ژینگە و فەلسەفەی هەبوون: لە نێوان بەهەشتی کوردستان و داڕمانی ئەخلاقیی مرۆڤدا

 

ژینگە و فەلسەفەی هەبوون: لە نێوان بەهەشتی کوردستان و داڕمانی ئەخلاقیی مرۆڤدا

پێشەکی: بەهەشتی بریندار

بەهاری کوردستان تەنیا وەرزێکی ئاسایی نییە، بەڵکو ڕووداوێکی بوونناسییە . کاتێک سروشتی کوردستان لە زستانێکی سەخت ڕادەچڵەکێت، دەبێتە تابلۆیەکی زیندوو کە تێیدا مانا کانی جوانی و ژیان بەیەک دەگەن. ئەم پارچە بەهەشتە، کە ساڵانە هەزاران گەشتیار لە ناوخۆ و دەرەوەی هەرێم بەسەری دەکەنەوە، لە جیاتی ئەوەی ببێتە مەڵبەندی پاکبوونەوەی ڕۆح، دەبێتە قوربانیی "تەنگژەی نائاگایی" مرۆڤ. ئەو پاشماوە و وێرانکارییەی کە دوای گەشتیاران دەمێنێتەوە، تەنیا پیسبوونی ژینگە نییە، بەڵکو نیشانەی داڕمانی جەوهەری مرۆڤایەتی و شکستی ئەو سیستمە پەروەردەیی و ئایینییەیە کە بڕیار بوو مرۆڤ بە "ئەشرەفی مەخلوقات" بناسێنێت.

پارادۆکسی ئایین: لە نێوان دروشم و پراکتیکدا

لە فەلسەفەی ئیسلامیدا، چەمکی "پاکوخاوێنی نیوەی ئیمانە" (النظافة من الإيمان) یەکێکە لە پایە هەرە سەرەکییەکانی ڕەوشتی موسڵمانان. بەڵام کاتێک سەیری واقیعی کۆمەڵگەی کوردی و عێراقی دەکەین، بەرەوڕووی پارادۆکسێکی گەورە دەبینەوە. لە هەرێمێکدا کە هەزاران مزگەوتی تێدایە و بە ملیۆنان دینار لە دروستکردن و بەڕێوەبردنیاندا خەرج دەکرێت، هێشتا نەتوانراوە سادەترین پرەنسیپی ئەخلاقی کە "پاراستنی زەویی خودایە" بچێنرێت.

لێرەدا پرسیارە جەوهەرییەکە ئەوەیە: ڕۆڵی ئەم ناوەندە ئایینییانە چی بووە لە ماوەی ١٤٠٠ ساڵدا؟ ئەگەر مزگەوت نەتوانێت فەرهەنگی "نەفڕێدانی پاشماوە" لە مێشکی تاکدا بچێنێت، کەچی توانیویەتی مێشکی گەنجان بۆ ئایدۆلۆژیای توندڕەوی وەک (داعش) ئامادە بکات، ئەمە نیشانەی لادانێکی گەورەیە لە پەیامی مرۆیی. گۆڕینی مزگەوت لە ناوەندێکی ڕۆشنبیری و کۆمەڵایەتییەوە بۆ شوێنێکی تەنیا پۆلێنکردنی مرۆڤەکان بۆ (ئیماندار و بێبڕوا)، وای کردووە "بەرپرسیارێتی بەرامبەر سروشت" فەرامۆش بکرێت.

فەلسەفەی "باڵادەستی" بەرامبەر فەلسەفەی "هاوسەنگی"

یەکێک لە هۆکارە فەلسەفییەکانی وێرانکردنی ژینگە لە لایەن مرۆڤی ناوچەکە، تێگەیشتنە چەوتەکەیە بۆ چەمکی "ئەشرەفی مەخلوقات". کاتێک مرۆڤ خۆی وەک سەروو هەموو بوونەوەرەکان دەبینێت و وا دەزانێت زەوی تەنیا بۆ خزمەتی ئەو دروست کراوە، جۆرە "خۆپەرستییەکی ئیکۆلۆژی" (Ecological Egoism) لای دروست دەبێت. ئەم دیدگایە ڕێگە بە مرۆڤ دەدات بێباکانە سروشت وێران بکات، چونکە خۆی بە خاوەن دەزانێت نەک بە بەشێک لە سیستمەکە.

بە پێچەوانەوە، لە فەلسەفەی ئایینە کۆنە کوردییەکاندا (وەک یارسان و ئێزیدی)، سروشت پیرۆزە. چوار ڕەگەزە سەرەکییەکە (ئاو، خاک، هەوا، ئاگر) مۆرکێکی خوداییان هەیە. لەم فەلسەفەیەدا، مرۆڤ "بەشێکە" لە سروشت، نەک "سەروو" سروشت. پاراستنی خاک وەک پاراستنی ئیمان وایە. ئەگەر ئەمڕۆ ژینگەی کوردستان دەشێوێنرێت، هۆکارەکەی دابڕانی مرۆڤی کوردە لەو ڕەگ و ڕیشە فەلسەفییە دەوڵەمەندەی کە فێری دەکرد دارێک وەک مرۆڤێک بە پیرۆز بزانێت.

ئابووریی ئایین و شکستی هۆشیاری

ئەو بودجە و سەرمایە گەورەیەی بۆ دروستکردنی مزگەوتە ڕازاوەکان خەرج دەکرێت، ئەگەر نیوەی بۆ پڕۆژە نیشتمانییەکانی ژینگەپارێزی و بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاریی "ئیکۆلۆژی" خەرج بکرایە، ئێستا کوردستان خاوەنی کۆمەڵگەیەکی تەندروستتر دەبوو. مزگەوتەکان لە جیاتی ئەوەی تەنیا باس لە "بەهەشتی دوای مردن" بکەن، پێویست بوو فێری خەڵکی بکەن چۆن "بەهەشتی سەر زەوی" (بەهاری کوردستانە) نەگۆڕن بۆ دۆزەخێکی پلاستیکی.

وەک بیرمەند (ئارنۆ نایس - Arne Naess لە فەلسەفەی ("Deep Ecology"دا دەڵێت: "مافی هەموو جۆرە زیندووەکانە کە بژین و گەشە بکەن، و ئەم مافە سەربەخۆیە لەوەی ئایا مرۆڤ سوودیان لێ دەبینێت یان نا." ئەوەی لە سەیرانگاکاندا دەبینرێت، دەستدرێژییەکی ئاشکرایە بۆ سەر مافی سروشت و نەوەکانی داهاتوو.

دەرەنجام: داڕمانی جەوهەر

ئەو دیمەنە ناخۆشانەی پاشماوەی گەشتیاران لە دوای خۆیان جێی دەهێڵن، گوزارشت لە "داڕمانی ئەخلاقی" (Moral Decay) دەکات. مرۆڤێک کە بتوانێت لەناو دەستەگوڵ و کانییەکی ڕووندا پاشماوەی پیس فڕێ بدات، ئەو مرۆڤە پێش ئەوەی ژینگە پیس بکات، ڕۆحی خۆی پیس کردووە.

