ئەندازیاریی سەرگەردانی؛ شەیتان وەک کایەیەکی دەروونی
لای ناپلیۆن هیڵ
پوختە: ئەم
وتارە باس لە گۆڕانی چەمکی "شەیتان" دەکات لە بوونەوەرێکی
مێتافیزیکییەوە بۆ حاڵەتێکی دەروونی و مێشکی.
وتاری یەکەم:
لە کتێبە هەرە مشتومڕبەرەکەیدا "تێپەڕاندن لە
شەیتان" (Outwitting the Devil)، ناپلیۆن هیڵ پەرژینە کلاسیکییەکانی چەمکی شەڕ تێکدەشکێنێت. لای
هیڵ، شەیتان ئەو بوونەوەرە نییە کە لە دەرەوەی بازنەی مرۆڤدا بێت و خاوەن قۆچ و
نینۆکی درێژ بێت، بەڵکو شەیتان بریتییە لە "وزەیەکی نەرێنی" کە لە ناو
جومگەکانی مێشکی مرۆڤدا نیشتەجێ دەبێت.
هیڵ چەمکی "سەرگەردانی"
(Drifting) وەک گەورەترین چەکی ئەم شەیتانە
دەروونییە دەناسێنێت. مرۆڤی سەرگەردان ئەو کەسەیە کە ئیرادەی خۆی ڕادەستی ترس،
گومان و بێ ئامانجی کردووە. لێرەدا شەیتان تەنها لەو بۆشاییانەدا دەژیت کە
"نووری ئامانج"یان پێ نەگەیشتووە. ئەم جیهانبینییە، مرۆڤ لە قوربانییەکی
بێدەسەڵاتی دەستی قەدەرەوە، دەگۆڕێت بۆ بەرپرسیارێکی ڕەها؛ چونکە ئەگەر شەیتان
تەنها لە ناو مێشکدا بێت، کەواتە کلیلی تێپەڕاندنیشی هەر لە ناو مێشکدایە. لێرەوە،
سەرکەوتن تەنها کۆکردنەوەی دارایی نییە، بەڵکو جۆرێکە لە "ڕزگاریی
دەروونی" لەو سێبەرە نەرێنییانەی کە ناهێڵن مرۆڤ بگاتە لوتکەی بوونی خۆی.
تەنگژەی دوانەیی و ئاسۆکانی یەکتاپەرستیی ڕادیکاڵ؛
خوێندنەوەیەکی بەراوردکاری
پوختە: ئەم
وتارە ململانێی نێوان سیستەمی دوانەیی (ئیبراهیمی) و یەکتاپەرستیی ڕادیکاڵ (ئێزدی)
و کاریگەرییان لەسەر ڕوحی مرۆڤ ڕاڤە دەکات.
وتاری دووەم:
ئایینە ئیبراهیمییەکان لەسەر بنەمای "دوانەیی" (Dualism) جیهان دابەش دەکەن بۆ
دوو جەمسەری دژبەیەک: خودا بەرامبەر شەیتان، خێر بەرامبەر شەڕ. ئەم دابەشکارییە
مێژووییە، جۆرێک لە "دڵەڕاوکێی وجودی" لە ناو ڕوحی مرۆڤدا چاندووە.
کاتێک شەیتان وەک هێزێکی سەربەخۆ و نەیار بەرامبەر خودا وێنا دەکرێت، مرۆڤ هەمیشە
لە ناو ترسێکی بەردەوامدا دەژی؛ ترس لە کەوتن، ترس لە سزا، و ترس لە هێزێکی
نادیار. ئەم ترسە مرۆڤ تووشی "سەرگەردانی" دەکات و لە تاکی و تەنیایی (Oneness) خودا کەم دەکاتەوە.
لە بەرامبەردا، ئایینی ئێزدی تێزێکی جیاواز پێشکەش
دەکات کە دەکرێت ناوی بنێین "یەکتاپەرستیی ڕادیکاڵ". لەم جیهانبینییەدا،
خێر و شەڕ دوو جەمسەری جیاواز نین کە شەڕیان بێت، بەڵکو هەردووکیان لە یەک
سەرچاوەی خوداییەوە دەردەچن و تەواوکەری یەکدیین. لە ئایینی ئێزدییدا، شەیتان وەک
نەیاری خودا بوونی نییە، بەڵکو وەک تاقیکەرەوەی ئیرادەی مرۆڤ دەبینرێت. ئەم
تێڕوانینە مرۆڤ لەو دابەشبوونە دەروونییە ڕزگار دەکات و هێزی لێ دەستێنێتەوە.
کاتێک مرۆڤ تێدەگات کە شەڕ و تاریکی بەشێکن لە سیستەمی هاوسەنگیی گەردوون، چیدی لە
"شەیتان" ناترسێت، بەڵکو هەوڵ دەدات لە ڕێگەی هۆشیارییەوە بەسەر لایەنە
نەرێنییەکانی وجودیدا زاڵ بێت.
