وەرچەرخانێکی ستراتیژی لە مێژووی خەباتی ڕۆژهەڵاتی کوردستان: خوێندنەوەیەک بۆ هاوپەیمانیی پێنج قۆڵی

 

وەرچەرخانێکی ستراتیژی لە مێژووی خەباتی ڕۆژهەڵاتی کوردستان: خوێندنەوەیەک بۆ هاوپەیمانیی پێنج قۆڵی

وەک چاودێرێکی سیاسی و وردبین لە مێژووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، پێم وایە ڕاگەیاندنی ئەم هاوپەیمانییە لە نێوان پێنج لایەنی سەرەکیی ڕۆژهەڵاتی کوردستان (پارتی ئازادیی کوردستان، پارتی ژیانی ئازادی کوردستان، حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران، و کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان)، تەنها ڕێککەوتنێکی سیاسیی ئاسایی نییە، بەڵکو "بونیادنانەوەی نەزمێکی نوێی سیاسییە" لە جوگرافیای زاگرۆسدا.

لێرەدا شرۆڤەی خۆم بۆ ئەم بەیاننامەیە لە چوار ڕەهەندی سەرەکیی ئەکادیمیدا کورت دەکەمەوە:

١. تێپەڕاندنی "پەرتەوازەیی ستراتیژی" و دروستکردنی بلۆکێکی یەکگرتوو

لە زانستی سیاسیدا، یەکێک لە گەورەترین ئاستەنگەکانی بەردەم بزووتنەوە نەتەوەییەکان "پەرتەوازەیی ناوخۆییە" کە ڕێگە بە ڕێژیمە دیکتاتۆرەکان دەدات درێژە بە تەمەنی خۆیان بدەن. ئەم بەیاننامەیە نیشانمان دەدات کە هێزە کوردییەکان گەیشتوونەتە ئەو بڕوایەی کە "شەرعییەتی سیاسی" تەنها لە مێژووەوە نایەت، بەڵکو لە "یەکگرتوویی مەیدانی"یەوە دێت. کۆکردنەوەی ئایدۆلۆژیای جیاواز (لە لیبراڵ دێموکراتەوە تا چەپی کۆمەڵایەتی و ئایینی) لە ژێر یەک چەتری سیاسی، نیشانەی گەیشتن بە قۆناغی **"پراگماتیزمی نەتەوەیی"**یە.

٢. گۆڕینی پارادایم: لە "بەرگری"یەوە بۆ "ئیدارەدانی قۆناغی گواستنەوە"

ئەم بەیاننامەیە چیتر تەنها باسی مەزڵوومییەتی کورد و تاوانەکانی کۆماری ئیسلامی ناکات (کە ئەمانە ڕاستین)، بەڵکو بە زمانێکی دەوڵەتەواری باسی "قۆناغی گواستنەوە" و "داڕشتنەوەی ئێرانی داهاتوو" دەکات. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە کورد خۆی وەک ئەکتەرێکی سەرەکی و بڕیاردەر لە داهاتووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبینێت، نەک تەنها وەک کەمینەیەکی ناڕازی. جەختکردنەوە لەسەر "دیاریکردنی مافی چارەنووس"، گەڕانەوەیە بۆ بنەماکانی یاسای نێودەوڵەتی و شەرعییەت بەخشین بە داخوازییەکانی گەلی کورد لە ئاستی جیهانیدا.

٣. مۆدێرنیتەی سیاسی: ژن، ژینگە، و سێکۆلاریزم

ئەوەی ئەم هاوپەیمانییە لە هاوپەیمانییە کلاسیکییەکانی پێشوو جیا دەکاتەوە، گونجاندنی داواکارییە نەتەوەییەکانە لەگەڵ بەها جیهانییە مۆدێرنەکان. کاتێک لە بەیاننامەکەدا باس لە "یەکسانی ژن و پیاو"، "پاراستنی ژینگە" و "سیستەمی سێکۆلار" دەکرێت، ئەمە تەنها دروشم نییە؛ بەڵکو ئەمە وەڵامێکی زیرەکانەیە بۆ ئەو "خەیاڵە هاوبەشەی" کە دوای شۆڕشی (ژن، ژیان، ئازادی) لە ئێران و کوردستان دروست بووە. کورد لێرەدا خۆی وەک نوێنەری پێشکەوتووترین مۆدێلی کۆمەڵایەتی لە ناوچەکەدا دەناسێنێت.

٤. گوتاری هاوبەش بەرامبەر بە "ناوەندگەرایی"

بەیاننامەکە پەیامێکی ڕوونی تێدایە بۆ ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی: هەر هاوپەیمانییەک لەگەڵ لایەنەکانی تر، دەبێت لەسەر بنەمای "بە ڕەسمی ناسینی مافی نەتەوەکان" بێت. ئەمە ڕەتکردنەوەی هەر جۆرە جێگرەوەیەکی دیکتاتۆرییە کە بیەوێت لە ژێر ناوی "پەهلەوی" یان هەر ناوێکی تر، دیسان مافی کورد پێشێل بکاتەوە. ئەمە جۆرێکە لە "پەیمانی کۆمەڵایەتی نوێ" (Social Contract) کە تێیدا کورد مەرجی پێشوەختەی بۆ دیموکراسییەتی ڕاستەقینە داناوە.

