناوەوە" و "بیری ئازادیخوازانە"یە.

گەشەی تاکەکەسی و ڕەزامەندی ڕاستەقینە کاتێک دەستپێدەکات کە پەنابەر تێبگات "ئارامی" تەنها لە پاسپۆرتێکی بیانی یان شوقەیەکی مۆدێرندا نییە، بەڵکو لەوەدایە کە چۆن ململانێ بکات بۆ ئەوەی ناسنامەکەی لەناو نەچێت. ئاشتی لەگەڵ دنیای ناوەوە بۆ کورد، واتە قبوڵکردنی ئەو ڕاستییەی کە "کوردبوون" بارگرانی نییە، بەڵکو هێزە.

ئەنجامگیری: بەرەو فەلسەفەی مانەوە

کتێبەکەی ئالن دو باتن فێرمان دەکات کە شوێنەکان بە تەنها ناتوانن مرۆڤ بگۆڕن. بۆ کورد، ئەمە وانەیەکی گرنگە: ڕاکردن لە نیشتمان لەبەر نەبوونی ئیمکانات و ستەمکاری، هەرچەندە بۆ پاراستنی گیان پێویستە، بەڵام کۆتایی گەشتەکە نییە.
کورد پێویستی بەوەیە لەگەڵ "دنیای ناوەوەی خۆیدا" بگاتە ئاشتەوایی؛ ئەویش لەرێگەی گۆڕینی ئازاری پەنابەری بۆ "داهێنان" و "کارکردن بۆ دۆزە ڕەواکەی". ئەگەر ئێمە لە ناوەوە فێری ئازادی نەبین، لە ئازادترین وڵاتەکانی جیهانیشدا هەر وەک "بێگانە" و "پەراوێزخراو" دەمێنینەوە.

هونەری ڕاستەقینەی سەفەر بۆ کورد ئەوەیە کە نیشتمانەکە لەگەڵ خۆی بباتە ناوەوەی خۆی، و لەوێدا بیکاتە قەڵایەکی داگیرنەکراو، تا ئەو ڕۆژەی جوگرافیای دەرەوە و جوگرافیای ناوەوە دەبنەوە بە یەک و کورد لەسەر خاکی خۆی دەبێتەوە بە خاوەنماڵ.

لە کۆچەرییەوە بۆ دەسەڵاتی داگیرکەر: شیکارییەکی سایکۆ-فەلسەفی بۆ شوناسی تورک و کێشەی کورد

 

لە کۆچەرییەوە بۆ دەسەڵاتی داگیرکەر: شیکارییەکی سایکۆ-فەلسەفی بۆ شوناسی تورک و کێشەی کورد

سەرەتا: دیدگایەکی فینۆمینۆلۆژی بۆ هاتنی تورکەکان

لە ڕووی مێژوویی و سۆسیۆلۆژییەوە، پەیوەندی نێوان کورد (وەک نەتەوەیەکی ڕەسەن و خاوەن خاک) و هۆزە تۆرانییەکان (وەک کۆچەرییەکی بیانی) لەسەر بنەمای "پێویستی و بەردەستبوون" دەستی پێکرد. لە سەرەتای هاتنیاندا بۆ ناوچە شاخاوییەکانی کوردستان، هۆزە تورکەکان وەک هێزێکی کار و شوانکارە دەبینران. بەگ و میرە کوردەکان، بەهۆی ئەوەی خاوەنی زەوی و کشتوکاڵ و سیستمێکی دەرەبەگایەتی جێگیر بوون، تورکە کۆچەرییەکانیان تەنیا وەک "کرێکار" بۆ بەخێوکردنی مەڕ و ماڵات بەکار دەهێنا. لەم قۆناغەدا، تورکەکان لە پێگەیەکی نزمدا بوون و هێشتا خاوەنی هیچ جۆرە ئایدیۆلۆژیایەکی سیاسی یان دەسەڵاتخوازی نەبوون.

