شریتی ڕەشی جیهان و گەشبینیی ژیرانە؛ بۆچی کارەساتەکان هۆشمان داگیر دەکەن؟

 

شریتی ڕەشی جیهان و گەشبینیی ژیرانە؛ بۆچی کارەساتەکان هۆشمان داگیر دەکەن؟

مرۆڤ بوونەوەرێکی ماناخوازە، بەڵام هاوکات لە ژێر ڕەحمەتی ئەو دەروازانەدایە کە جیهانی دەرەوەی پێ دەناسن. ئێمە جیهان لە ڕێگەی ئەو دەڵاقە و پەنجەرانەوە دەبینین کە ڕۆژانە بەڕووماندا دەکرێنەوە؛ کاتێک دەڵاقەکان تەنیا دووکەڵ و خوێن و کارەساتی تێدا نمایش دەکرێت، هۆشی مرۆڤ وێنای ئەوە دەکات کە تەواوی گەردوون لە داڕماندایە. بەڵام ئایا بەڕاستی جیهان بەرەو تاریکی هەنگاو دەنێت، یان ئەوە میکانیزمی دەروونی، مێژوویی و میدیایی ئێمەیە کە ئاڵوودەی مەرگدۆستی و هەواڵی ناخۆش بووە؟

پەنجەرەیەک لە «نەورۆز تی ڤی»یەوە؛ کاتێک خەمەکان دەبنە سەردێڕ

لە بیرمە ئەو سەردەمەی لە باشووری کوردستان وەک بەرپرسی بەشی هەواڵ و سیاسەتی کەناڵی «نەورۆز تی ڤی» کارم دەکرد، هاوکارێکمان دیاری کردبوو بۆ داڕشتن و دانانی ئەو هەواڵە خێرایانەی لە شریتی خوارەوەی شاشەکە (Ticker) بە بەردەوامی تێدەپەڕین. هەفتەیەک بە وردی سەرنجم خستە سەر شاشەکە؛ دیمەنێکی سامناک و دڵتەزێن بوو. لەو شریتە بچووکەوە لافاوێک لە ڕەشبیری دەباری: لە هەواڵی تەقینەوە و خۆکوژی و مەرگی سەربازان و گڕگرتنی بەرەکانەوە بگرە، تا دەگەیشتە ئاماری کوشتنی ژنان، شەڕە گەڕەک و جیابوونەوەی هاوسەران! وا دەردەکەوت هیچ مرۆڤێک لەم هەسارەیەدا پێناکەنێت و هیچ چرایەکی ژیان هەڵنەکراوە.

وەک بەرپرسی بەشەکە، بەدواداچوونم بۆ دۆخەکە کرد. ئەوەی دۆزیمەوە، ڕوونکردنەوەیەکی قووڵی دەروونناسی بوو: ئەو هاوکارەمان لە ژیانی تایبەتیی خۆیدا بە دەست دۆزەخێکی بێدەنگەوە دەیناڵاند؛ باوکێکی نەخۆشی هەبوو کە ساڵانێک بوو لەسەر جێگە کەوتبوو، و کوڕێکی هەبوو کە بە دەست ئیفلیجییەوە گیری خواردبوو. ئەم بارگرانییە دەروونی و خێزانییە قورسە، چاویلکەیەکی ڕەشی کردبووە چاوی؛ ئەو بەبێ ئەوەی بە خۆی بزانێت، خەمۆکی و برینەکانی خۆی لە ڕێگەی شریتی هەواڵەکانەوە بەسەر بینەردا دادەڕشتەوە. ئەو دنیاکەی لە ڕوانگەی ئازارەکانی ماڵەکەی خۆیەوە دەبینی.

ڕۆژێکیان بانگم کرد و بەوپەڕی ڕێز و بە شێوازێکی زارەکی و دۆستانە پێم گوت: «ئەگەر دوو هەواڵی ناخۆش دادەنێیت، لانیکەم سێ هەواڵی خۆش و گەشبینانەش دابنێ؛ با هاوسەنگییەک لە نێوان مەرگ و ژیاندا هەبێت، دەنا بەم شێوازە بێت، هیچ کەسێک بەرگەی سەیرکردنی شاشەی نەورۆز تی ڤی ناگرێت و هەمووان لە بێ ئومێدیدا دەخنکێنین.»

ئەم ئەزموونە تایبەتییە، دەروازەیەک بوو بۆ تێڕامانێکی فەلسەفیی قووڵتر: بۆچی مرۆڤەکان هەمیشە بەرەو هەواڵی ناخۆش پەلکێش دەبن؟ ئایا میدیاکانیش وەک ئەو هاوکارەی من، بریندار و خەمۆکن، یان یاسایەکی دیکە لە پشت ئەم دیاردەیەوە کار دەکات؟

مەت ڕیدلی و «گەشبینیی ژیرانە»؛ جیهان بەرەو کامڵبوون دەڕوات

لە کتێبە ناوازەکەیدا بە ناوی «گەشبینیی ژیرانە: چۆن خۆشگوزەرانی پەرە دەسەنێت» (The Rational Optimist)، بیرمەند و نووسەری بەریتانی مەت ڕیدلی (Matt Ridley) وەڵامی ئەم گرێکوێرەیە دەداتەوە. ڕیدلی بە داتا و بەڵگەی مێژوویی دەیسەلمێنێت کە مرۆڤایەتی لە چاو سەدەکانی ڕابردوو، لە زۆر ڕەهەندەوە (تەندروستی، داهات، ئازادی، تەمەندرێژی و کەمبوونەوەی توندوتیژی) لە سەردەمێکی زێڕیندایە، بەڵام هێشتا دەروونی مرۆڤ ئاڵوودەی هەواڵی کارەساتەکانە.

