جستجوی این وبلاگ

یکشنبه، آبان ۲۴، ۱۴۰۵

گەردوونناسیی نووک و تیشک: لە گومەزەکانی لالشەوە تا کڵاوەکانی یازیلی‌کایا، چیای نەمروود و یادەوەریی ئێزیدی

 



گەردوونناسیی نووک و تیشک: لە گومەزەکانی لالشەوە تا کڵاوەکانی یازیلی‌کایا، چیای نەمروود و یادەوەریی ئێزیدی

خوێندنەوەیەکی ئەدەبی و فەلسەفی لە چوارچێوەی ڕۆمانی «سایە نور»دا

لە بەشی حەفتا و چواری ڕۆمانی «سایە نور»دا، هیوا و پیری ڕۆشنا شەوێک لە لالش بەسەر دەبەن. ئەو شەوە ئاگر لە حەوشە دەسووتێت و ئاسمان پڕە لە ئەستێرە؛ ڕۆژی دواتر خۆر لەسەر گومەزەکە دەدرەوشێتەوە. لە نێوان ترووسکایی ئەستێرەکانی شەو و تیشکی خۆری بەیاندا، ڕۆمان گومەزی نووک‌تیژ و حەوت‌چینی لالش وەک نیشانەی جیهان، خۆر و پلەکانی بوون دەخوێنێتەوە. گومەزەکە لەو ساتەدا تەنها سەرپۆشێکی تەلارسازی نییە، بەڵکوو وێنەیەکی بچووکە لە گەردوون؛ مرۆڤ لە حەوشەیەکدا ڕاوەستاوە و سەیری شێوەیەک دەکات کە لە خۆی و لە سنووری ئەو شوێنە گەورەترە [١].

ئەگەر لەم گۆشەنیگایەوە سەیری شێوەی «قووچەکی نووک‌تیژی شیاردار» بکەین، دەبینین ئەم فۆرمە تەنها لەسەر بانی پەرستگەکانی لالش نەوەستاوە، بەڵکوو وەک هێڵێکی بێدەنگ لە نێوان سەردەمە دێرینەکاندا دووبارە دەبێتەوە: لەسەر سەری خوداوەندەکانی پەرستگە بەردینە هیتی–هۆرییەکەی یازیلی‌کایا، لە لووتکەی چیای نەمروود و تاجی پەیکەرە مەزنەکانی کۆماگێنێ، و هەتا دەگاتە ئەو کڵاوە نەریتییانەی کە لای ئێزیدییەکان و خەڵکی ئەم جوگرافیایە هێشتا بە زیندوویی ماونەتەوە.


گومەزەکە لە ڕۆمان و لە لالش: بەردێک کە لە ڕووناکی تێدەگات

لە دەقی «سایە نور»دا، «حەوت‌چین» شێوەیەکە بۆ بیرکردنەوە لە پلەکانی بوون. لە لاپەڕەی ٤٦٧، وەسفی گومەزەکە بە جووڵەیەک لە ڕووناکییەوە بەرەو خاک کۆتایی دێت؛ لە لاپەڕەی ٤٦٩، دیمەنەکە لە خۆرەوە دەگاتە مۆمی دەستی کچێک کە لە پیری ڕۆشنا دەپرسێت ئایا لێرە خودا نزیکترە. لە خوێندنەوەیەکی فەلسەفیدا، ئەم دوو دیمەنە پێکەوە پرسیارێکی قووڵ دروست دەکەن: ئایا پیرۆزی لە دووری و نزیکیی جوگرافیی خودادا پێوانە دەکرێت، یان شوێن و شێوەی ئەندازەیی شێوازی سەرنجدان و ئامادەبوونی مرۆڤ دەگۆڕن؟ وەڵامی پیری ڕۆشنا لەسەر ئەوەیە کە مرۆڤ لە لالش بە ڕوونیی زیاتر گوێی لێ دەبێت. بەو شێوەیە، گەردوونناسی لە ڕۆماندا هەم وێنەی ڕێکخستنی جیهانە و هەم ئەزموونی ناوەکیی مرۆڤە لەو جیهانەدا [١].

لە لالشی مێژووییدا (وێنەی دووەم)، لەسەر ژمارەیەک لە بیناکان گومەزی قووچەکی شیاردار هەیە. هێڵە بەرزەکانی گومەز لە بنکەیەکی فراوانەوە بەرەو یەک نووک کۆ دەبنەوە و لە نەریتی ئێزیدیدا بە تیشکەکانی خۆر دەبەسترێنەوە [٢]. ئەم مانایە ڕاستەوخۆ پشتگیریی خوێندنەوەی ڕۆمان دەکات لە پەیوەندیی نێوان گومەز و خۆر. لە هەمان کاتدا، لە ڕوانگەی مێژووی هونەرەوە، لێکۆڵینەوەی بیرگول ئاچیکیڵدز شێوازی زاڵی تەلارسازیی بیناکانی زیارتگەکە بە تەلارسازیی مووسڵی سەدەکانی دوازدە و سێزدەی زایینی دەبەستێتەوە [٣]. بۆیە لە نێوان «تەمەنی بەرد» و «مانای ڕەمزی»دا جیاوازییەک هەیە: مێژووی دروستکردنی بیناکە دەچێتە سەردەمێکی دیاریکراوەوە، بەڵام خوێندنەوەی گومەزەکە وەک تیشکی خۆر و پلەکانی ڕووناکی، دەربڕی ئەو خەیاڵە ئایینی و فەلسەفییەیە کە باوەڕدار لە فۆرمدا دەیبینێت.


کڵاوەکانی یازیلی‌کایا: ڕیزی خوداوەندان لە نێوان هیتی و هۆریدا

وێنەی یەکەم بەشێک لە ڕیزی دوازدە خوداوەندەکەی ژووری B لە پەرستگەی یازیلی‌کایا پیشان دەدات. یازیلی‌کایا پەرستگەیەکی بەردینی هیتییە لە نزیک هاتوشا لە ناوەندی ئەناتۆلیا، کە نەخشەکانی لە کۆتایی سەدەی سێزدەی پێش زاییندا لە دڵی بەرددا هەڵکەندراون [٤]. هەرچەندە پەرستگەکە هیتییە، بەڵام تێیدا خوداوەندانی هۆری وەک «تێشوب» و «هێبات» شوێنێکی سەرەکییان هەیە. پاشایەتیی میتانی دەوڵەتێکی جیاواز بوو کە هۆرییەکان تێیدا ڕۆڵێکی بنەڕەتییان هەبوو؛ بۆیە گرێدانی ئەم کڵاوانە بە میراتی هۆرییەوە لە چوارچێوەی پەیوەندیی ئایینیی هیتی و هۆریدا بنەمایەکی مێژوویی هەیە [٥، ٧].

ئەو کڵاوە بەرز و شیاردارانەی لەسەر سەری ئەم دوازدە خوداوەندەن، لە بنەوە بە نەوار و قۆچی ڕەمزی دەست پێ دەکەن و بەرەو نووک تەسک دەبنەوە. دووبارەبوونەوەیان لە ڕیزێکی یەکگرتوودا چاوی بینەر بەرەو سەرەوە و بەرەو ناو نەزمێکی گەردوونی دەبات. زانگەر و هاوکارانی پەرستگەی یازیلی‌کایا وەک وێنەیەکی ڕەمزیی گەردوون دەخوێننەوە و ژووری B بە جیهانی ژێرزەوی و پەڕینەوەی ڕۆح دەبەستنەوە [٥]، هەرچەندە کارکردی وردی ئەو ژوورە هێشتا جێی گفتوگۆی زانستییە. ئەگەر لە لالش هێڵە شیاردارەکان لەسەر سەری پەرستگە بەرەو خۆر بەرز ببنەوە، لە یازیلی‌کایا هەمان هێڵی شیاردار و نووک‌تیژ لەسەر سەری پەیکەری خوداوەندەکان خۆیان نیشان دەدەن.