قۆناغی دووەم: ئایین و بەکارهێنانی تورک دژی کورد

لەگەڵ هاتنی ئیسلام و داگیرکارییەکانی عەرەب بۆ سەر خاکی کوردستان، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە هاوکێشەکەدا ڕوویدا. کوردەکان، بەهۆی خەسڵەتە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانیانەوە، هەمیشە گەلێکی سەرسەخت بوون و بە ئاسانی نەیاندەویست مل بۆ ئایدیۆلۆژیایەکی دەرەکی (عەرەبی-ئیسلامی) دابنوێنن کە ناسنامەیان بسڕێتەوە. لێرەدا، خەلافەتی ئەمەوی و دواتر عەباسییەکان (بە تایبەت لە سەردەمی موعتەسەمدا) درکیان بەوە کرد کە دەتوانن لە "تینوێتی بۆ خوێن" و "دڕندەیی جەنگی" هۆزە تورکەکان سوود وەرگرن. عەباسییەکان تورکەکانیان وەک "سوپایەکی بەکرێگیراو" بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینە بەردەوامەکانی کورد بەکار هێنا. ئەمە خاڵی وەرچەرخان بوو کە تورکی لە "کرێکارێکی سادە"وە گۆڕی بۆ "جەلادێکی سیاسی".

سایکۆلۆژیای وێرانکاری: لە سەلجوقییەکانەوە بۆ مەغۆلەکان

هاتنی سەلجوقییەکان، تەیمورییەکان و مەغۆلەکان (کە لە بنەچەدا یەک ڕەچەڵەکی تورک-مەغۆلییان هەبوو) قۆناغی جینۆسایدی سپی و ڕەشی کوردان بوو. ئەم هۆزانە بەهۆی ئەوەی لە ژینگەیەکی بیابانی و سەختەوە هاتبوون، خاوەنی سایکۆلۆژیایەکی "داگیرکەر و وێرانکەر" بوون. فەلسەفەی مانەوەی ئەوان لەسەر سڕینەوەی ئەویتر بوو. ئەوان بە جۆرێک دڕندە بوون کە نەک تەنیا کورد، بەڵکو هەموو شارستانیەتە ڕەسەنەکانی ناوچەکەیان تووشی شۆک کرد. ئەم دڕندەییە لە مێژوودا وەک نیشانەیەکی "نەبوونی شارستانیەت" لە لای تورکەکان دەبینرێت.

گرێی شوناس: "تورک" وەک جنێو لە سەردەمی عوسمانیدا

تا سەرەتای سەدەی بیستەم، وشەی "تورک" لای چینی دەسەڵاتداری عوسمانی وەک نزمترین پلەی مرۆیی سەیر دەکرا. وەک لە سەرچاوە مێژووییەکانی ساڵی ١٩٠٢دا ئاماژەی پێکراوە، عوسمانییەکان خۆیان بە "ئەفەندی" و "موسڵمان" دەزانی و وشەی تورکیان بۆ کەسانی "گەمژە، نەفام، بیانی و دڕندە" بەکاردەهێنا. زاراوەی وەک "ئیشک تورک" (تورکی کەر) یان "تورکی بێ-ئیدراک" لە ئەدەبیاتی عوسمانیدا بەڵگەن لەسەر ئەوەی کە تەنانەت دەسەڵاتدارە عوسمانییەکانیش شەرمیان لەو ڕەچەڵەکە دەکردەوە کە تەنیا مێژوویەکی تاڵانکاری و خوێنڕشتنی هەبوو.

فێڵی مێژوویی: مارک سایکس و دروستکردنی "تورکیا"