ئەنجامگیری و ڕاسپاردە:

من وەک چاودێرێک، پێم وایە ئەم هاوپەیمانییە دەتوانێت ببێتە "قەڵغانی پاراستنی دەستکەوتەکان" و "نەخشەڕێی ڕزگاری". گرنگیی ئەم هەنگاوە لەوەدایە کە "ناوەندی دیالۆگ"ی کردووە بە بنەما، ئەمەش واتای ئەوەیە کە بڕیارەکان بە عەقڵانیەت و لێک تێگەیشتن دەدرێن. ئەگەر ئەم هێزانە بتوانن ئەم "گوتارە یەکگرتووە" بگوازنەوە بۆ ناو شەقام و کایە دیپلۆماسییەکان، ئەوا ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەبێتە بزوێنەری سەرەکیی گۆڕانکارییە گەورەکان لە ئێران و ناوچەکەدا.

ئەم هاوپەیمانییە نیشانیدا کە کورد لە ڕۆژهەڵات، چیتر تەنها ناڕەزایەتی دەڕنابرێت، بەڵکو "بەدیلێکی سیاسی و دێموکراتیک" پێشکەش بە جیهان دەکات.

وەرچەرخانی مێژوویی مرۆڤی ژیر لە زاگرۆس: لە شۆڕشی نیشانەیی گڕێ مرازانەوە بۆ پێکدادانی نەزمە خەیاڵییەکان

وەرچەرخانی مێژوویی مرۆڤی ژیر لە زاگرۆس: لە شۆڕشی نیشانەیی گڕێ مرازانەوە بۆ پێکدادانی نەزمە خەیاڵییەکان

پێشەکی: تێڕوانینێکی هەرارییانە

یوال نوح هەراری لە کتێبی "سەپیێنس"دا جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە هێزی بنەڕەتی مرۆڤی ژیر (Homo Sapiens) لە توانای دروستکردنی "نەزمە خەیاڵییەکاندا" (Imagined Orders) کورت دەبێتەوە. ئەم نەزمانە (وەک ئایین، نەتەوە، و یاسا) ڕێگە بە ملیۆنان مرۆڤ دەدەن هاوکاری یەکدی بکەن. کوردستان، بە تایبەت زنجیرە چیاکانی زاگرۆس، یەکێکە لە گرنگترین تاقیگە مێژووییەکانی جیهان کە تێیدا یەکەمین نەزمە خەیاڵییە ئاڵۆزەکانی مرۆڤایەتی تێدا چەکەرەی کردووە.

یەکەم: گڕێ مرازا و شۆڕشی نیشانەیی (١٢ هەزار ساڵ پێش ئێستا)

دۆزینەوەی گڕێ مرازا لە باکووری کوردستان، گەورەترین وەرچەرخانی لە تێگەیشتنی ئێمە بۆ مێژوو دروست کرد. بەپێی تیۆرییە باوەکان، مرۆڤ سەرەتا کشتوکاڵی کرد و پاشان پەرستگای دروست کرد، بەڵام هەراری ئاماژە بەوە دەکات کە گڕێ مرازان پێچەوانەکەی دەسەلمێنێت.

• شرۆڤەی ئەکادیمی: گڕێ مرازان نیشانیدەدات کە "ئایین" و "پەرستش" هاندەری سەرەکی بوون بۆ کۆبوونەوەی مرۆڤەکان. ڕاوچی-کۆکەرەوەکانی زاگرۆس پێش ئەوەی جێگیر ببن، توانای ئەوەیان هەبوو لەدەوری "چەمکێکی باڵا" کۆببنەوە و کارێکی ئەندازیاریی وا بکەن کە پێویستی بە هەزاران کرێکار هەبێت. لێرەوە "خوای زاگرۆسی" وەک یەکەمین پرۆژەی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی لە مێژووی مرۆڤایەتیدا سەری هەڵدا.

دووەم: پەرەسەندنی چەمکی خودا لە فەلسەفەی زاگرۆسیدا (مەزدەک و مانی)

پێش ئەوەی ئایینە یەکتاپەرستەکان (Monotheism) ناوچەکە بگرنەوە، زاگرۆس ناوەندی فەلسەفەی جیهانی بوو. مانی و مەزدەک تەنها ڕێبەرێکی ئایینی نەبوون، بەڵکو خاوەن تیۆری کۆمەڵایەتی و فەلسەفی بوون:

1.    مانی و زانیاری: مانی هەوڵیدا "عەقڵ" و "ڕۆشنایی" بکاتە بنەمای خوداناسی. خوای مانی خوایەکی زانایە کە مرۆڤ تێیدا هاوبەشە لە پرۆسەی ڕزگارکردنی جیهان لە تاریکی.

2.    مەزدەک و دادپەروەری: مەزدەکییەکان چەمکی "خودا"یان بەستەوە بە یەکسانی و دادپەروەریی کۆمەڵایەتییەوە. ئەوان دژی خاوەندارێتی تایبەت و چەوسانەوە بوون.

• شرۆڤەی فەلسەفی: لێرەدا خودا لە چەمکێکی ئەفسانەییەوە گۆڕا بۆ "پرۆژەیەکی ئەخلاقی و سیاسی". مرۆڤی زاگرۆسی خوای وەک "نور" و "داد" دەبینی، کە ئەمە بەرزترین ئاستی گەشەی "نەزمی خەیاڵی" بوو لەو سەردەمەدا.