کاتی ئەوە هاتووە گوتاری ئایینی و پەروەردەیی لە کوردستان لە "گوتارێکی مێشکشۆر و دابڕاو لە واقیع" بگۆڕێت بۆ "گوتارێکی ژینگەدۆست و مرۆیی". پاراستنی ژینگە تەنیا ئەرکێکی شارەوانی نییە، بەڵکو بەرزترین ئاستی پەرستش و نیشتمانپەروەرییە. ئەگەر نەتوانین ئەم فەرهەنگە بگۆڕین، نەک هەر نابینە "ئەشرەفی مەخلوقات"، بەڵکو دەبینە تەنیا بوونەوەرێک کە لە کوێ بوو، ئەوێ وێران دەکات.

کات، بوون، و وەهمی ساڵوەگەر: تێڕامانێکی ئۆنتۆلۆژی لە چەمکی "مانەوە"

 

کات، بوون، و وەهمی ساڵوەگەر: تێڕامانێکی ئۆنتۆلۆژی لە چەمکی "مانەوە"

زۆرینەی مرۆڤەکان ڕۆژی لەدایکبوون وەک جەژنێکی ساڵانە دەبینن، بەڵام لە ڕوانگەیەکی قووڵی فەلسەفی و زانستییەوە، ئەم بۆنەیە تەنها "داتاشراوێکی کۆمەڵایەتییە" (Social Construct) بۆ ماڵیکردنی کاتێکی بێسەروبەر. ئەگەر بە وردی لە "بوونی مرۆڤ" بکۆڵینەوە، دەبینین کە ئێمە لە هەر چرکەیەکدا لەدایک دەبینەوە و لە هەر چرکەیەکیشدا بەرەو نەمان هەنگاو دەنێین.

 

١. پارادۆکسی شوناس و جەستە (The Ship of Theseus):

لە ڕووی بایۆلۆژییەوە، خانەکانی جەستەی مرۆڤ بەردەوام لە نوێبوونەوەدان. تویژینەوەکان دەری دەخەن کە زۆرینەی خانەکانی ئێمە لە ماوەی حەوت بۆ دە ساڵدا بە تەواوی دەگۆڕێن. کەواتە ئەو کەسەی ئەمڕۆ یادی لەدایکبوونی دەکاتەوە، لە ڕووی فیزیکییەوە هەمان ئەو منداڵە نییە کە ساڵانێکی زۆر لەمەوبەر "هاتە بوون". لێرەدا دەگەینە ئەو ئەنجامەی کە "بوون" دۆخێکی جێگیر نییە، بەڵکو ڕەوتێکی شلەیە (Fluid State). هەروەک "هێراکلیتوس" دەڵێت: "تۆ ناتوانیت دووجار پێ بنێیتە ناو هەمان ڕووبارەوە"، چونکە نە ڕووبارەکە هەمان ڕووبارە و نە تۆش هەمان مرۆڤیت.

 

٢. بوون-بەرەو-مردن (Being-towards-death):

بەپێی فەلسەفەی "مارتن هایدیگەر"، تەمەن تێپەڕین تەنها زیادبوونی ژمارە نییە، بەڵکو نزیکبوونەوەیە لە "کۆتایی". هایدیگەر پێی وایە مرۆڤ کاتێک دەگاتە "ڕەسەنایەتی" (Authenticity) کە تێبگات کات سنووردارە. ئەگەر مرۆڤ لە ئاسایش، رەفاو و ئارامیی دابێت  ، لە ڕاستیدا هەمان ئەو "ئەتاراکسیا" (Ataraxia) یەیە کە فەیلەسوفە یۆنانییەکان باسیان دەکرد؛ واتە گەیشتن بە ئارامیی دەروونی لە ڕێگەی قبوڵکردنی سروشت و یاساکانی گەردوون (وەک پیری و مردن).

 

٣. ئینترۆپی و یاسای دووەمی تێرمۆداینامیک:

لە ڕووی فیزیاوە، ژیان جەنگێکی بەردەوامە دژی "ئینترۆپی" (Entropy) یان بێسەروبەری. سروشت کار دەکات بۆ ئەوەی وزە بڵاو بکاتەوە و جسم بەرەو فرەبوونی بێسەروبەری ببات (کە ئێمە پێی دەڵێین پیری). لێرەدا پیرۆزبایی ڕاستەقینە بۆ "تێپەڕبوونی ساڵێک" نییە، بەڵکو بۆ ئەو "هاوسەنگییە" (Homeostasis)ەیە کە هێشتا فکر و جەستەی تێدایە. ئەگەر مرۆڤ بتوانێت لە ناو ئەم هەموو گۆڕانکارییە سروشتییەدا ئارامییەک بۆ فکری بدۆزێتەوە، ئەوا ئەو مرۆڤە لە سەروو کاتەوە دەژی.

ئەنجامگیری:
ڕۆژی لەدایکبوون تەنها خاڵێکی گریمانەییە لەسەر هێڵێکی بێ کۆتایی. بوونی ڕاستەقینە لە "ئێستا"دایە. ئەگەر مرۆڤ بتوانێت لە هەر ساتێکدا هاوسەنگیی نێوان "فکر و جەستە" ڕابگرێت، ئەوا هەموو ساتێک ساتەوەختی لەدایکبوون و دیارکەوتنی بوونە. پیری تەنها پاشەکشەی بایۆلۆژییە، بەڵام ئارامیی دەروونی جۆرە "نەمرییەک" بە مرۆڤ دەبەخشێت کە کات ناتوانێت دەستکاری بکات.

---

کۆتایی و سوپاسگوزاری:

لە کۆتاییدا، هەرچەندە من کات بە تەنها وەک چەمکێکی فیزیکی و فەلسەفی دەبینم و زۆر باوەڕم بە ڕێوڕەسمە باوەکان نییە، بەڵام مرۆڤ بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتییە و مانا لە پەیوەندییەکاندا دەدۆزێتەوە.

زۆر سوپاسی هەموو ئەو ئازیز و دۆستانە دەکەم کە لەم ڕۆژەدا بە فکرمەوە بوون. سوپاس بۆ تەلەفۆنەکانتان، پەیامەکانتان و ئەو ووشە جوانانەی کە نیشانەی میهرەبانی و ڕێزی ئێوەن. ئەگەرچی تەمەن بەرەو هەڵکشان دەچێت، بەڵام بوونی ئێوە ئەو ئاسایش و ئارامییەیە کە مانا بە "مانەوە" دەبەخشێت. هیوادارم هەموو ڕۆژێکتان بۆنی نوێبوونەوە و ئارامی لێ بێت.