چیای نەمروود و کڵاوی زیندووی ئێزیدی: لە بەرزایی چیاوە تا سەری مرۆڤ

ئەگەر ئەم گەشتە بەرەو سەدەی یەکەمی پێش زایین و لووتکەی چیای نەمروود (لە باکووری کوردستان / کۆماگێنێی دێرین) درێژ بکەینەوە، دیسان هەمان گفتوگۆی نێوان شێوەی قووچەکی، خۆر و ئاسمان دەبینینەوە. لەو پەرستگە و ئارامگە بەردینەیەی شا «ئەنتیۆخۆسی یەکەم» لە بەرزاییەکی سەختدا دروستی کرد، پەیکەرە مەزنەکانی خوداوەندە یەکگرتووەکان (وەک ئەپۆلۆ–میترا–هیلیۆس) و خودی پاشا، تاج و کڵاوی بەرز و نووک‌تیژیان لەسەرە؛ لەوانە کڵاوی قووچەکیی نزیک لە کڵاوی میترایی و تاجی کۆماگێنێ کە هێڵ و ئەستێرە و ڕەمزی تیشکیان تێدایە. لە چیای نەمرووددا، چیتر تەنها ژوورێکی بەردین یان حەوشەیەکی دۆڵ نییە، بەڵکوو خودی چیا دەبێتە بنکەی پەرستگە و کڵاوە نووک‌تیژەکان ڕووەو هەڵاتن و ئاوابوونی خۆر دەوەستن.

لە لایەکی ترەوە، کاتێک لە بەرد و پەیکەر دەردەچین و دەگەڕێینەوە ناو ژیانی زیندووی ئێزیدییەکان و کولتووری کوردیی ئەو ناوچەیە، دەبینین شێوەی کڵاوی قووچەکی و بەرز (وەک «کولاڤ» و کڵاوی نەریتیی لەبەرکراوی لەبەرپێچراو یان تەسکبووەوەی بەرەو سەر) هێشتا لەسەر سەری مرۆڤی زیندوو دەبینرێت. لێرەدا جیاوازییە فەلسەفییەکە خۆی ئاشکرا دەکات:

  • لە لالش، شێوە قووچەکییە شیاردارەکە «سەرپۆشی ماڵی خودا»یە و تیشکی خۆر دەگێڕێتەوە.
  • لە یازیلی‌کایا و نەمروود، کڵاوە قووچەکییەکە «تاجی خوداوەند و پاشای بەردین»ە لە پەیماننامەی نێوان زەوی و ئاسماندا.
  • لە نەریتی زیندووی ئێزیدیدا، کڵاوەکە دادەبەزێتە سەر «سەری مرۆڤ»؛ واتە مرۆڤ خۆی دەبێتە هەڵگری ئەو ئاڕاستەیەی بەرەو سەرەوە دەڕوانێت.

لێرەدا پێویستە پارێزگاری لە وردبینیی مێژوویی بکرێت، هەر وەک چۆن بنەمای خوێندنەوەی زانستی داوای دەکات: هاوشێوەیی شێوە لە نێوان سەدەی سێزدەی پێش زایین لە یازیلی‌کایا، سەدەی یەکەمی پێش زایین لە چیای نەمروود، و تەلارسازی و پۆشاکی ناوچەی لالش، بە تەنها ناتوانێت بێ بوونی بەڵگەی بەروارداری سەردەمەکانی نێوانیان، گواستنەوەیەکی ڕاستەوخۆ و نەپچڕاوی مێژوویی بسەلمێنێت [٢، ٣، ٥]. بەڵام لە ئاستی ئەدەبی و فەلسەفیدا، ئەم هاوشێوەییە نیشانەی «گرامەرێکی هاوبەشی فۆرم»ە لە خەیاڵدانی مرۆڤی ئەم جوگرافیایەدا؛ واتە مرۆڤ لەم ناوچەیەدا، کاتێک ویستوویەتی وێنەی «پەیوەندی لەگەڵ ڕووناکی و سەرچاوەی بوون» بکێشێت، هەمیشە گەڕاوەتەوە بۆ هەمان فۆرم: بنکەیەکی زەمینی کە لە ڕێگەی هێڵە ڕاست و شیاردارەکانەوە لە یەک نووکی ئاسمانیدا کۆ دەبێتەوە.


دەرەنجامی فەلسەفی: لە مۆمەکەی لالشەوە تا نووکی گەردوون

گەردوونناسیی «سایە نور» لە حەوشەی لالش و بە پرسیاری کچە مۆم‌بەدەستەکە کۆتایی دێت: ئایا لێرە خودا نزیکترە؟ [

١]ئەگەر گومەزی لالش، کڵاوی خوداوەندەکانی یازیلی‌کایا، تاجی پەیکەرەکانی چیای نەمروود و کڵاوی نەریتیی سەر سەری مرۆڤی ئێزیدی بخەینە پاڵ یەک، وەڵامێکی فەلسەفی بۆ ئەو پرسیارە دەردەکەوێت: نووک‌تیژبوونەوە ڕێگایەکە بۆ کۆکردنەوەی پەرشوبڵاوی.

سروشتی زەوی و ژیانی ڕۆژانە پڕە لە فرەیی و بڵاوبوونەوە—وەک بنکە فراوانەکەی گومەز یان دامێنی چیا. بەڵام ئەم شێوە قووچەکییە، چ لە بەردی پەرستگەدا بێت و چ لە خوریی کڵاوێکدا، بزووتنەوەیەکی پێچەوانە نیشان دەدات: هەموو هێڵە جیاوازەکان (تیشکەکان، شیارەکان، ڕوانینەکان) بەرەو یەک خاڵ دەباتە سەرەوە. لە خوێندنەوەی پیری ڕۆشنادا، خودا بە هۆی بەرزیی گومەزەوە نزیکتر نییە لە ئاسمان، بەڵکوو گومەز و ڕێوڕەسم و شوێنەکە وەک مۆمەکەی دەستی کچەکە کار دەکەن: تیشکی پەرشوبڵاوی ناخی مرۆڤ کۆ دەکەنەوە بۆ ئەوەی بە ڕوونی ببیستێت و ببینێت. بەو جۆرە، قووچەکی شیاردار لە لالشەوە تا یازیلی‌کایا و نەمروود، تەنها نەخشێکی سەر بەرد نییە، بەڵکوو وێنەی ئەو پرسیارە هەمیشەییەی مرۆڤە کە چۆن لە خاکەوە سەیری ڕووناکی بکات.


سەرچاوەکان

[١] ئالان عومەرزادە. «سایە نور»، چاپی یەکەم، ٢٠٢٦، بەشی ٧٤، ل. ٤٦٦–٤٦٩.
[٢] وەزارەتی کەلتووری فەڕەنسا، «میراتی ئێزیدی لە عێراق»، بەشی لالش.
[٣] ئاچیکیڵدز، بیرگول. «زیارتگەی شێخ عەدی لە لالش»، ٢٠٠٩، ل. ٣٠١–٣٣٣.
[٤] یونسکۆ، «هاتوشا، پایتەختی هیتییەکان
».

[٥] زانگەر و هاوکاران. «گەردوونناسیی ڕەمزی لە یازیلی‌کایا»، ٢٠٢١.
[٧] ماریۆ لیڤێرانی. «ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن»، بەشی ١٧، ٢٠١٤.