سێیەم: پێکدادانی دوو پارادایم: خودای حیجاز و خودای زاگرۆس

هەراری لە "سەپیێنس"دا باس لەوە دەکات کە ئایینە یەکتاپەرستەکان بەهۆی "سادەیی و گشتگیری" (Universalism) توانییان ئیمپراتۆریەتە گەورەکان دروست بکەن. کاتێک ئیسلام لە حیجازەوە هات، لەگەڵ خۆیدا چەمکێکی جیاوازی بۆ "خودا" هێنا:

• خودای حیجاز: خودایەک بوو کە لە ناو کلتوورێکی عەشایەری و بیابانیدا (کە تێیدا بتەکان نیشانەی دابەشبوونی هۆزەکان بوون) بوو بە هێزێکی یەکخەرەوەی ڕەها. ئەم خودایە زیاتر لە "یاسادانەرێکی سەربازی" دەچوو کە گوێڕایەڵی ڕەهای دەویست.
• گیرخواردنی مرۆڤی زاگرۆسی: کاتێک ئەم نەزمە نوێیە هاتە ناو کوردستان و زاگرۆس، مرۆڤی ئەم ناوچەیە کە خاوەنی میراتێکی فەلسەفی ئاڵۆز بوو (مانی و مەزدەک)، تووشی جۆرێک لە "نامۆبوون" بوو. کوردان لە نێوان دوو جەمسەردا گیریان خوارد:

1.    دڵسۆزی بۆ ڕەگ و ڕیشە فەلسەفی و عیرفانییەکەی خۆیان (کە دواتر لە تەسەوف و ئایینە کوردییەکاندا ڕەنگی دایەوە).

2.    ناچاریی بۆ قبوڵکردنی نەزمی سیاسی و یاسایی نوێ کە "خوای حیجاز" نوێنەرایەتی دەکرد.

چوارەم: شرۆڤەی گیرخواردنی مێژوویی (The Historical Trap)

لە ڕوانگەیەکی ئەکادیمییەوە، ئەو "گیرخواردنە"ی کە ئاماژەم پێدا، دەکرێت وەک "داگیرکاریی نیشانەیی" (Symbolic Colonization) لێکبدرێتەوە. مرۆڤی زاگرۆسی توانای داهێنانی لەدەستدا کاتێک ناچار بوو لە چوارچێوەی "زمان و چەمک گەلێکدا" بیر بکاتەوە کە هی ژینگەیەکی تر بوون. بتەکانی ناو کعبە گۆڕان بۆ یەک خوای گەورە، بەڵام ئەو خوایە لە دیدی دەسەڵاتە سیاسییەکانەوە زیاتر ئامرازێک بوو بۆ فەتح و کۆنترۆڵ، نەک بۆ "ڕووناکبیری و یەکسانی" وەک ئەوەی مەزدەک و مانی بانگەشەیان بۆ دەکرد.

ئەنجامگیری:

کوردستان لە گڕێ مرازانەوە دەستی پێکرد وەک پێشەنگی دروستکردنی "نەزمی خەیاڵی" لە جیهاندا. بەڵام بەهۆی وەرچەرخانە سیاسییەکان و هێزی سەربازیی ئایینە یەکتاپەرستەکان، مرۆڤی کورد لە داهێنەرێکی چەمکە فەلسەفییەکانەوە بوو بە "پەیڕەوکارێکی" چەمکە هاوردەکان. تێگەیشتن لەم مێژووە بەپێی تیۆرییەکانی هەراری، یارمەتیمان دەدات تێبگەین کە بۆچی شوناسی کوردی هەمیشە لە ململانێدایە لە نێوان "ڕابردوویەکی زاگرۆسیی عیرفانی" و "ئێستایەکی ئایینیی سیاسی"دا.

سەرچاوەکان:

1.    Harari, Y. N. (2014). Sapiens: A Brief History of Humankind.

2.    Schmidt, K. (2010). Göbekli Tepe: The Stone Age Sanctuaries.

3.    وەرگیراو لە لێکۆڵینەوەکانی مێژووی ئایینە زاگرۆسییەکان (مەزدەک و مانی).

لەسەر کورسیی "قوتووەکە"وە بۆ ڕەگەکانی مێژوو: گەشتێک بەناو ئازاری زمانی دایکدا

 

لەسەر کورسیی "قوتووەکە"وە بۆ ڕەگەکانی مێژوو: گەشتێک بەناو ئازاری زمانی دایکدا

پێشەکی: زمان وەک ناسنامە

بۆ من، زمانی دایک تەنیا کۆمەڵە وشەیەک نییە بۆ ئاخاوتن، بەڵکوو ئەو هەناسەیەیە کە بوونی منی پێ پێناسە دەکرێت. فەیلەسوفەکان دەڵێن مرۆڤ تا ئەو شوێنە دەتوانێت جیهان ببینێت کە زمانەکەی ڕێگەی پێ دەدات. کاتێک زمانێکت لێ دەسەندرێتەوە، لە ڕاستیدا جیهانبینیت لێ دەدزرێت. من وەک منداڵێکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، ئەم ڕاستییە فەلسەفییەم بە گۆشت و پێست و بە فرمێسکی سەر لاپەڕە نەخوێندراوەکانی کتێبە نامۆکان تاقی کردووەتەوە.

یادەوەرییەک لە سەردەشت: کورسییەک لە شکۆ

پێش ئەوەی تەمەنم بگاتە شەش ساڵ، لە سەردەشت و دەوروبەری، کە ئەو کات لەژێر سایەی پێشمەرگەدا بوو، من تامی ئازادیم کرد. باشم لە یادە، تەمەنم تەنیا چوار ساڵ بوو، دەچوومە قوتابخانە. هەرچەندە بە ڕەسمی ناوم نەبوو و کورسییان پێنەدەدام، بەڵام ئیرادەی من لەو تەمەنەدا لە قاڵبێکی بچووکدا کۆببووەوە: "قوتوویەکم" پەیدا کردبوو، دەمبرد و لەسەری دادەنیشتم تەنیا بۆ ئەوەی گوێم لەو دەنگە بێت کە ڕۆحم دەیناسییەوە. خۆشترین چرکەساتی ژیانم ئەو کاتانە بوو کە "دەرسی کوردی"مان هەبوو. ئەو قوتووە بۆ من لە تەختی پاشایەتی بە نرختر بوو، چونکە لەوێدا "خۆم" بووم.