چوار هۆکاری سەرەکی هەن کە وادەکەن هەواڵی ناخۆش دەست بەسەر هۆشماندا بگرێت:

١. غەریزەی مانەوە (Survival Instinct)

لە ڕوانگەی بایۆلۆجیی پەرەسەندنەوە، مێشکی مرۆڤ بۆ مانەوە دروست بووە، نەک بۆ دڵخۆشی. مرۆڤی سەرەتایی لە دارستان و ئەشکەوتەکاندا، ئەگەر دەنگی خشپەی گەڵایەکی بە مەترسیی پڵنگێک لێکبدایەتەوە، دەمایەوە؛ بەڵام ئەگەر مەترسییەکەی پشتگوێ بخستایە و بە گەشبینییەوە سەیری بکردایە، دەبووە نێچیر. بۆیە مێشکی ئێمە بە شێوەیەکی بۆماوەیی وای لێهاتووە کە هەڕەشە و مەترسییەکان زۆر خێراتر لە دەرفەت و هەواڵە خۆشەکان وەربگرێت و شیبکاتەوە.

٢. دەسەڵات و کێشکردنی هەواڵی نەرێنی (Power of Negativity)

کارەساتەکان کتوپڕن؛ فڕۆکەیەک لە چەند چرکەیەکدا دەکەوێتە خوارەوە، جەنگێک لە چەند ڕۆژێکدا هەڵدەگیرسێت، بازاڕێک لە چەند کاتژمێرێکدا دەڕووخێت. ئەم کتوپڕییە سەرنجڕاکێشە. بەڵام پێشکەوتنە مەزنەکان هێواش و بێدەنگن؛ کەمبوونەوەی ڕێژەی نەخوێندەواری، دۆزینەوەی چارەسەری نەخۆشییەکان، یان کەمبوونەوەی هەژاریی ڕەها، پرۆسەی دەیان ساڵەن و ڕۆژانە هەستیان پێناکرێت، هەربۆیە سەردێڕی سەرنجڕاکێش دروست ناکەن.

٣. ئابووریی میدیا (The Attention Economy)

میدیای مۆدێرن لەسەر بنەمای «سەرنجی بینەر» کار دەکات، و سەرنجیش دەگۆڕدرێت بۆ سەرمایە و داهات. یاسایەکی کۆنی ڕۆژنامەوانی هەیە کە دەڵێت: (If it bleeds, it leads - ئەگەر خوێنی لێ بتکێت، دەبێتە سەردێڕ). کێبڕکێی کەناڵەکان بۆ ڕاکێشانی بینەر، وایکردووە ترس و نیگەرانی بکەنە شێوازی بازرگانیی خۆیان؛ چونکە مرۆڤی ترساو، بەردەوام چاوی لەسەر شاشەکەیە تا لە چارەنووسی خۆی بزانێت.

٤. هەڵەی مەعریفی لە تێگەیشتن لە جیهان

ڕۆژانە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ هەواڵی کوشتن، جەنگ و تەنگژەی ئابووری، وادەکات مرۆڤ تووشی هەڵەیەکی گەورەی ناسین (Cognitive Distortion) ببێت؛ وا هەست بکات مێژووی مرۆڤایەتی لە پاشەکشەدایە. ئێمە ڕووداوە کاتییەکان لەگەڵ «ڕەوتی گشتیی مێژوو» تێکەڵ دەکەین و لە بیرمان دەچێت کە لە چاو سەدەیەک لەمەوبەر، جیهان زۆر کەمتر شاهیدی قڕکردن، برسێتی و نەخۆشییە بێ چارەکانە.

---

پەیامێک بۆ گەنجان: گەشبینیی ژیرانە چییە؟

کاتێک گەنجێک لە ڕێگەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و شاشەی تەلەفزیۆنەوە ڕۆژانە هەزاران هەواڵی شۆک هێنەرو شۆپهێنەر دەخوێنێتەوە، مافی خۆیەتی تووشی ڕەشبینییەکی کوشندە (Nihilism) بێت و داهاتووی خۆی بە ڕەش و تاریک ببینێت. بەڵام وەک مەت ڕیدلی بیرمان دەخاتەوە: «هەواڵی ناخۆش، بە مانای ئەوە نییە جیهان بەرەو خراپبوون دەڕوات. »

گەشبینیی ژیرانە (Rational Optimism) بە مانای خۆخڵەتاندن، چاوپۆشین لە ستەم، جەنگ و هەژاری، یان پێکەنینی گەوجانە بە ڕووی کێشەکاندا نییە. بەڵکوو بەو مانایەیە کە:
ئێمە کێشە و کارەساتەکان دەبینین و هاوسۆزییان لەگەڵ دەکەین، بەڵام ڕێگە نادەین ڕەنگ و بۆی هەواڵە نەرێنییەکان، تەواوی ڕووبەری وێنەی جیهان لە هۆشماندا داگیر بکەن.

مرۆڤ بە سروشتی خۆی توانای چارەسەرکردنی کێشەکانی هەیە. ئەو شریتە هەواڵەی لە ژێر شاشەی ژیانماندا تێدەپەڕێت، تەنیا بەشێکی بچووک و لەرزۆکی ڕاستییەکانە، نەک تەواوی حەقیقەت. با چاویلکەی خەمۆکی و برینە شەخسییەکانمان، وەک ئەو هاوکارەی سەردەمی کارکردنم لە نەورۆز تی ڤی، نەکەینە سەنگی مەحەک بۆ دادوەری لەسەر چارەنووسی گەردوون. ژیان، بە هەموو ئازارەکانییەوە، هێشتا بەردەوامە لە پێشکەوتن و کامڵبوون.

 

لە تاراوگەی بەهەشتدا: کاتێک ئاگردانی ڕۆژهەڵاتی لە سۆز و سەرمای کۆچدا دەکوژێتەوە

 

لە تاراوگەی بەهەشتدا: کاتێک ئاگردانی ڕۆژهەڵاتی لە سۆز و سەرمای کۆچدا دەکوژێتەوە

مرۆڤی ڕۆژهەڵاتی ،چ کورد بێت یان فارس، عەرەب بێت یان تورک—کاتێک بارگەی کۆچ بەرەو ڕۆژئاوا دەپێچێتەوە، وا دەزانێت جوگرافیا بە تەنیا دەتوانێت برینەکانی ساڕێژ بکات. ئەوان لە دۆزەخی جەنگ، چەوساندنەوە، داڕمانی ئابووری و تەنگژە کۆمەڵایەتییەکان هەڵدێن و بە کۆڵەپشتییەک لە هیواوە ڕوو لە ئەورووپا و بەهەشتە خەیاڵییەکان دەکەن؛ بەڵام زۆری پێ ناچێت لە نێو تەمومژ و بێ دەنگیی غوربەتدا، دەکەونە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی Existential (بوونیاتی) کە کەم ماڵ هەیە شیرازەکەی بەرگەی ئەو ئەزمونە بگرێت. دیاردەی هەڵوەشانی خێزان دوای کۆچ، ئازارێکی هاوبەشی هەموو ئەو نەتەوانەیە، برینێکە کە سنوورە نەتەوەیییەکان دەبەزێنێت و ناخی مرۆڤ داداماڵێت.

