دیالێکتیکی عەقڵ و ئەفسانە: ڕزگارکەری غەیبی و بنبەستی سیاسی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

 

دیالێکتیکی عەقڵ و ئەفسانە: ڕزگارکەری غەیبی و بنبەستی سیاسی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

پێشەکی: ململانێی دوو جیهانبینی

لە جەرگەی ژاوەژاوی مێژوویی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، مرۆڤایەتی لە نێوان دوو جەمسەری دژبەیەکدا دەژی: جەمسەری "ئەقڵانییەتی مرۆڤگەرایانە" کە بڕوای بە توانای مرۆڤ هەیە بۆ گۆڕینی چارەنووس، و جەمسەری "چاوەڕوانیی پاستیڤ" کە داهاتوو دەسپێرێتە دەستی هێزێکی غەیبی. ئەم پێکدادانە تەنیا باسێکی تیۆری نییە، بەڵکو بزوێنەری سەرەکیی ئەو کارەساتە سیاسییانەیە کە ناوچەکە، بە تایبەت ئێران و کوردستان، دەپوکێنێتەوە.

یەکەم: فەلسەفەی "خراپتر، باشترە" و تیۆلۆژیای ئاژاوە

یەکێک لە مەترسیدارترین وەرچەرخانە فیکرییەکانی سەدەی بیست و یەک لە ناوچەکەدا، گۆڕینی چەمکی "ڕزگارکەر" (Messianism) بوو لە هیوایەکی دەروونییەوە بۆ "ستراتیژێکی سیاسی". لە فیکری سیاسیی هەندێک ڕەوتی توندڕەودا، چەمکی "تمهید" (زەمینەسازی) بۆ هاتنی ڕزگارکەر، مانایەکی مەترسیداری وەرگرتووە. لێرەدا لۆژیکێکی پێچەوانە کار دەکات: ئەگەر مەرجی هاتنی ڕزگارکەر تەشەنەسەندنی زوڵم و نادادی بێت، کەواتە "بەرهەمهێنانی زوڵم" دەبێتە ئەرکێکی پیرۆز!
لەم ڕوانگەیەوە، کوشتار، هەژاری و وێرانکاری وەک "پێویستییەکی مێژوویی" دەبینرێن. ئەمە ئەو شوێنەیە کە ئایین لە "پەیامی ئەخلاقی" دادەماڵرێت و دەکرێتە "ئامرازێکی وێرانکەر" بۆ مانەوەی دەسەڵاتە تۆتالیتارەکان.

دووەم: لۆژیکی مرۆڤگەرایی بەرانبەر بە میتافیزیکای سیاسی

لە ڕوانگەی فەلسەفەی مۆدێرنەوە (بە تایبەت فیکری کانت و هێگڵ)، مرۆڤ کاتێک دەبێتە "بکەری مێژوو" کە عەقڵ وەک تاکە دادوەر قبوڵ بکات. ئەو کێشەیەی لە سیستمی سیاسیی ئێران و بەشێک لە ناوچەکەدا دەبینرێت، بریتییە لە "دزینی ئیرادەی مرۆڤ". کاتێک دەسەڵات شەرعیەتی خۆی لە غەیبەوە وەردەگرێت، نەک لە دەنگی گەل، ئەوا هیچ بەرپرسیارێتییەک لە ئەستۆ ناگرێت. لەم دۆخەدا، نادادی نابێتە نیشانەی شکست، بەڵکو دەبێتە نیشانەی "نێزیکبوونەوەی کاتی گەورە". ئەمە بنبەستێکی ئەپستیمۆلۆژییە (ناسین ناسی) کە تێیدا عەقڵ دەکوژرێت تاوەکو ئەفسانە بژی.

سێیەم: کوردستان و قوربانیبوونی لە نێوان ئایدیۆلۆژیاکاندا

کوردستان، وەک ناوەندی جوگرافی و سیاسیی ئەم ململانێیە، زۆرترین باجی ئەم "تیۆلۆژیا ئاژاوەگێڕە" دەدات. لە لایەکەوە لەژێر گوشاری ناسیۆنالیزمێکی ئایینیی دایە کە دەیەوێت جیهان وێران بکات تا ڕزگارکەر بێت، لە لایەکی تریشەوە هەوڵ دەدات مۆدێلێکی عەقڵانی و مرۆیی بۆ ژیان دابتاشێت. تراجیدیای کورد لێرەدا ئەوەیە کە دەبێت لەناو جەنگێکدا بەرگری لە "ژیان" بکات کە بەرانبەرەکەی "خولیای مردن و کاولکاریی" هەیە و وەک دەستکەوتی پیرۆز سەیری دەکات.

چوارەم: بەرەو ڕزگاریی عەقڵانی

ڕزگاریی ڕاستەقینەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە دەستی "ڕزگارکەرێکی دەرەکی" نییە، بەڵکو لە "گەڕانەوە بۆ عەقڵ" دایە. مرۆڤی ئەم ناوچەیە پێویستی بەوەیە بزانێت کە:

1.    مێژوو پڕۆسەیەکی مرۆییە: زوڵم قەدەری خودا نییە، بەڵکو بەرهەمی سیستمی سیاسیی هەڵەیە.

2.    دادپەروەری "پڕۆژەیە" نەک "پەرجۆ": دادپەروەری بە یاسا، دیموکراسی و زانست بەدی دێت، نەک بە چاوەڕوانییەکی پاسیڤانە.