 

شنبه، آبان ۲۳، ۱۴۰۵

خودای نێو گەردیلەکان

 

خودای نێو گەردیلەکان

کاتێک ناوی «خودا» دەهێنین، زۆرجار وێنەیەک پێش خودی وشەکە دێتە بەرچاومان. وێنەی فەرمانڕەوایەک کە بەرز لەسەر تەختێک دانیشتووە، فەرمان دەدات، پاداشت و سزا دیاری دەکات و لە ورد و درشتی ژیانی مرۆڤدا دەست تێوەردەدات. سەدەها باوەڕ و ڕێوڕەسم ئەم وێنەیەیان لە زەینماندا نەخشاندووە. ئەگەر بۆ ساتێک پەردەی ئەم وێنە ئاشنایە لابدەین، دەتوانین پرسیارێک بکەین کە لە ژێر سایەی ئەو پەردەدا کەمتر بیستراوە. ئەگەر خودا لە خودی بووندا ئامادە بێت، شوێنی ئامادەبوونی لە کوێیە؟

لەو گۆشەنیگایەوە، دەتوانین ناوی «خودا» بۆ ئەو حەقیقەتە هەمەگیرە بەکاربهێنین کە لە هێز و ڕێساکانی سروشت و لە پەیوەندیی نێوان بەشەکانی گەردووندا خۆی دەردەخات. لە بچووکترین گەردیلەوە تا گەورەترین گەلەئەستێرە، هەر بەشێک شوێنی خۆی لە تۆڕی بووندا هەیە. هەندێک لەو پەیوەندییانە بە چاو دەبینین و هەندێکیان تەنیا لە ڕێگەی ئەو کاریگەرییانەوە دەناسین کە بەجێیان دەهێڵن. گۆڕان لە بەشێکدا دەتوانێت لە پەیوەندییەکانی دەوروبەریدا بەردەوام بێت و لە شوێنێکی دوورتر ڕەنگ بداتەوە.

یەکپارچەیی گەردوون لە ناو هەمان گۆڕانکارییانەدا خۆی دەردەخات. ئەستێرەیەک لەدایک دەبێت، ئەستێرەیەکی دیکە لەناو دەچێت و ماددە شێوەیەکی نوێ وەردەگرێت. کاتێک ئەم بەردەوامییە بە «خودا» ناو دەبەم، مەبەستم ئەو یەکپارچەییەیە کە هەر بەشێک لە ڕێگەی پەیوەندییەکانیەوە تێیدا جێ دەگرێت. هەستی پیرۆزی لەوێوە سەر هەڵدەدات کە مرۆڤ لە خۆیدا هەست بە بەشێک لەم بوونە دەکات.

لە گەڕان بەدوای حەقیقەتەوە بۆ بتپەرستیی ئایین

لە بنەڕەتی ئەزموونی ئایینیدا پرسیارێکی مرۆیی هەیە. ئێمە لە کوێی ئەم جیهانەدا وەستاوین و چ پەیوەندییەکمان بەو هەموو بوونەوە هەیە کە دەورەمانی داوە؟ دەق و ڕێوڕەسم و پەرستگا هەر یەکەیان بە شێوازێک ئەم پرسیارەیان لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە گواستووەتەوە. ڕێوڕەسمێک دەتوانێت مرۆڤ بگەڕێنێتەوە بۆ ئەزموونێک کە بە وشە بە ئاسانی دەربڕینی بۆ ناکرێت. پەرستگایەکیش دەتوانێت شوێنێک بێت بۆ وەستان و بیرکردنەوە لەوەی لە ژیانی ڕۆژانەدا بە خێرایی بە لایدا تێدەپەڕین.

بە تێپەڕبوونی کات، لە هەندێک نەریتدا دەسەڵات هاتووەتە ناو ئەم پەیوەندییەوە. ئەو کاتەی گوێڕایەڵی دەبێتە پێوەری باوەڕ و پرسیارکردن تاوانبار دەکرێت، دەق و ڕێوڕەسم و پەرستگا خۆیان دەبنە ئامانجی پەرستن. بتپەرستی لێرەدا مانایەکی وردتر وەردەگرێت. مرۆڤ وێنەیەک بۆ حەقیقەت دروست دەکات و دواتر هەموو ئەوەی دەتوانێت لە حەقیقەت تێبگات بە سنووری هەمان وێنەوە دەبەستێت. خودای فەرماندەر و تووڕە و پاداشت‌بەخشیش لە ناو ئەو وێنەیەدا جێ دەگرێت. هەر خوێندنەوەیەکی دیکەی بوون، لەبەر ئەوەی لەو چوارچێوەیە دەر دەچێت، بە گومانەوە سەیر دەکرێت.

فەلسەفەی نوور، زانست و یاساکانی گەردوون

شێخی ئیشراق، سۆهرەوەردی، بە زمانی نوور لە بوون دەدوێت. لە فەلسەفەکەیدا «نورالانوار»، نووری هەموو نوورەکان، سەرچاوەیەکە کە پلە جیاوازەکانی بوون پەیوەندییان پێوە هەیە. لە خوێندنەوەی مندا، ئەم وێنەیە ڕێگەمان پێ دەدات لە پەیوەندیی نێوان یەکێتی و فرەییدا ورد ببینەوە. تیشکەکان دەتوانن بە هەزار شێوە خۆیان دەربخەن و هێشتا پەیوەندییان بە سەرچاوەکەوە هەبێت.

کاتێک لە تەنیشت «نوور»ی سۆهرەوەردی وشەکانی «وزە» و «فرێکانس» دادەنێم، ئەو نزیکییە بۆ من مانایەکی ئەدەبی و فەلسەفی هەیە. نووری ئیشراق زمانێکە بۆ بیرکردنەوە لە سەرچاوە و پلەکانی بوون. فیزیا بە چەمکگەلی وەک وزە و فرێکانس، دیاردە دیاریکراوەکان پێوانە و وەسف دەکات. هەر زمانێک ڕێگە دەدات لە هەمان گەردوون بە پرسیارێکی جیاوازەوە بڕوانین.

بیگ بانگ وێنەیەکی تر لە مێژووی ئەم گەردوونەمان پێ دەدات. گەردوون لە دۆخێکی زۆر گەرم و چڕەوە فراوان بووە و بە تێپەڕبوونی کات ساردتر بووەتەوە. لە درێژایی ملیاران ساڵدا، ماددە بە شێوەی جیاواز ڕێک کەوتووە و ئەستێرە و گەلەئەستێرە و هەسارەکان پێک هاتوون. لە چوارچێوەی ئەم وتارەدا، بیرۆکەی خەلقکردن مانایەکی نوێ وەردەگرێت. هاتنەبوون پرۆسەیەکی بەردەوامە کە لە خودی گەردوون و لە گۆڕانکارییەکانی ماددە و وزەدا ڕوو دەدات.

هێزی کێشکردن، کارلێکە فیزیایی و کیمیاییەکان و دیاردەکانی وەک باران و بروسکە هەر یەکەیان شێوەیەک لە کارکردنی سروشت دەردەخەن. لەم خوێندنەوەیەدا، ئەوەی بە «نوور» ناوی دەبەم، لەو ڕێسایانەدا ئامادەیە کە گۆڕانکارییەکانی سروشت بەهۆیانەوە ڕوو دەدەن. زانست ڕێگای خوێندنەوە و تاقیکردنەوەی ئەو ڕێسایانەمان پێ دەدات. فەلسەفە لەم خاڵەدا دەپرسێت کە ئەم تێگەیشتنە چ مانایەک بە ئەزموونی ئێمە لە بوون دەبەخشێت.

ڕەگوڕیشەی ئەم هۆشیارییە لە زاگرۆس و گرێ مرازاندا

لە بیرکردنەوە لە پەیوەندیی مرۆڤ و سروشتدا، دەمەوێت بگەڕێمەوە بۆ خاکی زاگرۆس و تاورۆس، بۆ ئەو جیهانەی کە باپیرانی ئەم خاکە لە نزیکیی بەرد و ئاو و ئاژەڵ و گۆڕانی وەرزەکاندا ژیاون. گرێ مرازان یەکێکە لەو شوێنانەی کە ئەم نزیکییە لە بەرددا دەبینرێت. لە هەندێک لە پێکهاتە بازنەییەکانی ئەو شوێنەدا، ستوونە بەردینەکان بە نەخشی ئاژەڵە کێوییەکان هەڵکۆڵراون. ئەو بوونەوەرانەی مرۆڤ لە دەوروبەری خۆیدا دەیبینین، لە ناو ئەو شوێنەشدا جێیان پێ دراوە کە بە دەستی خۆی دروستی کردووە.