زۆرجار کاتێک باسی جیابوونەوەی هاوسەران دوای پەنابەری دەکرێت، کۆمەڵگە بە شێوەیەکی ڕووکەش دابەش دەبێت: دەستەیەک دەڵێن «ئەم پێوەندییە لە سەرەتاوە هەر لەرزۆک و بۆگەن بووە، کۆچ تەنیا زیاتر زەقی کردەوەو پەردەی لەسەر هەڵدایەوە»، دەستەیەکی دیکەش بە حەسرەتەوە دەڵێن «ئەگەر لە نیشتمان بمابایەنەوە، ئێستا بە بەختیاری پێکەوە دەژیان». بەڵام حەقیقەت لە نێوان ئەم دوو جەمسەرەدایە؛ حەقیقەت لە پەیوەندیی ئاڵۆزی نێوان «مرۆڤ، دەسەڵات، پێگە و فەلسەفەی هاوسەرگیری»دا خۆی شاردووەتەوە.

١. ڕووخانی باخچە شووشەیییەکە (دەستکەوتی ئاسایش و لەدەستدانی)

ڕاستییەکە ئەوەیە کە زۆرێک لەو هاوسەرگیرییانە لە نیشتماندا بەڕاستی سەقامگیر و ئارام بوون. بەڵام ئەو ئارامییە تەنیا بەرهەمی «عەشقێکی پەتی» نەبوو، بەڵکو بەرهەمی سیستمێکی کۆمەڵایەتی و ئابووری بوو کە وەک داربەستێک ماڵەکەی ڕاگرتبوو: کارێک کە پێگەی دەبەخشی، کەسوکار و دۆستانێک کە لە کاتی تەنگانەدا دەبوونە هێورکەرەوە، و نەریتێک کە چوارچێوەی بە ژیان دەدا. هاوسەرگیری لە نیشتمان زۆرجار وەک ڕووەکێک وابوو لە نێو «باخچەیەکی شووشەیی» (قەفەسێکی پارێزراو)دا.

کاتێک کۆچ ڕوودەدات، ئەم باخچە شووشەییە دەشکێت. دوو مرۆڤ بە ڕووتی و بێ هیچ پارێزەرێکی کۆمەڵایەتی دەخرێنە بەر سەرمای جەمسەریی تاراوگە. هەموو شتێک لە سفرەوە دەست پێدەکات. یەکێکیان لە خەمی کار و دۆزینەوەی پێگەی لەدەستچوودایە، ئەوی دیکەیان لە چنگ تەنیایی، نامۆیی و ناڕوونیی داهاتوودا دەخنکێت. کاتێک «توانای دەروونی»ی مرۆڤەکان بۆ ماوەیەکی درێژ لە ژێر گوشاری مانەوە (Survival)دا دەبێت، سەبر و لێبوردەیی بەرەو نەمان دەچێت. لەم دۆخەدا، شەڕێکی بچووک لەسەر قاپ شۆردن یان خەرجیی ماڵ، ئیتر شەڕی ئەو بابەتە بچووکە نییە؛ بەڵکو تەقینەوەی گڕکانی ترس، بێهیوایی و تەنیایییە. لێرەدا عەشق نامرێت، بەڵکو لەژێر باری قورسی بێ‌پەناییدا دەخنکێت.

٢. گۆڕانی هاوسەنگیی هێز؛ کاتێک ڕۆڵە مێژووییەکان دەسڕێنەوە

خێزانی ڕۆژهەڵاتی،چ لای کورد و فارس بێت، چ لای عەرەب و تورک ... لەسەر پایەی ڕۆڵە دیاریکراوەکانی ڕەگەزی بنیات نراوە: پیاو وەک سەرچاوەی دەسەڵات، بڕیار و دابینکەری ئابووری، و ژن وەک پارێزەری ناوماڵ و ملکەچی بڕیارە گەورەکان.

تاراوگە بە توندترین شێوە ئەم هاوکێشەیە تێکدەدات. زۆرجار پیاوێک کە لە نیشتماندا خاوەن پێگەیەکی کۆمەڵایەتی و زانستی بووە، لێرەدا ناتوانێت لە بوارەکەی خۆیدا کار بکات؛ شکستی پێگە (Ego) تووشی خەمۆکی و گۆشەگیریی دەکات. لە بەرامبەردا، ژنەکە لەوانەیە خێراتر فێری زمان بێت، بچێتە بازاڕی کارەوە، لە ڕووی داراییەوە سەربەخۆ بێت و یاساکانی ڕۆژئاواش پشتیوانی لێ بکەن. کاتێک پیاوی خاوەن دەسەڵاتی دوێنێ، بۆ کڕینی نانێک یان نامەیەکی فەرمی پێویستی بە هاوسەرەکەی دەبێت، داڕمانێکی دەروونی ڕوودەدات.

کێشەکە پێشکەوتنی ژنەکە نییە، بەڵکو نەبوونی نەرمی و فەلسەفەیەکە بۆ دووبارە پێناسەکردنەوەی ئەو هاوبەشییە. ئەو پەیوەندییەی کە لەسەر بنەمای «باڵادەستی و پاشکۆیەتی» دروست ببوو، ناتوانێت لە ژینگەی «یەکسانی و سەربەخۆیی»دا هەناسە بدات، مەگەر ئەوەی هەردووکیان بە ئاگایییەکی فەلسەفیی نوێوە پێناسەی پێوەندییەکەیان نوێ بکەنەوە.