3.    ئەخلاقی مرۆیی: هیچ ئامانجێکی غەیبی و پیرۆز، ڕەوایی ناداتە ڕشتنی دڵۆپێک خوێنی مرۆڤێکی بێتاوان.

ئەنجامگیری:
ئەو میتۆدەی ئێستا لە هەندێک ناوەندی بڕیاردانی ناوچەکەدا پەیڕەو دەکرێت، کە بریتییە لە پەرەپێدانی زوڵم بۆ خێراکردنی هاتنی ڕزگارکەر، هیچ نییە جگە لە "خۆکوشتنی بەکۆمەڵی مێژوویی". تەنیا ڕێگەی دەربازبوون، جیاکردنەوەی پیرۆزییە ئایینییەکانە لە کایەی سیاسی و گەڕانەوەیە بۆ ئەو "لۆژیکە"ی کە پێی وایە مرۆڤ خۆی سەروەری چارەنووسی خۆیەتی. ڕزگارکەری ڕاستەقینە، ئەو عەقڵە ئازادەیە کە زنجیری ئەفسانە دەپچڕێنێت و ژیان لەسەر زەوی بە هاوسەنگی بونیاد دەنێتەوە.

 

ئیسلام لە نێوان ڕۆحی دینداری و قەفەسی ئایدۆلۆژیادا: خوێندنەوەیەک بۆ قەیرانی جەوهەر و واقیع

 

ئیسلام لە نێوان ڕۆحی دینداری و قەفەسی ئایدۆلۆژیادا: خوێندنەوەیەک بۆ قەیرانی جەوهەر و واقیع

ئامادەکردنی: ستاڤی زێڕنووس

لە مێژووی فیکری مرۆڤایەتیدا، کەم دیاردە هەن هێندەی "ئیسلام" ئاڵۆزییان لە نێوان (بونیادی ئایینی) و (پڕۆژەی ئایدۆلۆژیدا) دروست کردبێت. ئەمڕۆ، کاتێک سەیری نەخشەی جیهانی ئیسلامی دەکەین، ڕووبەڕووی پارادۆکسێکی (دژبەیەک) گەورە دەبینەوە؛ لە لایەکەوە ئایینەکە وەک "ڕێبازێکی تەواوی ژیان" دەناسرێت، و لە لایەکی ترەوە، واقیعی وڵاتانی موسڵمان لە قەیرانێکی قووڵی سیاسی، ئابووری و ئەخلاقیدا دەچەقێت. ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەم تەنگژەیە لە سێ ڕەهەندی سەرەکییەوە.

یەکەم: لە "دین"ەوە بۆ "ئایدۆلۆژیا"؛ ونبوونی جەوهەر

ئیسلام لە بنەڕەتدا وەک "دین" (Religion) دەرکەوت، کە مەبەستی سەرەکیی تێپەڕاندنی فیزیک بوو بەرەو میتافیزیک، و ڕێکخستنی پەیوەندی نێوان مرۆڤ و خودا لە ڕێگەی ئەخلاقەوە. بەڵام لە سەدەی ڕابردوودا، لە ژێر کاریگەری مۆدێرنە و ململانێ سیاسییەکاندا، ئیسلام گۆڕدرا بۆ "ئایدۆلۆژیا" (Ideology).

کاتێک ئایین دەبێتە ئایدۆلۆژیا، جەوهەرە ڕۆحییەکەی دەمرێت و تەنها "هەیکەل"ێکی ڕەق و بێ گیانی لێ دەمێنێتەوە. لێرەدا خودا دەبێتە "ئامرازێکی سیاسی" و شەریعەت لە "سیستمێکی دادپەروەری"یەوە دەبێتە "کۆمەڵێک سزای توند" بۆ پاراستنی دەسەڵات. ئەوەی ئەمڕۆ دەبینرێت، "ئیسلامێکی ڕووکەشە" کە تێیدا پەرستشەکان لە ئەخلاق دابڕاون؛ مرۆڤەکان نوێژ دەکەن بەڵام گەندەڵی دەکەن، باسی حەڵاڵ دەکەن بەڵام مافی مرۆڤ پێشێل دەکەن. ئەمە ئەو کاتەیە کە ئایین لە ناوەڕۆک بەتاڵ دەبێتەوە و تەنها وەک دروشمێکی بێ مانا دەمێنێتەوە.

دووەم: پارادۆکسی کۆچ؛ گەڕان بەدوای "دادپەروەریی بێگانە"

یەکێک لە کێشە هەرە قووڵەکانی جیهانی ئیسلامی، شکستی سیستمە سیاسییەکانیەتی لە دابینکردنی "ڕەفاهیەت" و "شکۆمەندی". جێگەی سەرنجە کە زۆربەی وڵاتانی ئیسلامی خاوەنی سەروەتێکی سروشتیی زۆرن، کەچی خەڵکەکەیان بە کۆمەڵ ڕوو لە ڕۆژاوای "سیکۆلار" دەکەن.

ئەم کۆچە تەنها گەڕان نییە بەدوای نان، بەڵکو گەڕانە بەدوای "جەوهەری ئیسلام" لە دەروەی جیهانی ئیسلامی. ئەوەی کۆچبەر لە ئەورووپا دەستی دەکەوێت (سەروەری یاسا، دادپەروەری، ئازادی ڕادەربڕین و پاراستنی شکۆی مرۆڤ)، ڕێک ئەو بەهایانەن کە لە دەقە ڕەسەنەکانی ئیسلامدا هەن، بەڵام لە وڵاتانی موسڵماندا بوونەتە قوربانی دکتاتۆریەت و گەندەڵی. مرۆڤی موسڵمان کاتێک لە وڵاتەکەی خۆی بێومێد دەبێت، پەنا دەباتە بەر سیستمێک کە "مرۆڤبوونی" دەپارێزێت، نەک "ئایینەکەی".