تراژیدیای ئاسیمیلاسیۆن: کاتێک زمان دەبێتە دیوار

بەڵام زۆری نەخایاند، تەمەنی من و مێژووی وڵاتەکەم کەوتە ناو تەمومژێکی ڕەشەوە. بە هاتنە سەرکاری کۆماری ئیسلامی، هەموو شتێک گۆڕا. کاتێک بوومە شەش ساڵ، ناچار کرام بە زمانێک بخوێنم کە "زمانی دڵم" نەبوو. من لە ناو پۆلدا بووم، بەڵام وەک ئەوەی لە پەراوێزی جیهاندا بم؛ مامۆستا دەدوان و من تێنەدەگەیشتم.

تاڵترین یادەوەریم پۆلی سێیەمی سەرەتایی بوو؛ کتێبێکیان بۆ خوێندنەوە پێداین، کتێبەکەی من باسی رەوک و گەورەو بوونی گیا و داری دەکرد، بە زمانی فارسی بوو کە هەرچەندم دەکرد، تەنیا ڕیزە پیتی بێگیانم دەبینی. فارسییەکە هێندە قورس بوو بۆ منداڵێکی کورد کە نەیدەتوانی پەیوەندی لەگەڵدا دروست بکات. ئەوەندە گریام، ئەوەندە ئەو کتێبە غەریبەم بە فرمێسکەکانم تەڕ کرد، تا دواجار ناچار بوون بۆم بگۆڕن. ئەو گریانی من، هاواری بێدەنگی نەتەوەیەک بوو کە لەناو ماڵی خۆیدا کرابووە غەریبە.

بنەما ئەکادیمییەکان: تاوانی زمانکوژی (Linguicide)

توێژینەوە ئەکادیمییەکان، لەوانە ڕاپۆرتەکانی یونسکۆ و تیۆرییەکانی "پەروەردەی فرەزمانە"، جەخت دەکەنەوە کە فێربوون بە زمانی دایک مافێکی بنەڕەتیی مرۆڤە. کاتێک منداڵ بە زمانی دایکی دەخوێنێت، گەشەی دەروونی ،زیرەکی ،هوشیاری   و   ژیریی (Cognitive Development) دوو هێندە خێراتر دەبێت. بەپێچەوانەوە، سەپاندنی زمانێکی بێگانە لە تەمەنی منداڵیدا، جۆرێکە لە "فاشیزمی پەروەردەیی" کە دەبێتە هۆی کوشتنی داهێنان و دروستکردنی کەسایەتییەکی لەرزیو. ئەو دەوڵەتانەی کوردستانیان داگیر کردووە، ئەمە وەک چەکێک بەکار دەهێنن بۆ ئەوەی نەوەکانمان بکەنە پاشکۆی کلتووری خۆیان.

ڕەسەنایەتیی زمانی کوردی: ڕیشەیەک لە ئەنادۆڵ و زاگرۆس
ئێمە خاوەنی زمانێک نین کە لە پەراوێزدا دروست بووبێت. توێژینەوە نوێیەکانی زانکۆ جیهانییەکان (وەک ئەو توێژینەوەیەی لە ساڵی ٢٠٢٣ لە گۆڤاری Science بڵاوکرایەوە) دەیسەلمێنن کە ڕیشەی زمانە "هیندۆ-ئورووپاییەکان" دەگەڕێتەوە بۆ ناوچەی ئەنادۆڵ و باکووری کوردستان و چیاکانی زاگرۆس. ئەمە واتە زمانی کوردی یەکێکە لە کۆنترین و ڕەسەنترین لقەکانی دارستانی زمان لە جیهاندا. زمانێک کە ڕیشەی ٨٠٠٠ ساڵەی هەیە، شایەنی ئەوە نییە لەژێر پێی فاشیزمی زمانەوانیدا بپلیشێتەوە.

ئەنجام: بەرەو ئیرادە و سەربەخۆیی

ئەمڕۆ، لە ڕۆژی زمانی دایکدا، من تەنیا یادی ڕابردوو ناکەمەوە، بەڵکوو بانگەوازێک بۆ داهاتوو دەکەم. هیچ یەک لەو دەوڵەتانەی ئێمەیان دابەش کردووە، ئامادە نین دان بە مافی پەروەردەی ئێمەدا بنێن، چونکە دەزانن "زمان" کلیلی سەربەخۆییە.

تەنیا ڕێگەی ئێمە هۆشیاری، یەکگرتن و خەباتە بۆ سەربەخۆیی. دەبێت بە ئیرادەی خۆمان جیهان ناچار بکەین دانمان پێدا بنێت. ئێمە نامانەوێت منداڵەکانمان چیتر لەسەر "قوتوو" دانیشن یان بۆ تێنەگەیشتن لە کتێبەکانیان بگریەن. ئێمە دەمانەوێت منداڵی کورد بە شانازییەوە، لەسەر کورسیی ئازادی و بە زمانی شیرینی دایکی، زانست و مێژووی ڕاستەقینەی خۆی بخوێنێت.

زمانی ئێمە، قەڵای ئێمەیە. تا زمان مابێت، کوردستان هەر دەمێنێت.

