ئۆنتۆلۆژیای ڕووناکی و فەلسەفەی "چلە" لە میتۆلۆژیای کوردیدا

 

ئۆنتۆلۆژیای ڕووناکی و فەلسەفەی "چلە" لە میتۆلۆژیای کوردیدا

لە میتراوە تا ئێزدیاتی: گەشتی پیرۆزیی ژمارە ٤٠ لە شارستانیەتی زاگرۆسدا

١. ڕەهەندی مێژوویی-ئەکادیمی: میراتی میزۆپۆتامیا و زاگرۆس

لە ڕوانگەیەکی ئەکادیمییەوە، نیشتمانی کوردان (زاگرۆس و میزۆپۆتامیا) لانکەی یەکەمین تێڕامانە گەردوونییەکان بووە. ئایینی "مێهری" (میترایزم) کە لەم جوگرافیایەدا سەری هەڵداوە، جەخت لەسەر "خۆر" وەک هێمایەکی ناوەندیی دادپەروەری و ڕووناکی دەکاتەوە. لێرەوە دەتوانین بڵێین کە "چڵەی هاوین" لە بنەڕەتدا ئاهەنگی گەیشتنی خۆرە بە لوتکەی دەسەڵاتی خۆی.

ئایینی ئێزیدی، وەک پارێزەرێکی زیندووی ئەم کەلەپوورە میتۆلۆژییە، توانیویەتی فەلسەفەی "مێهری" لە ناو قاڵبێکی نوێی ئایینیدا بپارێزێت. ئەگەر نەتەوەکانی تری ناوچەکە بەهۆی گۆڕانکاریی سیاسی و ئایینییەوە تەنیا "ناونیشانەکان"یان مابێتەوە، ئەوا لای ئێزیدییەکان "ناوەرۆک و ڕێوڕەسمەکە" وەک خۆی ماوەتەوە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە شارستانیەتی زاگرۆس نەک هەر بەرهەمهێنەری ئەم بیرۆکەیە بووە، بەڵکو تاکە شوێنێکیشە کە "زەمانە میتۆلۆژییەکە"ی تێدا نەفەوتاوە.

٢. ڕەهەندی فەلسەفی: ژمارە چل وەک خولی تەکامول

لە فەلسەفەی ڕۆژهەڵاتیدا، ژمارە "چل" (چلە) تەنیا ژمارەیەک نییە، بەڵکو "یەکەیەکی کاتییە بۆ تەکامول و گۆڕان". چل ڕۆژ، ماوەیەکە کە تێیدا ماددە دەگۆڕێت بۆ مانا، یان مرۆڤ لە قۆناغێکی ناتەواوەوە دەچێتە قۆناغێکی باڵا (وەک چۆن لە تەسەوفیشدا چڵەنشینی هەیە).

فەلسەفەی چڵەی هاوین لە میتۆلۆژیای کوردیدا، فەلسەفەی **"پاکبوونەوە بە ئاگر و گەرما"**یە. گەرما لێرەدا وەک تاقیکردنەوەیەکی گەردوونی دەبینرێت. مرۆڤی زاگرۆسی باوەڕی وابوو کە سروشت لەم چل ڕۆژەدا دەگاتە لوتکەی پێگەیشتن (میوەکان دەگەن، گەنم دەبێتە زێڕ). ئەمە "فەلسەفەی ئەوپەڕی ڕووناکی"یە؛ کاتێک هیچ شوێنێک بۆ سێبەر و تاریکی نامێنێتەوە.

٣. ڕەهەندی ئەدەبی-میتۆلۆژی: شکۆمەندیی خۆر لە چڵەدا

لە دەقە ئەدەبی و ئایینییەکانی ئێزیدیاتی و یارسانیدا، "خۆر" (رۆژ) خودی ڕاستییە. ئەدەبیاتی کوردی کاتێک باس لە چڵەی هاوین دەکات، وەک جەژنێکی "سروشت-تەوەر" وەسفی دەکات.

• چڵە وەک هێما: لە میتۆلۆژیای کورددا، ژمارە چل پەیوەندی بە (چل تەن، چل مێر، چل کچ)ەوە هەیە. ئەمە نیشانەی کۆبوونەوەی هێز و پیرۆزییە.
• بەزیندوویی مانەوە: لە کاتێکدا جیهانی مۆدێرن سروشتی کردووەتە ئامێر، میتۆلۆژیای کوردی لە ڕێگەی چڵەی هاوینەوە "ڕۆح" دەداتەوە بە وەرزەکان. ئەم جەژنە لای ئێزیدییەکان، شیعرێکی درێژە بۆ ستایشی مانەوە؛ مانەوە لە ناو جەرگەی گەرمادا، تەسلیم نەبوون بە تینوێتی، و گۆڕینی سووتانی جەستە بۆ ڕووناکیی ڕۆح.

