جستجوی این وبلاگ

چهارشنبه، آبان ۲۷، ۱۴۰۵

کورد و ئێزدی؛ شیکارییەکی زانستیی بۆ ڕەگ وڕیشەی ناکۆکییەکی سەدان ساڵە و لێکەوتەکانی لەسەر ناسنامەی نەتەوەیی

کورد و ئێزدی؛ شیکارییەکی زانستیی ململانێ ناسانە بۆ ڕەگ وڕیشەی ناکۆکییەکی سەدن ساڵە و لێکەوتەکانی لەسەر ناسنامەی نەتەوەیی


پوختە

سەرەڕای هەبوونی مێژوو، خاک، زمان، کولتوور و دابونەریتی هاوبەش، پرسی ناسنامەی نەتەوەیی و پەیوەندیی نێوان کوردی موسڵمان و ئێزدی، یەکێکە لە پرسە ئاڵۆز و چارەسەرنەکراوەکانی ناوچەکە و تەنانەت ناوەندە ئەکادیمییەکانیش. ئەم توێژینەوەیە لە ڕوانگەی «ململانێناسی» (Conflictology)ـەوە شیکاری بۆ ڕەگوڕیشە مێژوویی، کۆمەڵایەتی و ئایینییەکانی ئەم لێکترازانە دەکات. دەرەنجامە مێژوویی و مرۆڤناسییەکان دەیسەلمێنن کە کوردی موسڵمان و ئێزدی خاوەنی یەک ڕەچەڵەک و پێکهاتەی ئێتنیکین و ئایینی ئێزدی بەشێکی سەرەکی بووە لە باوەڕی پێش‌ئیسلامیی کوردان. بەڵام ستەمی ئایینی، بەزۆرموسڵمانکردن، چەوساندنەوەی بەردەوام لە ماوەی زیاتر لە هەزار ساڵی ڕابردوودا و دروستکردنی بەرەی دژایەتی لەژێر پەردەی ئاییندا، بووەتە هۆی سەرهەڵدانی کاردانەوەی بەرگریکارانە و جیاخوازیی ناسنامەیی لای بەشێک لە ئێزدییەکان. لە کۆتاییدا، توێژینەوەکە ئەوە دەخاتە ڕوو کە چارەسەری ئەم قەیرانە لە ڕێگەی سڕینەوەی نایەکسانیی کۆمەڵایەتی، بەفەرمی ناسینی فرەیی ئایینی و گێڕانەوەی دادپەروەریی مێژووییەوە بەدی دێت.

کلیلەوشەکان: کورد، ئێزدی، ململانێ ناسی، ناسنامەی نەتەوەیی، جیاوازیی ئایینی، ئێتنۆجێنێزیس (ڕەچەڵەکناسی).


١. پێشەکی و کێشەی توێژینەوە

لە ڕواڵەتدا و بەپێی پێوەرە کلاسیکییەکانی زانستی کۆمەڵناسی و نەتەوەناسی، هەبوونی زمان، خاک، مێژوو و کولتووری هاوبەش بەسە بۆ ئەوەی کۆمەڵگەیەک بە یەک نەتەوە هەژمار بکرێت. لەم سۆنگەیەوە، پەیوەندیی نێوان کوردی موسڵمان و ئێزدی دەبوو پرسێکی سادە و یەکلاکراوە بوایە؛ بەڵام واقیعی کۆمەڵایەتی و تەنانەت مشتومڕە زانستییەکانیش نیشانی دەدەن کە ئەم بابەتە هێشتا بە چارەسەرنەکراوی ماوەتەوە.

ئەگەرچی زۆرینەی کوردانی موسڵمان، ئێزدییەکان بە بەشێکی دانەبڕاو و ڕەسەنی نەتەوەی کورد دەزانن، بەڵام لەناو خودی کۆمەڵگەی ئێزدیدا سێ ڕوانگەی جیاواز سەبارەت بە ناسنامە بەدی دەکرێت:

  • ڕوانگەی یەکەم: باوەڕی وایە کە کورد و ئێزدی یەک نەتەوەن.
  • ڕوانگەی دووەم: پێی وایە کوردەکان هەمان ئێزدییەکانن کە لە قۆناغێکی مێژووییدا ئایینیان گۆڕیوە.
  • ڕوانگەی سێیەم: جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئێزدییەکان نەتەوەیەکی سەربەخۆن و مێژوو، کولتوور و زمانێکی تایبەت بە خۆیان هەیە.

ئەم لێکترازانە ناسنامەیییە بەرهەمی هەلومەرجێکی سیاسیی تایبەتیشە؛ بێ بەشبوونی کورد لە دەوڵەتێکی نەتەوەیی لە سەدەی بیستەمدا بووە هۆی ئەوەی کە پێناسەیەکی یەکگرتوو و هاوبەش بۆ چەمکی «نەتەوەی کورد» گەڵاڵە نەبێت و تێکەڵاوبوونێک لە نێوان چەمکەکانی «نەتەوە» و «ئایین»دا دروست ببێت.


٢. چوارچێوەی تیۆری: ململانێ ناسی و کێشەی ناسنامە

زانستی ململانێناسی (Conflictology) کە لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا لەسەر دەستی کۆمەڵناسانی وەک ج. بارتۆن، ل. کۆزەر و ڕ. دارندۆرف دامەزرا، جەخت لەوە دەکاتەوە کە ململانێ لە هەر کۆمەڵگەیەکدا بەهۆی جیاوازیی بەرژەوەندییەکانەوە شتێکی حەتمییە. بەپێی بۆچوونی دارندۆرف، بۆ پێشبینی، ڕێگری یان چارەسەرکردنی هەر ململانێیەک، پێویستە سەرەتا هۆکار، پاڵنەر و مەرجەکانی سەرهەڵدانی بە ڕوونی دەستنیشان بکرێن (Dahrendorf, 1994).

توندترین شێوەی بەردەوامیی ناکۆکییەکان بریتییە لە «دژایەتیی کۆمەڵایەتی»، کە بەرهەمی بەریەککەوتنی گرووپە جیاوازەکان و نایەکسانی، چەوساندنەوەی سیاسی و بێگانەترسییە (Xenophobia). لە پەیوەندیی نێوان کوردی موسڵمان و ئێزدیدا، ڕووبەڕووبوونەوەکە ناکۆکیی تاکەکەسی نییە، بەڵکوو ململانێیەکی قووڵی کۆمەڵایەتییە کە ڕەگەکەی دەچێتەوە سەر مێژوویەکی پڕ لە ئازار و جیاوازیی باوەڕی ئایینی.


٣. ڕەچەڵەکناسی و ڕەگوڕیشەی مێژوویی

توێژینەوە مێژوویی و زمانەوانییەکان نیشانی دەدەن کە کورد و ئێزدی دانیشتووانی ڕەسەنی مێزۆپۆتامیا (نێوان دوو ڕووبار)ـن و ڕەچەڵەکی خۆیان بە شارستانییەتەکانی سۆمەر، بابل، ماد و ئیمپراتۆرییەتی ساسانییەوە گرێ دەدەن. لە زانستی مێژوودا سەبارەت بە سەرهەڵدانی ئێتنۆنیمی (ناوی ئێتنیکی) «کورد» تێڕوانینی گرنگ هەن:

دوای ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتی ساسانی لە سەدەی حەوتەمی زایینیدا لەسەر دەستی عەرەبەکان، فارسەکان دەوڵەتی خۆیان لە ڕۆژهەڵاتی زاگرۆس دامەزراند، بەڵام خێڵە ئێرانییەکانی دیکەی مێزۆپۆتامیا کە بە شێوەزارە جیاوازەکانی زمانی ماد دەدوان (و بە گشتی بە کورمانجی ناوزەد دەکران)، بێ دەوڵەت مانەوە و لە سەدەی دەیەمی زایینییەوە لە ئەدەبیاتی فارسی و عەرەبیدا بە ناوی «کورد» و «ئەکراد» ناسران. شەرەفخانی بەدلیسی لە شەرەفنامەدا ئاماژە بەوە دەکات کە وشەی کورد بە مانای «ئازا و قارەمان» دێت و کوردان لە یەکگرتنی چەندین خێڵی هاوزمان پێک هاتوون (بەدلیسی، ١٩٧٦). هەروەها مەحموودی بایەزیدی لە سەدەی نۆزدەیەمدا وشەی «کورد» بە وەرگیراو لە «گردە» (بە واتای کۆبووەوە و تێکەڵاو) دادەنێت (بایەزیدی، ١٩٦٣).