لە دەرەوەی بازنە کڵۆمەکان: بەرەو بونیادنانی "بزووتنەوەی زاگرۆسی" و ڕێنێسانسی جەماوەری لە کوردستان

 

لە دەرەوەی بازنە کڵۆمەکان: بەرەو بونیادنانی "بزووتنەوەی زاگرۆسی" و ڕێنێسانسی جەماوەری لە کوردستان

پێشەکی: قەیرانی ئایدیۆلۆژیا و کۆتایی مێژووی حیزبایەتی

لە ئێستای کوردستاندا، ئێمە لەبەردەم جۆرێک لە "چەقبەستوویی مێژوویی" وەستاوین. ئەو قاڵبە ئایدیۆلۆژییانەی کە لە سەدەی بیستەمدا بزوێنەری شۆڕش بوون (چ وەک حیزبی چوارچێوەداری کلاسیک و چ وەک گوتاری ئایینیی سیاسی)، ئێستا گۆڕاون بۆ "بازنەی داخراو". ئەم بازنە ئایدیۆلۆژییانە نەک هەر ناتوانن وەڵامی تەحەدییەکانی سەدەی بیست و یەک بدەنەوە، بەڵکو بوونەتە دیوارێک لە نێوان تاکی کورد و جەوهەری نیشتمانیدا. کاتێک ئایین یان حیزب دەبنە پیرۆزییەکی ڕەها و ئامانج لە خۆیاندا، "مرۆڤ" و "خاک" دەبنە قوربانی.

یەکەم: فەلسەفەی "بازنەی داخراو" و تێپەڕاندنی

ئەو حیزبانەی خۆیان لە ئایدیۆلۆژیایەکی دۆگما و چوارچێوەداردا قەتیس کردووە، تووشی نەخۆشیی "دووبارەبوونەوەی خود" بوون. ئەم حیزبانە جەماوەر تەنها وەک "ئامرازێکی دەنگدان" یان "سوتەمەنیی ململانێ" دەبینن. لێرەدا پێویستمان بە گۆڕانکارییەکی پارادایمی (Paradigm Shift) هەیە؛ واتە گواستنەوە لە "کۆمەڵگەی حیزبی" بۆ "کۆمەڵگەی مەدەنیی سیاسی".

بەگوێرەی تیۆرەکانی "هانا ئارێنت"، هێزی ڕاستەقینە لە نێوان مرۆڤەکاندایە کاتێک پێکەوە کار دەکەن، نەک لە دەزگایەکی بیرۆکراسیی حیزبیدا. بۆیە، تێپەڕاندنی حیزبی کلاسیک بەواتای سڕینەوەی سیاسەت نییە، بەڵکو بەواتای "گەڕانەوەی سیاسەت بۆ ناو خەڵک"ە.

دووەم: ڕوحیەتی زاگرۆسی؛ وەک مانیفێستۆیەکی بوونگەرایی

کوردستان پێویستی بە بزووتنەوەیەک هەیە کە لە قووڵایی مێژووی "زاگرۆس"ەوە سەرچاوە بگرێت. ڕوحیەتی زاگرۆسی تەنها چەمکێکی جوگرافی نییە، بەڵکو "ئۆنتۆلۆژیایەکی ژیاندۆست"ە. زاگرۆس لە مێژوودا هێمای خۆڕاگری، هەمەجۆریی بایۆلۆژی و کولتووری، و پەیوەندییەکی ئۆرگانیک بووە لەگەڵ سروشتدا.

• کەرامەتی تاک: گەڕانەوە بۆ مرۆڤی کورد وەک سوژەیەکی ئازاد، نەک پاشکۆیەک بۆ "سەرۆک" یان "پێشەوا".
• شکۆی نیشتمان: لێرەدا نیشتمان وەک پیرۆزییەکی ئایدیۆلۆژی نا، بەڵکو وەک "ماڵێکی هاوبەش" دەبینرێت کە پاراستنی ئەرکێکی ئەخلاقییە.

سێیەم: بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان و هێزی "کۆمەڵگەی مەدەنی"

لە دنیای مۆدێرندا، بزووتنەوە ژینگەیی و مەدەنییەکان بوونەتە "دەسەڵاتی چوارەم" یان "هێزی ڕاستکەرەوە". لە کوردستان، پێویستە ژینگەپارێزی لە چالاکییەکی سیمبولییەوە بگۆڕدرێت بۆ "سیاسەتێکی بنەڕەتی". خاکێک کە دارستانەکەی دەسوتێت و ئاوەکەی دەدزرێت، ناتوانێت کەرامەتی مرۆڤەکەی بپارێزێت.

ڕێکخراوە مەدەنییەکان دەبێت ببنە "قەڵای هۆشیاری"؛ بە جۆرێک کە حیزب ناچار بکەن لەبەردەم یاسا و ویستی جەماوەردا کڕنۆش بەرێت. هێزی "نا" گوتن لەلایەن جەماوەرێکی یەکگرتوو، کاریگەرترە لە هەزاران چەکی حیزبی.

چوارەم: بەراوردکارییەکی مێژوویی (بۆچی ئەوان سەرکەوتن؟)

بۆ تێگەیشتن لەوەی چۆن بزووتنەوە جەماوەرییەکان دەبنە جێگرەوەی سیستمە چەقبەستووەکان، دەتوانین سەیری ئەم ئەزموونانە بکەین:

1.    بزووتنەوەی "سۆلیداریتی" (Solidarity) لە پۆڵەندا:

ئەم بزووتنەوەیە لە ناو جەرگەی کرێکاران و ڕۆشنبیرانەوە دەستی پێکرد. ئەوان نەک وەک حیزبێکی سیاسی، بەڵکو وەک بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی دژی دەسەڵاتی تۆتالیتاری وەستانەوە. توانییان بە هێزی یەکگرتوویی و "مانگرتنی مەدەنی" سیستمەکە ناچار بە پاشەکشە بکەن و دواجار سەروەری بۆ گەلەکەیان بگێڕنەوە.