سێیەم: تێگەیشتنی توندڕەوانە و کێشەی ناسنامە لە غەریبیدا

کێشەکە لێرەدا ناوەستێت؛ بەشێک لەو کۆچبەرانەی لە وڵاتە ویرانەکانی خۆیانەوە ڕادەکەن، لەگەڵ خۆیاندا هەمان ئەو "تێگەیشتە توندڕەو و داخرانە فیکرییە" دەگوازنەوە کە وڵاتەکەیانی وێران کردووە. ئەمە گەورەترین ناتەبایی فەلسەفییە: مرۆڤێک لە سایەی ئازادییەکانی ڕۆژاوادا بژی، کەچی هەوڵی تێکدانی ئەو ئارامییە بدات بەناوی پاراستنی ئایین.

ئەم توندوتیژییەی ناوبەناو لە ئەورووپا لەژێر پەردەی ئاییندا دەردەکەوێت، دەرەنجامی ئەو "هەیکەلە بەتاڵەیە" کە ئاماژەمان پێدا. کاتێک ئایین تەنها دەبێتە "ناسنامەیەکی توندڕەو" و لە "جەوهەری ئەخلاقی" دابڕاو دەبێت، مرۆڤ ناتوانێت لەگەڵ (ئەوی تر)دا بژی. ئەمەش وایکردووە کە "ئیسلامۆفۆبیا" گەشە بکات و پێکەوەژیانی مرۆیی بکەوێتە مەترسییەوە.

دەرەنجام: بەرەو ڕێنسانسێکی نوێ

بۆ دەربازبوون لەم قەیرانە، جیهانی ئیسلامی پێویستی بە گەڕانەوەیە بۆ "ڕۆحی ئایین" و جێهێشتنی "قەفەسی ئایدۆلۆژیا". ئیسلام پێویستە وەک سیستمێکی ئەخلاقی و مرۆیی خۆی بناسێنێتەوە کە دادپەروەری و زانست لە سەرووی هەموو شتێکەوە دابنێت. هەتا ئەو کاتەی "هەیکەل" گرنگتر بێت لە "مرۆڤ"، و "دروشم" گرنگتر بێت لە "دادپەروەری"، جیهانی ئیسلامی هەر بەم شێوەیە دەمێنێتەوە؛ خاوەنی خاکێکی فراوان و دانیشتوانێکی زۆر، بەڵام بێبەش لە ئاشتی و خۆشگوزەرانی.

---

ئەم وتارە تیشک دەخاتە سەر پێویستی دووبارە خوێندنەوەی دەقەکان بە دیدێکی مرۆیی و سەردەمیانە، بۆ ئەوەی ئایین لە جیاتی ئەوەی ببێتە هۆی دابڕان و شەڕ، ببێتە هۆکارێک بۆ ئاوەدانکردنەوە و ڕێزگرتن لە ژیان.

خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ بەشی ( شەست و حەفتەم)، لە ڕۆمانی "سایەی نوور"

 

گەشتێک بەرەو کانیی ڕووناکی؛ خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ بەشی ( شەست و حەفتەم)، لە ڕۆمانی "سایەی نوور"

نووسینی: ستاڤی زێڕنووس

لە سەردەمێکدا کە مرۆڤ لە ژێر باری قورسی "نامۆبوون" و "دڵەڕاوکێی بوون"دا دەناڵێنێت، ئەدەبیات کاتێک دەبێتە فریادڕەس کە بتوانێت پردە دێرینەکانی نێوان "حیکمەت" و "ژیانی ڕۆژانە" نۆژەن بکاتەوە. ڕۆمانی "سایە نوور" کە بەم زوانە دەکەوێتە بەردیدی خوێنەران، تەنها گێڕانەوەی چیرۆکێک نییە، بەڵکو ڕووداوێکی فەلسەفییە؛ هەوڵێکی بوێرانەیە بۆ زیندووکردنەوەی فەلسەفەی ئیشراق (Illuminationism) و گونجاندنی لەگەڵ ڕۆحی شارستانییەتی زاگرۆسدا.

١. ئیشراق؛ لە ناو کتێبەوە بۆ ژیان

لە بەشێکی ئەم ڕۆمانەدا (بەشی شەست و حەفتەم)، ئێمە دەگوازرێینەوە بۆ پۆلێکی وانەوتنەوە لە "قامیشلۆ". ئەم شوێنە هەڵبژاردنێکی سیمبولیکی قووڵە؛ شارێک لە ناو جەرگەی ئازار و جەنگدا، بەڵام لە ناوەوەی پۆلەکەدا، "پیر ڕۆشنا" و "هیوا" خەریکی ڕاکێشانی نەخشەی ئارامین.

ڕۆمانەکە لێرەدا دەست دەخاتە سەر برینێکی فەلسەفیی گەورە: "نامۆیی". لە ڕوانگەی ئیشراقییەوە، مرۆڤ "نورێکی غەریبە" کە لە جیهانی ماددەدا گیرساوەتەوە. پیر ڕۆشنا پێمان دەڵێت کە ئارامی (Ataraxia) نەک لە ڕێگەی فەرامۆشکردن، بەڵکو لە ڕێگەی "بیرکەوتنەوە" (Anamnesis) بەدەست دێت؛ بیرکەوتنەوەی ئەوەی کە ئێمە لە کوێوە هاتووین.