٣. ئازادیی درەنگوەخت و دڕانی پەردەی ناچاری

لە دیوێکی دیکەوە، ناکرێت هەموو جیابوونەوەیەک بە کارەسات دابنرێت. لە ڕۆژهەڵاتی ئێمەدا، هەزاران ژن و پیاو لە پەیوەندییەکی ژەهراوی، سارد و بێ‌ڕێزدا تەنیا لەبەر «شەرم، قسەی خەڵک، چارەنووسی منداڵ یان بێ‌دەرامەتی» پێکەوە مابوونەوە.

تاراوگە بۆ ئەم دەستەیە، وێرانکەری ماڵ نییە، بەڵکو شکێنەری زنجیرەکانە. ژنێک یان پیاوێک کە ساڵانێک لە زیندانێکی بێ‌دەنگدا ژیاوە، کاتێک دەبینێت کە یاسا مافی ژیانێکی سەربەخۆی پێدەدات و چیتر قسەی خزم و دراوسێ حوکم بەسەر چارەنووسیدا ناکات، بڕیاری ڕۆیشتن دەدات. لەم دۆخەدا کۆچ پەیوەندییەکەی تێکنەداوە، بەڵکو ئەو کۆسپە دەستکردانەی لابردووە کە ڕێگربوون لە ڕوودانی حەتمییەتی جیابوونەوە.

٤. فەلسەفەی ونبووی هاوسەرگیری

لە کۆتاییدا، دەبێت لە ڕوانگەیەکی فەلسەفیی قووڵترەوە لە کێشەکە بڕوانین: کۆچ تاوانبار نییە، بەڵکو فەلسەفەی هەڵەی ئێمەیە بۆ هاوسەرگیری.

لە کلتووری ئێمەدا، هاوسەرگیری زۆرجار پەناگەیەکە بۆ هەڵاتن لە تەنیایی، کەرەستەیەکە بۆ پڕکردنەوەی کەموکوڕییە دەروونییەکان، یان تەقلیدێکی کوێرانەی کۆمەڵایەتییە: «چونکە کاتی هاتووە، دەبێت ژن بهێنیت یان شوو بکەیت». کە دەستپێک لەسەر بنەمای «پێگەیشتن و هۆشیاریی هاوبەش» دانەمەزرابێت، هاوسەرگیرییەکە وەک قەڵایەکی لەمی دەمێنێتەوە کە تەنیا بە کەشوهەوای لەباری نیشتمان ڕاوەستاوە.

هاوسەرگیری پێش ئەوەی گرێبەستێکی کۆمەڵایەتی بێت، پرۆسەیەکی گەشەی فەلسەفییە؛ واتە دوو مرۆڤی ناتەواو، بە ئاگاداری لە کەموکوڕییەکانی یەکتر، بڕیار دەدەن پێکەوە تیمی ژیان پێکبهێنن و گەشە بکەن. ئەگەر ئەم تێگەیشتنە بوونی هەبێت، کۆچ و تەنگژەکانی تاراوگە نەک هەر ناتوانن ماڵەکە بڕووخێنن، بەڵکو دەبنە هۆی ئەوەی ژن و مێرد زیاتر ببنە پەناگەی یەکتر لە غەریبیدا.

کۆچ تەنیا وەک تیشکی ئێکس (X-ray) کار دەکات؛ لە پەیوەندییە لاواز و دەمامکدارەکاندا درزەکان دەکاتە کەلێن و دەبێتە هۆی داڕمانیان، بەڵام لە پەیوەندییە ڕاستەقینەکاندا، دەبێتە کوورەیەک کە کانزای عەشق و هاوسەفەرییەکە لە هەموو خەوشێک پاک دەکاتەوە.

ڕۆژهەڵاتییەکان لە غەریبیدا کاتێک ماڵەکانیان دەڕووخێت، لە ڕاستیدا لە خاکی بێگانەدا جیانابنەوە؛ ئەوان باجی ئەو وەهمە مێژووییە دەدەن کە پێیان وابوو دەتوانن بە کۆڵەپشتییەکی پڕ لە برین و بە چەمکە کۆنەکانی ژیانەوە، لە دنیایەکی نوێدا ژیانێکی بەختەوەر دروست بکەن، بێ ئەوەی پێشتر خۆیان و مانا ڕاستەقینەکەی «پێکەوەبوون»یان لە ناخی خۆیاندا دۆزیبێتەوە.

 

پارادۆکسی پیرۆزی و دەسەڵات: شکست و لێکەوتەکانی ئیسلامی سیاسی لە بەرهەمهێنانی «ژیان»دا

 

پارادۆکسی پیرۆزی و دەسەڵات: شکست و لێکەوتەکانی ئیسلامی سیاسی لە بەرهەمهێنانی «ژیان»دا

(خوێندنەوەیەکی فەلسەفی-ڕەخنەیی بۆ واقیعی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باشووری کوردستان)

پوختە :

ئەم توێژینەوەیە لە ڕوانگەیەکی فەلسەفی، تیۆلۆژی و سۆسیۆلۆژییەوە لە دیاردەی ئیسلامی سیاسی و هەڵئاوسانی دامەزراوە ئایینییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت لە باشووری کوردستان دەکۆڵێتەوە. توێژینەوەکە تیشک دەخاتە سەر ئەو پارادۆکسە قووڵەی کە سەرەڕای بوونی مێژوویەکی دەوڵەمەند بە گێڕانەوەی پێغەمبەرایەتی و خاوەندارێتی لە سەرمایەیەکی گەورەی دارایی و مەعنەوی، ئیسلامی سیاسی نەیتوانیوە مۆدێلێکی بەردەوام بۆ گەشەپێدانی مرۆیی، ئازادی و دادپەروەری پێشکەش بکات. بەشێکی تری لێکۆڵینەوەکە مامەڵە لەگەڵ پرسی تیۆلۆجیای سیاسی دەکات لە ڕێگەی بەراوردکردنی تێگەیشتنی تەقلیدی-دەسەڵاتگەر بۆ خوداوەند (وەک سوڵتانێکی ئاسمانی) لە بەرامبەر تێگەیشتنی ئۆنتۆلۆجی و بوونناسی (خودای گەردوون و زەرات)، و کاریگەری ئەم دوو دیدە لەسەر بەرهەمهێنانی دەسەڵاتخوازی لە کۆمەڵگەدا دەخاتە ڕوو.