ئەنجامگیری

چڵەی هاوین لە میتۆلۆژیای کوردیدا، خاڵی بەیەکگەیشتنی "سروشت" و "خودا" و **"مرۆڤ"**ە. ئەوەی ئێزیدییەکان دەیکەن، تەنیا مەراسیمێکی ئایینی نییە، بەڵکو پاراستنی "کۆدێکی ژیاریی" دەگمەنە کە دەیسەلمێنێت بنەچەی هەموو ئەو جەژنە هاوینییانەی لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا هەن، دەگەڕێنەوە بۆ یەک سەرچاوەی دێرین: فەلسەفەی ڕووناکی لە چیاکانی زاگرۆس.

ئەم جەژنە "شوناسێکی گەردوونی"یە کە تێیدا کورد وەک میراتگری ڕاستەقینەی شارستانیەتی میزۆپۆتامیا، ڕێز لەو خولە گەردوونییانە دەگرێت کە ژیانیان پێ بەخشیوە.

 

شیکارێکی فەلسەفی بۆ پۆشاک وەک ئامرازی داگیرکاریی کلتووری

لە نێوان ڕەنگەکانی زاگرۆس و سێبەری بیاباندا: شیکارێکی فەلسەفی بۆ پۆشاک وەک ئامرازی داگیرکاریی کلتووری

پوختە:
ئەم بابەتە هەوڵ دەدات لە ڕوانگەیەکی مێژوویی، جوگرافی و فەلسەفییەوە، ململانێی نێوان دوو شێوازی پۆشاک لە کۆمەڵگەی کوردیدا شیکار بکات: پۆشاکی ڕەسەنی کوردی کە گوزارشتە لە ئازادی و فرەڕەنگیی ژینگەی زاگرۆس، و "عەبای ڕەش" کە وەک پاشماوەیەکی سەردەمی جاهیلییەت و ئامرازێکی ئایدیۆلۆژی، لەلایەن ناوەندە ئایینییەکانەوە دەسەپێنرێت. بابەتەکە باس لەوە دەکات کە چۆن پۆشاک لە ئامرازێکی داپۆشینەوە دەگۆڕدرێت بۆ نیشانەی "کۆیلایەتیی فیکری" و "سڕینەوەی ئیرادە".

١. ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی: لە شاردنەوەی "نەنگ"ەوە بۆ پیرۆزیی ساختە

ئەگەر سەیری مێژووی عەبای ڕەش بکەین لە نیمچەدوورگەی عەرەبی، دەبینین ئەم پۆشاکە بەرەنجامی تێڕوانینێکی "نێگەتیڤ" بووە بۆ مێینە. لە سەردەمی جاهیلییەتدا، کچ وەک مایەی "شەرمەزاری و نەنگی" (العار) دەبینرا، کە زۆرینەیان زیندەبەگۆڕ دەکران بۆ پاککردنەوەی ناوی عەشیرەت. ئەو کچانەی کە دەهێڵدرانەوە تەنها بۆ مەبەستی بەردەوامیی وەچەخستنەوە بوو، و بۆ ئەوەی ئەم "نەنگە" لە چاوی کۆمەڵگە بشاردرێتەوە، عەبای ڕەشیان بەسەردا دەدرا.
لە ڕووی فەلسەفییەوە، عەبای ڕەش لێرەدا وەک "پەردەیەک بۆ ونکردنی جەستەیەکی شەرمەزار" سەری هەڵدا. دوای هاتنی ئیسلام، ئەم دابونەریتە کلتوورییە وەک خۆی مایەوە و بەرگێکی ئایینی کرایە بەر، و ئەمڕۆ وەک "فەرز" دەفرۆشرێتەوە بە نەتەوەکانی تر، لە کاتێکدا لە بنەڕەتدا وەڵامێکی دەروونی بووە بۆ کێشەی "شەرم" لە کلتووری عەرەبیی کۆندا.

٢. شارستانیەتی زاگرۆس و فەلسەفەی ڕەنگ

بە پێچەوانەی بیابان، لە شارستانیەتی میزۆپۆتامیا و چیای زاگرۆسدا، ژن هەمیشە پێگەیەکی باڵای هەبووە و وەک بەشێک لە جوانیی سروشت بینراوە. جلی کوردی کە ڕەنگاوڕەنگە، تەنها هەڵبژاردنی ڕەنگ نییە، بەڵکو "ڕەنگدانەوەی جوگرافیایە". هەر ڕەنگێکی ئەم پۆشاکە (سەوز، سوور، زەرد، شین) گوزارشتە لە وەرزەکانی زاگرۆس و گوڵ و گیا و کانییەکانی کوردستان.
لێرەدا جیاوازییەکی فەلسەفی قووڵ هەیە:

• پۆشاکی کوردی: ئاهەنگ گێڕانە بە "بوون" و "ژیان" و "ئیرادەی دەرکەوتن".
• عەبای ڕەش: سەپاندنی "نەبوون" و "تاریکی" و "شاردنەوەی بوون"ە.