بە هەستی من، گرێ مرازان بەشێکە لە یادەوەریی خاکێک کە ئێمەی کوردیش خۆمان بە وارثی دەزانین. لەو بازنانە و لەو نەخشانەدا دەتوانم وێنەیەک بخوێنمەوە لە مرۆڤێک کە جێگەی خۆی لە ناو جیهانی زیندوودا دەدۆزێتەوە. لەوانەیە لەو کاتەدا هەستی پەیوەندی بە بوون، بە شێوەی بازنە و نەخشی ئاژەڵ لەسەر بەرد دەربڕدرابێت. ئەم ئەگەرە پرسیارێک بۆ ئێمەی ئەمڕۆ بەجێ دەهێڵێت. ئەگەر ئێمەش جیهانی خۆمان لەسەر بەردێک هەڵبکۆڵین، چ شوێنێک بە بوونەوەرەکانی دیکە دەدەین؟

ئاسۆی هۆشیاریی مرۆڤ

من بە ئاسۆیەک هیوادارم کە تێیدا هەرچی زیاتر لە گەردوون تێبگەین، هەستمان بە پەیوەندیی خۆمان بە بوون قووڵتر ببێتەوە. ئەو کاتە، ناوی «خودا» دەتوانێت هەستی پیرۆزییەک دەرببڕێت کە لە وردبوونەوە لە خودی ژیانەوە دێت. لە گەردیلەیەکی ناو دەستمان، لە ماددەی ناو جەستەمان و لە تیشکی ئەستێرەیەکی دووردا، دەتوانین بەشە جیاوازەکانی هەمان مێژووی بوون ببینین.

ئەگەر هەر گەردیلەیەک شوێنێکی لەو حەقیقەتە گەورەیەدا هەبێت، ئێمەش لە هەمان بازنەداین. لەو کاتەوە، گەڕان بەدوای خودا پرسیارێکیش دەبێت لە شێوازی ژیانمان. ئێمە چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەو جیهانە دەکەین کە خۆمان بەشێکین لێی؟

 

چهارشنبه، آبان ۲۰، ۱۴۰۵

لە گەوهەری ئایینە کوردییەکانەوە تا فەلسەفەی ئالان دوپاتن


ئاوێنەی دەروون: لە گەوهەری ئایینە کوردییەکانەوە تا فەلسەفەی ئالان دوپاتن؛ گەشتێک بۆ ڕزگاریی تاکی هاوچەرخی کورد


پێشەکی:

لە سەرەتای مێژووی هۆشیاریی مرۆڤەوە، گەورەترین مەتەڵ نە نهێنیی ئەستێرەکان بووە و نە قووڵاییی زەریاکان؛ بەڵکوو ئەو جیهانە کڕوکپ و پڕ لە باوبۆرانە بووە کە لە پشتی چاوەکانمانەوە دەژی: «خۆمان». مرۆڤی هاوچەرخ بە کەشتیی فەزایی گەیشتووەتە مەریخ، ژیریی دەستکردی داهێناوە و سروشتی دەستەمۆ کردووە، بەڵام هێشتا کاتێک شەوانە دەگەڕێتەوە ناو بێدەنگیی ژوورەکەی، لە بەرامبەر دڵەڕاوکێ، ترس و برینە نەناسراوەکانی ناخیدا، بە دەستەوسانی و بێ دەرەتانی دەمێنێتەوە.

ئەم بابەتە هەوڵێکە بۆ گرێدانی دوو دونیابینیی قووڵ: لە لایەکەوە حیکمەتی ڕۆحیی ئایین و باوەڕە ڕەسەنە کوردییەکان (وەک یارسان، ئێزدیاتی و عەلەوی/تەسەوفی کوردی) کە مرۆڤ بە سەنتەری حەقیقەت دەزانن، و لە لایەکی ترەوە فەلسەفەی کرداریی ئالان دوپاتن لە کتێبی «خۆناسین»دا. لە کۆتاییشدا، ئەم ئاوێتەبوونە دەخەینە بەردەم دادگای ویژدانی تاکی کوردی ئەمڕۆ، کە لە نێوان برینە مێژووییەکان و گێژاوی مۆدێرنیتەدا، زیاتر لە هەر کاتێک پێویستی بە گەڕانەوەیە بۆ ناوەوەی خۆی.


تەوەرەی یەکەم: «خۆت بناسە» لە گەوهەری ئایین و باوەڕە کوردییەکاندا

ئایینە کوردییەکان بە درێژایی مێژوو، کەمتر ئایینی دەق و شەریعەتی وشک بوون؛ بەڵکوو ئایینی «سڕ» (نهێنی)، حیکمەت، مەعریفەت و گەشتی ناوەکی بوون.

1.    یارسانی (کاکەیی) و چەمکی گەوهەری ناوەوە:

لە دەقە پیرۆزەکانی یارسانی (سەرەنجام)دا هاتووە کە حەقیقەت لە دەرەوە نییە. مرۆڤ هەڵگری پشکۆیەکە لە نووری خودایی. لە باوەڕی «دۆنادۆن» (گەشتی ڕۆح لە بەرگە جیاوازەکاندا)، ئامانجی کۆتایی ئەوەیە ڕۆح لە ڕێگەی ئەزموونەوە پاک بێتەوە تا دەگاتە قۆناغی «خۆناسین»، چونکە خۆناسین یەکسانە بە «حەقیقەت‌ناسین». مرۆڤ تا تاریکییەکانی نەفسی خۆی نەناسێت، ناتوانێت بگاتە پلەی «پاکی و ڕاستی».

2.    ئێزدیاتی و پاراستنی ویژدان:

لە ئایینی ئێزدیاتیدا، شەڕ لە دەرەوە نییە، شەیتان بوونێکی دەرەکی نییە کە مرۆڤ فریو بدات، بەڵکوو چاکە و خراپە هەردووکی لە ناو «دڵ و ویژدانی» مرۆڤدان. ئەرکی تاک ئەوەیە لە ڕێگەی تێڕامان و پاککردنەوەی دەروون، بەسەر تاریکییەکانی ناخیدا زاڵ بێت. مرۆڤ بۆ ئەوەی لەگەڵ گەردووندا ئاشتی بکات، دەبێت سەرەتا لەگەڵ خودی خۆیدا ئاشتی بکات.

3.    حیکمەتی عەلەوی و سۆفیگەریی کوردی:

لە فەلسەفەی عەلەوییەکاندا پەندێکی مەزن هەیە کە دەڵێت: « هەرچییەک دەگەڕێیت، لە خۆتدا بگەڕێ، لە قودس و مەککە و حەجدا نییە». ئەم تێڕوانینە لە شیعری شاعیر و عارفانی کوردیشدا (وەک مەحوی، نالی و جەزیری) ڕەنگی داوەتەوە:

«مەحرەمی ڕازی حەقیقەت دڵە، بۆیە بێ‌خەبەرە / عەقڵی سەرگەشتە لە دەرگای ئەم و ئەو وێڵ و کەڕە»


ئەم گوتارە ڕەسەنە کوردییە دەڵێت: گەورەترین بت لە ناوەوەی مرۆڤ خۆیدایە، کە ئەویش «نەفسی نەناسراو و خۆفریودەرە».


تەوەرەی دووەم: ئالان دوپاتن؛ فەلسەفەی نەشتەرگەریی دەروون

کاتێک لەم تێڕوانینە مەعنەوییەوە باز دەدەین بۆ جیهانی مۆدێرن، ڕووبەڕووی کتێبی «خۆناسین»ی ئالان دوپاتن دەبینەوە. دوپاتن ئەو حیکمەتە کۆنانە دادەماڵێت لە زمانە ئاڵۆزەکان و دەیانهێنێتە ناو ژیانی ڕۆژانە.

