گەردوونناسیی نووک و تیشک: لە گومەزەکانی
لالشەوە تا کڵاوەکانی یازیلیکایا، چیای نەمروود و یادەوەریی ئێزیدی
خوێندنەوەیەکی ئەدەبی و فەلسەفی لە چوارچێوەی ڕۆمانی
«سایە نور»دا
لە بەشی حەفتا و چواری ڕۆمانی «سایە نور»دا، هیوا و
پیری ڕۆشنا شەوێک لە لالش بەسەر دەبەن. ئەو شەوە ئاگر لە حەوشە دەسووتێت و ئاسمان
پڕە لە ئەستێرە؛ ڕۆژی دواتر خۆر لەسەر گومەزەکە دەدرەوشێتەوە. لە نێوان ترووسکایی
ئەستێرەکانی شەو و تیشکی خۆری بەیاندا، ڕۆمان گومەزی نووکتیژ و حەوتچینی لالش
وەک نیشانەی جیهان، خۆر و پلەکانی بوون دەخوێنێتەوە. گومەزەکە لەو ساتەدا تەنها
سەرپۆشێکی تەلارسازی نییە، بەڵکوو وێنەیەکی بچووکە لە گەردوون؛ مرۆڤ لە حەوشەیەکدا
ڕاوەستاوە و سەیری شێوەیەک دەکات کە لە خۆی و لە سنووری ئەو شوێنە گەورەترە [١].
ئەگەر لەم گۆشەنیگایەوە سەیری شێوەی «قووچەکی نووکتیژی
شیاردار» بکەین، دەبینین ئەم فۆرمە تەنها لەسەر بانی پەرستگەکانی لالش نەوەستاوە،
بەڵکوو وەک هێڵێکی بێدەنگ لە نێوان سەردەمە دێرینەکاندا دووبارە دەبێتەوە: لەسەر
سەری خوداوەندەکانی پەرستگە بەردینە هیتی–هۆرییەکەی یازیلیکایا، لە لووتکەی چیای
نەمروود و تاجی پەیکەرە مەزنەکانی کۆماگێنێ، و هەتا دەگاتە ئەو کڵاوە نەریتییانەی
کە لای ئێزیدییەکان و خەڵکی ئەم جوگرافیایە هێشتا بە زیندوویی ماونەتەوە.
گومەزەکە لە ڕۆمان و لە لالش: بەردێک کە لە ڕووناکی
تێدەگات
لە دەقی «سایە نور»دا، «حەوتچین» شێوەیەکە بۆ
بیرکردنەوە لە پلەکانی بوون. لە لاپەڕەی ٤٦٧، وەسفی گومەزەکە بە جووڵەیەک لە
ڕووناکییەوە بەرەو خاک کۆتایی دێت؛ لە لاپەڕەی ٤٦٩، دیمەنەکە لە خۆرەوە دەگاتە
مۆمی دەستی کچێک کە لە پیری ڕۆشنا دەپرسێت ئایا لێرە خودا نزیکترە. لە
خوێندنەوەیەکی فەلسەفیدا، ئەم دوو دیمەنە پێکەوە پرسیارێکی قووڵ دروست دەکەن: ئایا
پیرۆزی لە دووری و نزیکیی جوگرافیی خودادا پێوانە دەکرێت، یان شوێن و شێوەی
ئەندازەیی شێوازی سەرنجدان و ئامادەبوونی مرۆڤ دەگۆڕن؟ وەڵامی پیری ڕۆشنا لەسەر
ئەوەیە کە مرۆڤ لە لالش بە ڕوونیی زیاتر گوێی لێ دەبێت. بەو شێوەیە، گەردوونناسی
لە ڕۆماندا هەم وێنەی ڕێکخستنی جیهانە و هەم ئەزموونی ناوەکیی مرۆڤە لەو جیهانەدا
[١].
لە لالشی مێژووییدا (وێنەی دووەم)، لەسەر ژمارەیەک لە
بیناکان گومەزی قووچەکی شیاردار هەیە. هێڵە بەرزەکانی گومەز لە بنکەیەکی فراوانەوە
بەرەو یەک نووک کۆ دەبنەوە و لە نەریتی ئێزیدیدا بە تیشکەکانی خۆر دەبەسترێنەوە
[٢]. ئەم مانایە ڕاستەوخۆ پشتگیریی خوێندنەوەی ڕۆمان دەکات لە پەیوەندیی نێوان
گومەز و خۆر. لە هەمان کاتدا، لە ڕوانگەی مێژووی هونەرەوە، لێکۆڵینەوەی بیرگول
ئاچیکیڵدز شێوازی زاڵی تەلارسازیی بیناکانی زیارتگەکە بە تەلارسازیی مووسڵی
سەدەکانی دوازدە و سێزدەی زایینی دەبەستێتەوە [٣]. بۆیە لە نێوان «تەمەنی بەرد» و
«مانای ڕەمزی»دا جیاوازییەک هەیە: مێژووی دروستکردنی بیناکە دەچێتە سەردەمێکی
دیاریکراوەوە، بەڵام خوێندنەوەی گومەزەکە وەک تیشکی خۆر و پلەکانی ڕووناکی، دەربڕی
ئەو خەیاڵە ئایینی و فەلسەفییەیە کە باوەڕدار لە فۆرمدا دەیبینێت.
