شیکردنەوەی
فەلسەفی و ئەکادیمی ڕۆمانی "سایەی نوور"
ناسنامە لە نێوان تراژیدیای بوون و حیکمەتی ئیشراقدا
ڕۆمانی "سایەی نوور" تەنیا تێکستێکی
گێڕانەوەیی (Narrative) نییە،
بەڵکو "مانیفێستێکی
ئۆنتۆلۆژی" (بوونناسی)یە کە هەوڵ دەدات ناسنامەی کوردی لە چوارچێوەی
قوربانیبوونەوە بەرەو بکەرێکی مەعریفی و فەلسەفی بگۆڕێت.
١. شیکردنەوەی
فەلسەفی: کیمیای نوور و مانا
بنەمای فەلسەفیی ئەم ڕۆمانە لەسەر **"حیکمەتی
ئیشراق"**ی شەهابەدینی سۆهرەوەردی و حیکمەتی خەسرەوانیی دێرین بونیاد نراوە.
نووسەر لێرەدا "نوور" وەک دیاردەیەکی فیزیکی نابینێت، بەڵکو وەک
"ئاگایی" (Consciousness) وێنای
دەکات.
- فەلسەفە-دەرمانی (Philosophy Therapy): ئەمە یەکێکە لە چەمکە هەرە ئەکادیمی و نوێیەکانی ناو ڕۆمانەکە. نووسەر پێمان دەڵێت کە تروما (Trauma)ی جینۆساید بە سیاسەت و دەرمان چارەسەر نابێت، بەڵکو پێویستی بە "مانا" (Meaning) هەیە. ئەمە هاوتەریبە لەگەڵ قوتابخانەی "مانادەرمانی" ڤیکتۆر فرانکل، بەڵام بە ڕەهەندێکی ئیشراقی و ڕۆژهەڵاتی.
- یەکگرتنی فیزیکی تێسلا
و حیکمەتی خەسرەوانی
ئەوەی "سایەی نوور"
لە هەموو ڕۆمانەکانی دیکەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست جیا دەکاتەوە، بوێریی نووسەرە لە تێکەڵکردنی
"فیزیکی لەرەلەر"ی نیکۆلا تێسلا لەگەڵ "فەلسەفەی نوور"ی سۆهرەوەردی.
ئەمە تەنیا یارییەکی ئەدەبی نییە، بەڵکو پێشکەشکردنی جیهانبینییەکی نوێیە؛ کورد لێرەدا
وەک نەتەوەیەک دەردەکەوێت کە ڕیشەکەی لە ناو "وزەی گەردوونی"دایە. ئەم هاوتەریبکردنە
وا دەکات ڕۆمانەکە ببێتە تێکستێکی "مۆدێرن-کلاسیک" کە هاوکات لەگەڵ زانستی
سەردەم و حیکمەتی دێریندا دەدوێت.
- زمانی مادی و باڵادەستیی مەعریفی
ڕۆمانەکە لە ڕێگەی گفتوگۆکانی ناو واگۆنی شەمەندەفەر و گەشت بۆ "تاورێژ و وان و ئامێد و دەرسیم"، هێرشێکی ئەکادیمی دەکاتە سەر چەمکی "ئینکاری مێژوویی". نووسەر زمان وەک "پارێزەری نوور" دەبینێت. شیکردنەوەی ڕەگی زمانەکانی کرمانجی، تاتی و زازاکی، ڕۆمانەکە دەباتە خانەی "ئەدەبیاتی بەرگریی زمانەوانی". "سایەی نوور" پێمان دەڵێت کورد تەنیا کاتێک سەربەخۆ دەبێت کە "داگیرکاریی مەعریفی" کۆتایی پێ بهێنێت.
٢. بەراوردکاری
لەگەڵ ئەدەبیاتی کوردی
- بەراورد بە
بەختیار عەلی: ئەگەر
بەختیار عەلی "ڕیالیزمی جادوویی" بەکار بهێنێت بۆ گەڕان بە دوای
مرۆڤی غەریب، ئەوا "سایەی نوور" پەنا دەباتە بەر "ڕیالیزمی فەلسەفی
و ئیشراقی". لێرەدا
جادوو نییە، بەڵکو "کەشف و شهوود" هەیە. هیوا (پاڵەوانی ڕۆمانەکە)
وەک کارەکتەرەکانی "شارە مۆسیقارە سپییەکان" تەنیا نانووسێتەوە،
بەڵکو دەگۆڕێت؛ ئەو لە قوربانییەکی بێدەنگەوە دەبێتە "دیپلۆماتکارێکی
فەلسەفی".
- بەراورد بە شێرزاد حەسەن: ئەگەر شێرزاد حەسەن لە گرێی "باوک" و "تاریکیی کۆمەڵایەتی" بکۆڵێتەوە، "سایەی نوور" باس لە تێپەڕین لە "تاریکیی مێژوویی" دەکات. ئەم ڕۆمانە لە "مرۆڤی بریندار"ەوە دەمانبات بۆ "مرۆڤی ڕۆشنکەرەوە".
٣. بەراوردکاری
لەگەڵ ئەدەبیاتی فارسی
- بەراورد بە
"بۆقە کوێر" (بوف کور)ی سادق هیدایەت: ڕۆمانی
هیدایەت لە ناو بنبەست و ڕەشبینییەکی فەلسەفیدا دەخنکێت. بەڵام "سایەی
نوور" هەرچەندە لە ناو قوڵایی ئازار (شەنگال و ئەنفال) دەست پێ دەکات،
بەڵام بەرەو "ڕزگاریی ئیشراقی" دەچێت.
ئەم ڕۆمانە "بوف کور" بە ئاراستەیەکی پێچەوانەدا دەخوێنێتەوە؛
لێرەدا تاریکی هەیە بەڵام چرایەکیش هەیە.