«ئانیا؛ پەنجەرەیەک بۆ جیهانی مێینە»

 

 "«ئانیا؛ پەنجەرەیەک بۆ جیهانی مێینە»"؛

 مانیفێستۆیەک بۆ ڕزگارکردنی ئافرەت و گەڕانەوە بۆ شکۆی ئافەرینەندە

هێنانەدیی بوونەوەرێکی نوێ بۆ ناو ئەم گەردوونە، تەنیا ڕووداوێکی بایۆلۆژی نییە، بەڵکو پرسیارێکی قورسی ئۆنتۆلۆژی و فەلسەفییە. کاتێک ئەو بوونەوەرە "کچ" بێت و لە ناو جەرگەی مێژوویەکی پچڕپچڕ و کلتورێکی پڕ لە دژبەیەکدا لەدایک ببێت، بەرپرسیارێتیی باوکایەتی لە ئەرکێکی خێزانییەوە دەگۆڕێت بۆ پڕۆژەیەکی فیکری و ڕزگاریخوازی. کتێبی «ئانیا؛ پەنجەرەیەک بۆ جیهانی مێینە»"، کە بەم زووانە دەکەوێتە بەر دیدی خوێنەران، بەرهەمی ئەم تێڕامانە قووڵەیە؛ هەوڵێکە بۆ گۆڕینی "باوکایەتی" لە دەسەڵاتێکی نەرێنییەوە بۆ ڕێگایەک بەرەو ناسینی مرۆڤ.

ئەم کتێبە گەشتێکە لە نێوان دوو جەمسەری دژبەیەک. لە لایەکەوە، گەڕانەوەیە بۆ ڕەگ و ڕیشە دێرینەکانی زاگرۆس، ئەو شوێنەی کە ژن تێیدا نەک تەنیا ڕەگەز، بەڵکو وەک "ئافەرینەندە" (خوڵقێنەر) و سەرچاوەی پیرۆزی دەبینرا. لە لایەکی ترەوە، ڕووبەڕووبوونەوەیەکی بوێرانەیە لەگەڵ ئەو "سێبەرە تاریکە مێژووییەی" کە لە ئەنجامی فتوحات و سیستمە هەوەسبازەکانەوە، ژنی کوردی لە لووتکەی شکۆوە کێش کرد بۆ بازاڕەکانی "سەبایا" و کۆیلایەتی.

لە ""«ئانیا؛ پەنجەرەیەک بۆ جیهانی مێینە»"دا، من وەک نووسەر و باوکێک، تەنیا باس لە پەروەردە ناکەم، بەڵکو باس لە "شۆڕشی هۆشیاری" دەکەم. ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە "بۆشایی فیکری" گەورەترین هەڕەشەیە بۆ سەر نەوەی نوێ لە غەریبیدا. لە وڵاتێکی وەک نۆروێژ، کە دیموکراسی و ئازادی ژینگەیەکی لەبارن، مەترسیی ئەوە هەیە کە گەنجەکانمان لە ناو "پارادۆکسی ئازادی"دا، ببنە نێچیری ئەو ناوەندە توندڕەوانەی کە دەیانەوێت "کۆیلایەتیی مێژوویی" لە ژێر بەرگی ئاییندا دووبارە بکەنەوە.

ئەم بەرهەمە لە چەند ڕەهەندێکی سەرەکییەوە دەدوێت:

١. ڕەهەندی مێژوویی-فەلسەفی: دووبارە خوێندنەوەی پێگەی مێژوویی مێینەی کورد و پاککردنەوەی نەستی کۆمەڵایەتی لە پاشماوەکانی سیستەمی کویلایەتی و کەنیزەگرتن.

٢. ڕەهەندی پەروەردەیی-زانستی: پشت بەستن بە نوێترین توێژینەوەکانی دەروونناسی بۆ بونیادنانی متمانە و "هەستی ناوەکی" لە کچاندا، تا لە ناو لێشاوی کلتوری مۆدێرن و دیجیتاڵیدا خۆیان وون نەکەن.

٣. ڕەهەندی شوناس: چۆنیەتی بونیادنانی کەسایەتییەکی "دوو-کلتوری" کە هەم ڕەگی لە زاگرۆس بێت و هەم چڵوپۆکانی لە ئاسمانی مۆدێرنیتەدا بشکۆفێن.

"«ئانیا؛ پەنجەرەیەک بۆ جیهانی مێینە»" نامەیەکی کراوەیە بۆ هەموو ئەو دایکان و باوکانەی کە نایانەوێت منداڵەکانیان ببنە قوربانیی "تاقیکردنەوە و هەڵە". ئەم کتێبە تاقیگەیەکە بۆ گۆڕینی ئازارە مێژووییەکان بۆ هێزی "نا" وتن؛ ئەو "نا"یەی کە بناغەی کەرامەتی مرۆڤە.

چاوەڕوان بن، ئەم کتێبە تەنیا چیرۆکی ئانیا نییە، چیرۆکی هەموو ئەو کچانەیە کە بڕیاریان داوە چیتر "بێدەنگ" نەبن و وەک ئافەرینەندەیەک، جیهانێکی جوانتر بونیاد بنێنەوە.

لە وێبڵاگی "زێڕنووس"، ئێمە بڕوامان بەوەیە کە "نووسین" جۆرێکە لە چاندنی تۆوی ڕووناکی. "«ئانیا؛ پەنجەرەیەک بۆ جیهانی مێینە»" یەکێک دەبێت لەو تۆوانەی کە هیوادارم لە ڕۆحی خوێنەرانی ئازیزدا شین ببێت.

سیاسەتی مماشات: (Appeasement)

 

---

سیاسەتی مماشات: (Appeasement)  تێچووی دوانەخستنی ڕووبەڕووبوونەوە لە فەلسەفەی سیاسیدا

پێشەکی

لە فەلسەفەی سیاسی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا، پرسیارێکی جەوهەری هەیە: ئایا هەمیشە دوورکەوتنەوە لە شەڕ و تەقەلا بۆ ئاشتی نیشانەی عاقڵانییەتە؟ یان هەندێک جار ئەم "ئاشتیخوازە" دەبێتە هۆکارێک بۆ گەورەبوونی قەیرانەکان و دواجار تەقینەوەی کارەساتێکی گەورەتر؟ چەمکی "مماشات" یان چاوپۆشیکردن لە هەڕەشە، یەکێکە لەو باسانەی کە مێژوو سەلماندوویەتی زۆرجار ڕێگایەکە بەرەو دۆزەخ ، کە بە نیەتێکی چاک ڕێژراوە.