٢. تەلارسازیی بوون؛ ڕووناکی و تاریکی وەک سەما

یەکێک لە دەوڵەمەندترین ڕەهەندەکانی ئەم ڕۆمانە، ئەو "سینتێزە" مەعریفییەیە کە لە نێوان فەلسەفەی سەهرەوەردی و ئایینە کوردییەکانی وەک (ایزیدی، یارسان و عەلەوی) دروستی دەکات. لەم بەشەدا، نووسەر بە وردبینییەکی ئەکادیمییەوە باس لەوە دەکات کە لە شارستانییەتی زاگرۆسدا، "تاریکی" شەڕ و ئەهریمەن  بوونی نییە، بەڵکو "حیجاب و ڕاز"ە.

ئەمە وەرچەرخانێکی گەورەیە لە تێگەیشتنی فەلسەفی؛ تاریکی دەبێتە پۆشاکێک بۆ پاراستنی ڕووناکی. وەک چۆن لە دەقەکەدا هاتووە :  "تاریکی پۆشاکێکە بۆ ئەوەی ئێمە بی دۆزینەوە". ئەم دیدگایە مرۆڤی هاوچەرخ لەو دوو جەمسەرییەی (خێر و شەڕ) ڕزگار دەکات و بانگهێشتی دەکات بۆ ئاشتبوونەوە لەگەڵ سێبەرەکانی ناو خۆی.

٣. عیشق وەک "میتۆدۆلۆژیای تێپەڕین"

"سایە نوور" عیشق لە چوارچێوەیەکی کلاسیکی و سۆزداریدا ناهێڵێتەوە، بەڵکو دەیکاتە "پرد". پیر ڕۆشنا لە وانەکەیدا جەخت دەکاتەوە کە عیشقی زەمینی (نیشتمان، دۆست، هاوسەر و هتد) ئەگەر بە دروستی تێبگەین، تاقیگەیەکە بۆ گەیشتن بە عیشقی ڕەها. ئەمە گەڕانەوەیە بۆ چەمکی "نوری قاهیرە" لای سەهرەوەردی، کە تێیدا هەموو جوانییەک تەنها تیشکێکی ئەو سەرچاوە سەرەکییەیە.

بۆچی خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە پێویستە؟

١. دۆزینەوەی ناسنامەی مەعریفی: "سایەی نوور" ناسنامەی مرۆڤی زاگرۆس تەنها لە مێژوویەکی سیاسییەوە ناگۆڕێت بۆ ناسنامەیەکی فەلسەفیی دەوڵەمەند کە بنەمای "ئاشتی و ڕووناکی"یە.

٢. چارەسەری فەلسەفی بۆ قەیرانی دەروونی: ڕۆمانەکە "ئارامی" وەک دەرمانێکی حازرو ئامادە پێشکەش ناکات، بەڵکو وەک "پرۆسەیەکی تێگەیشتن" نیشانی دەدات. بۆ خوێنەرێک کە لە ناو دڵەڕاوکێی جیهانی مۆدێرندا دەژی، ئەم کتێبە دەبێتە ڕێبەرێکی ڕۆحی.

٣. زمان و گێڕانەوەی نوێ: نووسەر توانیویەتی وشکترین بابەتە فەلسەفییەکان (ئۆنتۆلۆژیای نور، عیرفانی کورد، حیکمەتی خەسرەوانی) بە زمانێکی ئەدەبیی پاراو و لە فەزایەکی ڕۆمانتیک و دراماتیکدا دابڕێژێتەوە.

دەرئەنجام

ڕۆمانی "سایە نوور" تەنها بۆ خوێندنەوە نییە، بەڵکو بۆ "تێڕامان"ە. ئەم بەرهەمە بانگهێشتنامەیەکە بۆ ئەوەی لە جەنجاڵی و ژاوەژاوی ژیانەوە بگەڕێینەوە بۆ ناو ئەو هێمنی و بێدەنگییە پڕ لە مانایەی کە لە قوڵایی هەموو مرۆڤێکدا هەیە. 

بە شێکی بچووک لەو بەشە لێرە وەک خۆی دەیخەینە بەردیدی خوێنەران:

 "زستان لە قامیشلۆ، سارد و ووشک، بەڵام ڕووناک بوو. تەمێکی سپی لەسەر بانەکان نیشتبوو، ئاسمان هەوراوی، بەڵام بێ باران. سۆبە نەوتییەکانی ناو پۆلی وانەی فەلسەفە بە هێمنی دەسووتان، و بۆنی کاغەز و قاوەی تاڵ، فەزاکەی پڕ کردبوو.

پیر ڕۆشنا، لەکاتێکدا کە کەواکەی لادەدا، بە ڕوانینێکی  هێمنەوە سەیری خوێندکارەکانی کرد. هیوا لە تەنیشت تەختەڕەشەکە وەستابوو، بە زەردەخەنەیەکەوە، قەڵەم لە دەست و چاوەڕێی دەستپێکردنی وانەکە بوو.