وشە سەرەکییەکان: ئیسلامی سیاسی، تیۆلۆجیای دەسەڵات، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کوردستان، بەرهەمهێنانی ژیان، پارادۆکسی پێغەمبەرایەتی.

---

١. پێشەکی: هەڵئاوسانی ڕەمزی و قەیرانی بەها مرۆییەکان

لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمەوە، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گۆڕەپانی سەرهەڵدانەوەی توندڕەوانەی ئایین بووە لە کایەی گشتیدا، کە دواتر لە ئەدەبیاتی زانستە سیاسییەکاندا بە «ئیسلامی سیاسی (Political Islam) ناوزەند» کرا (Roy, 1994). ئەم ڕەوتە بە بەڵێنی گێڕانەوەی شکۆ، دادپەروەری، و بەرپابوونی کۆمەڵگەیەکی نموونەیی دەستی پێکرد، بەڵام لە واقیعدا بووە هۆی داڕمانی فرەیی فیکری و پاشەکشەی مافە مەدەنییەکان.

لە کاتێکدا جوگرافیای ئەم ناوچەیە خاوەنی زۆرترین مزگەوت، حوجرە، پەیمانگای شەرعی و پاڵپشتی دارایی بێ شومارە (چ لە ڕێگەی دەوڵەتانی نەوتییەوە بێت یان تۆڕە داراییەکانی ئیخوان و سەلەفییەت)، پرسیارە گەورەکە ئەوەیە: بۆچی ئەم هەموو سەرمایە دارایی و دامەزراوەییە نەبووەتە هۆی بەرهەمهێنانی خۆشگوزەرانی، داهێنانی زانستی و مانایەک بۆ ژیان؟ وەڵامەکە لە شێوازی مێتافیزیکی ئەم ئایدیۆلۆژیایە دایە کە پێناسەی مرۆڤ وەک «سوژەیەکی ملکەچ» دەکات نەک «کائینێکی بەرهەمهێن و ئازاد».

---

٢. پارادۆکسی جوگرافیای پێغەمبەران و بەردەوامیی قەیرانەکان

لە کەلەپووری ئایینە ئیبراهیمییەکاندا هاتووە کە ئەم جوگرافیایە مەنزڵگەی ژمارەیەکی بێ شومار لە پەیامبەران بووە (بەپێی گێڕانەوە باوەکان، ١٢٤ هەزار پێغەمبەر). لە ڕوانگەیەکی سۆسیۆ-فەلسەفییەوە، ئەم چڕییە پێغەمبەرایەتییە پرسیارێکی بنەڕەتی دروست دەکات: ئەگەر ئەرکی پێغەمبەر چاکسازیی کۆمەڵایەتی و ڕزگاریی مرۆڤ بووبێت، بۆچی ئەم خاکە هەمیشە ناوەندی جەنگ، زۆرداری و ناسەقامگیری بووە؟

لێرەدا توێژەر ڕووبەڕووی پارادۆکسێکی تیۆلۆژی-ئەخلاقی دەبێتەوە:

1. دەرکردنی مرۆڤ و بازنەی تاوان: بەپێی دەقی تەقلیدی، ئادەم و حەوا بەهۆی تاکە هەڵەیەکەوە لە بەهەشت دەردەکرێن و نەفرەتی مێژوویی بەسەر تەواوی نەوەکانیاندا دەسەپێنرێت. ئەم ڕوانگەیە پەیوەندیی نێوان دروستکەر و دروستکراو دەخاتە چوارچێوەی «تاوان و تۆڵە».
2. ناکۆکیی مەبەست: پاشان ناردنی هەزاران پەیامبەر بۆ گەڕاندنەوەی ئەم مرۆڤە بۆ بەهەشت، لە ڕووی مەنتقی فەلسەفییەوە نیشانەی شکستێکی پێکهاتەییە لە تێگەیشتن لە سروشتی مرۆڤ. مرۆڤێک کە خۆی لەسەر بنەمای هەڵەکردن دروستکرابێت، سزادانی هەتاهەتایی و ڕاکێشانی بەناو خوێندا بۆ گەڕانەوە بۆ خاڵی سەرەتا، پارادۆکسێکی نامەنتقییە (Arkoun, 2002).

ئەم میتۆلۆژیایە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەسەڵاتی پیرۆزی بەرهەمهێناوە؛ بەجۆرێک دەسەڵاتداران و گروپە ئیسلامییەکان هەمیشە وەک «بریکاری خودا» بۆ سەپاندنی ئەم نەزمە ئاسمانییە دەردەکەون، کە تێیدا مرۆڤی زیندوو دەکرێتە قوربانی بۆ پیرۆزییەکی نادیار.

---

٣. تیۆلۆجیای سیاسی: «خودای پاشا» بەرامبەر «خودای بوون»

قەیرانی گەورەی ئیسلامی سیاسی، قەیرانی دەستنیشانکردنی خوداوەندە. لە فەلسەفەی سیاسیدا، هەمیشە تێگەیشتن لە خودا ڕەنگدانەوەی سیستەمی سیاسیی سەردەمەکەیە (Schmitt, 2005):