٣. سیاسییەت و ئایدیۆلۆژیای "باڵاپۆشی" لە کوردستانی ئەمڕۆدا

ئەمڕۆ حیزبە ئیسلامییەکان لە کوردستان، مەراسیمی "جەژنی باڵاپۆشی" بۆ کچانی منداڵ و گەنج ساز دەکەن. ئەم کارە لە ڕووی سۆسیۆلۆژییەوە، هەوڵێکە بۆ دابڕانی مرۆڤی کورد لە ڕەسەنایەتیی خۆی. کاتێک کچێک عەبای ڕەش دەپۆشێت، ئەو تەنها جلەکەی ناگۆڕێت، بەڵکو "ئیرادەی خۆی" تەسلیمی ئایدیۆلۆژیایەک دەکات کە پێی وایە جەستەی ئەو "تاوانێکە" و دەبێت بشاردرێتەوە.
ئەم جۆرە لە پۆشاک، جۆرێکە لە "کۆیلایەتیی ئارەزوومەندانە" (Voluntary Servitude)؛ چونکە تاک تێیدا بڕیاردەر نییە، بەڵکو تەنها پەیڕەوکاری ئەو نەریتە جاهیلیەیە کە ناوەندە ئایینییەکان بە ناوی پیرۆزییەوە دەیخەنە ناو مێشکییەوە. ئەمە لەگەڵ ڕوحی کلتووری کوردیدا نامۆیە، چونکە ژنی کورد لە مێژوودا هەرگیز لە ناو تاریکیی ڕەشدا وەک "کۆیلە" سەیر نەکراوە.

٤. نیقاب: نامۆبوونی جوگرافی و ئایدیۆلۆژی

هەندێک لە باوەڕداران زیادەڕەوی دەکەن و پەنا دەبەنە بەر "نیقاب". لە ڕووی زانستی و جوگرافییەوە، نیقاب پۆشاکێکی تایبەت بووە بە ژینگەی بیابانیی حیجاز بۆ پاراستنی مرۆڤ لە خۆڵبارین و گەرمای توند. سەپاندنی ئەم پۆشاکە لە شاخەکانی کوردستان یان لە شارە ساردەکانی ئەوروپا، نیشانەی "کوێربوونی ئایدیۆلۆژی"یە. کاتێک مرۆڤێک لە کوردستان نیقاب دەپۆشێت، ئەوە نیشان دەدات کە ئەو لە ڕووی عەقڵییەوە لە جوگرافیایەکی تردا دەژی و هیچ پەیوەندییەکی بەو خاک و هەوایەوە نەماوە کە لێی دەژی؛ ئەمە لوتکەی نامۆبوونی مرۆڤە لە خۆی.

دەرەنجام:

عەبای ڕەش و پرۆسەی باڵاپۆشکردنی زۆرەملێ، تەنها هەوڵێکی ئایینی نین، بەڵکو پرۆژەیەکی "سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەیی"ن. گەڕانەوە بۆ جلی کوردی و پاراستنی ڕەنگەکان، جۆرێکە لە بەرگریی فەلسەفی لە دژی ئەو ئایدیۆلۆژیایەی کە دەیەوێت "تاریکیی بیابان" بەسەر "ڕەنگینیی چیا"دا بسەپێنێت. مرۆڤی خاوەن ئیرادە، ئەو مرۆڤەیە کە ڕێگە نادات جەستە و پۆشاکی ببێتە مەیدانی جەنگی ئایدیۆلۆژیایەک کە مێژووەکەی لە "نەنگ" و "شاردنەوە"وە دەست پێ دەکات.

---

سەرچاوەکان:

١. مێژووی شارستانیەت - ویڵ دیۆرانت (بۆ تێگەیشتن لە دۆخی ژن لە سەردەمە کۆنەکاندا).

٢. دیاردەناسیی پۆشاک (Phenomenology of Clothing).

٣. کۆیلایەتیی ئارەزوومەندانە - ئێتیان دی لا بۆیتی

.
٤. مێژووی کورد و کوردستان( بۆ بەراوردکردنی پێگەی ژنی کورد لەگەڵ نەتەوەکانی دراوسێ).

 

در جستجوی حقیقت؛ آنجا که «سایه» به «نور» می‌پیوندد...

 

در جستجوی حقیقت؛ آنجا که «سایه» به «نور» می‌پیوندد...

در جهانِ پر رمز و رازِ هستی، گاه «حقیقت» نه در خلوصِ مطلقِ روشنایی است و نه در عمقِ تاریکی؛ بلکه در مرزِ لطیف و مکاشفه‌آمیزِ میان این دو؛ یعنی در دلِ «سایه‌ی نور» تجلی می‌یابد. حکمتِ آگاهی و معرفت، همواره رهگذرانی را می‌طلبد که شجاعتِ دل سپردن به سفرهای درونی را دارند؛ آنانکه می‌دانند خواندن، نه صرفاً مرورِ کلمات، بلکه نوعی سلوک برای یافتنِ خویشتن در میان مرزهای خیال، فلسفه و خرد است.

رمان «سایه‌ی نور»، تنها یک اثر داستانی نیست؛ بلکه پنجره‌ای است گشوده به سوی اقلیمِ معرفت و بازخوانیِ مدرن از حکمت خسروانی و فلسفه‌ی اشراقِ سهروردی و آیینهای حوزە تمدنی فلات زاگرس. این اثر فرصتی است برای مکث کردن، اندیشیدن و نگریستن به جهان از منظرِ خرد و عشق.