پیر ڕۆشنا گوتی:

«ئەمڕۆ دەربارەی بابەتێک دەدوێین کە نەک هەر فەیلەسوفەکان، بەڵکوو هەر مرۆڤێک لە تەنیاییی خۆیدا ڕووبەڕووی دەبێتەوە: چۆن بگەینە ئارامی؟»

خوێندکارەکان بێدەنگ بوون. یەکێکیان بە هێمنی پرسی:

— «ئایا سۆهرەوردی وەڵامی ئەم پرسەی داوەتەوە؟»

پیر ڕۆشنا لە وڵامدا گوتی:

«نەک هەر وەڵامی داوەتەوە، بەڵکوو شێوازێکی ژیان لەنێو ڕووناكیدا فێری ئێمە کردووە. لە ڕوانگەی سۆهرەوەردیەوە، ئارامی بریتییە لە تێگەیشتن لەم ڕاستییەی کە ئێمە لەم جیهانەدا بێ‌ڕەگ و بێ‌مانا نین. ئێمە سێبەری ڕووناكین، ئەو ڕووناكییەی لە جیهانی سەرەوە — جیهانی ئەنوارە قاهیرەکان — دێت.»

هیوا درێژەی پێدا:

«ئەوەی نەزانێت کێیە و لەکوێوە هاتووە، هەرگیز ناگاتە ئارامی. دڵەڕاوکێ، ئاکامی لەبیرکردنی سەرچاوەی خۆمانە.»

پیر ڕۆشنا بە دەنگێکی نزم گوتی:

«ئێمە لە بنەڕەتدا عاشق بووین. لە عەشقی ڕووناكیی ڕەهاوە خولقێنراوین. بەڵام لە ڕێگادا، لەم جیهانە تاریکەدا، دڵمان بە سێبەرەکانەوە بەستەوە — سەروەت، دەسەڵات، جوانی، ناوبانگ... بەڵام ئەمانە نامێننەوە. تەنیا کاتێک لەمانە تێپەڕین، دەگەڕێینەوە بۆ لای مەعشووقی یەکەم، و لەوێدایە ئارامی دەست پێدەکات.»

یەکێک لە خوێندکارەکان لە کۆتاییی پۆلەکەوە گوتی:

— «واتە عەشقی زەوینی بێ بایەخە؟»

پیر ڕۆشنا وڵامی دایەوە:

«نەخێر. بە پێچەوانەوە. عەشقی زەوینی پردێکە بەرەو عەشقی ئاسمانی. خۆشویستنی نیشتمان، سروشت، منداڵ، دۆست، یان هاوسەر،... ئەگەر لە خود تێپەڕ نەبێت، بوارەکەمان بەرتەسک دەکاتەوە. بەڵام ئەگەر ڕێگەیەک بێت بەرەو ڕاستی، بەرزمان دەکاتەوە. لە حیکمەتی ئیشراقدا، هەر عەشقێک ئەگەر پاک بێت، ڕووناكییە. تەنیا نابێت وا هەست بکەین کە ئەوە کۆتاییی ڕێگەکەیە.»

هیوا بە ئاماژەدان بە تێبینییەکانی گوتی:

«لە بەرهەمەکانی سۆهرەوردیدا هاتووە: مرۆڤ ئەگەر بزانێت هەموو بوون دەرکەوتەیەک لە ڕووناكیی حەقە، ئەو کاتە تەنانەت  خەم وئازاریش بە جوان دەبینێت. چونکە لە پشتی هەر ئازارێکدا، ڕووناكییەک شاراوەتەوە.»

خوێندکارێک گوتی:

— «کەواتە ئارامی، نەک لە نەبوونی ئازار، بەڵکوو لە تێگەیشتن لە پێگەی ئازار لە ڕێگەی ڕاستیدا سەرچاوە دەگرێت؟»

پیر ڕۆشنا لە وڵامدا زەردەخەنەیەکی کرد:

«بەدروستی. ئارامی لە دڵی ئاگاییدا سەر هەڵدەدات، نەک لە نەبوونی ئازاردا. هەروەک چۆن فانۆس لە شەودا مانای هەیە، ڕووناكیش لە دڵی تاریکیدا دەدرەوشێتەوە. ئەوەی لەگەڵ ڕووناكیدا هاودەم بێت، لە مردن ناترسێت، لە هەژاری نالەرزێت و لە تەنیایی ناشکێت؛ چونکە هەمیشە لەگەڵ ڕووناكیدایە.»

بێدەنگییەکی قورس بەڵام شیرین پۆلەکەی داگرت. وەک بڵێی دڵەکان بە بڵێسەیەکی نادیارەوە پەیوەست کرابوون. لە دەرەوە، با لقی دارەکانی دەبزواند، بەڵام لە ناوەوە، جۆرە هێمنییەک لە ڕەگەزی دڵنیایی بڵاو ببووەوە.

هیوا لە دەفتەرەکەیدا نووسی:

«ئارامی، گەڕانەوەیە... بۆ ئەو ڕووناكییەی لێیەوە هاتووین.»

 

ئێمە لە ماڵپەڕی خۆمانەوە، خوێندنەوەی ئەم شاکارە فەلسەفییە بە هەموو ئەو کەسانە پێشنیاز دەکەین کە بە دوای "مانا"دا دەگەڕێن و دەیانەوێت مێژووی زاگرۆس لە ئاوێنەی ڕووناکیدا ببیننەوە.

---

چاوەڕوانی بڵاوبوونەوەی "سایە نوور" بن؛ ئەو ڕۆمانەی دەبێتە فانۆسێک لە تاریکستانی مێژووی ئێمەدا.