• خودای سوڵتانی (Monarchical God): ئیسلامی سیاسی خودایەکی مۆنۆپۆڵکردووە کە وەک پاشایەکی ڕۆژهەڵاتی مامەڵە دەکات؛ لەسەر تەخت دادەنیشێت، حەز بە ستایش و پاڕانەوە دەکات، یاسای ڕەها دەردەکات، و بە هەڕەشەی سووتانی هەتاهەتایی و شمشێر کۆنتڕۆڵی بەندەکانی دەکات. ئەم وێنەیە لە خودا، ڕەوایەتی دەدات بە سیستەمی دیکتاتۆر وئیستبدادی، چونکە حاکمی سیاسی لەسەر زەوی لاسایی هەمان خودای ستەمکار دەکاتەوە.
• خودای ئۆنتۆلۆجی (Pantheism / Immanence): لە بەرامبەردا، ئەو دیدە فەلسەفییەی کە خوداوەند لە هەموو زەراتی بووندا دەبینێتەوە (هاوشێوەی دیدگای ئایینە کوردییەکان یان بارۆخ سپینۆزا یان عیرفانی فەلسەفیی ئیسلامی)، خودا لە چوارچێوەی دەسەڵات، سوڵتە، و فەرمان دەردێنێت و دەیکاتە جەوهەری ژیان، جوانی و هاوسەنگیی گەردوون (Spinoza, 1677). کاتێک خودا لە کۆشک و دەسەڵات داماڵدرا، ئیتر ئیسلامی سیاسی ناتوانێت بازرگانی بە ترسی مرۆڤەکانەوە بکات.

---

٤. باردۆخی باشووری کوردستان و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

کاتێک ئەم چەمکانە لەسەر واقیعی باشووری کوردستان و دەوروبەری جێبەجێ دەکەین، لێکەوتەکان زۆر بەرجەستە دەبن:

١. ئیسلامیزەکردنی کۆمەڵگە لەسەر حیسابی ژێرخانی مرۆیی:

لە دوای ساڵی ١٩٩١ و بەتایبەتی دوای ٢٠٠٣، باشووری کوردستان رووبەڕووی شەپۆلێکی گەورەی بەدامەزراوەیکردنی ئایین بووەوە (لە ڕێگەی پارتە ئیسلامییەکان وەک ئیخوان و باڵە سەلەفییە جۆراوجۆرەکان). لە کاتێکدا نەخۆشخانەکان، زانکۆکان، و ناوەندە ڕۆشنبیرییەکان بەدەست کەمیی بودجە و داڕمانی کوالێتییەوە دەناڵێنن، ڕۆژانە مزگەوت و دامەزراوەی نوێی ئایینی بە سەرمایەی گوماناوی و پاڵپشتی دەوڵەتانی هەرێمی دروست دەکرێن. ئەمە بووەتە هۆی بەرهەمهێنانی «هۆشیارییەکی ساختە» (False Consciousness) کە تێیدا خەڵک فێر دەکرێن کێشە سیاسی و ئابوورییەکانیان وەک تاقیکردنەوەی ئیلاهی ببینن، نەک دەرئەنجامی گەندەڵی و شکستی حوکمڕانی.

٢. گۆڕینی ئەخلاق بۆ ڕێوڕەسمی ڕووکەش:

لە کۆمەڵگەی کوردیدا، ئەخلاق کە پێشتر لەسەر بنەمای پێکەوەژیان، مرۆڤدۆستی، و ڕێز لە سروشت بنیات نرابوو، لەلایەن گوتاری ئیسلامی سیاسییەوە کورتکرایەوە بۆ: حیجاب، ململانێی مەزهەبی، چاودێریکردنی جەستەی ژن، و دژایەتیکردنی هونەر و فەلسەفە. دەرئەنجام، کۆمەڵگەیەک بەرهەمهاتووە کە لە ڕووکەشدا ئاییندارە بەڵام لە ناوەڕۆکدا بەدەست بێ متمانەیی، توندوتیژیی خێزانی، و گەندەڵییەوە دەناڵێنێت.

٣. خنکاندنی ڕەخنە و بەکارهێنانی «حد الردة» وەک تیرۆری فیکری:

ئەقڵی کوردی کە لە سەردەمی شاعیرانی وەک نالی، مەحوی، و حاجی قادرەکاندا بە شێوازی جیاواز ڕەخنەی لە دەسەڵاتی مەلا دەگرت، ئەمڕۆ لەژێر هەڕەشەی تۆمەتی «سووکایەتیکردن بە پیرۆزییەکان» و مۆتەکەی تەکفیردایە. بزووتنەوە ئیسلامییەکان توانیویانە لە ڕێگەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە فۆرمێکی نوێ لە «دادگای پشکنینی بیروباوەڕ» (Inquisition) دابمەزرێنن کە هەر دەنگێکی ئازاد و پرسیارکەر بە کافر ناوزەد دەکات.

---

٥. دەرئەنجام:

شکستی ئیسلامی سیاسی لە بەخشینی «ژیان» بە مرۆڤ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و کوردستاندا، شکستێکی ڕێکەوت نییە؛ بەڵکو دەرئەنجامی پێکهاتەی بنەڕەتیی ئەو ئایدیۆلۆژیانەیە.

 ئەم ڕەوتە:

1. ناتوانێت ئازادیی ویژدان قبوڵ بکات، چونکە باوەڕهێنانی لەسەر بنەمای «ترس لە سزا» داڕشتووە نەک هۆشیاریی ئازاد.
2. سیستەمی ئەخلاقیی لە «بەرپرسیارێتیی مرۆیی» داماڵیوە و کردوویەتییە «گوێڕایەڵی بۆ فەرمانی سەروو عەقڵ».
3. دەسەڵاتێکی سیاسیی پاشایەتی لە وێنەی خودایەکی ستەمکاردا پیرۆز کردووە.

دەربازبوون لەم قەیرانە لە کوردستان و تەواوی ناوچەکە، بەندە بە شۆڕشێکی مەعریفی و ئیپستمۆلۆجی؛ شۆڕشێک کە تێیدا کایەی گشتی و دەوڵەت بە تەواوی عەلمانی بکرێن، و ئایین لە ئامرازی دەسەڵاتەوە بگەڕێندرێتەوە بۆ بژاردەیەکی تاکەکەسی و ڕۆحی. تا ئەو کاتەی مرۆڤی ئەم ناوچەیە لە «خودای سوڵتان» ڕزگاری نەبێت و بەهای ژیان لەسەر ئەم زەوییە لە سەرووی پیرۆزییە دەستکردەکان دانەنێت، هیچ گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە دۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕوونادات.