از تمامیِ رهروانِ راهِ دانشی، جانهای مشتاقِ آگاهی، اهلِ خواندن و فضیلت، و تمامی دوستان و یارانِ صمیمی در شهر استکهلمِ سوئد، صمیمانه دعوت می‌شود که در رویداد رونمایی و معرفی این کتاب حضور یابند. حضور شما عزیزان و اهالی فرهنگ، گرمابخشِ این محفلِ خردورزی و روشنایی خواهد بود.

در ادامه، توجه شما را به نوشتارِ پرمغز و شیوا از استاد و فیلسوف ارجمند، دکتر جلال سبزواری که زحمت معرفی و نگاهِ تحلیلی به این کتاب را در مراسم رونمایی بر عهده خواهند داشت، جلب می‌کنم:

---

هان تا سرِ رشته ی خِرَد گم نکنی

خود را ز برای نیک و بد گم نکنی

رهرو تویی و راه تویی ، منزل تو

هشدار که راهِ خود به خود گم نکنی !

امروز هشتم مرداد ، روز بزرگداشت فیلسوف نام آور ایران ، و عارف عالی قدر ، شهاب الدین یحیی بن ابوالفتوح سهروردی ، مشهور به شیخ اِشراق است . سهروردی نامی است که طیّ قرون و اعصار از یک طرف با خردمندی و خردورزی ، و از طرف دیگر با فلسفه ی اشراق قرین و همراه بوده است.

 شهاب الدین یحیی در سال ۵۴۹ هجری در سهرورد زنجان متولّد گردید ، و در ۵۸۷ ( ۳۸ سالگی ) به قتل رسید . در مورد چگونگی قتل او به دستور صلاح الدین ایّوبی روایات گوناگون آمده است . قدر مسلّم آن است که معاندت شریعتمدارانِ جزم اندیش ، و نیز ملاحظات سیاسی ، عوامل موثّری در از میان برداشتن او بوده اند . سهروردی از معروف ترین فلاسفه ی ایران است که به احیاء "حکمت خسروانیِ" ایران باستان همّت گماشت ؛ و فلسفه ی اِشراق او در واقع اعلام موجودیت در برابر فلسفه ی ارسطو "حکمت مشّاء" است .

او خود فلسفه ی خویش را "حکمت اشراق" اطلاق می کرد . در زبان لاتین حکمت اشراق را Aurora Consurgens می نامند ، به معنای : طلوع سپیده دم ، یا برآمدنِ آفتاب ! - از سهروردی بیش از ۵۰ کتاب و رساله به زبان های عربی و فارسی باقی مانده ، و اَهَمِّ آنها عبارت است از : المَشارِع والمُطاحَرات - حکمتُ الاشراق - بستان القلوب - رساله ی عشق - رساله ی عقل - رساله ی صفیر سیمرغ - آواز پرِ جبرئیل - و عقل سرخ .

"مایل هستم در همین جا خاطر نشان سازم که کتاب ☆سایه نور☆ ، اثر ارجمند نویسنده ی کُرد ، " آلان عمرزاده " که در حقیقت مکاشفه ای است در عرصه ی فلسفه ی اشراقِ شهاب الدّین سهروردی ،

روز شنبە: ٠٨٠٨.٢٠٢٦

در محل ABF مرکزی در استکهلم توسط من معرفی ، و در دسترس علاقه مندان قرار

خواهد گرفت." سعدی می فرماید

مرا شیخِ دانایِ مُرشد ، شهاب

دو اندرز فرمود بر روی آب

یکی آنکه : در جمع بدبین مباش

دگر آنکه : در نفس خودبین مباش

🌹🌹🌹
جلال سبزواری ۲۰۲۶/۷/۳۰

 

ڕەهەندە فەلسەفی و سۆسیۆلۆژییەکانی سحر و خرافات لە کۆمەڵگەی کوردیدا

 

ڕەهەندە فەلسەفی و سۆسیۆلۆژییەکانی سحر و خرافات لە کۆمەڵگەی کوردیدا: لە "دینخوازیی عەقڵانی"یەوە بۆ "جادوگەریی مۆدێرن"

دەسپێک

لە کاتێکدا کە جیهان بەرەو لووتکەی تەکنەلۆژیا و زانست هەنگاو دەنێت، لە کۆمەڵگەی ئێمەدا جۆرێک لە "گەڕانەوە بۆ دواوە" یان "پەنابردن بۆ نادیار" دەبینرێت. سحر، جادو و خرافات، کە سەردەمانێک وەک پاشماوەی سەردەمە تاریکەکان دەبینران، ئێستا لە ڕێگەی سۆشیاڵ میدیا و ناوەندە جیاوازەکانەوە برەوی زیاتریان پێ دەدرێت. ئەم دیاردەیە تەنها پرسێکی ئاینی نییە، بەڵکو نیشانەیەکی قووڵی قەیرانی عەقڵانییەت و ناسەقامگیریی دەروونی و کۆمەڵایەتییە.