کڵاوەکانی یازیلیکایا: ڕیزی خوداوەندان لە نێوان
هیتی و هۆریدا
وێنەی یەکەم بەشێک لە ڕیزی دوازدە خوداوەندەکەی ژووری B لە پەرستگەی یازیلیکایا پیشان
دەدات. یازیلیکایا پەرستگەیەکی بەردینی هیتییە لە نزیک هاتوشا لە ناوەندی
ئەناتۆلیا، کە نەخشەکانی لە کۆتایی سەدەی سێزدەی پێش زاییندا لە دڵی بەرددا
هەڵکەندراون [٤]. هەرچەندە پەرستگەکە هیتییە، بەڵام تێیدا خوداوەندانی هۆری وەک
«تێشوب» و «هێبات» شوێنێکی سەرەکییان هەیە. پاشایەتیی میتانی دەوڵەتێکی جیاواز بوو
کە هۆرییەکان تێیدا ڕۆڵێکی بنەڕەتییان هەبوو؛ بۆیە گرێدانی ئەم کڵاوانە بە میراتی
هۆرییەوە لە چوارچێوەی پەیوەندیی ئایینیی هیتی و هۆریدا بنەمایەکی مێژوویی هەیە
[٥، ٧].
ئەو کڵاوە بەرز و شیاردارانەی لەسەر سەری ئەم دوازدە
خوداوەندەن، لە بنەوە بە نەوار و قۆچی ڕەمزی دەست پێ دەکەن و بەرەو نووک تەسک
دەبنەوە. دووبارەبوونەوەیان لە ڕیزێکی یەکگرتوودا چاوی بینەر بەرەو سەرەوە و بەرەو
ناو نەزمێکی گەردوونی دەبات. زانگەر و هاوکارانی پەرستگەی یازیلیکایا وەک
وێنەیەکی ڕەمزیی گەردوون دەخوێننەوە و ژووری
B بە جیهانی ژێرزەوی و پەڕینەوەی ڕۆح دەبەستنەوە [٥]،
هەرچەندە کارکردی وردی ئەو ژوورە هێشتا جێی گفتوگۆی زانستییە. ئەگەر لە لالش هێڵە
شیاردارەکان لەسەر سەری پەرستگە بەرەو خۆر بەرز ببنەوە، لە یازیلیکایا هەمان هێڵی
شیاردار و نووکتیژ لەسەر سەری پەیکەری خوداوەندەکان خۆیان نیشان دەدەن.
چیای نەمروود و کڵاوی زیندووی ئێزیدی: لە بەرزایی
چیاوە تا سەری مرۆڤ
ئەگەر ئەم گەشتە بەرەو سەدەی یەکەمی پێش زایین و
لووتکەی چیای نەمروود (لە باکووری کوردستان / کۆماگێنێی دێرین) درێژ
بکەینەوە، دیسان هەمان گفتوگۆی نێوان شێوەی قووچەکی، خۆر و ئاسمان دەبینینەوە. لەو
پەرستگە و ئارامگە بەردینەیەی شا «ئەنتیۆخۆسی یەکەم» لە بەرزاییەکی سەختدا دروستی
کرد، پەیکەرە مەزنەکانی خوداوەندە یەکگرتووەکان (وەک ئەپۆلۆ–میترا–هیلیۆس) و خودی
پاشا، تاج و کڵاوی بەرز و نووکتیژیان لەسەرە؛ لەوانە کڵاوی قووچەکیی نزیک لە
کڵاوی میترایی و تاجی کۆماگێنێ کە هێڵ و ئەستێرە و ڕەمزی تیشکیان تێدایە. لە چیای
نەمرووددا، چیتر تەنها ژوورێکی بەردین یان حەوشەیەکی دۆڵ نییە، بەڵکوو خودی چیا
دەبێتە بنکەی پەرستگە و کڵاوە نووکتیژەکان ڕووەو هەڵاتن و ئاوابوونی خۆر دەوەستن.
لە لایەکی ترەوە، کاتێک لە بەرد و پەیکەر دەردەچین و
دەگەڕێینەوە ناو ژیانی زیندووی ئێزیدییەکان و کولتووری کوردیی ئەو ناوچەیە،
دەبینین شێوەی کڵاوی قووچەکی و بەرز (وەک «کولاڤ» و کڵاوی نەریتیی لەبەرکراوی
لەبەرپێچراو یان تەسکبووەوەی بەرەو سەر) هێشتا لەسەر سەری مرۆڤی زیندوو دەبینرێت.
لێرەدا جیاوازییە فەلسەفییەکە خۆی ئاشکرا دەکات:
- لە لالش،
شێوە قووچەکییە شیاردارەکە «سەرپۆشی ماڵی خودا»یە و تیشکی خۆر دەگێڕێتەوە.