 

١. فەلسەفەی مماشات؛ ئاشتی بە چ نرخێک؟

مماشات بە واتای پێدانی ئیمتیاز بە هێزێکی دەستدرێژکار دێت بە مەبەستی ڕێگریکردن لە شەڕ. لە ڕواڵەتدا، ئەمە وەک "عاقڵانییەت" دەردەکەوێت، چونکە مرۆڤ دەیەوێت تێچووی مرۆیی و دارایی شەڕ کەم بکاتەوە. بەڵام کێشە فەلسەفییەکە لێرەدایە: کاتێک لایەنی بەرامبەر باوەڕی بە پرەنسیپە نێودەوڵەتییەکان نییە و تەنها لە زمانی هێز تێدەگات، مماشات دەبێتە جۆرێک لە "دەرفەت" بۆ دیکتاتۆر، تا زیاتر گەشە بکات و هەڕەشەکانی گەورەتر بکات.

 

٢. ئەزموونی ئەوروپا و ئەڵمانیای نازی (١٩٣٨)

نموونەی هەرە دیاری ئەم شکستە، "ڕێککەوتنامەی میونشن" بوو لە ساڵی ١٩٣٨. بەریتانیا و فەڕەنسا بۆ ئەوەی ڕێگری لە شەڕی دووەمی جیهانی بکەن، ڕێگەیان بە هیتلەر دا بەشێک لە خاکی چیکۆسلۆڤاکیا داگیر بکات. نێڤیل چەمبەرلین، سەرۆک وەزیرانی ئەو کاتی بەریتانیا، بە شانازییەوە گەڕایەوە و وتی: "ئاشتیم بۆ سەردەمەکەمان هێنا".

بەڵام هیتلەر ئەمەی وەک "لاوازی" ڕۆژئاوا بینی. ئەو کاتەی کە دەکرا بە تێچوویەکی کەم هیتلەر ڕابگیرێت، ئەوروپا بێدەنگ بوو. ئەنجامەکە چی بوو؟ شەڕێک کە پتر لە ٦٠ ملیۆن مرۆڤی تێدا چوو. ئەمە سەلماندی کە دوانەخستنی ڕووبەڕووبوونەوە، تەنها قەبارەی کارەساتەکەی گەورەتر کرد.

 

٣. کۆریای باکوور و تێپەڕبوونی کات

لە مێژووی هاوچەرخدا، مامەڵەی جیهان لەگەڵ کۆریای باکوور نموونەیەکی تری مماشاتە. ساڵانێکی زۆر کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە ڕێگەی هاوکاری و چاوپۆشییەوە ویستیان ڕێگری لە ئەتۆمیبوونی ئەو وڵاتە بگرن. بەڵام پیۆنگ یانگ کاتی کڕی، سزاکانی تێپەڕاند و ئێستا بووەتە هەڕەشەیەکی ئەتۆمی جیهانی کە چیتر بە ئاسانی کۆنتڕۆڵ ناکرێت.

 

٤. کۆماری ئیسلامی، ئەوروپا و دۆسیەی کورد

ئەمڕۆ نموونەی هەرە زیندووی ئەم سیاسەتە، پەیوەندییەکانی ئەوروپا و ڕۆژئاوایە لەگەڵ کۆماری ئیسلامی ئێران. لێرەدا دەتوانین بە ڕوونی کاریگەرییە تێکدەرەکانی مماشات لەسەر دۆزی کورد ببینین:

• تیرۆری قوربانییانی میکۆنۆس و ڤیەنا: کاتێک دکتۆر عەبدولڕەحمان قاسملوو لە ڤیەنا (١٩٨٩) و دکتۆر سادق شەرەفکەندی لە بەرلین (١٩٩٢) لەلایەن تیرۆریستانی کۆماری ئیسلامییەوە شەهید کران، ئەوروپا لەبری هەڵوێستێکی کردەیی و بڕینەوەی دەستی تیرۆر، سیاسەتی "دیالۆگی ڕەخنەگرانە"ی گرتە بەر.
• ئەنجامەکان: بێدەنگی و کاردانەوەی لاوازی ئەوروپا لەبەرژەوەندی ئابووری، وای کرد کۆماری ئیسلامی نەک هەر پاشەکشە نەکات، بەڵکو دەستوەردانەکانی لە ناوچەکە، پەرەپێدانی مووشەکی و درۆن، و سەرکوتی ناوخۆیی بگەیەنێتە لوتکە. ئەوروپا وایزانی بە بێدەنگی لە ئاست تیرۆرکردنی ڕێبەرانی کورد لە ناو جەرگەی ڤیەنا و بەرلین، خۆی لە کێشە دەپارێزێت، بەڵام ئێستا دەبینین کە دوکەڵی ئەو ئاگرە گەیشتووەتە چاوی ئەوروپا خۆی (لە ڕێگەی ناردنی درۆن بۆ شەڕی ئۆکرانیا و تێکدانی ئاسایشی دەریایی).

٥. گونجاندن لەگەڵ پەندی کوردی: "گرێیەک بە دەست بکرێتەوە، "...

کورد گوتەنی: "گرێیەک کە بە دەست بکرێتەوە، بۆچی بخرێتە بەر دەدان؟"
ئەم پەندە کورتەو پڕ مانا، هەموو فەلسەفەی ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشە کۆدەکاتەوە.

• گرێی دەست: ئەو کاتە بوو کە کۆماری ئیسلامی تازە خەریکی ناردنی تیرۆر بوو بۆ ئەوروپا و دەکرا بە هەڵوێستێکی سیاسی و دیپلۆماسی توند ڕابگیرێت.
• گرێی دەدان: ئێستایە، کە قەیرانەکە ئەوەندە ئاڵۆز بووە کە چیتر بە دیپلۆماسییەکی ئاسایی چارەسەر نابێت و تێچووی هەر بڕیارێک زۆر گرانترە.

ئاکام

مماشات لە سیاسەتی دەرەوەدا، تەنها کڕینی کاتە بۆ دوژمن. کاتێک ئەوروپا چاوی لە تیرۆرکردنی ڕێبەرانی کورد و سەرکوتی گەلان لە ناوخۆی ئێران نوقاند، بیری لەوە نەدەکردەوە کە ڕۆژێک دێت ئەو هێزەی ئەمڕۆ نەیویستووە"تەنگەتاوی" بکات، دەبێتە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی ناوخۆی پاریس و لەندەن و بەرلین.

مێژوو پێمان دەڵێت: هەڵاتن لە ڕووبەڕووبوونەوەی پێویست، تەنها شەڕەکە دوا دەخات، بەڵام کاتێک شەڕەکە ڕوو دەدات، لایەنی دەستدرێژکار بەهێزتر و لایەنی مماشاتکار لاوازتر دەبێت . دوکەڵی ئەو قەیرانانەی ئەمڕۆ بەهۆی چاوپۆشییەوە گەورە بوون، دواجار چاوی ئەو کەسانە کوێر دەکات کە پێیان وابوو ئاشتی بە پاشەکشەکردن بەدەست دێت.