١. فەلسەفەی "بیرکردنەوەی جادوویی" (Magical Thinking)

لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە، پەنابردن بۆ سحر و جادو لە ئەنجامی "شکستی ئیرادە" و "نەبوونی کۆنترۆڵ" بەسەر ژیاندا دروست دەبێت. مرۆڤ کاتێک لە بەرامبەر کێشە ئابووری، تەندروستی و سۆزدارییەکاندا دەستەوسان دەبێت، پەنا بۆ "کورتەبڕی میتافیزیکی" دەبات.

• سحر وەک جێگرەوەی عەقڵ: لە جیاتی تێگەیشتن لە یاسا سروشتییەکان و کارکردن بۆ گۆڕانکاری، مرۆڤی خرافاتی دەیەوێت بە "نووشتووێەک" یان "نزایەکی تایبەت" یاساکانی گەردوون بۆ بەرژەوەندی خۆی بگۆڕێت. ئەمە جۆرێکە لە خۆدزینەوە لە بەرپرسیارێتیی شەخسی.

٢. خرافاتی ئاینی: لە پەرستنەوە بۆ بازرگانی

جۆرێک بازرگانی دینی هەیە کە دەتوانین بێژیین "دینخوازیی خۆرافاتی". لێرەدا ئاین لە ئامرازێک بۆ پەروەردەی ڕۆحی و ئەخلاقی، دەگۆڕدرێت بۆ ئامرازێکی "مادی و مەنفەعەتخوازی":

• تەقدیسکردنی شتەکان (Objetification of Sacredness): کاتێک مرۆڤ بڕوای وایە بەردێکی شین یان پارچە کاغەزێک (نووشتوو) دەتوانێت بەڵا لێی دوور بخاتەوە، لێرەدا "تەوحید" دەشکێت و شتە بێگیانەکان دەبنە خودا. ئەمە جۆرێکە لە "فێتیشیزم" (Fetishism) کە تێیدا هێزی خودایی لە شتە کەم بایەخەکاندا کورت دەکرێتەوە.
• نەزر و قوربانی وەک مامەڵەی بازرگانی: ئەوەی کە کەسێک دەڵێت "ئەگەر فڵان کارم بۆ بێت، مەرێک دەکەمە قوربانی"، لە ڕاستیدا جۆرێکە لە مامەڵەکردن (Bargaining) لەگەڵ خودا. لێرەدا خودا وەک هێزێکی ڕەها نابینرێت، بەڵکو وەک لایەنێکی بازرگانی دەبینرێت کە دەبێت "بەرتیلی" پێ بدرێت تاوەکو کارەکەت بۆ ڕاپەڕێنێت.

٣. سۆسیۆلۆژیای جادو و "نووشتوو" لە کوردستان

لە کۆمەڵگەی کوردیدا، پەرەسەندنی ئەم دیاردانە چەند هۆکارێکی قووڵی هەیە:

• دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتی: جەنگەکان، ناسەقامگیریی سیاسی و قەیرانی دارایی، تاکەکانی تووشی جۆرێک لە "بێهیوایی" کردووە. کاتێک مرۆڤ لە دامەزراوە زانستی و سیاسییەکان بێ ئومێد دەبێت، پەنا بۆ "قەدەری نادیار" و نوسەرانی جادو دەبات.
• تەقدیسکردنی کەسایەتییەکان: گۆڕینی پیاوانی ئاینی بۆ "پیرۆزی بێ هەڵە". کاتێک خەڵک لە جیاتی گەڕان بەدوای زانست و لۆژیک، شوێن "کەرامات" و "خەون"ی کەسەکان دەکەون، ڕێگە بۆ چەوسانەوە و فێڵکردن خۆش دەبێت.
• ترس لە جادو وەک بەرگریی دەروونی: زۆرێک لەو کەسانەی باوەڕیان بە جادو هەیە، شکستی خۆیان (لە هاوسەرگیری، کار، یان خوێندن) دەخەنە ئەستۆی "بەرچاوپیسی" یان "سحری فڵان کەس". ئەمە میکانیزمێکی بەرگرییە بۆ ئەوەی دان بە شکستی خۆیاندا نەنێن.

٤. مەترسییەکانی خرافات بۆ سەر داهاتوو

خرافات تەنها زیانێکی دارایی نییە (کە دەدرێت بە جادوگەرەکان)، بەڵکو زیانێکی مەعریفی گەورەیە:

1.    دژایەتی عەقڵانییەت: کۆمەڵگەیەک باوەڕی بە جادو بێت، هیچ کات پێویستی بە پزیشک، ئەندازیار و بیرمەند نابێت، چونکە بۆ هەموو شتێک پەنا بۆ "غەیب" دەبات.

2.    تێکدانی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان: زۆربەی جادوەکان دەبنە هۆی تێکدانی خێزانەکان و دروستکردنی گومان لە نێوان خزم و دۆستاندا (بە تۆمەتی سحرکردن بۆ یەکتری).

3.    شێواندنی وێنەی ئایین: ئایین لە پەیامێکی مرۆیی و ئەخلاقییەوە، دەبێتە کۆمەڵێک تەڵسم و کردەوەی ترسناک کە مرۆڤەکان دەبەستێتەوە.