 

فەلسەفەی ‘قەدر و یادکردنەوە’ لە کۆمەڵگا زیندووکوژەکاندا

 

فەلسەفەی ‘قەدر و یادکردنەوە’ لە کۆمەڵگا زیندووکوژەکاندا

مرۆڤایەتی بە درێژایی مێژوو، تووشی پارادۆکسێکی ئەخلاقیی قووڵ بووە؛ پارادۆکسی "دوای مردن ناسین". ئەم دیاردەیە تەنها پەیوەست نییە بە نوخبە و بیرمەندەکانەوە، بەڵکو برینێکی قوڵە لە جەستەی پەیوەندییە خێزانییە سادەکانیشماندا. بۆچی زۆربەی مرۆڤەکان تەنها کاتێک "ئامادەیی" کەسێک دەبینن کە "ون" دەبێت؟ بۆچی مزارە ساردەکان و مەڕمەڕی سەر گۆڕەکان شکۆدارترن لە باوەشێکی گەرم و وشەیەکی پڕ لە ڕێز لە کاتی ژیاندا؟

١. ئۆنتۆلۆژیای ونبوون: کاتێک نەبوون دەبێتە مەرجی بینین

لە ڕوانگەیەکی فەلسەفییەوە، مرۆڤی زیندوو "کائینێکی تێپەڕە"، واتە هەمیشە لە گۆڕان و جوڵەدایە، خاوەن کەمکوڕی و هەڵەیە. ئەم "زیندووێتییە" وادەکات دەوروبەرەکەی (خێزان بێت یان کۆمەڵگا) تەنها لە ڕێگەی کێشە ڕۆژانەکان و بەرژەوەندییەکانەوە مامەڵەی لەگەڵ بکەن. بەڵام "مردن" جۆرێک لە جێگیری و پیرۆزی بە مرۆڤ دەبەخشێت.

مردن، مرۆڤ لە "کائینێکی واقیعی" دەگۆڕێت بۆ "ئایدیا و وێنە". کاتێک ئەندامێک لە بنە ماڵەیەک  بە نموونە، باوکێک دەمرێت، یان بیرمەندێک ماڵئاوایی دەکات، چیتر ئەو مرۆڤە نییە کە ڕەخنە بگرێت، داوا بکات یان ڕکابەریمان بکات؛ لێرەدا کۆمەڵگا هەست بە ئارامی دەکات و دەست دەکات بە "داڕشتنەوەی وێنەکەی" بەو شێوەیەی کە خۆی حەزی لێیەتی. ئێمە بۆ "مردوو" ناگرین، بەڵکو بۆ ئەو وێنە ئایدیاڵە دەگرین کە لە مێشکماندا بۆمان دروست کردووە.

٢. پیرۆزیی پاشوەختە:

لە دەروونناسیی کۆمەڵایەتیدا، ئەو فەوزایەی لە پرسەکان و ئەو خەرجییە زۆرانەی لە کێلی مەزارەکاندا دەکرێن، وەک میکانیزمێکی "پاکبوونەوە" (Catharsis) لێکدەدرێنەوە. ئەو خێزانەی لە کاتی ژیاندا گوێیان بە قسەی دایک یان باوکیان نەدەدا و بە کردەوەکانیان ڕۆحیان بریندار دەکرد، پاش مردنی پەنا دەبەنە بەر "زیادەڕەویکردن لە ڕێزگرتن".

ئەمە ڕێزگرتن نییە لە "بەرامبەر"، بەڵکو هەوڵێکی ناھۆشیارانەیە بۆ شاردنەوەی "هەستی تاوان". کێڵە رازاوەکە قەبارەی ئەو بۆشاییە ئەخلاقییە پیشان دەدات کە لە کاتی ژیانیدا دروست ببوو. ئێمە بە گوڵەکانی سەر گۆڕەکە، دەمانەوێت برینەکانی ویژدانی خۆمان ساڕێژ بکەین، نەک ڕێز لە باوکەکە بگرین؛ چونکە ڕێزی ڕاستەقینە تەنها کاتێک مانای هەیە کە "وەرگر" (Recipient) زیندوو بێت و هەستی پێ بکات.

فەیلەسوفی ئەڵمانی ئارسەر شوپنهاوەر دەڵێت: "مردن هەموو کەموکوڕییەکان دەسڕێتەوە".
کاتێک باوکێک لە ژیاندا دەبێت، وەک "مرۆڤێکی ئاسایی" دەردەکەوێت؛ ڕەنگە توڕە بێت، داواکاری هەبێت، یان ڕەخنە بگرێت. ئەم لایەنە "مرۆییە پڕ لە کێشەیە" وادەکات منداڵەکان لێی بێزار بن. بەڵام کاتێک دەمرێت، هەموو ئەو کێشە ڕۆژانەییانە نامێنن و تەنها "وێنەیەکی پیرۆز و بێگەرد" لە مێشکدا دەمێنێتەوە. لێرەدا زیندووەکان چیتر لەگەڵ "کەسەکە" مامەڵە ناکەن، بەڵکو لەگەڵ "یادەوەرییەکی دەستکاری کراو" مامەڵە دەکەن.