ئەنفال: لە ئۆنتۆلۆژیای سڕینەوەوە بۆ فەلسەفەی مانەوە

ئەنفال: لە ئۆنتۆلۆژیای سڕینەوەوە بۆ فەلسەفەی مانەوە

پێشەکی: جینۆساید وەک پڕۆسەیەکی بەردەوام

جینۆساید تەنیا کاتێکی دیاریکراو و ڕووداوێکی مێژوویی نییە کە کۆتایی پێ بێت، بەڵکو وەک "پاتریک وۆڵف" دەڵێت: "جینۆساید پێکهاتەیە، نەک تەنیا ڕووداو." ئەنفال لە باشووری کوردستان تەنیا شاڵاوێکی سەربازی نەبوو لە ساڵی ١٩٨٨، بەڵکو لوتکەی سیستمێکی فیکری و سیاسی بوو کە پێی وابوو "بوونی کورد" لەگەڵ "یەکێتیی دەوڵەت-نەتەوەی عەرەبی"دا ناتەبایە. ئەوەی ئەمڕۆش دەیبینین کە ناوەکان دەگۆڕێن (داعش، گۆڕینی دیموگرافی، سڕینەوەی دەستووری)، درێژکراوەی هەمان ئەو عەقڵیەتەیە کە دەیەوێت جیاوازییەکان لەناو ببات.

یەکەم: فەلسەفەی "ئەویتر" و ناسنامەی بکوژ

لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە، بکوژ (دوژمن) پێویستی بەوەیە قوربانییەکەی "نا-مرۆڤ" بکات (Dehumanization) تا بتوانێت بەبێ هەستکردن بە تاوان، بێسەروشوێنی بکات. وەک زۆر یەک لە بیرمەندان لە سەر ئەو چەمکە کۆکن کە ئەوانەی ئەم تاوانانە دەکەن، لە ڕووی بایۆلۆژییەوە "بنی ئادەمن" (ئەو بوونەوەرەی لەسەر دوو پێ دەڕوات)، بەڵام لە ڕووی ئاکاری و فەلسەفییەوە "مرۆڤ" نین؛ چونکە مرۆڤبوون پەیوەستە بە ناسینی "مافی ژیان بۆ ئەویتر".
کاتێک دەوڵەت دەبێتە ئامێرێکی بکوژ، یاسا دەبێتە ئامرازی شەرعییەت دان بە توندوتیژی. ئەنفال بە ناوی "ئایین" و "یاسا"وە ئەنجام درا، ئەمەش ئەو پارادۆکسە نیشان دەدات کە چۆن دەکرێت مرۆڤ لە ژێر ناوی پیرۆزییەکاندا ببێتە درندەترین بوونەوەر.

دووەم: ئیتیک و ژیان لەگەڵ "درندە"دا

ئێمە وەک گەلێک، مەحکوم نین بەوەی ببینە بکوژ، بەڵکو مەحکومین بەوەی لە جوگرافیایەکدا بژین کە "ئەویتر"ی تێدا هێشتا مانا گەردوونییەکانی مرۆڤایەتی فێر نەبووە. فەیلەسوفی فەرەنسی "ئیمانوێل لێڤیناس" دەڵێت: "ئیتیک (ڕەوشت) لە ساتەوەختی ڕووبەڕووبوونەوەی ڕوخساری ئەویتردا دەست پێدەکات." کاتێک دوژمن ڕوخساری کورد وەک مرۆڤ نابینێت، لێرەدا ئیتیک دەمرێت. بۆیە ژیان لەگەڵ ئەم جۆرە عەقڵیەتەدا پێویستی بە "وریاییەکی ئۆنتۆلۆژی" هەیە؛ واتە نابێت هیچ کات بڕوا بەوە بهێنین کە مەترسییەکە کۆتایی هاتووە.

سێیەم: چ بکەین بۆ ئەوەی جینۆساید دووبارە نەبێتەوە؟ (نەخشەڕێگایەک)

بۆ ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی کارەساتی وەک ئەنفال، دەبێت لە چەند ئاستێکی جیاوازدا کار بکەین:

１. بەهێزکردنی "تەنی سیاسی" (Political Body):

گەلێک کە خاوەنی دامەزراوەی نیشتمانیی بەهێز و یەکگرتوو نەبێت، هەمیشە ئامادەیە بۆ ئەنفالکردن. پاراستنی قەوارەی سیاسی تەنیا پرسێکی ئیداری نییە، بەڵکو پرسێکی وجودییە. هێزی سەربازیی یەکگرتوو و ئابوورییەکی سەربەخۆ، یەکەمین قەڵغانن لە دژی درندەیی دوژمن.

２. بە نێودەوڵەتیکردنی "ژان":

پێویستە ئەنفال لە چوارچێوەی "یادەوەرییەکی ناوخۆیی" دەربهێنرێت و بکرێتە پرسێکی نێودەوڵەتی. ناساندنی ئەنفال وەک جینۆساید لە ناوەندە یاساییەکانی جیهان، تێچووی هێرشکردنە سەر کورد بۆ دوژمنان گران دەکات. دەبێت جیهان تێبگات کە "کێشەی کورد" کێشەی خاک نییە تەنیا، بەڵکو کێشەی پاراستنی جۆرێکی مرۆڤە لە قڕکردن.

３. فەلسەفەی پەروەردە و ناسنامە:

دوژمن هەوڵدەدات قوربانییەکە لە ناوەوە بڕوخێنێت (شەڕی دەروونی). ئێمە پێویستمان بە سیستمێکی پەروەردەیی هەیە کە نەوەیەک پێبگەیەنێت متمانەی بە خۆی هەبێت، مێژووەکەی وەک "شکست" نەبینێت، بەڵکو وەک "بەرگری" بیبینێت. ناسنامەی کوردی دەبێت لەسەر بنەمای "داهێنان و ژیاندۆستی" بێت، نەک تەنیا "مەزلومیەت".

４. ستراتیژیی "سەربەخۆیی فیکری":

ئێمە ناتوانین سروشتی دوژمن بگۆڕین، بەڵام دەتوانین "پەیوەندیی خۆمان بەوانەوە" بگۆڕین. کەمکردنەوەی پاشکۆیەتی (ئابووری، سیاسی، کولتووری) بۆ ئەو دەوڵەتانەی کە جینۆسایدیان کردووین، گەورەترین هەنگاوە بۆ پاراستنی نەتەوە.

کۆتایی: ئەرکی مێژوویی ئێمە

ئێمە کە لەسەر خاکی خۆمانین، ڕەگمان لەم زەوییەدا قووڵە. دوژمن وەک "تۆفان" وایە، دێت و دەڕوات، بەڵام چیا و خاک دەمێننەوە. ئەوەی ڕێگر دەبێت لەوەی جارێکی تر ناوێکی تر (وەک ئەنفال) بەسەر خەڵکی ئێمەدا بێت، تەنیا "هۆشیاری" و "هێز"ە.