دوپاتن جەخت لەوە دەکاتەوە کە:

1.    ئێمە ئەوە نین کە پێمان وایە: مرۆڤ شارەزای بەردەوامی خۆفریودانە. ئێمە ماسکێک بۆ کۆمەڵگە و ماسکێکی دەروونییش بۆ خۆمان دروست دەکەین تا ڕووبەڕووی ئەو بەشانەی خۆمان نەبینەوە کە شەرمەزارکەرن (وەک: بەغیڵی، ترسنۆکی، برینداربوونی مناڵی).

2.    برینەکانی ڕابردوو: وەک چۆن یارسانەکان باسی کۆبوونەوەی بارگرانیی ڕۆح دەکەن لە بەرگە کۆنەکاندا، دوپاتن لە ڕوانگەیەکی سایکۆلۆژییەوە دەڵێت: ئێمە بارمتەی سەردەمی منداڵیمانین. ترسی ئێمە لە ڕەتکردنەوە، هەڵبژاردنی نادروستی هاوسەر، تووڕەییە بێ‌ماناکانمان، هەمووی ڕەگی لە نەناسینەوەی گرێ دەروونییەکانی ڕابردوودایە.

3.    ئازایەتیی قبووڵکردنی کەموکوڕی: دوپاتن دەڵێت خۆناسین بە مانای گەیشتن بە مرۆڤێکی بێ‌کەم کوری و پیرۆز نییە، بەڵکوو گەیشتنە بەو ڕاستییەی کە «من بوونەوەرێکی پڕ لە هەڵە، لاواز و ناتەواوم، بەڵام ئامادەم بە ڕاستگۆییەوە سەیری ئەم لاوازییانەم بکەم».

4.    حیکمەتی نەزانین (سەقرات): خاڵی وەرچەرخان لە خۆناسینی دوپاتندا ئەوەیە: کاتێک دەزانیت سەرکەوتووی کە تێبگەیت چەندە لەبارەی خۆتەوە بێ‌ئاگا بوویت؛ هەروەک سەقرات کە دەیگوت: «ئەمن تەنیا شتێک کە دەیزانم ئەوەیە کە هیچی نازانم».


تەوەرەی سێیەم: تێکەڵکردنی دوو دیدگا؛ لە «سڕ»ەوە بۆ «سایکۆلۆژیا»

ئەگەر باوەڕە کوردییەکان بڵێن: « دڵ ماڵی خودایە و بۆ گەیشتن بە ڕاستی دەبێت بگەڕێیتەوە بۆ ناو دڵ»، ئەوا دوپاتن نەخشەڕێگاکەی پێشکەش دەکات و دەڵێت: «بۆ گەیشتن بەم دڵە، دەبێت بەناو تاریکستانی گرێ دەروونییەکان، ترسەکان و هەڵەکانی ڕابردووتدا تێپەڕیت».

هەردوو دیدگاکە لەسەر یەک شت یەکدەگرنەوە: «ئازادیی دەرەکی بێ ئازادیی ناوەکی درۆیە». کەسێک کە کۆیلەی هەڵچوونە نەناسراوەکانی ناخی بێت، ئەگەر لە ئازادترین وڵاتی جیهانیش بژی، هێشتا زیندانییەکی دەستەوسانە.


تەوەرەی چوارەم: تاکی کوردی ئەمڕۆ و قەیرانی لەدەستدانی «خۆ»

ئێستا پرسیارە بنەڕەتییەکە ئەوەیە: ئەم باسانە چ پێوەندییەکیان بە تاکی کوردی ئەمڕۆوە هەیە؟

تاکی کورد بە درێژایی مێژوو ڕووبەڕووی تراژیدیایەکی گەورە بووەتەوە: «قوربانیکردنی من (تاک) لە پێناوی ئێمە (نەتەوە و کۆمەڵگە)».

1.    شاردنەوەی کێشە دەروونییەکان لە ژێر پەردەی سیاسی و مێژووییدا:
کورد هەمیشە ناچار بووە لە دەرەوە شەڕ بکات: بۆ مانەوە، بۆ ناسنامە، دژی داگیرکەر. ئەم دۆخە وازی لە کورد هێناوە کە دەرفەتی نەبێت ئاوڕێک لە برینە دەروونییەکانی بداتەوە. تاکی کورد کاتێک تووشی خەمۆکی، تووڕەیی یان بێ ئومێدی دەبێت، خێرا دەیکاتە ملی مێژوو، دەسەڵات، یان خیانەتی دەوروبەر. بە گوتەی دوپاتن، ئەمە جۆرێکە لە فڕێدانی کێشە بۆ دەرەوە (فرافکنی). ئێمە لە ترسی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ کەموکوڕییە تایبەتییەکانمان، خۆمان لە پشت دروشمە گشتییەکاندا حەشار دەدەین.

2.    قەیرانی ناسنامە لە نێوان سوونەت و مۆدێرنیتەدا:
تاکی کوردی هاوچەرخ، لە گوند و هۆز دابڕاوە و کەوتووەتە ناو تەڵەی بەکاربەری (ئیستهلاک) و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان. لە ئینستاگرام و تیکتۆکدا بەدوای «خۆبوون»دا دەگەڕێت، لە کاتێکدا ئەوەی لەوێ دەیبینێت نمایشە نەک خۆناسین. ئالان دوپاتن دەپرسێت: « ئایا ئەمەی دەتەوێت، بەڕاستی خواستی ناخی خۆتە یان کۆمەڵگە چاوەڕوانییەتی لێت؟» ئەم پرسیارە خەنجەرێکە لە دەروونی تاکی کورد: زۆربەمان بەو شێوەیە دەژین کە خزم، حیزب، کۆڵان و سۆشیالمیدیا پێمان دەڵێن، نەک ئەوەی کە گەوهەری ڕاستەقینەمان داوای دەکات.

3.    میراتگری تراومای مێژوویی (برینی باوباپیران):


ئەنفال، کیمیاباران، کۆچ و جەنگ، تەنیا ڕووداوی فیزیکی نەبوون؛ بەڵکوو بوونەتە جۆرێک لە «تراومای بەکۆمەڵ» کە لە باوانەوە بۆ نەوەی نوێ ماونەتەوە. تاکی کوردی ئەمڕۆ هەڵگری ترسی نەستییە لە نائارامی و لەدەستدان. ئەگەر بە فەلسەفەی خۆناسین نەچینە بنجوبنی ئەم ترسانە، هەر بە شێوەیەکی نائاگایانە، لە پێوەندییە سۆزدارییەکانماندا توندوتیژ دەبین، لە پەروەردەکردنی منداڵەکانماندا سەرکوتکەر دەبین و لە کایەی سیاسیدا یەکتری ڕەت دەکەینەوە.


دەرئەنجام: گەڕانەوە بۆ ماڵە ڕاستەقینەکە

خۆناسین بۆ تاکی کورد خۆشی و کەیفسازی نییە، بەڵکوو پێداویستییەکی نیشتمانی و بوونگەرایییە.