---

سەرچاوەکان: (References)

1. ئەرکۆن، محەمەد. (٢٠٠٢ ).الفكر الإسلامي: نقد واجتهاد (وەرگێڕانی: هاشم صالح). بەیروت: دار الساقي.
2. سپینۆزا، بارۆخ. (١٦٧٧ / چاپی کوردی ٢٠١٥). ئیتیک (ئەخلاق). وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: د. محەمەد کەمال. سلێمانی: دەزگای سەردەم.
3. الجابري، محمد عابد. (١٩٩٠). بنية العقل العربي: دراسة تحليلية نقدية لنظم المعرفة في الثقافة العربية. بەیروت: مركز دراسات الوحدة العربية.
4. Roy, Olivier. (1994). The Failure of Political Islam. Cambridge: Harvard University Press.
5. Schmitt, Carl. (2005). Political Theology: Four Chapters on the Concept of Sovereignty. Translated by George Schwab. Chicago: University of Chicago Press.
6. Asad, Talal. (2003). Formations of the Secular: Christianity, Islam, Modernity. Stanford: Stanford University Press.
7. کەمال، محەمەد. (٢٠١٢). فەلسەفە و بوونناسی. هەولێر: دەزگای توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریانی.
8. عەبدولخالق، مەسعود. (٢٠٠٨). ئیسلامی سیاسی و کێشەی حوکمڕانی لە کوردستان. هەولێر: چاپخانەی شەهاب.

 

سەدەیەک «بەئەویترکردن»ی کورد لە ئاوێنەی دەروونناسیی سیاسییدا

 

ئەندازیاریی ترس و تەڵەی ناسنامە: سەدەیەک «بەئەویترکردن»ی کورد لە ئاوێنەی دەروونناسیی سیاسییدا

پێشەکی: تیروپشکی نەگریسی مێژوو

ئەگەر لە تاقیکردنەوەکەی هێنری تاجفێل (Henri Tajfel)دا، تەنیا بە فڕێدانی دراوێک مرۆڤەکان ببنە دوو بەرەی «ئێمە»ی شین و «ئەوان»ی سوور و لە کەمترین ساتدا ڕق و بێ متمانەیی لە نێوانیاندا بچێنرێت، ئەوا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم و پەیمانی لۆزان (١٩٢٣)، تیروپشکی سنوورە دەستکردەکان بە بێ بەشداریی کورد کرا. لەو ساتەوە، جوگرافیای چوار پارچەی کوردستان بوو بە قوربانیی پڕۆژەیەکی دڕندانەی پێناسەکردن: سیستمە ناسیۆنالیستە سەردەستەکان (تورک، عەرەب، فارس) خۆیان وەک «ئێمە»ی ڕەها، پێشکەوتوو و خاوەن ماڵ پێناسە کرد، و کوردیان فڕێدایە خانەی «ئەوان»؛ ئەوانێک کە نەک تەنیا جیاوازە، بەڵکوو بوونی خۆی لە خۆیدا وەک «مەترسییەکی بوونگەرایی» (Existential Threat) بۆ سەر تەواوی سیستمی حوکمڕانی وێنا کرا.

یەکەم: فەلسەفەی «ناسنامەی بەستوو» و ترسی بوونگەرایی لە جیاوازی

تاجفێل پێمان دەڵێت: «ترس لە جیاوازی، پێش ئەوەی نیشانەی مەترسیداربوونی ئەویتر بێت، کارکردی پێشوەختەی مێشکە بۆ پاراستنی ناسنامە». بەڵام کاتێک ئەم میکانیزمە دەروونییە دەبێتە «ئایدۆلۆژیای دەوڵەت»، کارەساتەکە قووڵتر دەبێتەوە. دەوڵەتە داگیرکەرەکانی کوردستان، خاوەنی «ناسنامەیەکی بەستوو» (Frozen Identity) بوون؛ ناسنامەیەک کە تەنیا لە ڕێگەی «سڕینەوەی جیاوازییەکان»ەوە هەستی بە مانەوە دەکرد.

لە تیۆریی فەلسەفەی زمان و بوونناسیدا، ناسنامەی سەردەست کاتێک دەڵێت: «تەنیا یەک نەتەوە، یەک زمان و یەک ئاڵا هەیە»، هەر دەنگێکی جیاواز (وەک زمانی کوردی) دەبێتە درزێک لە ئاوێنەی تەباییی ساختەی دەوڵەتدا. ترسی ئەو دەوڵەتانە لە کورد، ترسی ڕاستەقینە نەبوو لە هەڕەشەیەکی فیزیکی، بەڵکوو ترس بوو لە «تێکشانی ئەو وەهمەی» کە دەوڵەت-نەتەوە لەسەری بنیاد نرابوو: « ئەگەر کورد مافی هەبێت، کەواتە من لەسەر تاوان و نادادپەروەری وەستاوم.» ئەم ئەگەرە بۆ ویژدان و هۆشیاریی دەسەڵاتی سەردەست، هێندە قورس و داڕمێنەر بوو کە باشترین ڕێگە، وێناکردنی کورد بوو وەک شەڕەنگێز، پاشکەوتوو، یاخی و تێکدەری ئاسایش.

دووەم: چوار پارچە، یەک تراژیدیا؛ چۆن دیواری «ئەوان» چیمەنتۆکرا؟

لە درێژایی سەدەی ڕابردوودا، لە هەر چوار پارچەی کوردستان میکانیزمی «بەئەویترکردن» بە چڕی بەکارهێنرا:

١. لە باکوور: دەوڵەتی کەمالیستی حاشای لە بوونی بایۆلۆجی و زمانیی کورد کرد و کردیە «تورکی شاخاوی». لەم ڕێگەیەوە، جیاوازییەکە تەنانەت لە فەرهەنگیشدا سڕدرایەوە تا مەترسیی بەئاگابوونەوە لەناوببرێت.