زۆربەی ڕۆژهەڵاتناسان و کوردناسان هاوڕان لەسەر ئەوەی کە ئێزدی و کورد یەک نەتەوەن:

  • ڤ. ف. مینۆرسکی کوردەکان بە میراتگری ڕاستەوخۆی مادەکان دادەنێت (مینۆرسکی، ١٩١٥).
  • ئۆ. ل. ڤیلچێڤسکی جەخت لە ڕەگی هاوبەشی زمانەوانیی ئێرانی-مادی دەکاتەوە (ڤیلچێڤسکی، ١٩٦١).
  • ن. ی. مار، س. ئەگیازارۆڤ و س. پ. ئۆلفەریێڤ بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە دەرەنجامی ئەوە دەخەنە ڕوو کە ئایینی ئێزدی، ئایینی پێش‌ئیسلامیی زۆرینەی کوردان بووە و لەیەکچوونی زمان، شێوازی ژیان و ڕەچەڵەک، بەڵگەی یەکبوونی نەتەوەیی هەردوو لایە (مار، ١٩١٢؛ ئەگیازارۆڤ، ١٨٩١؛ ئۆلفەریێڤ، ٢٠١٧).
  • خانا ئۆمەرخاڵی ئێزدییەتی بە کۆنترین و ڕەسەنترین ئایینی کوردان دەزانێت و ئاماژە بەوە دەکات کە لە یادەوەریی گشتیی کورددا، ئایینی باوباپیران هەمان ئێزدییەتی بووە (ئۆمەرخاڵی، ٢٠٠٥).

٤. هاوبەشی و جیاوازییەکان لە پێکهاتەی کۆمەڵایەتیدا

أ. خاڵە هاوبەشەکان:

١. ئەنترۆپۆلۆژی و دەروونناسیی کۆمەڵایەتی: لە ڕووی جەستەیی، سیما، خەسڵەتی دەروونی و بەها کۆمەڵایەتییەکانی وەک میواندۆستی، جوامێری، پاراستنی نامووس، وەفاداری بە خێڵ و ئازایەتی، هیچ جیاوازییەک لە نێوان کوردی موسڵمان و ئێزدیدا بەدی ناکرێت.
٢. زمان و ئەدەبیات: ئێزدییەکان بە شێوەزاری «کورمانجی» دەدوێن کە شێوەزاری زۆرینەی نەتەوەی کوردە. شاکارە ئەدەبییەکانی وەک مەم و زین، یوسف و زوڵەیخا، خانی دەستزێڕین و فۆلکلۆر و گۆرانییەکان، بەرهەمی هاوبەشی هەردوو لاین.


٣. هێما و نەریتە دێرینەکان: سەرەڕای هاتنی ئیسلام، کوردانی موسڵمان هێشتا هێما پێش‌ئیسلامییەکانی وەک خۆر و ئاگر، جەژنی نەورۆز، نەریتی خدرنەبی و ئایینە کشتوکاڵییەکانیان پاراستووە، کە هەمان هێمای پیرۆزی ئێزدییەکانن.


٤. چارەنووسی تراژیدی: هەردوو کۆمەڵگە وەک نەتەوەیەکی بێ دەوڵەت ڕووبەڕووی جینۆساید بوونەتەوە؛ بەو جیاوازییەی کە ئێزدییەکان هاوکات بەهۆی ناسنامەی نەتەوەیی و ئایینییەوە دووچاری پاکتاوکردن هاتوون.

ب. جیاوازییە بنەڕەتییەکان:

گرنگترین جیاوازی لە نێوان ئەم دوو توێژەدا ئایین و لێکەوتەکانییەتی:

  • تەبشیر (بانگەوازخوازی) لە بەرامبەر دەرگا داخستندا: لە ئایینی ئێزدیدا مژدەبەری و بەزۆرگۆڕینی ئایین (Proselytism) بوونی نییە و فەلسەفەکەی لەسەر لێبووردەیی و ڕێزگرتن لە مرۆڤ دامەزراوە. لە بەرامبەردا، بەشێک لە زۆرینەی موسڵمان بە درێژایی مێژوو هەوڵی سەپاندنی ئایینی خۆیان بەسەر ئێزدییەکاندا داوە.
  • پاراستنی زمان و مەترسیی ئاسیمیلاسیۆن: ئێزدییەکان هەموو سرووت و نزا ئایینییەکانیان تەنیا بە زمانی کوردی ئەنجام دەدەن، کە ئەمەش بووەتە هۆی پاراستنی پاکیی زمانی دایک و ڕەسەنایەتیی نەتەوەیی. لە کاتێکدا کوردی موسڵمان سرووتە ئایینییەکانی بە زمانی عەرەبی ئەنجام دەدات و لەژێر کاریگەریی چەمکی «ئوممەتی یەکگرتووی ئیسلامی»دا، بەشێکی زۆریان تووشی تواندنەوەی کولتووری و نەتەوەیی (Assimilation) لەناو نەتەوە باڵادەستەکانی وەک عەرەب، تورک و فارسدا بوون. بەم شێوەیە، ئێزدییەکان لە ڕێگەی پاراستنی ئایینەکەیانەوە بوونەتە قەڵغانی پاراستنی مێژوو و کولتووری ڕەسەنی هەموو کورد.

٥. ڕەگ وڕیشەی مێژوویی ناکۆکییەکان

بۆ تێگەیشتن لەوەی بۆچی ئەم ناکۆکییە بەم ئەندازەیە قووڵ بووەتەوە، پێویستە چاو لە مێژووی پڕ لە توندوتیژیی هەزار ساڵەی ڕابردوو بکرێت. دوای سەدەی حەوتەم، ئێزدییەکان خاوەنی میرنشینی بەهێزی وەک «داسن» (بە ناوەندی دهۆک)، شێخان، بادینان، مەروان و جەزیرە بوون. بەڵام شاڵاوە سەربازییەکان بۆ بەئیسلامکردنیان بەردەوام بوون. لە سەدەی دوازدەیەمدا، زانایانی ئایینی ئێزدی بۆ پاراستنی مانەوەی خۆیان، تێکەڵاوبوونیان لەگەڵ کوردانی موسڵمان قەدەغە کرد؛ هەر لێرەوە وشەی «کورد» لای ئێزدییەکان بوو بە هاوواتای «موسڵمان» و دووانەی دژبەیەکی «ئێزدی و کورد» سەری هەڵدا.

تراژیدیاکە کاتێک گەیشتە لووتکە کە کوردانی موسڵمان بوونە بەشێک لە پرۆسەی قڕکردنی هاوڕەچەڵەکە ئێزدییەکانیان. لەژێر کاریگەریی فتوا و تۆمەتی هەڵبەستراوی «شەیتانپەرستی»دا، دەیان هێرشی خوێناوی کرانە سەر ئێزدییەکان:

  • سێر هێنری لایارد لە سەدەی نۆزدەیەمدا وەسفی ئەو دۆخە تراژیدییە دەکات کە چۆن حەرەمسەراکانی باشووری تورکیا پڕ کرابوون لە دیلە ئێزدییەکان و لە نێوان خیانەت لە باوەڕ و شمشێردا، ئێزدییەکان مردنیان لەژێر ئەشکەنجەدا هەڵدەبژارد (Layard, 1848).
  • مێژوونووسان ی. ئا. واسیلیێڤا و ڕەشاد میران تۆماری هێرشە وێرانکەرەکانی میرانی کورد، بەتایبەت هێرشی ساڵی ١٨٣٢ـی محەمەد پاشای ڕەواندز (میری سۆران) دەگێڕنەوە کە تێیدا سەدان هەزار ئێزدی کوژران و ئاوی دیجلە بە خوێنیان سوور بوو (واسیلیێڤا، ٢٠١٦؛ میران، ٢٠٠٣).