2.    شۆڕشی گۆرانی (Singing Revolution) لە وڵاتانی بالتیک (ئیستۆنیا، لاتیڤیا، لیتوانیا):
ئەم گەلانە لە ڕێگەی گەڕانەوە بۆ "شوناسی کولتووری" و بزووتنەوەی جەماوەریی بێ توندوتیژی، خۆیان لە بازنەی ئایدیۆلۆژیای سۆڤیەتی ڕزگار کرد. ئەوان نیشتمانیان کردە چەترێک بۆ هەمووان و لە ڕێگەی ڕێکخراوە مەدەنییەکانەوە شکۆی تاکیان بونیاد نایەوە.

ئەم نموونانە پێمان دەڵێن: کاتێک "کۆمەڵگە" لە "حیزب" بەهێزتر بوو، سەروەریی نیشتمانی بەدی دێت.

پێنجەم: ئاستەکانی هۆشیاری و ئەرکی قۆناغەکە

بۆ ئەوەی بزووتنەوەیەک دروست بێت کە حیزب بخاتە سەر "ڕێگە ڕاستەکە"، پێویستە کار لەسەر سێ ئاست بکرێت:

1.    هۆشیاریی سیاسی: تێگەیشتن لەوەی کە حیزب خزمەتکارە نەک گەورە.

2.    هۆشیاریی ژینگەیی: پاراستنی خاکی کوردستان وەک جەستەی نەتەوە.

3.    هۆشیاریی مافپەروەری: کارکردن بۆ سەروەریی یاسا نەک سەروەریی بنەماڵە و گرووپ.

ئەنجامگیری

کوردستان لە بەردەم لەدایکبوونێکی نوێدایە. قۆناغی "پیاهەڵدان بە ئایدیۆلۆژیا" کۆتایی هاتووە و قۆناغی "کردەی جەماوەری" دەستی پێکردووە. بزووتنەوەیەکی هەڵگری ڕوحی زاگرۆسی، بزووتنەوەیەکە کە "مرۆڤ" دەکاتە چەق، "هەقیقەت" دەکاتە ئامانج و "نیشتمان"یش دەکاتە هەوارگەیەک بۆ هەمووان. تەنها لە ڕێگەی ڕێکخستنی جەماوەریی دەرەوەی بازنە حیزبییەکانە، کە دەتوانین کەرامەتی تاک بپارێزین و بەرەو سەربەخۆییەکی ڕاستەقینە هەنگاو بنێین.

"هێز لە ناو بازنەکاندا نییە، هێز لەو دەستانەدایە کە بازنەکان دەشکێنن بۆ ئەوەی دەستی یەکتر بگرن."

فەلسەفەی جوانی و وزەبەخشیی خاکی کوردستان: دیالێتیکی "بوون" لە نێوان تاراوگە و نیشتماندا

 

فەلسەفەی جوانی و وزەبەخشیی خاکی کوردستان: دیالێتیکی "بوون" لە نێوان

 تاراوگە و نیشتماندا

پێشەکی: نامۆیی جەستە و حزوری ڕۆح

مرۆڤ کاتێک لە نیشتمانەکەی دادەبڕێت، دەکەوێتە ناو دۆخێکی فەلسەفییەوە کە پێی دەوترێت "نامۆیی ئۆنتۆلۆژی". ئێمە وەک کوردانی تاراوگە، جەستەمان لە شارە سارد و مۆدێرنەکانی ئەورووپایە، بەڵام "بوونی ڕاستەقینە"مان لە جۆگەکانی گوند، لوتکە تەمگرتووەکانی زاگرۆس و دەشتە زێڕینەکانی جەزیرە و گەرمیان بەجێماوە. وەک مارتن هایدیگەر دەڵێت: "زمان ماڵی بوونە(Language is the house of Being)"،بەو مانایە کە  هایدیگەر دەیەوێت بڵێت: مرۆڤ لە ناو زماندا نیشتەجێیە. ئێمە خاوەنی زمان نین، بەڵکو زمان خاوەنی ئێمەیە. زمان ئەو ئاوێنەیەیە کە هەقیقەتی جیهان و هەقیقەتی خۆمانی تێدا دەبینین. بۆیە پاراستنی زمان، پاراستنی ناسنامە و هەبوونی ئێمەیە وەک مرۆڤ. بەڵام بۆ کورد، "خاک" تەنیا جێگەی نیشتەجێبوون نییە، بەڵکو خودی "ماڵ" و ناسنامەیە. گەشتکردن بە وڵاتانی دنیادا، نەک تەنیا جوانیی ئەوانمان بۆ دەرناخات، بەڵکو دەبێتە ئاوێنەیەک بۆ درککردن بەو بەهەشتە وێرانکراوەی کە خودا بە کوردی بەخشیوە و داگیرکەران لێیان زەوت کردووە.

کوردستان: جوگرافیایەکی پیرۆز و مێژوویەکی تاڵانکراو

کوردستان لە ڕووی مێژووییەوە بەشێکی سەرەکیی "مانگی بەپیت" (Fertile Crescent) بووە. لێرەوە یەکەمین چەخماخەی شارستانییەت و کشتوکاڵ لێدراوە. مێژوونووسانی وەک "گزینۆفۆن" لە کتێبی (کۆچی دە هەزار کەسەکە)دا کاتێک بە کوردستاندا تێدەپەڕێت، باس لە هێز و شکۆ و جوانیی سروشتی ئەم خاکە دەکات.

هەر چوار پارچەی کوردستان، هەر یەکەیان خاوەن سیمایەکی مێتافیزیکیی تایبەتن:

باکوور: بە لوتکەی سیپان و ئاراراتەوە، سیمبۆلی خۆڕاگریی بەردینە. لێرە بەرد و مرۆڤ یەک دەگرن بۆ پاراستنی شکۆ.