- لە یازیلیکایا
و نەمروود، کڵاوە قووچەکییەکە «تاجی خوداوەند و پاشای بەردین»ە لە
پەیماننامەی نێوان زەوی و ئاسماندا.
- لە نەریتی
زیندووی ئێزیدیدا، کڵاوەکە دادەبەزێتە سەر «سەری مرۆڤ»؛ واتە مرۆڤ خۆی
دەبێتە هەڵگری ئەو ئاڕاستەیەی بەرەو سەرەوە دەڕوانێت.
لێرەدا پێویستە پارێزگاری لە وردبینیی مێژوویی بکرێت،
هەر وەک چۆن بنەمای خوێندنەوەی زانستی داوای دەکات: هاوشێوەیی شێوە لە نێوان سەدەی
سێزدەی پێش زایین لە یازیلیکایا، سەدەی یەکەمی پێش زایین لە چیای نەمروود، و
تەلارسازی و پۆشاکی ناوچەی لالش، بە تەنها ناتوانێت بێ بوونی بەڵگەی بەروارداری
سەردەمەکانی نێوانیان، گواستنەوەیەکی ڕاستەوخۆ و نەپچڕاوی مێژوویی بسەلمێنێت [٢،
٣، ٥]. بەڵام لە ئاستی ئەدەبی و فەلسەفیدا، ئەم هاوشێوەییە نیشانەی
«گرامەرێکی هاوبەشی فۆرم»ە لە خەیاڵدانی مرۆڤی ئەم جوگرافیایەدا؛ واتە مرۆڤ لەم
ناوچەیەدا، کاتێک ویستوویەتی وێنەی «پەیوەندی لەگەڵ ڕووناکی و سەرچاوەی بوون»
بکێشێت، هەمیشە گەڕاوەتەوە بۆ هەمان فۆرم: بنکەیەکی زەمینی کە لە ڕێگەی هێڵە ڕاست
و شیاردارەکانەوە لە یەک نووکی ئاسمانیدا کۆ دەبێتەوە.
دەرەنجامی فەلسەفی: لە مۆمەکەی لالشەوە تا نووکی
گەردوون
گەردوونناسیی «سایە نور» لە حەوشەی لالش و بە پرسیاری
کچە مۆمبەدەستەکە کۆتایی دێت: ئایا
لێرە خودا نزیکترە؟ [
١]ئەگەر گومەزی
لالش، کڵاوی خوداوەندەکانی یازیلیکایا، تاجی پەیکەرەکانی چیای نەمروود و کڵاوی
نەریتیی سەر سەری مرۆڤی ئێزیدی بخەینە پاڵ یەک، وەڵامێکی فەلسەفی بۆ ئەو پرسیارە
دەردەکەوێت: نووکتیژبوونەوە
ڕێگایەکە بۆ کۆکردنەوەی پەرشوبڵاوی.
سروشتی زەوی و ژیانی ڕۆژانە پڕە لە فرەیی و
بڵاوبوونەوە—وەک بنکە فراوانەکەی گومەز یان دامێنی چیا. بەڵام ئەم شێوە قووچەکییە،
چ لە بەردی پەرستگەدا بێت و چ لە خوریی کڵاوێکدا، بزووتنەوەیەکی پێچەوانە نیشان
دەدات: هەموو هێڵە جیاوازەکان (تیشکەکان، شیارەکان، ڕوانینەکان) بەرەو یەک خاڵ
دەباتە سەرەوە. لە خوێندنەوەی پیری ڕۆشنادا، خودا بە هۆی بەرزیی گومەزەوە نزیکتر
نییە لە ئاسمان، بەڵکوو گومەز و ڕێوڕەسم و شوێنەکە وەک مۆمەکەی دەستی کچەکە کار
دەکەن: تیشکی پەرشوبڵاوی ناخی مرۆڤ کۆ دەکەنەوە بۆ ئەوەی بە ڕوونی ببیستێت و ببینێت.
بەو جۆرە، قووچەکی شیاردار لە لالشەوە تا یازیلیکایا و نەمروود، تەنها نەخشێکی
سەر بەرد نییە، بەڵکوو وێنەی ئەو پرسیارە هەمیشەییەی مرۆڤە کە چۆن لە خاکەوە سەیری
ڕووناکی بکات.
سەرچاوەکان
[١] ئالان عومەرزادە. «سایە نور»، چاپی
یەکەم، ٢٠٢٦، بەشی ٧٤، ل. ٤٦٦–٤٦٩.
[٢] وەزارەتی کەلتووری فەڕەنسا، «میراتی
ئێزیدی لە عێراق»، بەشی لالش.
[٣] ئاچیکیڵدز، بیرگول. «زیارتگەی شێخ عەدی
لە لالش»، ٢٠٠٩، ل. ٣٠١–٣٣٣.
[٤] یونسکۆ، «هاتوشا، پایتەختی هیتییەکان».
[٥] زانگەر و هاوکاران. «گەردوونناسیی ڕەمزی
لە یازیلیکایا»، ٢٠٢١.
[٧] ماریۆ لیڤێرانی. «ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن»،
بەشی ١٧، ٢٠١٤.