بەپێی سەرچاوە ئێزدییەکان، لە سەدەی حەوتەمەوە تا کۆمەڵکوژیی شەنگال لە ساڵی ٢٠١٤ لەسەر دەستی داعش، ٧٤ فەرمان و جینۆساید دژی ئێزدییەکان ئەنجام دراون. تەنانەت لە سەردەمی هاوچەرخیشدا، ستێریۆتایپ و پاشماوەی ئەو ڕقە مێژووییە لە شێوەی هەڵاواردنی کۆمەڵایەتی، بەحەرامزانینی خواردن و نزم‌سەیرکردندا لە هەندێک ناوچەدا بەدی دەکرێت.


٦. دەرەنجام و ڕێگەچارەی زانستی

ئەو بزووتنەوە نەتەوەییە جیاخوازەی لە سەدەی بیستەمدا لەناو بەشێک لە ئێزدییەکاندا سەری هەڵدا و بانگەشەی سەربەخۆیی نەتەوەیی لە کورد دەکات، لە بنەڕەتدا «کاردانەوەیەکی بەرگریکارانەیە» بەرامبەر بەو ستەمە هەزار ساڵەیەی لەلایەن زۆرینەی موسڵمانەوە لێیان کراوە؛ نەک بەرهەمی دوژمنایەتی لەگەڵ کوردبوون.

لە ڕووی ستراتیژییەوە، بەردەوامبوونی ئەم لێکترازانە لە کاتێکدا کە کورد لە دۆخی بێ دەوڵەتیدایە و ڕووبەڕووی باڵادەستیی دەوڵەت-نەتەوە گەورەکانی ناوچەکە بووەتەوە، مەترسییەکی ڕاستەقینەیە لەسەر مانەوەی ناسنامەی هەردوو لایەن. بەپێی بنەماکانی ململانێناسی، چارەسەرکردنی ئەم ناکۆکییە لە ڕێگەی سەپاندنی ناسنامەوە ناکرێت، بەڵکوو پێویستی بە گۆڕانکاریی پێکهاتەیی هەیە:

١. نەهێشتنی ڕەگوڕیشەی هەڵاواردن: پێویستە نایەکسانیی کۆمەڵایەتی و سووکایەتیی ئایینی لەناو کۆمەڵگەی کوردیدا بە تەواوی بنبڕ بکرێت و مافی ئایینی و مەدەنیی ئێزدییەکان بە یاسا بپارێزرێت.
٢. چەسپاندنی کولتووری فرەیی (Pluralism): ڕۆڵی دامەزراوە سیاسی و ڕۆشنبیرییەکان (بەتایبەت لە هەرێمی کوردستاندا) یەکلاکەرەوەیە بۆ پەرەپێدانی جیهانبینیی فرەئایینی و یەکترقبووڵکردن.
٣. گێڕانەوەی دادپەروەریی مێژوویی: ناسینی ئێزدییەکان وەک پارێزەرانی ڕەسەنی زمان و فەرهەنگی کۆنی کوردی، هەنگاوێکی گەورەیە بەرەو ئاشتەوایی. کاتێک ئێزدییەکان هەست بە ئاسایش و شکۆی یەکسان بکەن لەناو ماڵی گشتیی کوردیدا، ئەوا یەکگرتنەوەی نەتەوەیی بەبێ لەبەرچاوگرتنی جیاوازیی باوەڕی ئایینی، وەک گێڕانەوەی دادپەروەرییەکی مێژوویی دێتە دی.


سەرچاوە سەرەکییەکان:

  • بەدلیسی، شەرەفخان (١٩٧٦). شەرەفنامە، وەرگێڕانی ی. ئا. واسیلیێڤا، مۆسکۆ.
  • بایەزیدی، مەلا مەحموود (١٩٦٣). دابونەریتی کوردان، مۆسکۆ.
  • واسیلیێڤا، ی. ئا. (٢٠١٦). کوردستانی باشووری ڕۆژهەڵات لە سەدەکانی ١٦–١٩دا، سانت پیتەرسبۆرگ.
  • ڤیلچێڤسکی، ئۆ. ل. (١٩٦١). کوردەکان: پێشەکییەک بۆ مێژووی ئێتنیکی گەلی کورد، مۆسکۆ.
  • دارندۆرف، ڕ. (١٩٩٤). توخمەکانی تیۆریی ململانێی کۆمەڵایەتی، توێژینەوە کۆمەڵناسییەکان، ژمارە ٥.
  • داسنی، یوری ڕ. (٢٠٢٤). کورد و ئێزدی: هۆکاری ململانێی هەزار ساڵە و لێکەوتەکانی، گۆڤاری ئەنستیتۆی ڕۆژهەڵاتناسیی ئەکادیمیای زانستەکانی ڕووسیا، ٢ (٢٨).
  • ئەگیازارۆڤ، س. ئا. (١٨٩١). کورتەتوێژینەوەیەکی ئێتنۆگرافی و یاسایی لەسەر ئێزدییەکانی پارێزگای ئێریڤان، تفلیس.
  • ئۆلفەریێڤ، س. پ. (٢٠١٧). لە سەرچاوەکانی دیجلەوە، مۆسکۆ.
  • ئۆمەرخاڵی، خانا (٢٠٠٥). ئێزدییەتی لە قووڵایی هەزارەکانەوە، سانت پیتەرسبۆرگ.
  • مار، ن. ی. (١٩١٠/١٩١٢). بایەخی کولتووریی گەلی کورد لە مێژووی ئاسیای پێشەوەدا، سانت پیتەرسبۆرگ.
  • میران، ڕەشاد (٢٠٠٣). دۆخی ئێتنۆ-ئایینی لە کوردستانی هاوچەرخدا، سانت پیتەرسبۆرگ.
  • مینۆرسکی، ڤ. ف. (١٩١٥). کوردەکان، پێترۆگراد.
  • Hennerbichler, F. (2012). Origin of Kurds. Advances in Anthropology, Vol. 2, No. 2.
  • Layard, A. H. (1849). Nineveh and its remains. Vol. I–II. New York.

 

یکشنبه، آبان ۲۴، ۱۴۰۵

گەردوونناسیی نووک و تیشک: لە گومەزەکانی لالشەوە تا کڵاوەکانی یازیلی‌کایا، چیای نەمروود و یادەوەریی ئێزیدی

 



گەردوونناسیی نووک و تیشک: لە گومەزەکانی لالشەوە تا کڵاوەکانی یازیلی‌کایا، چیای نەمروود و یادەوەریی ئێزیدی

خوێندنەوەیەکی ئەدەبی و فەلسەفی لە چوارچێوەی ڕۆمانی «سایە نور»دا

لە بەشی حەفتا و چواری ڕۆمانی «سایە نور»دا، هیوا و پیری ڕۆشنا شەوێک لە لالش بەسەر دەبەن. ئەو شەوە ئاگر لە حەوشە دەسووتێت و ئاسمان پڕە لە ئەستێرە؛ ڕۆژی دواتر خۆر لەسەر گومەزەکە دەدرەوشێتەوە. لە نێوان ترووسکایی ئەستێرەکانی شەو و تیشکی خۆری بەیاندا، ڕۆمان گومەزی نووک‌تیژ و حەوت‌چینی لالش وەک نیشانەی جیهان، خۆر و پلەکانی بوون دەخوێنێتەوە. گومەزەکە لەو ساتەدا تەنها سەرپۆشێکی تەلارسازی نییە، بەڵکوو وێنەیەکی بچووکە لە گەردوون؛ مرۆڤ لە حەوشەیەکدا ڕاوەستاوە و سەیری شێوەیەک دەکات کە لە خۆی و لە سنووری ئەو شوێنە گەورەترە [١].