هەروەها،لە فەلسەفەی "دیاردەناسی"دا (Phenomenology)، مرۆڤ زۆرکات بەهای شتەکان تەنها لە ڕێگەی "ونبوونیانەوە" دەزانێت. کاتێک باوک هەیە، وەک "ئۆکسجین" وایە؛ هەستی پێ ناکرێت چونکە بەردەستە. بەڵام کاتێک نامێنێت، بۆشاییەکی فیزیکی و دەروونی دروست دەبێت. ئەو گریان و شیوەنە، لە ڕاستیدا گریانە بۆ ئەو "بۆشاییە" نەک بۆ خودی باوکەکە. مرۆڤەکان بۆ خۆیان دەگرین، بۆ ئەوەی کە چیتر ئەو سێبەرەیان لەسەر نەماوە.

ئەگەر لە بواری کۆمەڵناسی سەیری کەین دەتوانین بابەتەکە بە وتەی کۆمەڵناس ئێرڤینگ گۆفمان دەوڵەمەندتر بکەین کە  باس لەوە دەکات کە ژیانی کۆمەڵایەتی وەک "شانۆ" وایە. لە زۆرێک لە کۆمەڵگا نەریتییەکاندا، پرسە و گۆڕستان شوێنی نمایشکردنی "پەیوەندییە خێزانییەکانە".

ئەو خێزانەی کە لە ژیاندا ڕێزی باوکیان نەگرتووە، ئێستا لەبەردەم چاوی خەڵک و کۆمەڵگادا هەوڵ دەدەن بیسەلمێنن کە "ئێمە خێزانێکی بەوەفاین". فرمێسکی گەرم و مەزاری گەورە دەبنە جۆرێک لە "بەرگری کۆمەڵایەتی" بۆ پاراستنی ناوبانگی خێزانەکە، نەک وەک گوزارشتێکی ڕاستەقینە لە خۆشەویستی.

٣. دادپەروەریی درەنگ وەخت: کاتێک مەزار دەبێتە زیندانی فکر

کۆمەڵگا زیندووکوژەکان، ئەو کۆمەڵگایانەن کە متمانەیان بە "ئێستا" نییە. ئەوان هەمیشە لە ڕابردوودا دەژین. کاتێک بیرمەندێک لە ژیاندا قەدری نییە، چونکە "هۆشیاریی ئێستا" دەشڵژێنێت. بەڵام کاتێک دەمرێت، دەبێتە "مێژوو". مێژووش بێدەنگە و مەترسی نییە.

دروستکردنی مزار و یادکردنەوەی ساڵانە، زۆرجار جۆرێکە لە "زیندانیکردنی فکر". ئێمە ئەو بیرمەندە لە ناو پەیكەرێکدا قەتیس دەکەین بۆ ئەوەی چیتر مەترسی نەبێت بۆ سەر دۆخی باومان. ئەمە گەورەترین زوڵمە؛ چونکە قەدرگرتنی ڕاستەقینە ئەوەیە کە پانتایی بۆ بیرکردنەوەی ئەو مرۆڤە بکەینەوە کاتێک لە ژیاندایە، نەک دوای مردنی یاد بکرێتەوە یان شوێنێک یان شەقامێک بە ناوی کەین.

٤. بەرەو ئەخلاقی "ئامادەیی"

بۆ ئەوەی لەم بازنە داخراوەی "مردووپەرستی" ڕزگارمان بێت، دەبێت سیستمێکی ئەخلاقی نوێ دابڕێژین کە ناوی بنێین "ئەخلاقی ئامادەیی". ئەم ئەخلاقە پێمان دەڵێت:

• هەناسەیەک لە ژیاندا، لە هەزار کێڵ و مزاری رازاوە لە دوای مردن بەهادارترە.
• ماچکردنی دەستی ماندووی باوکێک، لە هەموو ئەو فرمێسکانە پیرۆزترە کە دەڕژێنە سەر گۆڕەکەی.
• خوێندنەوەی لاپەڕەیەک لە نووسەری زیندوو، پڕماناترە لە دانانی تاجەگوڵینە لەسەر مەزارەکەی.

ئەنجام:
کۆمەڵگایەکی تەندروست، پێویستی بە گۆڕستانی شکۆدار نییە، بەڵکو پێویستی بە "ماڵی پڕ لە ڕێز" هەیە. با فێربین مرۆڤەکان وەک "هەبوونێکی زیندوو" ببینین، نەک وەک "پڕۆژەیەکی دواخراوی یادکردنەوە". با قەدرگرتن تەنها نەبێتە شیوەن، بەڵکو ببێتە ژیان. چونکە مردووەکان پێویستیان بە گوڵ نییە، ئەوە زیندووەکانن کە لە بێ قەدریدا دەپووکێنەوە.

میتافیزیکی نوور: لە نێوان دوانەیی "ئەسراری یوحننا" و یەکێتیی "ئیشراق" و ئایینە کوردییەکاندا

 

میتافیزیکی نوور: لە نێوان دوانەیی "ئەسراری یوحننا" و یەکێتیی "ئیشراق" و ئایینە کوردییەکاندا

پێشەکی: گەردوونناسیی ڕووناکی

لە مێژووی ئەندێشەی مرۆڤایەتیدا، "ڕووناکی" تەنها دیاردەیەکی فیزیکی نەبووە، بەڵکو وەک جەوهەری بوون و ڕەسەنایەتی مەعریفە ناسراوە. لەم توێژینەوە کورتەدا، هەوڵ دەدەین بەراوردکارییەکی ئۆنتۆلۆژی لە نێوان سێ قوتابخانەی گەورەی مەعریفیدا بکەین: گنۆستیزمی مەسیحی (ئەسراری یوحننا)، فەلسەفەی ئیشراقی سوهرەوەردی، و سیستەمە لاهوتییەکانی کورد (ئێزدیاتی و یارسانی)، بە مەبەستی دیاریکردنی پێگەی "تاریکی" لە بەرانبەر "ڕووناکی"دا.