ئەگەر ئایینە کۆنە کوردییەکان پێمان دەڵێن کە جیهان ئاوێنەیەکە و گەوهەری حەقیقەت لە ناخی خۆماندایە، و ئەگەر ئالان دوپاتن فێرمان دەکات کە پێگەیشتوویی لەوەدایە کە نەترسین لە لاوازییەکانمان و لە چاوی ڕاستگۆییەوە سەیری برینەکانمان بکەین؛ کەواتە ئەرکی تاکی کورد ڕوونە:

کاتی ئەوە هاتووە کە تاکی کورد، لە هاوارکردن بۆ دەرەوە کەمێک بێدەنگ بێت و گوێ بۆ بێدەنگیی ناخی خۆی بگرێت. دەبێت بە ئازایەتییەوە لە خۆی بپرسێت:
«من کێم کاتێک کە چەکم پێ نییە و دروشم نادەم؟ من چیم کاتێک کە ماسکی قوربانیبوون دادەمەزرێنم؟ من لە چ شتێکی خۆم دەترسم؟»

تەنیا کاتێک کورد دەتوانێت کۆمەڵگەیەکی ئازاد، دیموکرات و مرۆڤدۆست دروست بکات، کە سەرەتا لە ناوەوە لەگەڵ خۆیدا ئاشت بووبێتەوە. چونکە نیشتمانێک کە لە هاووڵاتیی نەخوێندراوە و لەخۆبێئاگا پێکهاتبێت، تەنانەت ئەگەر سەربەخۆش بێت، دەبێتە زیندانێکی گەورە بۆ ڕۆحەکانیان. ڕزگاریی ڕاستەقینە لەو ساتەوە دەست پێدەکات کە مرۆڤ دەتوانێت بە ڕووی ئاوێنەکەدا بوەستێت، فرمێسک لەسەر برینە کۆنەکانی بڕێژێت، و بە خەندەیەکی تاڵەوە وەک سەقرات بڵێت: «ئێستا دەزانم، کە هیچم لەبارەی خۆمەوە نەدەزانی... و ئەمە سەرەتای ژیانە. »

 

شنبه، آبان ۱۶، ۱۴۰۵

شریتی ڕەشی جیهان و گەشبینیی ژیرانە؛ بۆچی کارەساتەکان هۆشمان داگیر دەکەن؟

 


شریتی ڕەشی جیهان و گەشبینیی ژیرانە؛ بۆچی کارەساتەکان هۆشمان داگیر دەکەن؟

مرۆڤ بوونەوەرێکی ماناخوازە، بەڵام هاوکات لە ژێر ڕەحمەتی ئەو دەروازانەدایە کە جیهانی دەرەوەی پێ دەناسن. ئێمە جیهان لە ڕێگەی ئەو دەڵاقە و پەنجەرانەوە دەبینین کە ڕۆژانە بەڕووماندا دەکرێنەوە؛ کاتێک دەڵاقەکان تەنیا دووکەڵ و خوێن و کارەساتی تێدا نمایش دەکرێت، هۆشی مرۆڤ وێنای ئەوە دەکات کە تەواوی گەردوون لە داڕماندایە. بەڵام ئایا بەڕاستی جیهان بەرەو تاریکی هەنگاو دەنێت، یان ئەوە میکانیزمی دەروونی، مێژوویی و میدیایی ئێمەیە کە ئاڵوودەی مەرگدۆستی و هەواڵی ناخۆش بووە؟

پەنجەرەیەک لە «نەورۆز تی ڤی»یەوە؛ کاتێک خەمەکان دەبنە سەردێڕ

لە بیرمە ئەو سەردەمەی لە باشووری کوردستان وەک بەرپرسی بەشی هەواڵ و سیاسەتی کەناڵی «نەورۆز تی ڤی» کارم دەکرد، هاوکارێکمان دیاری کردبوو بۆ داڕشتن و دانانی ئەو هەواڵە خێرایانەی لە شریتی خوارەوەی شاشەکە (Ticker) بە بەردەوامی تێدەپەڕین. هەفتەیەک بە وردی سەرنجم خستە سەر شاشەکە؛ دیمەنێکی سامناک و دڵتەزێن بوو. لەو شریتە بچووکەوە لافاوێک لە ڕەشبیری دەباری: لە هەواڵی تەقینەوە و خۆکوژی و مەرگی سەربازان و گڕگرتنی بەرەکانەوە بگرە، تا دەگەیشتە ئاماری کوشتنی ژنان، شەڕە گەڕەک و جیابوونەوەی هاوسەران! وا دەردەکەوت هیچ مرۆڤێک لەم هەسارەیەدا پێناکەنێت و هیچ چرایەکی ژیان هەڵنەکراوە.

وەک بەرپرسی بەشەکە، بەدواداچوونم بۆ دۆخەکە کرد. ئەوەی دۆزیمەوە، ڕوونکردنەوەیەکی قووڵی دەروونناسی بوو: ئەو هاوکارەمان لە ژیانی تایبەتیی خۆیدا بە دەست دۆزەخێکی بێدەنگەوە دەیناڵاند؛ باوکێکی نەخۆشی هەبوو کە ساڵانێک بوو لەسەر جێگە کەوتبوو، و کوڕێکی هەبوو کە بە دەست ئیفلیجییەوە گیری خواردبوو. ئەم بارگرانییە دەروونی و خێزانییە قورسە، چاویلکەیەکی ڕەشی کردبووە چاوی؛ ئەو بەبێ ئەوەی بە خۆی بزانێت، خەمۆکی و برینەکانی خۆی لە ڕێگەی شریتی هەواڵەکانەوە بەسەر بینەردا دادەڕشتەوە. ئەو دنیاکەی لە ڕوانگەی ئازارەکانی ماڵەکەی خۆیەوە دەبینی.

ڕۆژێکیان بانگم کرد و بەوپەڕی ڕێز و بە شێوازێکی زارەکی و دۆستانە پێم گوت: «ئەگەر دوو هەواڵی ناخۆش دادەنێیت، لانیکەم سێ هەواڵی خۆش و گەشبینانەش دابنێ؛ با هاوسەنگییەک لە نێوان مەرگ و ژیاندا هەبێت، دەنا بەم شێوازە بێت، هیچ کەسێک بەرگەی سەیرکردنی شاشەی نەورۆز تی ڤی ناگرێت و هەمووان لە بێ ئومێدیدا دەخنکێنین.»

ئەم ئەزموونە تایبەتییە، دەروازەیەک بوو بۆ تێڕامانێکی فەلسەفیی قووڵتر: بۆچی مرۆڤەکان هەمیشە بەرەو هەواڵی ناخۆش پەلکێش دەبن؟ ئایا میدیاکانیش وەک ئەو هاوکارەی من، بریندار و خەمۆکن، یان یاسایەکی دیکە لە پشت ئەم دیاردەیەوە کار دەکات؟

مەت ڕیدلی و «گەشبینیی ژیرانە»؛ جیهان بەرەو کامڵبوون دەڕوات

لە کتێبە ناوازەکەیدا بە ناوی «گەشبینیی ژیرانە: چۆن خۆشگوزەرانی پەرە دەسەنێت» (The Rational Optimist)، بیرمەند و نووسەری بەریتانی مەت ڕیدلی (Matt Ridley) وەڵامی ئەم گرێکوێرەیە دەداتەوە. ڕیدلی بە داتا و بەڵگەی مێژوویی دەیسەلمێنێت کە مرۆڤایەتی لە چاو سەدەکانی ڕابردوو، لە زۆر ڕەهەندەوە (تەندروستی، داهات، ئازادی، تەمەندرێژی و کەمبوونەوەی توندوتیژی) لە سەردەمێکی زێڕیندایە، بەڵام هێشتا دەروونی مرۆڤ ئاڵوودەی هەواڵی کارەساتەکانە.

چوار هۆکاری سەرەکی هەن کە وادەکەن هەواڵی ناخۆش دەست بەسەر هۆشماندا بگرێت:

١. غەریزەی مانەوە (Survival Instinct)

لە ڕوانگەی بایۆلۆجیی پەرەسەندنەوە، مێشکی مرۆڤ بۆ مانەوە دروست بووە، نەک بۆ دڵخۆشی. مرۆڤی سەرەتایی لە دارستان و ئەشکەوتەکاندا، ئەگەر دەنگی خشپەی گەڵایەکی بە مەترسیی پڵنگێک لێکبدایەتەوە، دەمایەوە؛ بەڵام ئەگەر مەترسییەکەی پشتگوێ بخستایە و بە گەشبینییەوە سەیری بکردایە، دەبووە نێچیر. بۆیە مێشکی ئێمە بە شێوەیەکی بۆماوەیی وای لێهاتووە کە هەڕەشە و مەترسییەکان زۆر خێراتر لە دەرفەت و هەواڵە خۆشەکان وەربگرێت و شیبکاتەوە.