ئەگەر لەم گۆشەنیگایەوە سەیری شێوەی «قووچەکی نووک‌تیژی شیاردار» بکەین، دەبینین ئەم فۆرمە تەنها لەسەر بانی پەرستگەکانی لالش نەوەستاوە، بەڵکوو وەک هێڵێکی بێدەنگ لە نێوان سەردەمە دێرینەکاندا دووبارە دەبێتەوە: لەسەر سەری خوداوەندەکانی پەرستگە بەردینە هیتی–هۆرییەکەی یازیلی‌کایا، لە لووتکەی چیای نەمروود و تاجی پەیکەرە مەزنەکانی کۆماگێنێ، و هەتا دەگاتە ئەو کڵاوە نەریتییانەی کە لای ئێزیدییەکان و خەڵکی ئەم جوگرافیایە هێشتا بە زیندوویی ماونەتەوە.


گومەزەکە لە ڕۆمان و لە لالش: بەردێک کە لە ڕووناکی تێدەگات

لە دەقی «سایە نور»دا، «حەوت‌چین» شێوەیەکە بۆ بیرکردنەوە لە پلەکانی بوون. لە لاپەڕەی ٤٦٧، وەسفی گومەزەکە بە جووڵەیەک لە ڕووناکییەوە بەرەو خاک کۆتایی دێت؛ لە لاپەڕەی ٤٦٩، دیمەنەکە لە خۆرەوە دەگاتە مۆمی دەستی کچێک کە لە پیری ڕۆشنا دەپرسێت ئایا لێرە خودا نزیکترە. لە خوێندنەوەیەکی فەلسەفیدا، ئەم دوو دیمەنە پێکەوە پرسیارێکی قووڵ دروست دەکەن: ئایا پیرۆزی لە دووری و نزیکیی جوگرافیی خودادا پێوانە دەکرێت، یان شوێن و شێوەی ئەندازەیی شێوازی سەرنجدان و ئامادەبوونی مرۆڤ دەگۆڕن؟ وەڵامی پیری ڕۆشنا لەسەر ئەوەیە کە مرۆڤ لە لالش بە ڕوونیی زیاتر گوێی لێ دەبێت. بەو شێوەیە، گەردوونناسی لە ڕۆماندا هەم وێنەی ڕێکخستنی جیهانە و هەم ئەزموونی ناوەکیی مرۆڤە لەو جیهانەدا [١].

لە لالشی مێژووییدا (وێنەی دووەم)، لەسەر ژمارەیەک لە بیناکان گومەزی قووچەکی شیاردار هەیە. هێڵە بەرزەکانی گومەز لە بنکەیەکی فراوانەوە بەرەو یەک نووک کۆ دەبنەوە و لە نەریتی ئێزیدیدا بە تیشکەکانی خۆر دەبەسترێنەوە [٢]. ئەم مانایە ڕاستەوخۆ پشتگیریی خوێندنەوەی ڕۆمان دەکات لە پەیوەندیی نێوان گومەز و خۆر. لە هەمان کاتدا، لە ڕوانگەی مێژووی هونەرەوە، لێکۆڵینەوەی بیرگول ئاچیکیڵدز شێوازی زاڵی تەلارسازیی بیناکانی زیارتگەکە بە تەلارسازیی مووسڵی سەدەکانی دوازدە و سێزدەی زایینی دەبەستێتەوە [٣]. بۆیە لە نێوان «تەمەنی بەرد» و «مانای ڕەمزی»دا جیاوازییەک هەیە: مێژووی دروستکردنی بیناکە دەچێتە سەردەمێکی دیاریکراوەوە، بەڵام خوێندنەوەی گومەزەکە وەک تیشکی خۆر و پلەکانی ڕووناکی، دەربڕی ئەو خەیاڵە ئایینی و فەلسەفییەیە کە باوەڕدار لە فۆرمدا دەیبینێت.


کڵاوەکانی یازیلی‌کایا: ڕیزی خوداوەندان لە نێوان هیتی و هۆریدا

وێنەی یەکەم بەشێک لە ڕیزی دوازدە خوداوەندەکەی ژووری B لە پەرستگەی یازیلی‌کایا پیشان دەدات. یازیلی‌کایا پەرستگەیەکی بەردینی هیتییە لە نزیک هاتوشا لە ناوەندی ئەناتۆلیا، کە نەخشەکانی لە کۆتایی سەدەی سێزدەی پێش زاییندا لە دڵی بەرددا هەڵکەندراون [٤]. هەرچەندە پەرستگەکە هیتییە، بەڵام تێیدا خوداوەندانی هۆری وەک «تێشوب» و «هێبات» شوێنێکی سەرەکییان هەیە. پاشایەتیی میتانی دەوڵەتێکی جیاواز بوو کە هۆرییەکان تێیدا ڕۆڵێکی بنەڕەتییان هەبوو؛ بۆیە گرێدانی ئەم کڵاوانە بە میراتی هۆرییەوە لە چوارچێوەی پەیوەندیی ئایینیی هیتی و هۆریدا بنەمایەکی مێژوویی هەیە [٥، ٧].

ئەو کڵاوە بەرز و شیاردارانەی لەسەر سەری ئەم دوازدە خوداوەندەن، لە بنەوە بە نەوار و قۆچی ڕەمزی دەست پێ دەکەن و بەرەو نووک تەسک دەبنەوە. دووبارەبوونەوەیان لە ڕیزێکی یەکگرتوودا چاوی بینەر بەرەو سەرەوە و بەرەو ناو نەزمێکی گەردوونی دەبات. زانگەر و هاوکارانی پەرستگەی یازیلی‌کایا وەک وێنەیەکی ڕەمزیی گەردوون دەخوێننەوە و ژووری B بە جیهانی ژێرزەوی و پەڕینەوەی ڕۆح دەبەستنەوە [٥]، هەرچەندە کارکردی وردی ئەو ژوورە هێشتا جێی گفتوگۆی زانستییە. ئەگەر لە لالش هێڵە شیاردارەکان لەسەر سەری پەرستگە بەرەو خۆر بەرز ببنەوە، لە یازیلی‌کایا هەمان هێڵی شیاردار و نووک‌تیژ لەسەر سەری پەیکەری خوداوەندەکان خۆیان نیشان دەدەن.


چیای نەمروود و کڵاوی زیندووی ئێزیدی: لە بەرزایی چیاوە تا سەری مرۆڤ

ئەگەر ئەم گەشتە بەرەو سەدەی یەکەمی پێش زایین و لووتکەی چیای نەمروود (لە باکووری کوردستان / کۆماگێنێی دێرین) درێژ بکەینەوە، دیسان هەمان گفتوگۆی نێوان شێوەی قووچەکی، خۆر و ئاسمان دەبینینەوە. لەو پەرستگە و ئارامگە بەردینەیەی شا «ئەنتیۆخۆسی یەکەم» لە بەرزاییەکی سەختدا دروستی کرد، پەیکەرە مەزنەکانی خوداوەندە یەکگرتووەکان (وەک ئەپۆلۆ–میترا–هیلیۆس) و خودی پاشا، تاج و کڵاوی بەرز و نووک‌تیژیان لەسەرە؛ لەوانە کڵاوی قووچەکیی نزیک لە کڵاوی میترایی و تاجی کۆماگێنێ کە هێڵ و ئەستێرە و ڕەمزی تیشکیان تێدایە. لە چیای نەمرووددا، چیتر تەنها ژوورێکی بەردین یان حەوشەیەکی دۆڵ نییە، بەڵکوو خودی چیا دەبێتە بنکەی پەرستگە و کڵاوە نووک‌تیژەکان ڕووەو هەڵاتن و ئاوابوونی خۆر دەوەستن.