دەرەنجام

بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم شەپۆلە، پێویستمان بە "شۆڕشێکی فیکری" هەیە. ئەرکی ناوەندە ئەکادیمییەکان و ڕۆشنبیرانە کە جیاوازی نێوان "ئیمانی ڕۆحی" و "خرافاتی جادوویی" ڕوون بکەنەوە. گەڕانەوە بۆ عەقڵ و زانست، تەنها ڕێگەیە بۆ ڕزگاربوون لەو بازنە داخراوەی کە سحر و خرافات لە دەوری کۆمەڵگەی ئێمەیان کێشاوە. مرۆڤی ئیماندار و عاقڵ، ئەو کەسەیە کە هەوڵ و کۆشش دەکات و یاساکانی سروشت دەناسی، نەک ئەو کەسەی چارەنووسی خۆی دەخاتە دەست پارچە کاغەزێکی نوسراوی پڕ لە تەماوی.

چل‌ ساڵەکانی ئەمڕۆ

 

"چل‌ساڵەکانی ئەمڕۆ "

لە زەمەنێکی نەک زۆر دووردا، تەمەنی چل و پەنجا ساڵی، وێستگەی گەیشتن بە کەناری ئارامی و بڕانەوەی گەردەلوولەکانی گەنجی بوو. چل‌ ساڵەکان، خاوەن شکۆ و "هەیمەنە"ی ناو بنەماڵە بوون؛ وشەی ئەوان بڕیار بوو و ڕیشی سپییان، قیبلە نومای ڕێگەی نەوەکانی دوای خۆیان. ژیانیان لەسەر زەمینێکی ڕەق و جێگیر وەستا بوو، نە ترسی سبەینێیان بوو، نە خەمی لەدەستدانی پێگەیان.

بەڵام چل‌ ساڵەکانی ئەمڕۆی ئێمە، لە نێوان دوو دنیای جیاوازدا هەڵواسراون. ئەوان نە شکۆ و ڕێزی "پیرانی" نەوەکانی ڕابردوویان بۆ ماوەتەوە، و نە وەک هاوتەمەنەکانیان لە وڵاتە پێشکەوتووەکان، خاوەنی ئاسایشی دارایی و جێگیریی دەروونین.

چل‌ ساڵەی ئەمڕۆی ئێمە، کەسێکە کە لە ناوەڕاستی تەمەنیدا، تازە خەریکی ململانێیە لەگەڵ شەپۆلەکانی کۆچ و دەربەدەری. ئەو هێشتا لە وڵاتی "غوربەت"دا، خەریکی ئەلفوبێی زمانێکی بێگانەیە؛ لە کاتێکدا زەینی ماندووی، چیتر ئەو زەینە بێ‌خەمەی بیست ساڵان نییە. لە وڵاتێکی غەریبدا، دەبێ وەک گەنجێکی تازەپێگەیشتوو تاقیکردنەوەی کار و شۆفێری بدات و لە بەردەم یاسا نامۆکاندا ڕابوێستێت، لە کاتێکدا دڵی لای ئەو یادگارییانەیە کە لە نیشتمان جێی هێشتوون.

ئەم نەوەیە، خەم و دڵەراوکێی گەنجێکی بیست ساڵە لە جەستە و ڕۆحی مرۆڤێکی پەنجا ساڵەدا هەڵدەگرێت. ئەو ئەوەندە بەبەختە کە هێشتا سێبەری دایک و باوکی بەسەر سەریەوەیە، بەڵام هەموو بەیانییەک بەو دڵەراوکێیەوە لە خەو هەڵدەستێت کە: ئایا ئەمڕۆ حاڵی دایک و باوکە پیرەکەم باشە؟

چل‌ساڵەی ئەمڕۆ، "پردێکە" لە نێوان دوو نەوە؛ ئەو هەم دەبێ باوک بێت بۆ منداڵەکانی، و هەم دەبێ ببێتە "دایک و باوک" بۆ دایک و باوکی خۆی. ئەو کۆڵەکەیەکە کە مافی نییە بلەرزێت، مافی نییە هەست بە لاوازی بکات، و مافی نییە بە قووڵی بگریەت؛ چونکە چاوی هەمووان لەسەر ئەوە. لە سەردەمێکدا کە نە منداڵەکانی وەک جاران گوێڕایەڵن و نە پیرەکانیش وەک جاران توانای خۆڕاگرییان ماوە، ئەو دەبێ ئاگای لە هەمووان بێت، کێشەی هەمووان چارەسەر بکات و کێشە و تەنیاییەکانی خۆیشی لە ناوەوە قووت بدات.

ئەم نەوەیە، هەمان ئەو گەنجانەن کە لە ناڕوونترین سەردەمی ئەم نیشتمانەدا گەورە بوون. ئەوانەی هەموو تاقیکردنەوە و هەڵەکانی مێژوو لەسەر جەستە و ڕۆحی ئەوان کرا. ئەو نەوەیەی کە سادەترین خۆشییەکانی ژیانیان بە "تاوان" دەژمێردرا و ترس و دڵەراوکێ وەک چەشنی نینۆک چوونە  بە ناو خانەکانی جەستەیانەوە. لە منداڵیدا "گوێڕایەڵ" بوون و لە گەورەییشدا هەر خەریکی "خزمەتکردن" و ملکەچکردن بوون بۆ ژیان. هەمیشە چاوەڕوانی "سەرابێک" بوون بە ناوی "پاشەڕۆژێکی باشتر"، بەڵام پاشەڕۆژ هات و ئەوان هێشتا هەر ڕادەکەن.