وەک "هانا ئارێنت" ئاماژەی پێدەدات، خراپە تەنیا کاتێک سەردەکەوێت کە خەڵکە باشەکان بێدەنگ بن و ڕێکنەکەون. گەلی کورد بۆ ئەوەی نەبێتەوە بە "بەرخ" لە بەردەم "گورگ"ە بنی ئادەمەکاندا، دەبێت ببێتە خاوەنی "دەوڵەت و دادپەروەری و زانست".

ئەنفال برینێکی ساڕێژنەکراوە، بەڵام دەبێت ببێتە هێزێک بۆ ئەوەی "ئیتر بەسە" تەنیا دروشم نەبێت، بەڵکو ببێتە واقیعێکی سیاسی و سەربازی.

زانست وەک بنەمای ڕەهایی و ئامرازی ڕزگاریی نەتەوەیی: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی و ستراتیژی

 

زانست وەک بنەمای ڕەهایی و ئامرازی ڕزگاریی نەتەوەیی: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی و ستراتیژی

پێشەکی: زانست لە نێوان ڕووناکبیری و ڕزگاریدا

لە مێژووی فەلسەفەی سیاسی و کۆمەڵایەتیدا، "زانست" تەنیا وەک کۆکردنەوەی زانیاری نەبینراوە، بەڵکو وەک فاکتەری سەرەکی بۆ گۆڕینی "بوون"ی مرۆڤ و ناسنامەی نەتەوەکان تەماشا کراوە. فەیلەسوفانی وەک فرانسیس بیکن دەڵێن "زانست هێزە"، بەڵام ئەم هێزە تەنیا لە تەکنەلۆژیادا کورت نابێتەوە، بەڵکو هێزی تێگەیشتنە لە یاساکانی گەردوون و کۆمەڵگا، کە مرۆڤ لە کۆیلایەتیی نەزانی و ژێردەستەیی ڕزگار دەکات.

١. ڕەهەندی فەلسەفی: زانست وەک ئیرادەی ئازادی

لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە، پەرەپێدانی تاک لە هەموو بوارەکاندا (تەکنیکی، مرۆیی، فەلسەفی) دەبێتە هۆی دروستبوونی "سەروەریی مەعریفی". کاتێک نەتەوەیەک خاوەنی پسپۆڕ و بیرمەندی خۆی بێت، ئیدی جیهان ناتوانێت گێڕانەوەی (Narrative) خۆی بەسەردا بسەپێنێت.

زانست تاک لە قۆناغی "بەرخۆر" بوونەوە دەگوازێتەوە بۆ قۆناغی "بەرهەمهێنەر". ئەم گۆڕانکارییە فەلسەفییە بنەمای سەربەخۆیی ڕاستەقینەیە. هەروەک سوکرات ئاماژەی پێدەکات: "تەنیا یەک چاکە هەیە ئەویش زانستە، تەنیا یەک خراپەش هەیە ئەویش نەزانییە."

٢. پێشەوا قازی محەمەد: زانست وەک چەکی مانەوە

لە مێژووی سیاسیی گەلی کورددا، وەسیەتنامەکەی پێشەوا قازی محەمەد یەکێکە لە قووڵترین بەڵگەنامە فیکرییەکان. کاتێک پێشەوا دەفەرموێت: "خۆتان بە چەکی زانست پڕچەک بکەن"، ئەو تەنیا مەبەستی فێربوونی پیتەکان نەبووە، بەڵکو تێگەیشتنی ستراتیژیی هەبووە بۆ چەمکی "دەوڵەت-نەتەوە".

خوێندنەوەی ستراتیژی: قازی محەمەد تێگەیشتبوو کە شکستە سەربازییەکان دەکرێت قەرەبوو بکرێنەوە، بەڵام شکستی مەعریفی و نەبوونی کادری پسپۆڕ، نەتەوە بەرەو لەناوچوونی یەکجاری دەبات. ئەو دەیزانی کە بەڕێوەبردنی وڵات پێویستی بە ئەندازیار، یاساناس و پزیشکە، نەک تەنیا چەکدار.

٣. نێڵسۆن ماندێلا: پەروەردە وەک بزوێنەری گۆڕانکاری

نموونەی نێڵسۆن ماندێلا لە ئەفریقای باشوور، سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە کە زانست دەتوانێت سیستەمە هەرە داپڵۆسێنەرەکان (ئەپارتاید) تێکبشکێنێت. وتە بەناوبانگەکەی ماندێلا کە دەڵێت: "پەروەردە بەهێزترین چەکە کە دەتوانیت بۆ گۆڕینی جیهان بەکاری بهێنیت"، لەم خاڵانەدا کورت دەبێتەوە:

شکاندنی زنجیرەکان: نەتەوەی خوێندەوار ناتوانرێت کۆیلە بکرێت، چونکە زانست هۆشیاریی مافەکان و ئیرادەی بەرگری لای تاک دروست دەکات.

قۆناغی دوای شۆڕش: ماندێلا جەختی لەوە دەکردەوە کە شۆڕش تەنیا ڕووخاندنی ڕژێم نییە، بەڵکو دروستکردنەوەی وڵاتە. ئەو کادرانەی لە سەردەمی خەباتدا دەیانخویند، دوای سەرکەوتن بوونە ئەو پسپۆڕانەی کە ڕێگرییان لە داڕمانی ئابووری و کارگێڕی وڵات کرد.

٤. گرنگی پسپۆڕی لە بونیادنانی نەتەوەدا

بۆچی زانایان جەخت لە "هەموو بوارەکان" دەکەنەوە؟ چونکە کۆمەڵگا وەک جەستەی مرۆڤ وایە. ئەگەر نەتەوەیەک تەنیا لە بواری سیاسی پێشبکەوێت بەڵام لە بواری ئابووری، تەکنەلۆژیا و فەلسەفەدا دواکەوتوو بێت، ئەوا دەبێتە پاشکۆی نەتەوەکانی تر.

لە "ناڕەزایەتی"یەوە بۆ "بەڕێوەبردن": شۆڕشگێڕی ڕاستەقینە ئەو کەسەیە کە جگە لە هاوارکردن بۆ ماف، دەزانێت چۆن سیستەمێکی دادپەروەرانە و زانستی دابڕێژێت. وەک زانایان جەختیان کردۆتەوە کە بۆ گۆڕینی سیستەم پێویستمان بە "پسپۆڕ" (Expert) هەیە، نەک تەنیا "ناڕازی".