لە لایەکی ترەوە، کاتێک لە بەرد و پەیکەر دەردەچین و دەگەڕێینەوە ناو ژیانی زیندووی ئێزیدییەکان و کولتووری کوردیی ئەو ناوچەیە، دەبینین شێوەی کڵاوی قووچەکی و بەرز (وەک «کولاڤ» و کڵاوی نەریتیی لەبەرکراوی لەبەرپێچراو یان تەسکبووەوەی بەرەو سەر) هێشتا لەسەر سەری مرۆڤی زیندوو دەبینرێت. لێرەدا جیاوازییە فەلسەفییەکە خۆی ئاشکرا دەکات:

  • لە لالش، شێوە قووچەکییە شیاردارەکە «سەرپۆشی ماڵی خودا»یە و تیشکی خۆر دەگێڕێتەوە.
  • لە یازیلی‌کایا و نەمروود، کڵاوە قووچەکییەکە «تاجی خوداوەند و پاشای بەردین»ە لە پەیماننامەی نێوان زەوی و ئاسماندا.
  • لە نەریتی زیندووی ئێزیدیدا، کڵاوەکە دادەبەزێتە سەر «سەری مرۆڤ»؛ واتە مرۆڤ خۆی دەبێتە هەڵگری ئەو ئاڕاستەیەی بەرەو سەرەوە دەڕوانێت.

لێرەدا پێویستە پارێزگاری لە وردبینیی مێژوویی بکرێت، هەر وەک چۆن بنەمای خوێندنەوەی زانستی داوای دەکات: هاوشێوەیی شێوە لە نێوان سەدەی سێزدەی پێش زایین لە یازیلی‌کایا، سەدەی یەکەمی پێش زایین لە چیای نەمروود، و تەلارسازی و پۆشاکی ناوچەی لالش، بە تەنها ناتوانێت بێ بوونی بەڵگەی بەروارداری سەردەمەکانی نێوانیان، گواستنەوەیەکی ڕاستەوخۆ و نەپچڕاوی مێژوویی بسەلمێنێت [٢، ٣، ٥]. بەڵام لە ئاستی ئەدەبی و فەلسەفیدا، ئەم هاوشێوەییە نیشانەی «گرامەرێکی هاوبەشی فۆرم»ە لە خەیاڵدانی مرۆڤی ئەم جوگرافیایەدا؛ واتە مرۆڤ لەم ناوچەیەدا، کاتێک ویستوویەتی وێنەی «پەیوەندی لەگەڵ ڕووناکی و سەرچاوەی بوون» بکێشێت، هەمیشە گەڕاوەتەوە بۆ هەمان فۆرم: بنکەیەکی زەمینی کە لە ڕێگەی هێڵە ڕاست و شیاردارەکانەوە لە یەک نووکی ئاسمانیدا کۆ دەبێتەوە.


دەرەنجامی فەلسەفی: لە مۆمەکەی لالشەوە تا نووکی گەردوون

گەردوونناسیی «سایە نور» لە حەوشەی لالش و بە پرسیاری کچە مۆم‌بەدەستەکە کۆتایی دێت: ئایا لێرە خودا نزیکترە؟ [

١]ئەگەر گومەزی لالش، کڵاوی خوداوەندەکانی یازیلی‌کایا، تاجی پەیکەرەکانی چیای نەمروود و کڵاوی نەریتیی سەر سەری مرۆڤی ئێزیدی بخەینە پاڵ یەک، وەڵامێکی فەلسەفی بۆ ئەو پرسیارە دەردەکەوێت: نووک‌تیژبوونەوە ڕێگایەکە بۆ کۆکردنەوەی پەرشوبڵاوی.

سروشتی زەوی و ژیانی ڕۆژانە پڕە لە فرەیی و بڵاوبوونەوە—وەک بنکە فراوانەکەی گومەز یان دامێنی چیا. بەڵام ئەم شێوە قووچەکییە، چ لە بەردی پەرستگەدا بێت و چ لە خوریی کڵاوێکدا، بزووتنەوەیەکی پێچەوانە نیشان دەدات: هەموو هێڵە جیاوازەکان (تیشکەکان، شیارەکان، ڕوانینەکان) بەرەو یەک خاڵ دەباتە سەرەوە. لە خوێندنەوەی پیری ڕۆشنادا، خودا بە هۆی بەرزیی گومەزەوە نزیکتر نییە لە ئاسمان، بەڵکوو گومەز و ڕێوڕەسم و شوێنەکە وەک مۆمەکەی دەستی کچەکە کار دەکەن: تیشکی پەرشوبڵاوی ناخی مرۆڤ کۆ دەکەنەوە بۆ ئەوەی بە ڕوونی ببیستێت و ببینێت. بەو جۆرە، قووچەکی شیاردار لە لالشەوە تا یازیلی‌کایا و نەمروود، تەنها نەخشێکی سەر بەرد نییە، بەڵکوو وێنەی ئەو پرسیارە هەمیشەییەی مرۆڤە کە چۆن لە خاکەوە سەیری ڕووناکی بکات.


سەرچاوەکان

[١] ئالان عومەرزادە. «سایە نور»، چاپی یەکەم، ٢٠٢٦، بەشی ٧٤، ل. ٤٦٦–٤٦٩.
[٢] وەزارەتی کەلتووری فەڕەنسا، «میراتی ئێزیدی لە عێراق»، بەشی لالش.
[٣] ئاچیکیڵدز، بیرگول. «زیارتگەی شێخ عەدی لە لالش»، ٢٠٠٩، ل. ٣٠١–٣٣٣.
[٤] یونسکۆ، «هاتوشا، پایتەختی هیتییەکان
».

[٥] زانگەر و هاوکاران. «گەردوونناسیی ڕەمزی لە یازیلی‌کایا»، ٢٠٢١.
[٧] ماریۆ لیڤێرانی. «ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن»، بەشی ١٧، ٢٠١٤.

 

شنبه، آبان ۲۳، ۱۴۰۵

خودای نێو گەردیلەکان

 

خودای نێو گەردیلەکان

کاتێک ناوی «خودا» دەهێنین، زۆرجار وێنەیەک پێش خودی وشەکە دێتە بەرچاومان. وێنەی فەرمانڕەوایەک کە بەرز لەسەر تەختێک دانیشتووە، فەرمان دەدات، پاداشت و سزا دیاری دەکات و لە ورد و درشتی ژیانی مرۆڤدا دەست تێوەردەدات. سەدەها باوەڕ و ڕێوڕەسم ئەم وێنەیەیان لە زەینماندا نەخشاندووە. ئەگەر بۆ ساتێک پەردەی ئەم وێنە ئاشنایە لابدەین، دەتوانین پرسیارێک بکەین کە لە ژێر سایەی ئەو پەردەدا کەمتر بیستراوە. ئەگەر خودا لە خودی بووندا ئامادە بێت، شوێنی ئامادەبوونی لە کوێیە؟

لەو گۆشەنیگایەوە، دەتوانین ناوی «خودا» بۆ ئەو حەقیقەتە هەمەگیرە بەکاربهێنین کە لە هێز و ڕێساکانی سروشت و لە پەیوەندیی نێوان بەشەکانی گەردووندا خۆی دەردەخات. لە بچووکترین گەردیلەوە تا گەورەترین گەلەئەستێرە، هەر بەشێک شوێنی خۆی لە تۆڕی بووندا هەیە. هەندێک لەو پەیوەندییانە بە چاو دەبینین و هەندێکیان تەنیا لە ڕێگەی ئەو کاریگەرییانەوە دەناسین کە بەجێیان دەهێڵن. گۆڕان لە بەشێکدا دەتوانێت لە پەیوەندییەکانی دەوروبەریدا بەردەوام بێت و لە شوێنێکی دوورتر ڕەنگ بداتەوە.