ئەی چل‌ ساڵەی ماندووی نیشتمان!

ئەگەر بەخت یاوەرت بوو و لە ناو ئەم هەموو زریانەدا هێشتا زیندووی؛ بەهێز بە! زۆر بەهێز بە!
تۆ نەوەیەکیت کە قەدەر کێشاوێتییە ناو جەنگێکی بێ‌کۆتایی. مەترسە ئەگەر جەستەت ماندووە و لێدانی دڵت هەندێک جار ناڕێکە؛ چونکە تۆ بارستایی دوو سەدە لەسەر شانەکانت هەڵدەگریت. چاوەڕێی ئارامیی چل‌ساڵەکانی جاران مەکە، چونکە مێژوو بڕیاری داوە تۆ "پاڵەوانە ماندووەکە" بیت.

گورج و گۆڵ بە و بەهێز ڕابوێستە... چونکە ژیان هێشتا کاری زۆری پێتە.

 

کتێبی« وجدان در محاصره» (ویژدان لە گەمارۆدا)

 

کتێبی« وجدان در محاصره» (ویژدان لە گەمارۆدا)، کە کۆمەڵە وتارێکی وەرگێڕدراو و ئامادەکراوی پەیمانگای "توانا"یە، یەکێکە لەو سەرچاوە فکرییانەی کە بە قووڵی دەچێتە ناو کێشە بنەڕەتییەکانی مۆدێرنیتە، دەسەڵات، و ئازادیی تاکەکەسی. ئەم کتێبە لە ڕێگەی چوار تەوەری سەرەکییەوە (سیکۆلاریزم، پەیوەندی کەنیسە و شمشێر، یاسای دژە-فەرقە لە فەڕەنسا، و بناغە فەلسەفییەکانی تۆتالیتاریزم) هەوڵ دەدات وەڵامی ئەو پرسیارە بداتەوە: چۆن دەکرێت ویژدانی مرۆڤ لە ژێر چنگی ئایدۆلۆژیا و دەسەڵاتە تۆتالیتارەکان ڕزگار بکرێت؟

لێرەدا خوێندنەوەیەکی ئەکادیمی بۆ کتێبەکە دەخەینە ڕوو و بەستنەوەی بە واقیعی سیاسی و کۆمەڵایەتیی کوردستانەوە ئەنجام دەدەین:

١. خوێندنەوەیەکی فکری و ئەکادیمی بۆ کتێبەکە

كتێبەکە لەسەر سێ ستوونی سەرەکی وەستاوە:

• ا. سیکۆلاریزم وەک زەروورەتێکی پێکەوەژیان: کتێبەکە جیاوازی دەکات لە نێوان "سیکۆلاریزمی ڕەق" (کە دژایەتی ئایین دەکات وەک ئەوەی لە سۆڤیەت هەبوو) و "سیکۆلاریزمی نەرم یان هاوکار" (کە لە وڵاتانی وەک هیندستان و ئەڵمانیا هەیە). لێرەدا مەبەست ئەوەیە کە دەوڵەت نابێت ببێتە "موفتي" یان "پاسەوانی ئایین"، بەڵکو دەبێت ببێتە چەترێک بۆ پاراستنی مافی هەمووان، چ ئیماندار و چ بێبڕوا.
• ب. ئایین وەک ئامرازی داگیرکاری (آموزە اکتشاف): لە بەشی "کەنیسە و شمشێر"دا، باس لەوە دەکرێت چۆن دەسەڵاتی ئایینی شەرعیەتی داوە بە کۆلۆنیالیزم و کۆیلەکردنی گەلان. ئەمە نیشان دەدات کە کاتێک "ئایین" و "هێز" دەبنە یەک، ویژدانی مرۆڤ دەبێتە قوربانی بەرژەوەندییە سیاسییەکان.
• ج. فەلسەفەی تۆتالیتاریزم: کتێبەکە بە وردی باس لەوە دەکات کە چۆن ئایدۆلۆژیا مۆدێرنەکان (مارکسیزم، نازیزم، و ئیسلامی سیاسی) هەوڵ دەدەن هەموو کایەکانی ژیان کۆنتڕۆڵ بکەن. لێرەدا ئاماژە بە چەمکی "ئیرادەی مەعلووف بە دەسەڵات"ی نیچە و "ژێرخان و سەرخان"ی مارکس دەکرێت، بۆ ئەوەی تێبگەین کە چۆن تۆتالیتاریزم دەیەوێت "حەقیقەت" بەرهەم بهێنێت نەک بیدۆزێتەوە.