ڕۆژهەڵات: نیشتمانی شیعر و فەلسەفە و شاخە بەرزەکانی شاهۆ و داڵاهۆیە؛ ئەو شوێنەی کە سروشت تێیدا دەبێتە تەسەوف.

باشوور: ناوەندی پێکبەستنی دەشت و چیا، زێی بچووک و گەورە، کە هەمیشە وەک ناوەندی قوربانیدان و بەخشندەیی ماوەتەوە.

ڕۆژئاوا: دەشتاییەکی بێ کۆتایی و زێڕین، کە گەنم و ئازادی تێیدا بەیەک دەگەن.

فەلسەفەی "نەفرەتی جوانی" و داگیرکاری

بۆچی داگیرکەران دەست لەم خاکە هەڵناگرن؟ لێرەدا دەگەینە چەمکی "پارا دۆکسی جوانی". جوانیی کوردستان تەنیا لە ڕوواڵەتدا نییە، بەڵکو لە "وزەبەخشی" (Grandeur) و دەوڵەمەندییەکەیدایە. داگیرکەر نەک تەنیا بۆ خاک و ئاو، بەڵکو بۆ دزینی "ڕۆحی" ئەم خاکە هاتووە. ئیمانوێل کانت دەڵێت: "جوانی شتێکە بەبێ بەرژەوەندی چێژی لێ دەبینرێت"، بەڵام داگیرکەری کوردستان بە پێچەوانەوە، چاوی لە هەموو بستێکی ئەم خاکەیە وەک کاڵایەکی ئابووری و سیاسی. ئەم بەهەشتەی خودا بە ئێمەی بەخشیوە، بووەتە هۆکاری ئەوەی هەمیشە لە ناو جەرگەی ئاگردا بین.

ئیرادە و نیشتمانپەروەری: تێپەڕاندنی ئایدیۆلۆژیاکان

کاتێک نیشتمان لە مەترسیدا دەبێت، فەلسەفەی "بوونی نەتەوەیی" دەبێتە باڵاترین ئایین. ئایینەکان و ئایدیۆلۆژیاکان گەردونین و دەکرێت بگۆڕدرێن، بەڵام "خاک" تاکە ڕاستییەکی نەگۆڕە. بۆ ئەوەی کوردستان بپارێزین، دەبێت "ئیرادەی هێز"  لە خۆماندا دروست بکەین. نیشتمانپەروەری لێرەدا نابێتە ڕەگەزپەرستی، بەڵکو دەبێتە "بەرگرییەکی پیرۆز" بۆ پاراستنی ئەو جوانییەی کە سروشت پێی بەخشیووین. تەنیا کاتێک نیشتمان دەبێتە چەقی بیرکردنەوەمان، دەتوانین لە ژێر چەپۆکی داگیرکەران ڕزگارمان بێت.

خوێنی شەهید و فەلسەفەی ژیانەوە

سروشتی کوردستان تەنیا بە ئاو و باران سەوز نابێت، بەڵکو پەیوەندییەکی ئەندامی (Organic) لە نێوان "خوێن" و "گوڵ"دا هەیە. هەر بستێکی ئەم خاکە کە خوێنی شەڕڤان و پێشمەرگەیەکی لێ ڕژاوە، لە بەهاردا دەبێتە "گوڵاڵە سوورە". ئەمە تەنیا وەسفێکی شاعیرانە نییە، بەڵکو گۆڕانی "ماددە"یە بۆ "مانا". ڕۆحی شەهیدان لە ناو ڕەنگی ڕوەکەکان و بۆنی خاکەکەدا بە نەمری دەمێنێتەوە. هەر بۆیەش تاڵانی و کاولکاریی داگیرکەران نەیتوانیوە و ناتوانێت ئەم جوانییە بکوژێت؛ چونکە جوانییەک کە بە خوێن ئاودرابێت، ڕەگەکەی لە ناو ئەبەدییەتدایە.

ئەنجامگیری؛

ئێمەی کوردانی هەندەران، ئەرکێکی مێژووییمان لەسەرە: نەک تەنیا یادکردنەوەی نیشتمان، بەڵکو گواستنەوەی "مەزنیی کوردستان" بۆ ویژدانی جیهان. کوردستان تەنیا جوگرافیایەک نییە، بەڵکو مانیفێستۆیەکی جوانی و بەرگرییە. با ئیرادەمان هێندە بەهێز بێت کە نیشتمان بکەینە ناسنامەی یەکەم و کۆتاییمان، چونکە وەک فەیلەسوفەکان دەڵێن: "مرۆیی بێ نیشتمان، وەک باڵندەیەکی بێ ئاسمان وایە، فڕینی هەیە بەڵام ئاسۆیەکی نییە بۆی بگەڕێتەوە."

کوردستان، ئەو بەهەشتەیە کە پاراستنی، ئەرکێکی فەلسەفی، ئەخلاقی و نەتەوەییە.