یەکپارچەیی گەردوون لە ناو هەمان گۆڕانکارییانەدا خۆی دەردەخات. ئەستێرەیەک لەدایک دەبێت، ئەستێرەیەکی دیکە لەناو دەچێت و ماددە شێوەیەکی نوێ وەردەگرێت. کاتێک ئەم بەردەوامییە بە «خودا» ناو دەبەم، مەبەستم ئەو یەکپارچەییەیە کە هەر بەشێک لە ڕێگەی پەیوەندییەکانیەوە تێیدا جێ دەگرێت. هەستی پیرۆزی لەوێوە سەر هەڵدەدات کە مرۆڤ لە خۆیدا هەست بە بەشێک لەم بوونە دەکات.

لە گەڕان بەدوای حەقیقەتەوە بۆ بتپەرستیی ئایین

لە بنەڕەتی ئەزموونی ئایینیدا پرسیارێکی مرۆیی هەیە. ئێمە لە کوێی ئەم جیهانەدا وەستاوین و چ پەیوەندییەکمان بەو هەموو بوونەوە هەیە کە دەورەمانی داوە؟ دەق و ڕێوڕەسم و پەرستگا هەر یەکەیان بە شێوازێک ئەم پرسیارەیان لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە گواستووەتەوە. ڕێوڕەسمێک دەتوانێت مرۆڤ بگەڕێنێتەوە بۆ ئەزموونێک کە بە وشە بە ئاسانی دەربڕینی بۆ ناکرێت. پەرستگایەکیش دەتوانێت شوێنێک بێت بۆ وەستان و بیرکردنەوە لەوەی لە ژیانی ڕۆژانەدا بە خێرایی بە لایدا تێدەپەڕین.

بە تێپەڕبوونی کات، لە هەندێک نەریتدا دەسەڵات هاتووەتە ناو ئەم پەیوەندییەوە. ئەو کاتەی گوێڕایەڵی دەبێتە پێوەری باوەڕ و پرسیارکردن تاوانبار دەکرێت، دەق و ڕێوڕەسم و پەرستگا خۆیان دەبنە ئامانجی پەرستن. بتپەرستی لێرەدا مانایەکی وردتر وەردەگرێت. مرۆڤ وێنەیەک بۆ حەقیقەت دروست دەکات و دواتر هەموو ئەوەی دەتوانێت لە حەقیقەت تێبگات بە سنووری هەمان وێنەوە دەبەستێت. خودای فەرماندەر و تووڕە و پاداشت‌بەخشیش لە ناو ئەو وێنەیەدا جێ دەگرێت. هەر خوێندنەوەیەکی دیکەی بوون، لەبەر ئەوەی لەو چوارچێوەیە دەر دەچێت، بە گومانەوە سەیر دەکرێت.

فەلسەفەی نوور، زانست و یاساکانی گەردوون

شێخی ئیشراق، سۆهرەوەردی، بە زمانی نوور لە بوون دەدوێت. لە فەلسەفەکەیدا «نورالانوار»، نووری هەموو نوورەکان، سەرچاوەیەکە کە پلە جیاوازەکانی بوون پەیوەندییان پێوە هەیە. لە خوێندنەوەی مندا، ئەم وێنەیە ڕێگەمان پێ دەدات لە پەیوەندیی نێوان یەکێتی و فرەییدا ورد ببینەوە. تیشکەکان دەتوانن بە هەزار شێوە خۆیان دەربخەن و هێشتا پەیوەندییان بە سەرچاوەکەوە هەبێت.

کاتێک لە تەنیشت «نوور»ی سۆهرەوەردی وشەکانی «وزە» و «فرێکانس» دادەنێم، ئەو نزیکییە بۆ من مانایەکی ئەدەبی و فەلسەفی هەیە. نووری ئیشراق زمانێکە بۆ بیرکردنەوە لە سەرچاوە و پلەکانی بوون. فیزیا بە چەمکگەلی وەک وزە و فرێکانس، دیاردە دیاریکراوەکان پێوانە و وەسف دەکات. هەر زمانێک ڕێگە دەدات لە هەمان گەردوون بە پرسیارێکی جیاوازەوە بڕوانین.

بیگ بانگ وێنەیەکی تر لە مێژووی ئەم گەردوونەمان پێ دەدات. گەردوون لە دۆخێکی زۆر گەرم و چڕەوە فراوان بووە و بە تێپەڕبوونی کات ساردتر بووەتەوە. لە درێژایی ملیاران ساڵدا، ماددە بە شێوەی جیاواز ڕێک کەوتووە و ئەستێرە و گەلەئەستێرە و هەسارەکان پێک هاتوون. لە چوارچێوەی ئەم وتارەدا، بیرۆکەی خەلقکردن مانایەکی نوێ وەردەگرێت. هاتنەبوون پرۆسەیەکی بەردەوامە کە لە خودی گەردوون و لە گۆڕانکارییەکانی ماددە و وزەدا ڕوو دەدات.

هێزی کێشکردن، کارلێکە فیزیایی و کیمیاییەکان و دیاردەکانی وەک باران و بروسکە هەر یەکەیان شێوەیەک لە کارکردنی سروشت دەردەخەن. لەم خوێندنەوەیەدا، ئەوەی بە «نوور» ناوی دەبەم، لەو ڕێسایانەدا ئامادەیە کە گۆڕانکارییەکانی سروشت بەهۆیانەوە ڕوو دەدەن. زانست ڕێگای خوێندنەوە و تاقیکردنەوەی ئەو ڕێسایانەمان پێ دەدات. فەلسەفە لەم خاڵەدا دەپرسێت کە ئەم تێگەیشتنە چ مانایەک بە ئەزموونی ئێمە لە بوون دەبەخشێت.

ڕەگوڕیشەی ئەم هۆشیارییە لە زاگرۆس و گرێ مرازاندا

لە بیرکردنەوە لە پەیوەندیی مرۆڤ و سروشتدا، دەمەوێت بگەڕێمەوە بۆ خاکی زاگرۆس و تاورۆس، بۆ ئەو جیهانەی کە باپیرانی ئەم خاکە لە نزیکیی بەرد و ئاو و ئاژەڵ و گۆڕانی وەرزەکاندا ژیاون. گرێ مرازان یەکێکە لەو شوێنانەی کە ئەم نزیکییە لە بەرددا دەبینرێت. لە هەندێک لە پێکهاتە بازنەییەکانی ئەو شوێنەدا، ستوونە بەردینەکان بە نەخشی ئاژەڵە کێوییەکان هەڵکۆڵراون. ئەو بوونەوەرانەی مرۆڤ لە دەوروبەری خۆیدا دەیبینین، لە ناو ئەو شوێنەشدا جێیان پێ دراوە کە بە دەستی خۆی دروستی کردووە.

بە هەستی من، گرێ مرازان بەشێکە لە یادەوەریی خاکێک کە ئێمەی کوردیش خۆمان بە وارثی دەزانین. لەو بازنانە و لەو نەخشانەدا دەتوانم وێنەیەک بخوێنمەوە لە مرۆڤێک کە جێگەی خۆی لە ناو جیهانی زیندوودا دەدۆزێتەوە. لەوانەیە لەو کاتەدا هەستی پەیوەندی بە بوون، بە شێوەی بازنە و نەخشی ئاژەڵ لەسەر بەرد دەربڕدرابێت. ئەم ئەگەرە پرسیارێک بۆ ئێمەی ئەمڕۆ بەجێ دەهێڵێت. ئەگەر ئێمەش جیهانی خۆمان لەسەر بەردێک هەڵبکۆڵین، چ شوێنێک بە بوونەوەرەکانی دیکە دەدەین؟

ئاسۆی هۆشیاریی مرۆڤ

من بە ئاسۆیەک هیوادارم کە تێیدا هەرچی زیاتر لە گەردوون تێبگەین، هەستمان بە پەیوەندیی خۆمان بە بوون قووڵتر ببێتەوە. ئەو کاتە، ناوی «خودا» دەتوانێت هەستی پیرۆزییەک دەرببڕێت کە لە وردبوونەوە لە خودی ژیانەوە دێت. لە گەردیلەیەکی ناو دەستمان، لە ماددەی ناو جەستەمان و لە تیشکی ئەستێرەیەکی دووردا، دەتوانین بەشە جیاوازەکانی هەمان مێژووی بوون ببینین.

