ڕەهەندە فەلسەفی و سۆسیۆلۆژییەکانی سحر و خرافات لە کۆمەڵگەی کوردیدا:
لە "دینخوازیی عەقڵانی"یەوە بۆ "جادوگەریی مۆدێرن"
دەسپێک
لە کاتێکدا کە جیهان بەرەو لووتکەی تەکنەلۆژیا و زانست هەنگاو دەنێت،
لە کۆمەڵگەی ئێمەدا جۆرێک لە "گەڕانەوە بۆ دواوە" یان "پەنابردن بۆ
نادیار" دەبینرێت. سحر، جادو و خرافات، کە سەردەمانێک وەک پاشماوەی سەردەمە
تاریکەکان دەبینران، ئێستا لە ڕێگەی سۆشیاڵ میدیا و ناوەندە جیاوازەکانەوە برەوی
زیاتریان پێ دەدرێت. ئەم دیاردەیە تەنها پرسێکی ئاینی نییە، بەڵکو نیشانەیەکی
قووڵی قەیرانی عەقڵانییەت و ناسەقامگیریی دەروونی و کۆمەڵایەتییە.
١. فەلسەفەی
"بیرکردنەوەی جادوویی" (Magical Thinking)
لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە، پەنابردن بۆ سحر و جادو لە ئەنجامی
"شکستی ئیرادە" و "نەبوونی کۆنترۆڵ" بەسەر ژیاندا دروست
دەبێت. مرۆڤ کاتێک لە بەرامبەر کێشە ئابووری، تەندروستی و سۆزدارییەکاندا
دەستەوسان دەبێت، پەنا بۆ "کورتەبڕی میتافیزیکی" دەبات.
- سحر وەک
جێگرەوەی عەقڵ: لە جیاتی
تێگەیشتن لە یاسا سروشتییەکان و کارکردن بۆ گۆڕانکاری، مرۆڤی خرافاتی دەیەوێت
بە "نووشتووێەک" یان "نزایەکی تایبەت" یاساکانی گەردوون
بۆ بەرژەوەندی خۆی بگۆڕێت. ئەمە جۆرێکە لە خۆدزینەوە لە بەرپرسیارێتیی شەخسی.
٢. خرافاتی
ئاینی: لە پەرستنەوە بۆ بازرگانی
جۆرێک بازرگانی دینی هەیە کە دەتوانین بێژیین "دینخوازیی خۆرافاتی".
لێرەدا ئاین لە ئامرازێک بۆ پەروەردەی ڕۆحی و ئەخلاقی، دەگۆڕدرێت بۆ ئامرازێکی
"مادی و مەنفەعەتخوازی":
- تەقدیسکردنی
شتەکان (Objetification of Sacredness): کاتێک
مرۆڤ بڕوای وایە بەردێکی شین یان پارچە کاغەزێک (نووشتوو) دەتوانێت بەڵا لێی
دوور بخاتەوە، لێرەدا "تەوحید" دەشکێت و شتە بێگیانەکان دەبنە
خودا. ئەمە جۆرێکە لە "فێتیشیزم" (Fetishism) کە
تێیدا هێزی خودایی لە شتە کەم بایەخەکاندا کورت دەکرێتەوە.
- نەزر و
قوربانی وەک مامەڵەی بازرگانی: ئەوەی کە
کەسێک دەڵێت "ئەگەر فڵان کارم بۆ بێت، مەرێک دەکەمە قوربانی"، لە
ڕاستیدا جۆرێکە لە مامەڵەکردن (Bargaining) لەگەڵ
خودا. لێرەدا خودا وەک هێزێکی ڕەها نابینرێت، بەڵکو وەک لایەنێکی بازرگانی
دەبینرێت کە دەبێت "بەرتیلی" پێ بدرێت تاوەکو کارەکەت بۆ ڕاپەڕێنێت.
٣. سۆسیۆلۆژیای
جادو و "نووشتوو" لە کوردستان
لە کۆمەڵگەی کوردیدا، پەرەسەندنی ئەم دیاردانە چەند هۆکارێکی قووڵی
هەیە:
- دڵەڕاوکێی
کۆمەڵایەتی: جەنگەکان،
ناسەقامگیریی سیاسی و قەیرانی دارایی، تاکەکانی تووشی جۆرێک لە
"بێهیوایی" کردووە. کاتێک مرۆڤ لە دامەزراوە زانستی و سیاسییەکان بێ
ئومێد دەبێت، پەنا بۆ "قەدەری نادیار" و نوسەرانی جادو دەبات.
- تەقدیسکردنی
کەسایەتییەکان: گۆڕینی
پیاوانی ئاینی بۆ "پیرۆزی بێ هەڵە". کاتێک خەڵک لە جیاتی گەڕان
بەدوای زانست و لۆژیک، شوێن "کەرامات" و "خەون"ی کەسەکان
دەکەون، ڕێگە بۆ چەوسانەوە و فێڵکردن خۆش دەبێت.
- ترس لە
جادو وەک بەرگریی دەروونی: زۆرێک لەو
کەسانەی باوەڕیان بە جادو هەیە، شکستی خۆیان (لە هاوسەرگیری، کار، یان
خوێندن) دەخەنە ئەستۆی "بەرچاوپیسی" یان "سحری فڵان
کەس". ئەمە میکانیزمێکی بەرگرییە بۆ ئەوەی دان بە شکستی خۆیاندا نەنێن.
٤. مەترسییەکانی
خرافات بۆ سەر داهاتوو
خرافات تەنها زیانێکی دارایی نییە (کە دەدرێت بە جادوگەرەکان)، بەڵکو
زیانێکی مەعریفی گەورەیە:
1.
دژایەتی
عەقڵانییەت: کۆمەڵگەیەک باوەڕی بە جادو بێت، هیچ کات پێویستی
بە پزیشک، ئەندازیار و بیرمەند نابێت، چونکە بۆ هەموو شتێک پەنا بۆ
"غەیب" دەبات.
2.
تێکدانی
پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان: زۆربەی جادوەکان دەبنە هۆی تێکدانی خێزانەکان و
دروستکردنی گومان لە نێوان خزم و دۆستاندا (بە تۆمەتی سحرکردن بۆ یەکتری).
3.
شێواندنی
وێنەی ئایین: ئایین لە پەیامێکی مرۆیی و ئەخلاقییەوە، دەبێتە
کۆمەڵێک تەڵسم و کردەوەی ترسناک کە مرۆڤەکان دەبەستێتەوە.
دەرەنجام
بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم شەپۆلە، پێویستمان بە "شۆڕشێکی فیکری" هەیە. ئەرکی ناوەندە ئەکادیمییەکان و ڕۆشنبیرانە کە جیاوازی نێوان "ئیمانی ڕۆحی" و "خرافاتی جادوویی" ڕوون بکەنەوە. گەڕانەوە بۆ عەقڵ و زانست، تەنها ڕێگەیە بۆ ڕزگاربوون لەو بازنە داخراوەی کە سحر و خرافات لە دەوری کۆمەڵگەی ئێمەیان کێشاوە. مرۆڤی ئیماندار و عاقڵ، ئەو کەسەیە کە هەوڵ و کۆشش دەکات و یاساکانی سروشت دەناسی، نەک ئەو کەسەی چارەنووسی خۆی دەخاتە دەست پارچە کاغەزێکی نوسراوی پڕ لە تەماوی.