١. گنۆستیزمی ڕادیکاڵ: تاریکی وەک "هەڵەی گەردوونی"

کتێبی "ئەسراری یوحننا" (Apocryphon of John) نوێنەرایەتی تێڕوانینێکی "دوانەیی دژبەر" (Radical Dualism) دەکات. لەم دەقەدا، جیهان نەک وەک بەرهەمێکی پیرۆز، بەڵکو وەک دەرەنجامی کارەساتێکی میتافیزیکی وێنا دەکرێت. لێرەدا، ڕووناکی (The Monad) و تاریکی The) Demiurge/Yaldabaoth) دوو جەمسەری نەسازاون.

تاریکی لێرەدا "تەواوکەر" نییە، بەڵکو "زیندان"ە. جیهانی ماددی پەردەیەکی غەلیزە کە پریشکە خوداییەکان (Divine Sparks) تێیدا دیل کراون. کەواتە، پەیوەندی نێوان ڕووناکی و تاریکی، پەیوەندییەکی "دیالێکتیکی" نییە کە بەرەو هاوسەنگی بڕوات، بەڵکو ململانێیەکی ڕەهایە بۆ ڕزگاربوون و گەڕانەوە بۆ "پلێڕۆما" (جیهانی ڕووناکی ڕەها).

٢. سوهرەوەردی و ئیشراق: تاریکی وەک "سێبەری بوون"

شێخی ئیشراق، شەهابەدینی سوهرەوەردی، کە کاریگەریی قووڵی حیکمەتی "خوسرەوانی" وشارستانییەتی  زاگرۆسی  لەسەر بووە، وەرچەرخانێکی فەلسەفی لەم تێڕوانینەدا دروست دەکات. لای سوهرەوەردی، "نوری ئەنوەر" (خودا) سەرچاوەی هەموو شتێکە و ئەوەی پێی دەوترێت تاریکی، بوونێکی سەربەخۆی نییە (عدم عینی نییە).

سوهرەوەردی تاریکی بە "غەسەق" (تاریکیی شەو) ناودەبات و وەک پلەیەکی نزمی ڕووناکی سەیری دەکات. لێرەدا تاریکی وەک "پێویستییەک بۆ دەرکەوتن" (Tajalli) دەردەکەوێت. ئەگەر "سێبەر" نەبێت، ڕادەی ڕووناکی ناناسرێت. کەواتە فەلسەفەی ئیشراق پردێکە لە نێوان "دوانەیی" و "یەکێتیی بوون"دا، کە تێیدا تاریکی وەک بەشێکی ناتەواو بەڵام پێویست لە سیستەمی تیشکاویدا دەبینرێت.

٣. ئایینە کوردییەکان: سەمای هاوسەنگیی دژەکان

لە قوتابخانە عیرفانییەکانی کورددا (ئێزدیاتی و یارسانی)، تێگەیشتن بۆ ڕووناکی و تاریکی دەگاتە قۆناغی "یەکێتیی دژەکان" (Coincidentia Oppositorum). لێرەدا، تاریکی (شەڕ یان ماددە) نەک هەر دژی ڕووناکی نییە، بەڵکو لە گەڵیدا یەکدەگرێتەوە بۆ دروستکردنی مانای ژیان.

• لە ئێزدیاتیدا، گەردوون بەبێ ململانێی هەمیشەیی نێوان ڕووناکی و تاریکی بەڕێوە ناچێت؛ ئەوان دوو ڕووی یەک دراون کە لە زاتی خوداوە سەرچاوە دەگرن.
• لە یارسانییدا، جیهانی "دوون بە دوون" و گەشتی ڕۆح لە ناو جەستە (ماددە/تاریکی)، پرۆسەیەکی پیرۆزە بۆ گەیشتن بە "حەقیقەت".

ئەنجام: لە "ڕەتکردنەوە"وە بۆ "قبوڵکردن"

بەراوردکارییەکی ورد نیشانمان دەدات کە "ئەسراری یوحننا" نوێنەرایەتی فەلسەفەیەکی "ماددە-نەوێر" و جیهان-گریز دەکات کە تێیدا تاریکی تەنها شەڕە. بەڵام فەلسەفەی ئیشراقی سوهرەوەردی و ئایینە ڕەسەنە کوردییەکان، خاوەنی تێڕوانینێکی "تەواوکاری"ن (Complementary).
لای سوهرەوەردی و یارسان و ئێزدی، ڕووناکی و تاریکی وەک "ڕۆژ و شەو" وان؛ هیچ کامیان بەبێ ئەویتر مانا بەخش نین. ئەمە ئەو خاڵە جەوهەرییەیە کە حیکمەتی ڕۆژهەڵاتی لە گنۆستیزمی ڕۆژئاوایی جیا دەکاتەوە: یەکەمیان بە دوای "بڕینەوە و ڕاکردن" لە تاریکی دەگەڕێت، و دووەمیان بە دوای "ناسین و تێپەڕاندن" لە ناو تاریکیدا بۆ گەیشتن بە نوورێکی باڵاتر.

---

سەرچاوە فەلسەفییەکان:

• حکمة الإشراق، سوهرەوەردی.
• The Nag Hammadi Library (Apocryphon of John).
• ئایینی یارسانی و ئێزدیاتی (لێکۆڵینەوە مێژوویی و فەلسەفییەکان).