ئەگەر هەر گەردیلەیەک شوێنێکی لەو حەقیقەتە گەورەیەدا هەبێت، ئێمەش لە هەمان بازنەداین. لەو کاتەوە، گەڕان بەدوای خودا پرسیارێکیش دەبێت لە شێوازی ژیانمان. ئێمە چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەو جیهانە دەکەین کە خۆمان بەشێکین لێی؟

 

چهارشنبه، آبان ۲۰، ۱۴۰۵

لە گەوهەری ئایینە کوردییەکانەوە تا فەلسەفەی ئالان دوپاتن


ئاوێنەی دەروون: لە گەوهەری ئایینە کوردییەکانەوە تا فەلسەفەی ئالان دوپاتن؛ گەشتێک بۆ ڕزگاریی تاکی هاوچەرخی کورد


پێشەکی:

لە سەرەتای مێژووی هۆشیاریی مرۆڤەوە، گەورەترین مەتەڵ نە نهێنیی ئەستێرەکان بووە و نە قووڵاییی زەریاکان؛ بەڵکوو ئەو جیهانە کڕوکپ و پڕ لە باوبۆرانە بووە کە لە پشتی چاوەکانمانەوە دەژی: «خۆمان». مرۆڤی هاوچەرخ بە کەشتیی فەزایی گەیشتووەتە مەریخ، ژیریی دەستکردی داهێناوە و سروشتی دەستەمۆ کردووە، بەڵام هێشتا کاتێک شەوانە دەگەڕێتەوە ناو بێدەنگیی ژوورەکەی، لە بەرامبەر دڵەڕاوکێ، ترس و برینە نەناسراوەکانی ناخیدا، بە دەستەوسانی و بێ دەرەتانی دەمێنێتەوە.

ئەم بابەتە هەوڵێکە بۆ گرێدانی دوو دونیابینیی قووڵ: لە لایەکەوە حیکمەتی ڕۆحیی ئایین و باوەڕە ڕەسەنە کوردییەکان (وەک یارسان، ئێزدیاتی و عەلەوی/تەسەوفی کوردی) کە مرۆڤ بە سەنتەری حەقیقەت دەزانن، و لە لایەکی ترەوە فەلسەفەی کرداریی ئالان دوپاتن لە کتێبی «خۆناسین»دا. لە کۆتاییشدا، ئەم ئاوێتەبوونە دەخەینە بەردەم دادگای ویژدانی تاکی کوردی ئەمڕۆ، کە لە نێوان برینە مێژووییەکان و گێژاوی مۆدێرنیتەدا، زیاتر لە هەر کاتێک پێویستی بە گەڕانەوەیە بۆ ناوەوەی خۆی.


تەوەرەی یەکەم: «خۆت بناسە» لە گەوهەری ئایین و باوەڕە کوردییەکاندا

ئایینە کوردییەکان بە درێژایی مێژوو، کەمتر ئایینی دەق و شەریعەتی وشک بوون؛ بەڵکوو ئایینی «سڕ» (نهێنی)، حیکمەت، مەعریفەت و گەشتی ناوەکی بوون.

1.    یارسانی (کاکەیی) و چەمکی گەوهەری ناوەوە:

لە دەقە پیرۆزەکانی یارسانی (سەرەنجام)دا هاتووە کە حەقیقەت لە دەرەوە نییە. مرۆڤ هەڵگری پشکۆیەکە لە نووری خودایی. لە باوەڕی «دۆنادۆن» (گەشتی ڕۆح لە بەرگە جیاوازەکاندا)، ئامانجی کۆتایی ئەوەیە ڕۆح لە ڕێگەی ئەزموونەوە پاک بێتەوە تا دەگاتە قۆناغی «خۆناسین»، چونکە خۆناسین یەکسانە بە «حەقیقەت‌ناسین». مرۆڤ تا تاریکییەکانی نەفسی خۆی نەناسێت، ناتوانێت بگاتە پلەی «پاکی و ڕاستی».

2.    ئێزدیاتی و پاراستنی ویژدان:

لە ئایینی ئێزدیاتیدا، شەڕ لە دەرەوە نییە، شەیتان بوونێکی دەرەکی نییە کە مرۆڤ فریو بدات، بەڵکوو چاکە و خراپە هەردووکی لە ناو «دڵ و ویژدانی» مرۆڤدان. ئەرکی تاک ئەوەیە لە ڕێگەی تێڕامان و پاککردنەوەی دەروون، بەسەر تاریکییەکانی ناخیدا زاڵ بێت. مرۆڤ بۆ ئەوەی لەگەڵ گەردووندا ئاشتی بکات، دەبێت سەرەتا لەگەڵ خودی خۆیدا ئاشتی بکات.

3.    حیکمەتی عەلەوی و سۆفیگەریی کوردی:

لە فەلسەفەی عەلەوییەکاندا پەندێکی مەزن هەیە کە دەڵێت: « هەرچییەک دەگەڕێیت، لە خۆتدا بگەڕێ، لە قودس و مەککە و حەجدا نییە». ئەم تێڕوانینە لە شیعری شاعیر و عارفانی کوردیشدا (وەک مەحوی، نالی و جەزیری) ڕەنگی داوەتەوە:

«مەحرەمی ڕازی حەقیقەت دڵە، بۆیە بێ‌خەبەرە / عەقڵی سەرگەشتە لە دەرگای ئەم و ئەو وێڵ و کەڕە»


ئەم گوتارە ڕەسەنە کوردییە دەڵێت: گەورەترین بت لە ناوەوەی مرۆڤ خۆیدایە، کە ئەویش «نەفسی نەناسراو و خۆفریودەرە».


تەوەرەی دووەم: ئالان دوپاتن؛ فەلسەفەی نەشتەرگەریی دەروون

کاتێک لەم تێڕوانینە مەعنەوییەوە باز دەدەین بۆ جیهانی مۆدێرن، ڕووبەڕووی کتێبی «خۆناسین»ی ئالان دوپاتن دەبینەوە. دوپاتن ئەو حیکمەتە کۆنانە دادەماڵێت لە زمانە ئاڵۆزەکان و دەیانهێنێتە ناو ژیانی ڕۆژانە.

دوپاتن جەخت لەوە دەکاتەوە کە:

1.    ئێمە ئەوە نین کە پێمان وایە: مرۆڤ شارەزای بەردەوامی خۆفریودانە. ئێمە ماسکێک بۆ کۆمەڵگە و ماسکێکی دەروونییش بۆ خۆمان دروست دەکەین تا ڕووبەڕووی ئەو بەشانەی خۆمان نەبینەوە کە شەرمەزارکەرن (وەک: بەغیڵی، ترسنۆکی، برینداربوونی مناڵی).

2.    برینەکانی ڕابردوو: وەک چۆن یارسانەکان باسی کۆبوونەوەی بارگرانیی ڕۆح دەکەن لە بەرگە کۆنەکاندا، دوپاتن لە ڕوانگەیەکی سایکۆلۆژییەوە دەڵێت: ئێمە بارمتەی سەردەمی منداڵیمانین. ترسی ئێمە لە ڕەتکردنەوە، هەڵبژاردنی نادروستی هاوسەر، تووڕەییە بێ‌ماناکانمان، هەمووی ڕەگی لە نەناسینەوەی گرێ دەروونییەکانی ڕابردوودایە.