لە سێبەرەوە بۆ ئیشراق؛ دیالێکتیکی تاریکی و ڕووناکی
لە گەشتە فەلسەفییەکاندا
پوختە: ئەم
وتارە بەستەرێک دروست دەکات لە نێوان فەلسەفەی ئیشراقی سوهرەوەردی و تێزە
مۆدێرنەکانی گەشەپێدان بۆ تێگەیشتن لە "سێبەر".
وتاری سێیەم:
لە فەلسەفەی ئیشراقدا، تاریکی (زوڵمەت) تەنها
"نەبوونی ڕووناکی"یە. ئەم تێگەیشتنە قووڵە تەنها باسێکی فیزیاوی نییە،
بەڵکو مانیفێستۆیەکی ڕوحییە. ئەو سێبەرەی
(Shadow) کە لە وجودی مرۆڤدا دروست دەبێت، بەرهەمی
دوورکەوتنەوەیە لەو "نوور"ەی کە سەرچاوەی مەعریفە و ئیرادەیە. هەرچی وزە
نەرێنییەکانی وەک ڕق، کینە و حەسوودی یان خەراپکاری زیاتر بن، مرۆڤ لە "نووری ئەنوار"
دوورتر دەکەوێتەوە و لە ناو سێبەرە تاریکەکانی خۆیدا نوقم دەبێت.
ئەم تێزە ئیشراقییە، خاڵی بەیەک گەیشتنی فەلسەفەی کۆن
و جیهانبینیی ئێزدی و تیۆرییەکانی ناپلیۆن هیڵە. لێرەدا "تاریکی" یان
"شەیتان" دوژمن نییە، بەڵکو "ئامرازێکە" بۆ ناسینی ڕووناکی.
بەبێ بوونی سێبەر، ئێمە مانا بە ڕووناکی نادەین. مرۆڤی هۆشیار ئەو کەسەیە کە
سێبەرەکەی خۆی دەناسێت و بەکاری دەهێنێت وەک قادرمەیەک بۆ هەڵکشانی ڕوحی.
تێپەڕاندنی شەیتان، ڕێک واتە تێپەڕاندنی ئەو تاریکییە ناوەکییەی کە بەهۆی نەزانی و
ترسەوە دروست بووە. کاتێک مرۆڤ دەگاتە ئاستی ئیشراق (ڕووناکبوونەوەی مێشکی)، دەبینێت
کە ئەوەی ناوی شەیتان بوو، تەنها وەهمێک بوو لە ناو سێبەرەکاندا، و بە کەوتنی
تیشکی ئیرادە، هەموو ئەو وەهمانە دەرەوێنەوە.
بە پێی ئەو وتارانەی سەرەوە ، بۆ تێگەیشتنی زیاتری خوێنەری بەرێز دەتوانین لە بابەتێکی ئەکادمی لە خوارەوەدا بەم شێوەیەی بیخەینە روو:
تێپەڕاندنی شەیتان: لە نێوان سێبەری ئیشراق و یەکێتیی
وجودی ئێزدییەتدا
بەشی یەکەم: شەیتان وەک کایەیەکی دەروونی؛ لە
"سێبەر"ی ئیشراقەوە بۆ "سەرگەردانی"ی هیڵ
لە مێژووی فەلسەفەی ڕۆژهەڵاتدا، شەهابەدین سوهرەوەردی
لە تێزی "ئیشراق"دا جیهان وەک دیالێکتیکێکی نێوان "نوور و
زوڵمەت" وێنا دەکات. لەم ڕوانگەیەوە، تاریکی (زوڵمەت) بوونێکی ڕەسەنی نییە،
بەڵکو تەنها بریتییە لە "نەبوونی ڕووناکی". ئەم تێڕوانینە فەلسەفییە
دوای چەندین سەدە، لە کتێبی "تێپەڕاندنی شەیتان"ی ناپلیۆن هیڵدا
ڕەنگدانەوەیەکی نوێی دەروونی پەیدا دەکات.
لای ناپلیۆن هیڵ، شەیتان ئەو بوونەوەرە ئەفسانەییە
نییە کە لە دەرەوەی مرۆڤدا بێت، بەڵکو "سێبەر"ێکی دەروونییە. ئەو هێزە
نەرێنییەیە کە لە بۆشایی "نەبوونی ئامانج"دا گەشە دەکات. هیڵ چەمکی
"سەرگەردانی" (Drifting) وەک
گەورەترین چەکی ئەم شەیتانە دەستنیشان دەکات. مرۆڤی سەرگەردان ئەو کەسەیە کە لە
نووری هۆشیاری و ئیرادە دابڕاوە و کەوتووەتە ناو "سێبەری" ترس و
گومانەوە. لێرەدا شەیتان دەبێتە هێمایەک بۆ هەموو ئەو وزە نەرێنییانەی (وەک ڕق،
حەسوودی و ترس) کە لە نەبوونی نووری مەعریفەدا، وجودی مرۆڤ داگیر دەکەن.