---

٢. بەستنەوەی بە واقیعی سیاسی و کۆمەڵایەتیی کوردستان

ئەم کتێبە چەندین خاڵی گرنگی تێدایە کە دەکرێت وەک "نەخشەڕێگایەک" بۆ تێگەیشتن لە دۆخی ئێستای کوردستان بەکاربهێنرێن:

١. کێشەی ناسنامە و سیکۆلاریزم لە کوردستان

کۆمەڵگەی کوردستان لە نێوان دوو جەمسەردایە: جەمسەرێکی نەریتی-ئایینی کە دەیەوێت یاسا و ژیانی گشتی لەسەر بنەمای شەریعەت بێت، و جەمسەرێکی عەلمانی کە زۆرجار نەیتوانیوە مۆدێلێکی "سیکۆلاریزمی هاوکار" (Accommodationist) پێشکەش بکات کە ڕێز لە ویژدانی ئایینی خەڵکیش بگرێت.

• پێشنیاری کتێبەکە بۆ کوردستان: گواستنەوە لە "سیکۆلاریزمی ململانێ" بۆ "سیکۆلاریزمی مەدەنی". دەوڵەت و دامەزراوەکانی هەرێم دەبێت بێلایەن بن بەرامبەر ئایینەکان، بەڵام هاوکار بن لە پاراستنی ئازادیی ویژدان.

٢. بەکارهێنانی ئایین لە ململانێی سیاسیدا

هاوشێوەی ئەو مێژووەی لە کتێبەکەدا باس کراوە (کەنیسە و شمشێر)، لە کوردستان و ناوچەکەشدا زۆرجار ئایین وەک ئامرازێک بۆ شەرعیەتدان بە دەسەڵات یان بۆ سڕینەوەی نەیارە سیاسییەکان بەکارهێنراوە.

• بەکارهێنانی لە کوردستان: دیاردەی "تەکفیر" یان بەکارهێنانی وتاری ئایینی بۆ ململانێی حزبی، ڕێک ئەو شتەیە کە کتێبەکە هۆشداری لێ دەدات و بە "داگیرکردنی ویژدان" ناوی دەبات.

٣. سەرهەڵدانی "فەرقە" و گرووپە توندڕەوەکان

وتارەکەی پەیوەست بە "یاسای ئەبو-پیکار" لە فەڕەنسا زۆر گرنگە بۆ واقیعی کوردستان. لە ساڵانی دواییدا لە کوردستان گرووپی جۆراوجۆری ئایینی و فکری سەریان هەڵداوە کە زۆرجار فشارێکی دەروونی و فکری توند دەخەنە سەر شوێنکەوتووانیان (Manipulation).

• ئەنجام: حکومەتی هەرێم و ناوەندە ڕۆشنبیرییەکان دەبێت فێر بن چۆن سنوورێک بۆ "دەستێوەردان لە دەروون و ویژدانی تاک" دابنێن، بەبێ ئەوەی ئازادیی ئایینی پێشێل بکەن. پاراستنی منداڵان لە قوتابخانەکان لە ئایدۆلۆژیای توندڕەو، کە لە کتێبەکەدا جەختی لێ کراوەتەوە، پێویستییەکی هەنووکەیی کوردستانە.

٤. بەرەنگاربوونەوەی تۆتالیتاریزم لە پەروەردەدا

کتێبەکە باس لە "ئیسلامی سیاسی" (وەک مۆدێلی میرباقری لە ئێران) دەکات کە دەیەوێت "زانستی ئیسلامی" و هەموو شتێک بکاتە ئامرازی دەسەڵات.

• لە کوردستان: پێویستە سیستەمی پەروەردەی هەرێم لەوە بپارێزرێت کە ببێتە شوێنی بەرهەمهێنانی "مرۆڤی تاقە-ڕەهەند". پەروەردە دەبێت لەسەر بنەمای "پرسیارکردن" بێت نەک "تەلقین"، چونکە تەنیا مرۆڤی ڕەخنەگر دەتوانێت ویژدانی خۆی لە گەمارۆی ئایدۆلۆژیا بپارێزێت.

٣. دەرەنجام

کتێبی «ویژدان لە گەمارۆدا» پەیامێکی ڕوونی بۆ خوێنەری کورد هەیە: ئازادیی ڕاستەقینە لە "ئازادیی ویژدان"ەوە دەست پێ دەکات. ئەگەر کۆمەڵگەی کوردستان بیەوێت لە بازنەی داخراوی ململانێی ئایینی و سیاسی ڕزگاری بێت، دەبێت یاسا و دەسەڵات تەنیا وەک ڕێکخەری ژیانی گشتی بمێننەوە و ڕێگە بدەن "قەڵەمڕەوی ناوەوەی مرۆڤ" (ویژدان) بە سەربەخۆیی بمێنێتەوە.

ئەم کتێبە بۆ سیاسییەکان، مامۆستایانی ئایینی، و ڕۆشنبیرانی کوردستان سەرچاوەیەکی گرنگە بۆ تێگەیشتن لەوەی کە تێکەڵکردنی پیرۆزییەکان بە شمشێری دەسەڵات، لە کۆتاییدا هەم ئایین و هەم مرۆڤایەتیش وێران دەکات.