ئەنجامگیری: ئەرکی تاکی سەردەم

بەپێی ڕێبازی بیرمەندان و ڕێبەرانی وەک قازی محەمەد و ماندێلا، فێربوونی زانست ئەرکێکی نەتەوەیی و ئەخلاقییە. پەرەپێدانی تاک لە هەموو بوارەکاندا تاکە گەرەنتییە بۆ:

• بەرگری لە ناسنامە: زانست و مێژوو نەتەوە لە توانەوە دەپارێزن.
• خۆبژێوی: ته‌کنەلۆژیا و زانستی نوێ نەتەوە لە پاشکۆیەتی ئابووری ڕزگار دەکەن.
• دیموکراسی: کۆمەڵگایەکی زانستخواز، ڕێگە لە دیکتاتۆریەت دەگرێت چونکە "عەقڵانییەت" دەبێتە پێوەری دەسەڵات.

کەواتە، ڕێگای ڕزگاریی هەر گەلێک، لە ناوەندەکانی خوێندن و کتێبخانەکان و تاقیگەکانەوە دەست پێدەکات. وەک چۆن قازی محەمەد فەرمووی، چەکی زانست تەنیا چەکێکە کە هیچ دوژمنێک ناتوانێت دەستی بەسەردا بگرێت.

لە سمفۆنیای زاگرۆسەوە بۆ بێدەنگیی بەفری نۆروێژ: گەشتێک لە نێوان باڵ و ژینگەدا

 

لە سمفۆنیای زاگرۆسەوە بۆ بێدەنگیی بەفری نۆروێژ: گەشتێک لە نێوان باڵ و ژینگەدا

پێشەکی: جوگرافیای یادەوەری

مرۆڤ پێش ئەوەی ببێتە بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتی یان سیاسی، کوڕی سروشتە. یادەوەرییەکانی ئێمە لەگەڵ یەکەمین تیشکی خۆر و یەکەمین چریکەی باڵندەکاندا لەدایک دەبن. بۆ من، کە منداڵیم لە باوەشی چیا سەرکەشەکانی زاگرۆسدا بەسەر برد، ژیان تەنها نیشتەجێبوون نەبوو لە گوندێکدا، بەڵکو تێکهەڵقۆزانی ڕۆح بوو لەگەڵ لوتکەکانی "زەنگەڵدۆڵ"، "هۆینەماڵ"، "هۆمڵ" و "بەردلیس". ئەوێ شوێنێک بوو کە سروشت تێیدا ڕەها بوو؛ دۆڵەکە وەک نۆتەیەکی مۆسیقای خودایی، بە دەنگی باڵندە کێوییەکان دەبزوایەوە و ڕووبارەکەش وەک خوێنێکی مەییو بە نێو دەمارەکانی دار گوێزەکاندا دەخزا.

شەڕ: ئەو تەورەی ڕەگی سمفۆنیای بڕی

بەڵام مێژووی مرۆڤایەتی هەمیشە پڕ نییە لە جوانی. کاتێک جەنگی هەشت ساڵەی عێراق و ئێران هەڵگیرسا، تەنها مرۆڤەکان نەبوون کە باجی "بێ‌شعوری" و هەژموونی دوو دیکتاتۆریان دا، بەڵکو ژینگە یەکەمین قوربانی بوو. سەدام و خومەینی، بە خەرجکردنی ملیاران دۆلار و بەکوشتدانی ملیۆنان مرۆڤ، نەک هەر مێژوویان شێواند، بەڵکو "ئیکۆسۆسیۆم"ی ناوچەکەشیان وێران کرد. کیمیابارانکردنی سەردەشت تەنها تاوانێک نەبوو دژ بە مرۆڤایەتی، بەڵکو کۆمەڵکوژیی باڵندەکان بوو. ئەو دەنگانەی کە بەیانیان گەزینگی خۆریان پیرۆز دەکرد، لەنێو بێدەنگییەکی ژەهراویدا خنکان. باڵندەکان یان مردن، یان وەک ئێمە بڕیاری کۆچی هەتاهەتایییان دا. شەڕ، گەورەترین دوژمنی "ئۆکسجین" و "ئاشتی"یە.

کارما و نەخشەی مێشک: گەیشتن بە کەناری ئارام

دەڵێن مرۆڤ هەر وێنەیەک لە مێشکیدا بنەخشێنێت، گەردوون ڕێگەی بۆ خۆش دەکات تا ببنە ڕاستی. ئارەزووی من بۆ ژیان لە بەرزاییەکدا کە ڕووبارێک بە ژێریدا بڕوات، هەر وەک ئەوەی بە منداڵی لە ناو مێشکم وێنەی هەڵگیرا بوو و رووحم پێی ئاشنا بوو، تەنها خەون نەبوو، بەڵکو هەوڵێکی ناھۆشیارانە بوو بۆ گەڕاندنەوەی ئەو بەهەشتە وێرانبووەی زاگرۆس. ئەمڕۆ لە غوربەتدا، لە وڵاتی نۆروێژ، کاتێک لە باخچەی ماڵەکەمەوە دەڕوانمە دارە سێوەکان و ئەو دؤڵەی کە رووبارەکە دەروا پێیدا، هەست دەکەم کارما پاداشتی ئەو هەموو ئازارانەی داومەتەوە.

تروند و فەلسەفەی میهرەبانی

لە تەنیشت ماڵەکەم، پیرەپیاوێکی تەمەن حەفتا ساڵان هەیە بە ناوی "تروند". سەرەتا ساردووسڕی و ڕەفتارەکانی ئەو، وێنەیەکی تاڵی لە مێشکمدا کێشابوو، بەڵام کاتێک بینیم چۆن بەو تەمەنەوە لە پاییز، جستان و بەهاردا، بە عەشقەوە دان و خواردن بۆ باڵندەکان لەسەر دار سێوەکە دادەنێت، تێگەیشتم کە "میهرەبانی" زمانێکی جیهانییە. من هەموو ڕەفتارە نەرێنییەکانی تروند نادیدە دەگرم، تەنها لەبەر ئەو دڵە پاکەی کە ناهێڵێت باڵندەیەک لە سەرمای باکووردا برسی بێت. لێرەوە تێدەگەین کە ئاستی شارستانییەتی هەر نەتەوەیەک، بەوە ناپێورێت چەندە کارخانەی هەیە، بەڵکو بەوە دەپێورێت چۆن مامەڵە لەگەڵ بێدەسەڵاتترین بوونەوەرەکانی (ئاژەڵ و باڵندەکان) دەکات.

کۆتایی: ژینگە وەک ئایینی نوێ

نۆروێژ نموونەی ئەو وڵاتانەیە کە تێگەیشتوون پاراستنی دارێک، پاراستنی ژیانی مرۆڤە. سزادانی قورسی بڕینەوەی دار و ڕووکردنە ئۆتۆمبێلی کارەبایی، تەنها یاسا نین، بەڵکو کولتوورێکی ئەخلاقین. ئێمە لە نیشتمانێکەوە هاتین کە شەڕ تێیدا سروشتی دەسوتاند، و گەیشتینە شوێنێک کە دەستبردن بۆ دارێک وەک دەستبردن بۆ پیرۆزییەکان دەبینرێت.