یەکێک لە گەورەترین تراجیدیایەکانی سەدەی بیستەم، دەستێوەردانی هێزە کۆڵۆنیاڵییەکانی وەک بەریتانیا و فەرەنسا بوو. مارک سایکس، کە یەکێک بوو لە ئەندازیارانی دابەشکردنی کوردستان، لە یاداشتەکانیدا (١٩٠٧) بە ڕاشکاوی گاڵتە بە شوناسی تورک دەکات. ئەو دەڵێت "تورک وەک ڕەگەزێکی پەتی بوونی نییە" و تەنیا تێکەڵەیەکی ناسروشتییە.
بەڵام پرسیارە فەلسەفییەکە لێرەدایە: بۆچی بەریتانیا و فەرەنسا "تورکیا"یان دروست کرد و "ئەتاتورک"یان هێنایە سەر کار؟
وەڵامەکە لە سایکۆلۆژیای "سڕینەوە"دایە. ئەوان دەیانویست نەتەوە ڕەسەنەکانی وەک کورد، ئەرمەن و یۆنانی لە ناو ببەن. بۆ ئەم مەبەستەش، پێویستیان بە گروپێکی "بێ ناسنامە و دڕندە" هەبوو کە ئامادەبن هەموو تاوانێک بکەن بۆ ئەوەی شوناسێکی ساختەیان بۆ دروست بکرێت. دەوڵەتی تورکیای مۆدێرن لەسەر گۆڕی نەتەوە ڕەسەنەکان و بە ئایدیۆلۆژیایەکی فاشیستی دروست کرا کە تێیدا "تورکبوون" لە شەرمەزارییەوە گۆڕدرا بۆ ئامرازێکی کوشتار.

ئەنجامگیری
ئەو مێژووەی کە لە کرێکارییەوە دەست پێدەکات و بە جینۆساید کۆتایی دێت، نیشاندەری سایکۆلۆژیایەکی "خۆپەرست و بێ ڕەگ"ە. تورکەکان بەهۆی ئەوەی لە ناوچەکەدا بێگانە بوون، تەنیا ڕێگەیەک بۆ مانەوەیان لە سڕینەوەی مێژووی ئەوانی تردا دەبینی. ئەو بەڵگەنامە مێژووییانەی کە باس لە "قێزەونبوونی ناوی تورک" دەکەن، ڕاستییەکی فەلسەفی دەسەلمێنن: کە شوناسی تورک نەک لەسەر بنەمای بەهای شارستانی، بەڵکو لەسەر بنەمای پێویستیی سیاسیی هێزە داگیرکەرەکان و دڕندەیی هۆزە کۆچەرییەکان بونیاد نراوە، و کورد وەک قوربانیی یەکەمی ئەم پڕۆژە ساختەیە ماوەتەوە. 

ئەندازیاریی خوێناوی: تەڵعەت پاشا، ماسۆنیەت و پلانی لەناوبردنی ناسنامەی کورد

 

ئەندازیاریی خوێناوی: تەڵعەت پاشا، ماسۆنیەت و پلانی لەناوبردنی ناسنامەی کورد

کۆتایی سەدەی نۆزدەم و سەرەتای سەدەی بیستەم، سەردەمی سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی توندی تورکی (تۆرانیزم) بوو. لەم قۆناغەدا، گروپە نهێنییەکان و لۆجە ماسۆنییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان گێڕا لە داڕشتنەوەی سیاسەتی دەوڵەتدا. تەڵعەت پاشا، کە یەکێک بوو لە سێکوچکەی دەسەڵاتی ئیتحادییەکان، لە ساڵی ١٩٠٣ لە لۆجی "Macedonia Risorta" لە سالۆنیکی بوو بە ماسۆن. ئەم لۆجانە تەنها شوێنی فیکری نەبوون، بەڵکو ببوونە ناوەندێک بۆ داڕشتنی ئەو پلانانەی کە دواتر بوونە هۆی کۆمەڵکوژی نەتەوەکانی وەک ئەرمەن، یۆنانی و کورد.

١. کۆچی زۆرەملێ و جینۆسایدی سپی

تەڵعەت پاشا تەنها ئەندازیاری کۆمەڵکوژی ئەرمەنەکان نەبوو، بەڵکو لە ساڵی ١٩١٦دا فەرمانی دەرکردنی سەدان هەزار کوردی لە ناوچەکانی خۆیان واژۆ کرد. بەپێی بەڵگەنامە مێژووییەکان، نزیکەی ٧٠٠ هەزار کورد بە زۆرەملێ لە ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵەوە بەرەو ناوەڕاست و ڕۆژئاوای تورکیا کۆچ پێکران. ئامانجی ئەم کۆچە دوو لایەن بوو:

• پێشگرتن لە دروستبوونی قەوارەیەکی کوردی: بەتایبەتی لەو ناوچانەی کە دەڕواننە سەر دەریای ڕەش و دەریای ناوەڕاست.
• تواندنەوە (Assimilation): تەڵعەت پاشا لە یاداشتەکانیدا ئاماژەی بەوە کردووە کە دەبێت کوردەکان بە شێوەیەک لە ناو تورکەکاندا دابەش بکرێن کە ڕێژەیان لە ٥٪ زیاتر نەبێت لە هیچ ناوچەیەکدا، بۆ ئەوەی زمان و کلتوریان لەدەست بدەن.

٢. دابڕانی کورد لە دەریا و کەناراوەکان

یەکێک لە ستراتیژە هەرە مەترسیدارەکانی دەوڵەتی تورک، دوورخستنەوەی کورد بوو لە سنوورە ئاوییەکان. کوردەکان کە لە مێژوودا لە هەندێک ناوچەی کەنار دەریای ڕەش و نزیک دەریای ناوەڕاست نیشتەجێ بوون، بە مەبەست ڕاگوێزران. ئەمە بۆ ئەوە بوو کە کورد هیچ کاتێک دەستڕاگەیشتنی بە بازرگانی دەریایی و پەیوەندی نێودەوڵەتی نەبێت و وەک نەتەوەیەکی گەمارۆدراو لە شاخەکاندا بمێنێتەوە.

٣. نیشتەجێکردنی "موهاجیرەکان" لەسەر خاکی کورد

لە کاتێکدا کوردەکان بەرەو شارە گەورەکانی وەک ئەستەمبوڵ، ئەنقەرە و قۆنیا ڕاو دەنران، دەسەڵاتدارانی وەک تەڵعەت پاشا و دواتر ئەتاتورک، پۆل پۆل خەڵکی تورکی تۆرانییان لە وڵاتانی بەڵقان (بولگاریا، ئەلبانیا) و قەوقازەوە دەهێنا. ئەم کۆچبەرە تورکانە لەسەر زەوی و زاری کوردە ڕاگوێزراوەکان نیشتەجێ کران. ئەمە پرۆسەیەکی سیستماتیک بوو بۆ "تورکاندنی" خاکی کوردستان و گۆڕینی ناسنامەی ناوچەکە.

٤. ئەتاتورک و بەردەوامی ڕێبازەکە

مستەفا کەمال ئەتاتورک، کە ئەویش وەک ئاماژەی پێدرا لە هەمان لۆجی ماسۆنی "سالۆنیکی" پەروەردە ببوو، هەمان سیاسەتی تەڵعەت پاشای تەواو کرد. لە سەردەمی ئەودا "یاسای نیشتەجێکردن" (İskan Kanunu) لە ساڵی ١٩٣٤ دەرچوو، کە بە ڕەسمی ڕێگەی دەدا بە دەوڵەت کوردەکان لە خاکەکەیان هەڵکەنێت و "تورکە ڕەسەنەکان" لە شوێنیان دابنێت. کۆمەڵکوژییەکانی دێرسیم، ئاگری و زیلان درێژەی ئەو فکرە بوون کە تەڵعەت پاشا دەستی پێکردبوو.

دەرەنجام

ئەو کارەساتەی بەسەر کورددا هات لە کەناراوەکانی دەریای ڕەش و ناوچەکانی تری باکووری کوردستان، تەنها کۆچێکی سادە نەبوو، بەڵکو جینۆسایدێکی دیمۆگرافی بوو. ئامانج لێی بێبەشکردنی نەتەوەی کورد بوو لە ستراتیژیترین ناوچە جوگرافییەکان و گۆڕینیان بۆ کەمینەیەکی بێ ناسنامە لە ناو شارە گەورەکاندا. مێژوو دەیسەلمێنێت کە ئەم پلانانە لە لایەن کەسانێکەوە داڕێژرابوون کە پەیوەندییەکی توندوتۆڵیان لەگەڵ لۆجە ماسۆنییەکان و ئایدۆلۆژیای ڕەگەزپەرستی تۆرانیدا هەبووە.