٢. لە باشوور و ڕۆژئاوا: لە ژێر سایەی فکری بەعسدا، کورد وەک خەنجەرێک لە پشتی «نەتەوەی عەرەب» وێنا کرا؛ بەمەش زەمینەی دەروونی بۆ ئەنفال، کیمیاباران و کەمپینەکانی تەعریب و بێبەشکردنی سەدان هەزار کەس لە ناسنامە (ئەجانب) ڕەخسێندرا. بۆ ئەوەی کۆمەڵگەی عەرەبی بەرامبەر جینۆسایدی کورد بێدەنگ بێت، دەبوو کورد سەرەتا لە مرۆڤبوون دابماڵرێت و بکرێتە «ئەویترێکی مەترسیدار».

٣. لە ڕۆژهەڵات: لە ژێر چەمکی ناسیۆنالیزمی پەهلەوی و دواتریش بەستنەوەی ناسنامە بە مەزهەبی باڵادەستەوە لە کۆماری ئیسلامیدا، داخوازییەکانی کورد وەک پڕۆژەی «تەفریقە، کوفر و دابەشکردنی خاکی پیرۆز» فۆرمولە کران.

لە هەموو ئەم نموونانەدا، دەسەڵات لە ڕێگەی میدیا، پەروەردە و ئەدەبیاتی فەرمییەوە، دیوێکی تاریک و دێوەزمەیی بە کوردی بێ دەسەڵات بەخشی؛ دیوارێک کە لە نەزانین و «نەبینین» دروستکرابوو.

سێیەم: تێکشکانی «فەرزێتەی بەرکەوتن» لە ژێر سایەی فاشیزمدا

گۆردۆن ئاڵپۆرت (Gordon Allport) باسی «فەرزێتەی بەرکەوتن» (Contact Hypothesis) دەکات و دەڵێت ناسینی ڕاستەقینەی بەرامبەر، دیوارەکانی تعسوب دەڕوخێنێت. بەڵام ئاڵپۆرت بە وریاییەوە چوار مەرجی سەرەکی دادەنێت: یەکسانیی پێگە، ئامانجی هاوبەش، هاوکاری، و پشتیوانیی دامەزراوەیی.

تراژیدیای کورد لە سەد ساڵی ڕابردوودا ئەوە بوو کە «سیستمی حوکمڕانی»، بە ئەنقەست ڕێگری لەم چوار مەرجە کرد:

• پێگەی یەکسان نەبوو: هاووڵاتیی سەردەست ئاغا بوو و کورد پەراوێزخرابوو.
• پشتیوانیی دامەزراوەیی نەبوو: یاسا، دادگا، پۆلیس و مەنهەجی خوێندن لە خزمەت تۆخکردنەوەی جیاوازی و بەرهەمهێنانی ڕقدا بوون، نەک لێکنزیکبوونەوە.
• بەم پێیە، بەرکەوتنی تورکێک، عەرەبێک یان فارسێک لەگەڵ کورددا، لە چوارچێوەی «ئینسان بۆ ئینسان»دا نەبوو، بەڵکوو بەرکەوتنی «سەرباز بوو لەگەڵ یاخیبوو»، یان «خاوەنکار بوو لەگەڵ کرێکاری بێ بەش». دەوڵەت رێگەی نەدەدا نەتەوەکانی تر، مرۆڤی پشت ناسنامە کوردییەکە ببینن؛ مۆسیقاکەی، شیعرەکەی، ئازارەکەی و چاوەکانی منداڵە ئەنفالکراوەکانی ببینن. دیوارەکە، بە تەواوی وەک لە بابەتەکەدا ئاماژەم پێ دا، «لە نەبینین دروست کرابوو».

دەرئەنجام: جەسارەتی ڕوانین لە ئاوێنە

فەیلەسوفی فەرەنسی ئیمانوێل لێڤیناس پێیوایە ئەخلاق کاتێک دەستپێدەکات کە مرۆڤ ڕووبەڕوو دەبێتەوە لەگەڵ «ڕوخساری ئەویتر»دا (Face of the Other). ڕوخسارێک کە ناتوانیت بێ دەنگی بکەیت و پێت دەڵێت: «مەمکوژە!».

دوای سەد ساڵ لە هەڵاواردن، جینۆساید، و پڕوپاگەندەی شۆڤێنی، دەردەکەوێت کە کێشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست «بوونی کورد» نەبووە، بەڵکوو «ناسنامە ترسنۆکەکانی» دەسەڵاتدارانی بووە. ئەو ناسنامانەی کە هێندە دەستەپاچە و لەرزۆک بوون، بوونی زمانێک، کەلتوورێک و نەتەوەیەکی جیاوازیان وەک لەناوچوونی خۆیان دەبینی. هێشتاش سیستمی حوکمڕانی لە هەر چوار دەوڵەتەکەدا، لە ئاوێنە دەترسێت؛ چونکە لە ئاوێنەدا دەبینێت کە ئەو «ئەویترە مەترسیدارە»ی سەد ساڵە دەیکوژێت، هیچ نەبوو جگە لە مرۆڤێک کە داوای هەمان ئەو مافانەی دەکرد کە ئەوان بۆ خۆیانیان ڕەوا دەبینی.

ڕزگاریی سیاسی و دەروونی لەم ناوچەیەدا تەنیا بە گۆڕینی دەسەڵاتەکان نایەتە کایەوە، بەڵکوو ئەو کاتە دێت کە نەتەوە سەردەستەکان بگەنە ئەو پێگە ئەخلاقییەی کە ئاڵپۆرت و لێڤیناس باسی دەکەن: جەسارەتی بینینی مرۆڤی کورد لە پشت ئەو تۆزوباوەی پروپاگەندەی فەرمی دروستی کردووە. مێژوو دەمێکە ئەم پرسیارەی ئاڕاستەی گەلانی ناوچەکە کردووە: ئایا کاتی ئەوە نەهاتووە، لەبری سەیرکردنی کورد لە ڕێگەی لوولەی تفەنگ و دەقی دادگاکانی ئاسایشەوە، بۆ جارێکیش بێت بە قووڵی گوێ لە ئازارەکانی بگرن، نەک بۆ وەڵامدانەوە و سەرکوتکردن، بەڵکوو بۆ تێگەیشتن؟