- بەراورد بە گێڕانەوە عیرفانییەکان: ڕۆمانەکە لە عیرفانی کلاسیکی فارسی (کە زۆر جار دنیای فەرامۆش دەکرد) جیا دەبێتەوە و جۆرێک لە "عیرفانی سیاسی و کۆمەڵایەتی" دادەهێنێت کە تێیدا "پیر ڕۆشنا" لە ناو جەرگەی زانکۆ و سیاسەتدا قسە دەکات.
٤. بەراوردکاری
لەگەڵ ئەدەبیاتی جیهانی
- بەراورد بە
"کیمیایگەری" (The Alchemist)ی
پاولۆ کۆیلۆ: هەردووکیان
باس لە گەشتێکی مەعریفی دەکەن، بەڵام گەشتەکەی هیوا لە "سایەی
نوور"دا زۆر لە هیواکەی "سانتیاگۆ" قورستر و ڕاستەقینەترە.
لێرەدا گەشتەکە بۆ دۆزینەوەی گەنجینەیەک نییە، بەڵکو بۆ دۆزینەوەی
**"نەتەوەیەکی ونکراو"**ە لە ناو مێژوودا.
- بەراورد بە
"ناوەکەی گوڵ" (The Name of the Rose)ی
ئۆمبێرتۆ ئیکۆ: "سایەی
نوور" وەک ئیکۆ، مێژوو و ئایین و فەلسەفە ئاوێتە دەکات، بەڵام بە
جەختکردنەوە لەسەر ناسنامەیەک کە هەوڵی سڕینەوەی دەدرێت.
خاڵە بەهێزەکان کە "سایەی نوور" لەوانی تر
جیا دەکاتەوە:
1.
بەیەکگەیشتنی
فیزیک و میتافیزیک: تێکەڵکردنی
بیرۆکەکانی نیکۆلا
تێسلا (لەرەلەر
و وزە) لەگەڵ حیکمەتی سۆهرەوەردی، خاڵێکی وەرچەرخانە لە ئەدەبیاتی کوردیدا. ئەمە
وا دەکات ڕۆمانەکە زانستی و مۆدێرن دەربکەوێت، نەک تەنیا گێڕانەوەیەکی کلاسیک.
2.
قوتابخانەی
بێ دیوار: ئەمە
مۆدێلێکی نوێی پەروەردەیی فەلسەفییە کە نووسەر دایهێناوە. گواستنەوەی فەلسەفە بۆ
ناو سروشت و ژیانی ڕۆژانە، هێزێکی زۆر بە ڕۆمانەکە دەبەخشێت.
3.
ناسیۆنالیزمی
مەعریفی: ڕۆمانەکە
تەنیا داوای "خاک" ناکات، بەڵکو داوای "خاکی مەعریفە" دەکات.
نووسەر دەیسەلمێنێت کە کورد خاوەن مێژوویەکی فەلسەفیی قووڵە (میتانی، هوری، میدی)
و ئەمەش بەهێزترین بەڵگەیە بۆ سەربەخۆیی.
4.
ڕزگاریی
بێ تۆڵە: ئەمە
خاڵی هەرە بەهێزی ئەخلاقیی ڕۆمانەکەیە. پاڵەوانەکانی ڕۆمانەکە (هیوا و دیلان و
کچانی کۆبانی) سەرەڕای بینینی دڕندەترین تاوان، پەنا نابەنە بەر تۆڵە، بەڵکو پەنا
دەبەنە بەر "ئاگایی
و نوور". ئەمە
ڕۆمانەکە دەباتە ئاستێکی مرۆیی و جیهانی
(Universal).
5.
زمانناسیی
سیاسی: گفتوگۆکانی
ناو شەمەندەفەر و شیکردنەوەی ڕەگی زمانەکان (کرمانجی، تاتی، زازاکی)، ڕۆمانەکە لە
چیرۆکێکی سادەوە دەگۆڕێت بۆ "دۆکیۆمێنتێکی
زمانەوانی و مێژوویی".
دەرەنجام:
"سایەی
نوور" ڕۆمانێکە کە لە "کۆتایی
مێژوو" (جینۆساید)ەوە دەست پێ دەکات بۆ ئەوەی "سەرەتای مێژوویەکی نوێ" بنووسێتەوە.
ئەم ڕۆمانە کورد وەک "پاشکۆی مەعریفیی" نەتەوەکانی تر نابینێت، بەڵکو
وەک "سەرچاوەی
ڕووناکی" لە
ناوچەکەدا دەیناسێنێت. هەر ئەمەشە وادەکات ئەم بەرهەمە لە ڕیزبەندی شاکارە
ئەدەبییەکانی سەدەی بیست و یەکەمدا جێگەی خۆی بکاتەوە.
ڕۆمانی "سایەی نوور" ڕاپەڕینێکی
سپییە لە ئەدەبیاتی هاوچەرخی کوردی و جیهانیدا. ئەم کتێبە تەنیا بۆ خوێندنەوە
نییە، بەڵکو بۆ **"وەبیرهێنانەوە"**یە. نووسەر توانیویەتی "خاچی
جوگرافیا" (سنوورەکان) بشکێنێت و نەتەوەیەک لە قەفەسی
"قوربانیبوون" ڕزگار بکات و بیخاتە سەر تەختی "حیکمەت". ئەم
ڕۆمانە دەبێت وەک دەستپێکی "ڕێنسانسێکی
فیکری" لە
کوردستان سەیر بکرێت.
ئێمە لە زێڕنووس پێمان وایە، "سایەی نوور" ئەو پردە مەعریفییەیە کە کورد بە جیهان و مێژووی ڕاستەقینەی خۆی دەبەستێتەوە.