ئەزموونی من لە زاگرۆسەوە بۆ نۆرێژ فێری کردم کە: "ئەو کەسەی دەنگی باڵندەیەکی پێ خۆشە، ناتوانێت شەڕخواز بێت." ژینگە تەنها دار و ئاو نییە، بەڵکو ناسنامەی ڕاستەقینەی مرۆڤبوونی ئێمەیە. ئەگەر جیهان وەک "تروند"ەکان و وەک فەرهەنگی ژینگەدۆستی نۆروێژ بیر بکاتەوە، هیچ دیکتاتۆرێک ناتوانێت سمفۆنیای بەیانیانی گوندەکانمان بێدەنگ بکات.

کورد لە نێوان بەرداشی جەنگ و دەرفەتی سەربەخۆیی

 

 

کورد لە نێوان بەرداشی جەنگ و دەرفەتی سەربەخۆیی: خوێندنەوەیەک بۆ نەخشەی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەبەردەم گۆڕانکارییەکی مێژوویی و جەوهەریدایە کە ڕەنگە هاوشێوەی سەردەمی دوای جەنگی جیهانی یەکەم، نەخشەی سیاسی ناوچەکە سەرلەنوێ دابڕێژێتەوە. لە ئێستادا کە تەپوتۆزی شەڕی نێوان تەوەرەی ئیسرائیل-ئەمریکا لەلایەک و ئێران و بریکارەکانی لەلایەکی ترەوە ئاسمانی ناوچەکەی داپۆشیوە، کورد وەک کاراکتەرێکی کاریگەر، بەڵام مەترسی لێکراو لە ناو جەرگەی هاوکێشەکەدایە.

１.  جەنگی ئەوانی تر؛ کورد لە کوێی هاوکێشەکەدایە؟

ئەم جەنگەی ئێستا کە لە نێوان جەمسەرە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکاندا دەگوزەرێت، لە بنەڕەتدا جەنگی کورد نییە. ململانێیەکە لەسەر هەژموون، وزە و داڕشتنەوەی سنووری بەرژەوەندییەکان. ئەزموونی مێژوویی فێری کردووین کە کورد زۆر جار بووەتە "سوتەمەنی" بۆ یەکلاکردنەوەی شەڕی وڵاتانی تر، بەڵام لە کاتی دابەشکردنی دەستکەوتەکاندا، نەتەوەی کورد فەرامۆش کراوە. بۆیە لێرەدا پرسیارە جەوهەرییەکە ئەوەیە: چۆن ڕێگری بکەین لەوەی جارێکی تر نەبینەوە بە قوربانیی بێبەرامبەر؟

２.  مەرجی پێشوەختە: گەرەنتی بەرامبەر بەشداری

سەردەمی ئەوە بەسەرچوو کە کورد تەنها بۆ "مانەوەی فیزیکی" یان لەبەر خاتری هاوپەیمانێتییەکی کاتی، خۆی بخاتە ناو ئاگری جەنگەوە. ستراتیژی نوێی کورد دەبێت لەسەر بنەمای "گەرەنتی مسۆگەر" بێت. بەر لەوەی هێزە سیاسییەکانی کوردستان، بەتایبەت لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، هەنگاو بەرەو بەشدارییەکی کارا بنێن، دەبێت پرسی "سەربەخۆیی و قەوارەی سیاسی" وەک مەرجێکی پێشوەختە لەگەڵ هێزە جیهانییەکان یەکلا بکرێتەوە. مێژوو سەلماندوویەتی کە بەبێ بەڵێنی نووسراو و گەرەنتی نێودەوڵەتی، هەر دەستکەوتێک لە پاش جەنگ ئەگەری پاشەکشەی لێدەکرێت.

３.  تەڵەی شەڕی مەزهەبی و بێلایەنیی ستراتیژی

ئەگەری فراوانبوونی شەڕەکە و تێوەگلانی وڵاتانی عەرەبی، مەترسییەکی گەورە دەخاتە سەر ناوچەکە، ئەویش گۆڕانی شەڕەکەیە بۆ ململانێیەکی مەزهەبی (شیعە و سوننە). لەم دۆخەدا، کورد دەبێت هۆشیارانە بێلایەنیی نەتەوەیی خۆی بپارێزێت. تێوەگلان لە شەڕی مەزهەبی، ناسنامەی نەتەوەیی کورد لاواز دەکات و دەمانکاتە بەشێک لە کێشەیەکی مێژوویی کە کۆتایی نایەت. پاراستنی مەودا لە هەردوو جەمسەری مەزهەبی، وادەکات کورد وەک "هێزێکی عەقڵانی و سەقامگیرکەر" لە چاوی جیهانەوە دەربکەوێت.

４.  قەیرانی ئابووری و گۆڕانی ئاراستەی جیهان

بەردەوامیی ئەم شەڕە بێگومان دەبێتە هۆی پەککەوتنی گواستنەوەی وزە و بەرزبوونەوەی نرخی کاڵاکان، کە ئەمەش ئەوروپا و وڵاتانی زلهێز ناچار دەکات بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بێنە ناو کێشەکەوە بۆ یەکلاکردنەوەی. لەم خاڵەدا کە جیهان تینووی سەقامگیرییە، دەرفەتە زێڕینەکە بۆ کورد هەڵدەکەوێت. کاتێک وڵاتانی ناوچەکە لەناو پشێویدا دەبن، قەوارەیەکی کوردیی ڕێکخراو و خاوەن دامەزراوە، دەتوانێت وەک تاکە جێگرەوەیەک بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی جیهان و دابینکردنی ئاسایشی وزە خۆی بسەلمێنێت.

 دەرەنجام: بەرەو ڕاستییەکی حاشاهەڵگر

بۆ ئەوەی پاشەڕۆژی نەوەکانمان مسۆگەر بکەین، پێویستمان بە یەکدەنگیی سیاسی نێوان پارچەکان هەیە، بەتایبەت لەم قۆناغەدا ڕۆژهەڵاتی کوردستان کلیلی گۆڕانکارییەکانە. ئەگەر کورد بتوانێت بە پلانێکی تۆکمە، دوور لە سۆزی سیاسی و بە پشتبەستن بە "دیپلۆماسیی هێز" مامەڵە بکات، ئەوا لە کاتی کشانەوەی دووکەڵی جەنگ، سەربەخۆیی کوردستان تەنها داواکارییەک نابێت، بەڵکو دەبێتە "ڕاستییەکی جوگرافی و سیاسی" کە جیهان ناچارە دانی پێدا بنێت بۆ ئەوەی هاوسەنگی بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بگەڕێتەوە.

کورتەی پەیامەکە: ئێمە ناچینە شەڕێکەوە کە تێیدا تەنها "پیادە" بین؛ ئێمە کاتێک دەچینە ناو کایەکەوە کە "ئەنجامەکەی" پێشوەختە بە دەوڵەت و سەروەری گەرەنتی کرابێت.