٢. دەسەڵات و کێشکردنی هەواڵی نەرێنی (Power of Negativity)

کارەساتەکان کتوپڕن؛ فڕۆکەیەک لە چەند چرکەیەکدا دەکەوێتە خوارەوە، جەنگێک لە چەند ڕۆژێکدا هەڵدەگیرسێت، بازاڕێک لە چەند کاتژمێرێکدا دەڕووخێت. ئەم کتوپڕییە سەرنجڕاکێشە. بەڵام پێشکەوتنە مەزنەکان هێواش و بێدەنگن؛ کەمبوونەوەی ڕێژەی نەخوێندەواری، دۆزینەوەی چارەسەری نەخۆشییەکان، یان کەمبوونەوەی هەژاریی ڕەها، پرۆسەی دەیان ساڵەن و ڕۆژانە هەستیان پێناکرێت، هەربۆیە سەردێڕی سەرنجڕاکێش دروست ناکەن.

٣. ئابووریی میدیا (The Attention Economy)

میدیای مۆدێرن لەسەر بنەمای «سەرنجی بینەر» کار دەکات، و سەرنجیش دەگۆڕدرێت بۆ سەرمایە و داهات. یاسایەکی کۆنی ڕۆژنامەوانی هەیە کە دەڵێت: (If it bleeds, it leads - ئەگەر خوێنی لێ بتکێت، دەبێتە سەردێڕ). کێبڕکێی کەناڵەکان بۆ ڕاکێشانی بینەر، وایکردووە ترس و نیگەرانی بکەنە شێوازی بازرگانیی خۆیان؛ چونکە مرۆڤی ترساو، بەردەوام چاوی لەسەر شاشەکەیە تا لە چارەنووسی خۆی بزانێت.

٤. هەڵەی مەعریفی لە تێگەیشتن لە جیهان

ڕۆژانە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ هەواڵی کوشتن، جەنگ و تەنگژەی ئابووری، وادەکات مرۆڤ تووشی هەڵەیەکی گەورەی ناسین (Cognitive Distortion) ببێت؛ وا هەست بکات مێژووی مرۆڤایەتی لە پاشەکشەدایە. ئێمە ڕووداوە کاتییەکان لەگەڵ «ڕەوتی گشتیی مێژوو» تێکەڵ دەکەین و لە بیرمان دەچێت کە لە چاو سەدەیەک لەمەوبەر، جیهان زۆر کەمتر شاهیدی قڕکردن، برسێتی و نەخۆشییە بێ چارەکانە.


پەیامێک بۆ گەنجان: گەشبینیی ژیرانە چییە؟

کاتێک گەنجێک لە ڕێگەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و شاشەی تەلەفزیۆنەوە ڕۆژانە هەزاران هەواڵی شۆک هێنەرو شۆپهێنەر دەخوێنێتەوە، مافی خۆیەتی تووشی ڕەشبینییەکی کوشندە (Nihilism) بێت و داهاتووی خۆی بە ڕەش و تاریک ببینێت. بەڵام وەک مەت ڕیدلی بیرمان دەخاتەوە: «هەواڵی ناخۆش، بە مانای ئەوە نییە جیهان بەرەو خراپبوون دەڕوات. »

گەشبینیی ژیرانە (Rational Optimism) بە مانای خۆخڵەتاندن، چاوپۆشین لە ستەم، جەنگ و هەژاری، یان پێکەنینی گەوجانە بە ڕووی کێشەکاندا نییە. بەڵکوو بەو مانایەیە کە:
ئێمە کێشە و کارەساتەکان دەبینین و هاوسۆزییان لەگەڵ دەکەین، بەڵام ڕێگە نادەین ڕەنگ و بۆی هەواڵە نەرێنییەکان، تەواوی ڕووبەری وێنەی جیهان لە هۆشماندا داگیر بکەن.

مرۆڤ بە سروشتی خۆی توانای چارەسەرکردنی کێشەکانی هەیە. ئەو شریتە هەواڵەی لە ژێر شاشەی ژیانماندا تێدەپەڕێت، تەنیا بەشێکی بچووک و لەرزۆکی ڕاستییەکانە، نەک تەواوی حەقیقەت. با چاویلکەی خەمۆکی و برینە شەخسییەکانمان، وەک ئەو هاوکارەی سەردەمی کارکردنم لە نەورۆز تی ڤی، نەکەینە سەنگی مەحەک بۆ دادوەری لەسەر چارەنووسی گەردوون. ژیان، بە هەموو ئازارەکانییەوە، هێشتا بەردەوامە لە پێشکەوتن و کامڵبوون.

 

جمعه، آبان ۱۵، ۱۴۰۵

لە تاراوگەی بەهەشتدا: کاتێک ئاگردانی ڕۆژهەڵاتی لە سۆز و سەرمای کۆچدا دەکوژێتەوە

 

لە تاراوگەی بەهەشتدا: کاتێک ئاگردانی ڕۆژهەڵاتی لە سۆز و سەرمای کۆچدا دەکوژێتەوە

مرۆڤی ڕۆژهەڵاتی ،چ کورد بێت یان فارس، عەرەب بێت یان تورک—کاتێک بارگەی کۆچ بەرەو ڕۆژئاوا دەپێچێتەوە، وا دەزانێت جوگرافیا بە تەنیا دەتوانێت برینەکانی ساڕێژ بکات. ئەوان لە دۆزەخی جەنگ، چەوساندنەوە، داڕمانی ئابووری و تەنگژە کۆمەڵایەتییەکان هەڵدێن و بە کۆڵەپشتییەک لە هیواوە ڕوو لە ئەورووپا و بەهەشتە خەیاڵییەکان دەکەن؛ بەڵام زۆری پێ ناچێت لە نێو تەمومژ و بێ دەنگیی غوربەتدا، دەکەونە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی Existential (بوونیاتی) کە کەم ماڵ هەیە شیرازەکەی بەرگەی ئەو ئەزمونە بگرێت. دیاردەی هەڵوەشانی خێزان دوای کۆچ، ئازارێکی هاوبەشی هەموو ئەو نەتەوانەیە، برینێکە کە سنوورە نەتەوەیییەکان دەبەزێنێت و ناخی مرۆڤ داداماڵێت.

زۆرجار کاتێک باسی جیابوونەوەی هاوسەران دوای پەنابەری دەکرێت، کۆمەڵگە بە شێوەیەکی ڕووکەش دابەش دەبێت: دەستەیەک دەڵێن «ئەم پێوەندییە لە سەرەتاوە هەر لەرزۆک و بۆگەن بووە، کۆچ تەنیا زیاتر زەقی کردەوەو پەردەی لەسەر هەڵدایەوە»، دەستەیەکی دیکەش بە حەسرەتەوە دەڵێن «ئەگەر لە نیشتمان بمابایەنەوە، ئێستا بە بەختیاری پێکەوە دەژیان». بەڵام حەقیقەت لە نێوان ئەم دوو جەمسەرەدایە؛ حەقیقەت لە پەیوەندیی ئاڵۆزی نێوان «مرۆڤ، دەسەڵات، پێگە و فەلسەفەی هاوسەرگیری»دا خۆی شاردووەتەوە.

١. ڕووخانی باخچە شووشەیییەکە (دەستکەوتی ئاسایش و لەدەستدانی)

ڕاستییەکە ئەوەیە کە زۆرێک لەو هاوسەرگیرییانە لە نیشتماندا بەڕاستی سەقامگیر و ئارام بوون. بەڵام ئەو ئارامییە تەنیا بەرهەمی «عەشقێکی پەتی» نەبوو، بەڵکو بەرهەمی سیستمێکی کۆمەڵایەتی و ئابووری بوو کە وەک داربەستێک ماڵەکەی ڕاگرتبوو: کارێک کە پێگەی دەبەخشی، کەسوکار و دۆستانێک کە لە کاتی تەنگانەدا دەبوونە هێورکەرەوە، و نەریتێک کە چوارچێوەی بە ژیان دەدا. هاوسەرگیری لە نیشتمان زۆرجار وەک ڕووەکێک وابوو لە نێو «باخچەیەکی شووشەیی» (قەفەسێکی پارێزراو)دا.