بەشی دووەم: تەنگژەی دوانەیی ئیبراهیمی؛ شەیتان وەک
زیندانی دڵەڕاوکێ
ئایینە ئیبراهیمییەکان لەسەر بنەمای "دوانەیی" (Dualism) جیهانیان دابەش کردووە
بۆ دوو جەمسەری دژبەیەک: خودا بەرامبەر شەیتان، خێر بەرامبەر شەڕ. ئەم دوانەییە،
ئەگەرچی وەک سیستەمێکی ڕەوشتی دەردەکەوێت، بەڵام لە قووڵاییدا "دڵەڕاوکێیەکی
وجودی" لە ناو ڕوحی مرۆڤدا دروست دەکات. مرۆڤ لە ناو ئەم فەلسەفەیەدا هەمیشە
لە ململانێیەکی بەردەوامدایە لەگەڵ هێزێکی دەرەکی کە هەڕەشەی لێ دەکات.
ئەم دابەشکارییە دەبێتە هۆی کەمکردنەوە لە "تاکی
و تەنیایی" (Unity) خودا،
چونکە هێزێکی تر (شەیتان) وەک ڕکابەر و نەیاری ویستی خودایی وێنا دەکرێت. لە
ڕوانگەی دەروونییەوە، ئەم پارادۆکسە مرۆڤ تووشی جۆرێک لە "سەرگەردانی"
دەکات؛ چونکە مرۆڤ لە ترسی سزای جەمسەرە نەرێنییەکە (جەهەننەم/شەیتان) دەجوڵێتەوە،
نەک لەبەر خۆشەویستی و ئیرادەی ڕەها. بەمەش مرۆڤ لە هێزی ناوەکیی خۆی دادەماڵرێت و
دەبێتە بوونەوەرێکی ترسنۆک کە ئیرادەی خۆی ڕادەستی سیستەمێکی دەرەکیی ترس کردووە.
بەشی سێیەم: یەکتاپەرستیی ڕادیکاڵ؛ جیهانبینیی ئێزدی
وەک کلیلێکی ڕزگاری
لە بەرامبەر ئەم دوانەییەدا، ئایینی ئێزدی
جیهانبینییەکی جیاواز پێشکەش دەکات کە دەتوانین ناوی بنێین "یەکتاپەرستیی
ڕادیکاڵ". لەم جیهانبینییەدا، شەڕ و خێر دژە یەک نین، بەڵکو دوو ڕووی یەک
وجودی ڕەهان. کاتێک ئایینی ئێزدی "شەڕ" و "تاریکی"
دەگەڕێنێتەوە بۆ خودا و شەیتان وەک هێزێکی سەربەخۆ لە دەرەوەی بازنەی خودایی
نابینێت، لە ڕاستیدا مرۆڤ لەو دڵەڕاوکێ و ترسە ڕزگار دەکات کە ئایینە
ئیبراهیمییەکان دروستیان کردووە.
ئەم تێزە ئێزدییە، بە تەواوی لەگەڵ فەلسەفەی
"تێپەڕاندنی شەیتان"ی ناپلیۆن هیڵدا یەکدەگرێتەوە. شەیتان لێرەدا دەبێتە
"تاقیکەرەوە"، نەک "دوژمن". ئەو وەک تاریکییەک وایە کە
پێویستە بۆ ئەوەی مرۆڤ هان بدات بە دوای ڕووناکیدا بگەڕێت. لە یەکتاپەرستیی
ڕادیکاڵدا، مرۆڤ تێدەگات کە هەموو هێزە نەرێنییەکان لە ناو وجودی خۆیدان و تەنها
بە "هۆشیاری" و "ئیرادە" دەتوانێت مامەڵەیان لەگەڵ بکات.
لێرەدا مرۆڤ لە "سەرگەردانی" ڕزگاری دەبێت و دەبێتە خاوەنی وجودی خۆی،
چونکە چیدی لە شەیتانێک ناترسێت کە لە دەرەوەی خۆی بێت، بەڵکو فێردەبێت چۆن سیبەر
و تاریکییەکانی ناو خۆی بکاتە قادرمەیەک بۆ گەیشتن بە "نووری ئەنوار".
کۆبەند:
تێپەڕاندنی شەیتان، گەشتێکی فیکرییە لە ترسەوە بەرەو
هۆشیاری. چ لە ئایینی ئێزدی، چ لە فەلسەفەی ئیشراق و چ لە قوتابخانەی ناپلیۆن
هیڵدا، ڕاستییەکەی هەر یەکە: شەیتان تەنها ئەو شوێنە تاریکەیە لە مێشکماندا کە
هێشتا ڕووناکیی ئامانج و باوەڕبەخۆبوونی پێ نەگەیشتووە.