3.    ئازایەتیی قبووڵکردنی کەموکوڕی: دوپاتن دەڵێت خۆناسین بە مانای گەیشتن بە مرۆڤێکی بێ‌کەم کوری و پیرۆز نییە، بەڵکوو گەیشتنە بەو ڕاستییەی کە «من بوونەوەرێکی پڕ لە هەڵە، لاواز و ناتەواوم، بەڵام ئامادەم بە ڕاستگۆییەوە سەیری ئەم لاوازییانەم بکەم».

4.    حیکمەتی نەزانین (سەقرات): خاڵی وەرچەرخان لە خۆناسینی دوپاتندا ئەوەیە: کاتێک دەزانیت سەرکەوتووی کە تێبگەیت چەندە لەبارەی خۆتەوە بێ‌ئاگا بوویت؛ هەروەک سەقرات کە دەیگوت: «ئەمن تەنیا شتێک کە دەیزانم ئەوەیە کە هیچی نازانم».


تەوەرەی سێیەم: تێکەڵکردنی دوو دیدگا؛ لە «سڕ»ەوە بۆ «سایکۆلۆژیا»

ئەگەر باوەڕە کوردییەکان بڵێن: « دڵ ماڵی خودایە و بۆ گەیشتن بە ڕاستی دەبێت بگەڕێیتەوە بۆ ناو دڵ»، ئەوا دوپاتن نەخشەڕێگاکەی پێشکەش دەکات و دەڵێت: «بۆ گەیشتن بەم دڵە، دەبێت بەناو تاریکستانی گرێ دەروونییەکان، ترسەکان و هەڵەکانی ڕابردووتدا تێپەڕیت».

هەردوو دیدگاکە لەسەر یەک شت یەکدەگرنەوە: «ئازادیی دەرەکی بێ ئازادیی ناوەکی درۆیە». کەسێک کە کۆیلەی هەڵچوونە نەناسراوەکانی ناخی بێت، ئەگەر لە ئازادترین وڵاتی جیهانیش بژی، هێشتا زیندانییەکی دەستەوسانە.


تەوەرەی چوارەم: تاکی کوردی ئەمڕۆ و قەیرانی لەدەستدانی «خۆ»

ئێستا پرسیارە بنەڕەتییەکە ئەوەیە: ئەم باسانە چ پێوەندییەکیان بە تاکی کوردی ئەمڕۆوە هەیە؟

تاکی کورد بە درێژایی مێژوو ڕووبەڕووی تراژیدیایەکی گەورە بووەتەوە: «قوربانیکردنی من (تاک) لە پێناوی ئێمە (نەتەوە و کۆمەڵگە)».

1.    شاردنەوەی کێشە دەروونییەکان لە ژێر پەردەی سیاسی و مێژووییدا:
کورد هەمیشە ناچار بووە لە دەرەوە شەڕ بکات: بۆ مانەوە، بۆ ناسنامە، دژی داگیرکەر. ئەم دۆخە وازی لە کورد هێناوە کە دەرفەتی نەبێت ئاوڕێک لە برینە دەروونییەکانی بداتەوە. تاکی کورد کاتێک تووشی خەمۆکی، تووڕەیی یان بێ ئومێدی دەبێت، خێرا دەیکاتە ملی مێژوو، دەسەڵات، یان خیانەتی دەوروبەر. بە گوتەی دوپاتن، ئەمە جۆرێکە لە فڕێدانی کێشە بۆ دەرەوە (فرافکنی). ئێمە لە ترسی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ کەموکوڕییە تایبەتییەکانمان، خۆمان لە پشت دروشمە گشتییەکاندا حەشار دەدەین.

2.    قەیرانی ناسنامە لە نێوان سوونەت و مۆدێرنیتەدا:
تاکی کوردی هاوچەرخ، لە گوند و هۆز دابڕاوە و کەوتووەتە ناو تەڵەی بەکاربەری (ئیستهلاک) و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان. لە ئینستاگرام و تیکتۆکدا بەدوای «خۆبوون»دا دەگەڕێت، لە کاتێکدا ئەوەی لەوێ دەیبینێت نمایشە نەک خۆناسین. ئالان دوپاتن دەپرسێت: « ئایا ئەمەی دەتەوێت، بەڕاستی خواستی ناخی خۆتە یان کۆمەڵگە چاوەڕوانییەتی لێت؟» ئەم پرسیارە خەنجەرێکە لە دەروونی تاکی کورد: زۆربەمان بەو شێوەیە دەژین کە خزم، حیزب، کۆڵان و سۆشیالمیدیا پێمان دەڵێن، نەک ئەوەی کە گەوهەری ڕاستەقینەمان داوای دەکات.

3.    میراتگری تراومای مێژوویی (برینی باوباپیران):


ئەنفال، کیمیاباران، کۆچ و جەنگ، تەنیا ڕووداوی فیزیکی نەبوون؛ بەڵکوو بوونەتە جۆرێک لە «تراومای بەکۆمەڵ» کە لە باوانەوە بۆ نەوەی نوێ ماونەتەوە. تاکی کوردی ئەمڕۆ هەڵگری ترسی نەستییە لە نائارامی و لەدەستدان. ئەگەر بە فەلسەفەی خۆناسین نەچینە بنجوبنی ئەم ترسانە، هەر بە شێوەیەکی نائاگایانە، لە پێوەندییە سۆزدارییەکانماندا توندوتیژ دەبین، لە پەروەردەکردنی منداڵەکانماندا سەرکوتکەر دەبین و لە کایەی سیاسیدا یەکتری ڕەت دەکەینەوە.


دەرئەنجام: گەڕانەوە بۆ ماڵە ڕاستەقینەکە

خۆناسین بۆ تاکی کورد خۆشی و کەیفسازی نییە، بەڵکوو پێداویستییەکی نیشتمانی و بوونگەرایییە.

ئەگەر ئایینە کۆنە کوردییەکان پێمان دەڵێن کە جیهان ئاوێنەیەکە و گەوهەری حەقیقەت لە ناخی خۆماندایە، و ئەگەر ئالان دوپاتن فێرمان دەکات کە پێگەیشتوویی لەوەدایە کە نەترسین لە لاوازییەکانمان و لە چاوی ڕاستگۆییەوە سەیری برینەکانمان بکەین؛ کەواتە ئەرکی تاکی کورد ڕوونە:

کاتی ئەوە هاتووە کە تاکی کورد، لە هاوارکردن بۆ دەرەوە کەمێک بێدەنگ بێت و گوێ بۆ بێدەنگیی ناخی خۆی بگرێت. دەبێت بە ئازایەتییەوە لە خۆی بپرسێت:
«من کێم کاتێک کە چەکم پێ نییە و دروشم نادەم؟ من چیم کاتێک کە ماسکی قوربانیبوون دادەمەزرێنم؟ من لە چ شتێکی خۆم دەترسم؟»

تەنیا کاتێک کورد دەتوانێت کۆمەڵگەیەکی ئازاد، دیموکرات و مرۆڤدۆست دروست بکات، کە سەرەتا لە ناوەوە لەگەڵ خۆیدا ئاشت بووبێتەوە. چونکە نیشتمانێک کە لە هاووڵاتیی نەخوێندراوە و لەخۆبێئاگا پێکهاتبێت، تەنانەت ئەگەر سەربەخۆش بێت، دەبێتە زیندانێکی گەورە بۆ ڕۆحەکانیان. ڕزگاریی ڕاستەقینە لەو ساتەوە دەست پێدەکات کە مرۆڤ دەتوانێت بە ڕووی ئاوێنەکەدا بوەستێت، فرمێسک لەسەر برینە کۆنەکانی بڕێژێت، و بە خەندەیەکی تاڵەوە وەک سەقرات بڵێت: «ئێستا دەزانم، کە هیچم لەبارەی خۆمەوە نەدەزانی... و ئەمە سەرەتای ژیانە. »