کاتێک کۆچ ڕوودەدات، ئەم باخچە شووشەییە دەشکێت. دوو مرۆڤ بە ڕووتی و بێ هیچ پارێزەرێکی کۆمەڵایەتی دەخرێنە بەر سەرمای جەمسەریی تاراوگە. هەموو شتێک لە سفرەوە دەست پێدەکات. یەکێکیان لە خەمی کار و دۆزینەوەی پێگەی لەدەستچوودایە، ئەوی دیکەیان لە چنگ تەنیایی، نامۆیی و ناڕوونیی داهاتوودا دەخنکێت. کاتێک «توانای دەروونی»ی مرۆڤەکان بۆ ماوەیەکی درێژ لە ژێر گوشاری مانەوە (Survival)دا دەبێت، سەبر و لێبوردەیی بەرەو نەمان دەچێت. لەم دۆخەدا، شەڕێکی بچووک لەسەر قاپ شۆردن یان خەرجیی ماڵ، ئیتر شەڕی ئەو بابەتە بچووکە نییە؛ بەڵکو تەقینەوەی گڕکانی ترس، بێهیوایی و تەنیایییە. لێرەدا عەشق نامرێت، بەڵکو لەژێر باری قورسی بێ‌پەناییدا دەخنکێت.

٢. گۆڕانی هاوسەنگیی هێز؛ کاتێک ڕۆڵە مێژووییەکان دەسڕێنەوە

خێزانی ڕۆژهەڵاتی،چ لای کورد و فارس بێت، چ لای عەرەب و تورک ... لەسەر پایەی ڕۆڵە دیاریکراوەکانی ڕەگەزی بنیات نراوە: پیاو وەک سەرچاوەی دەسەڵات، بڕیار و دابینکەری ئابووری، و ژن وەک پارێزەری ناوماڵ و ملکەچی بڕیارە گەورەکان.

تاراوگە بە توندترین شێوە ئەم هاوکێشەیە تێکدەدات. زۆرجار پیاوێک کە لە نیشتماندا خاوەن پێگەیەکی کۆمەڵایەتی و زانستی بووە، لێرەدا ناتوانێت لە بوارەکەی خۆیدا کار بکات؛ شکستی پێگە (Ego) تووشی خەمۆکی و گۆشەگیریی دەکات. لە بەرامبەردا، ژنەکە لەوانەیە خێراتر فێری زمان بێت، بچێتە بازاڕی کارەوە، لە ڕووی داراییەوە سەربەخۆ بێت و یاساکانی ڕۆژئاواش پشتیوانی لێ بکەن. کاتێک پیاوی خاوەن دەسەڵاتی دوێنێ، بۆ کڕینی نانێک یان نامەیەکی فەرمی پێویستی بە هاوسەرەکەی دەبێت، داڕمانێکی دەروونی ڕوودەدات.

کێشەکە پێشکەوتنی ژنەکە نییە، بەڵکو نەبوونی نەرمی و فەلسەفەیەکە بۆ دووبارە پێناسەکردنەوەی ئەو هاوبەشییە. ئەو پەیوەندییەی کە لەسەر بنەمای «باڵادەستی و پاشکۆیەتی» دروست ببوو، ناتوانێت لە ژینگەی «یەکسانی و سەربەخۆیی»دا هەناسە بدات، مەگەر ئەوەی هەردووکیان بە ئاگایییەکی فەلسەفیی نوێوە پێناسەی پێوەندییەکەیان نوێ بکەنەوە.

٣. ئازادیی درەنگوەخت و دڕانی پەردەی ناچاری

لە دیوێکی دیکەوە، ناکرێت هەموو جیابوونەوەیەک بە کارەسات دابنرێت. لە ڕۆژهەڵاتی ئێمەدا، هەزاران ژن و پیاو لە پەیوەندییەکی ژەهراوی، سارد و بێ‌ڕێزدا تەنیا لەبەر «شەرم، قسەی خەڵک، چارەنووسی منداڵ یان بێ‌دەرامەتی» پێکەوە مابوونەوە.

تاراوگە بۆ ئەم دەستەیە، وێرانکەری ماڵ نییە، بەڵکو شکێنەری زنجیرەکانە. ژنێک یان پیاوێک کە ساڵانێک لە زیندانێکی بێ‌دەنگدا ژیاوە، کاتێک دەبینێت کە یاسا مافی ژیانێکی سەربەخۆی پێدەدات و چیتر قسەی خزم و دراوسێ حوکم بەسەر چارەنووسیدا ناکات، بڕیاری ڕۆیشتن دەدات. لەم دۆخەدا کۆچ پەیوەندییەکەی تێکنەداوە، بەڵکو ئەو کۆسپە دەستکردانەی لابردووە کە ڕێگربوون لە ڕوودانی حەتمییەتی جیابوونەوە.

٤. فەلسەفەی ونبووی هاوسەرگیری

لە کۆتاییدا، دەبێت لە ڕوانگەیەکی فەلسەفیی قووڵترەوە لە کێشەکە بڕوانین: کۆچ تاوانبار نییە، بەڵکو فەلسەفەی هەڵەی ئێمەیە بۆ هاوسەرگیری.

لە کلتووری ئێمەدا، هاوسەرگیری زۆرجار پەناگەیەکە بۆ هەڵاتن لە تەنیایی، کەرەستەیەکە بۆ پڕکردنەوەی کەموکوڕییە دەروونییەکان، یان تەقلیدێکی کوێرانەی کۆمەڵایەتییە: «چونکە کاتی هاتووە، دەبێت ژن بهێنیت یان شوو بکەیت». کە دەستپێک لەسەر بنەمای «پێگەیشتن و هۆشیاریی هاوبەش» دانەمەزرابێت، هاوسەرگیرییەکە وەک قەڵایەکی لەمی دەمێنێتەوە کە تەنیا بە کەشوهەوای لەباری نیشتمان ڕاوەستاوە.

هاوسەرگیری پێش ئەوەی گرێبەستێکی کۆمەڵایەتی بێت، پرۆسەیەکی گەشەی فەلسەفییە؛ واتە دوو مرۆڤی ناتەواو، بە ئاگاداری لە کەموکوڕییەکانی یەکتر، بڕیار دەدەن پێکەوە تیمی ژیان پێکبهێنن و گەشە بکەن. ئەگەر ئەم تێگەیشتنە بوونی هەبێت، کۆچ و تەنگژەکانی تاراوگە نەک هەر ناتوانن ماڵەکە بڕووخێنن، بەڵکو دەبنە هۆی ئەوەی ژن و مێرد زیاتر ببنە پەناگەی یەکتر لە غەریبیدا.

کۆچ تەنیا وەک تیشکی ئێکس (X-ray) کار دەکات؛ لە پەیوەندییە لاواز و دەمامکدارەکاندا درزەکان دەکاتە کەلێن و دەبێتە هۆی داڕمانیان، بەڵام لە پەیوەندییە ڕاستەقینەکاندا، دەبێتە کوورەیەک کە کانزای عەشق و هاوسەفەرییەکە لە هەموو خەوشێک پاک دەکاتەوە.

ڕۆژهەڵاتییەکان لە غەریبیدا کاتێک ماڵەکانیان دەڕووخێت، لە ڕاستیدا لە خاکی بێگانەدا جیانابنەوە؛ ئەوان باجی ئەو وەهمە مێژووییە دەدەن کە پێیان وابوو دەتوانن بە کۆڵەپشتییەکی پڕ لە برین و بە چەمکە کۆنەکانی ژیانەوە، لە دنیایەکی نوێدا ژیانێکی بەختەوەر دروست بکەن، بێ ئەوەی پێشتر خۆیان و مانا ڕاستەقینەکەی «پێکەوەبوون»یان لە ناخی خۆیاندا دۆزیبێتەوە.