دینامیزمی "ئیمان" و مۆدێلی "ئایینی دەسەڵات": خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ جینۆسایدی کورد

 

دینامیزمی "ئیمان" و مۆدێلی "ئایینی دەسەڵات": خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ

 جینۆسایدی کورد

پێشەکی: گەڕان بەدوای کاکڵی ئاییندا

وەک چەندین جار لە نووسینەکانمدا لە ماڵپەڕی (زێڕنووسzernus - ) ئاماژەم پێ داوە، پێویستە جیاکارییەکی بنەڕەتی (Ontological Distinction) لە نێوان "ئایین وەک باوەڕێکی ڕەسەن" و "ئایین وەک ئامرازێکی سیاسی" بکەین. لە ڕوانگەی منەوە، ئایینێک کە هانی لایەنگرانی بدات بۆ خوێنڕشتنی مرۆڤ، هەموو پیرۆزییەکی لێ دادەماڵرێت. لێرەدا دەگەینە ئەو ڕاستییەی کە فەیلەسووفی وەک ئیمانوێل کانت باسی دەکات؛ کە دەبێت "ئایین لە چوارچێوەی ئەقڵدا" بێت و مرۆڤ وەک "ئامانج" ببینرێت نەک وەک "ئامراز". کاتێک ئایین دەبێتە ئامرازێک بۆ داگیرکاری، لە کاکڵە مرۆییەکەی بەتاڵ دەبێتەوە و دەبێتە "توێکڵێکی" کوشندە.

١. دیالێکتیکی کاکڵ و توێکڵ (ئایین دژ بە ئایین)

من لە "زێڕنووس"دا جەختم لەوە کردووەتەوە کە "کاکڵی ئیمان" لە هەموو ئایینەکاندا یەک شتە: دادپەروەری، ڕەحمەت و ڕێزگرتن لە کەرامەتی مرۆڤ. بەڵام کێشە گەورەکە لێرەدایە کە "توێکڵی ئایین" دەکرێتە خەنجەر. ئەمە ڕێک ئەو چەمکەیە کە بیرمەندی گەورە عەلی شەریعەتی بە "ئایین دژ بە ئایین" (Religion vs. Religion) ناوی دەبات؛ واتە بەکارهێنانی ناوی خودا بۆ شەرعیەتدان بە زوڵم. ئایینی ئیسلام لە مێژوودا، لە جیاتی ئەوەی ببێتە پەیامی ڕزگاری بۆ نەتەوەی  کورد، ، لە لایەن دەسەڵاتە هەژموونخوازەکانەوە (عەرەب، تورک و فارس) کراوەتە چەکێک بۆ سڕینەوەی شوناسی ئێمە.

٢. جینۆسایدی زمانەوانی؛ شێواندنی چەمکی "ئەنفال"

لە مێژووی هاوچەرخی کورددا، چەمکی "ئەنفال" گەورەترین تراجیدیایە. لێرەدا "تەکنیکی داگیرکاری" تەنها خاک ناگرێتەوە، بەڵکو دەست بەسەر "زمان و پیرۆزی"شدا دەگرێت. ئایەتەکانی قورئان کە جەخت لە فرەیی نەتەوەیی دەکەنەوە (وەک سوورەتی حوجەرات)، لە لایەن دەسەڵاتی بەعس و داگیرکەرانەوە فەرامۆش کران و لە جیاتی ئەوە، وشەی "ئەنفال"یان لە دەقێکی جەنگییەوە گۆڕی بۆ پاساوێکی "مێتافیزیکی" بۆ کیمیاباران و جینۆساید. ئەمە ئەو دۆخەیە کە فەیلەسووفی سیاسی فڕانتس فانون باسی دەکات؛ چۆن داگیرکەر ئایین و کولتووری نەتەوەی ژێردەستە دەشێوێنێت تاوەکو بەرگرییەکەی تێکبشکێنێت.

٣. شکستی ئەخلاقیی دامەزراوە ئایینییەکان

وەک لە توێژینەوەکانمدا لە "زێڕنووس" تیشکم خستووەتە سەر، بێدەنگیی ٢٣ دەوڵەتی عەرەبی و ٥٧ دەوڵەتی ئیسلامی لە ئاست کارەساتی هەڵەبجە، گەورەترین پەڵەی ڕەشی مێژووییە. هەڵوێستی "یەکێتیی زانایانی ئیسلامی" لە ساڵی ١٩٨٨، سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە کە دکتۆر ئیسماعیل بێشکچی دەڵێت: "کوردستان کۆڵۆنییەکی نێودەوڵەتییە". کاتێک زانایانی ئایینی لە کۆنفرانسەکانیاندا خەمی تورکمانەکانی بولگاریایان بوو، بەڵام چاویان لە ئاست قڕکردنی کورد نووقاند، لێرەدا ئایین وەک "سیستەمێکی دەسەڵات" (Power System) کار دەکات، نەک وەک "باوەڕێکی ئەخلاقی".

٤. داعش و بەردەوامیی فیکری داگیرکاری

ئەوەی لە ٢٠١٤ لە شەنگال ڕوویدا و ئەوەی ئەمڕۆ لە ٢٠٢٦ لە سووریا بەناوی "تەکبیر و فتوحات"ەوە دژ بە کورد دەبیسترێت، تەنها کردەوەی تاقمێکی توندڕەو نین، بەڵکو بەرهەمی ئەو "ئایینە هاوردەکراوەیە" کە وەک چەکێکی سیاسی دژ بە دۆزی ڕەوای کورد ئامادە کراوە. پرسیاری جەوهەری من ئەوەیە: ئایا ئەمە ئیسلامە یان ستراتیژیی سڕینەوەی نەتەوەییە لەژێر پەردەی ئاییندا؟

٥. مۆدێلی کوردایەتی و دینداریی ڕەسەن

کورد بە درێژایی مێژوو، موسڵمانێکی "مرۆڤدۆست" بووە. پێشەواکانی ئێمە لە سەڵاحەدینەوە تا پیشەوا قازی، شێخ رەزا، مەحوی و مەلای گەورە، هیچ کات ئایینیان بۆ بازرگانی و داگیرکاری بەکارنەهێناوە. ئێمە وەک کورد، خاوەنی مۆدێلێکی "دینداریی ویژدانی"ین کە تێیدا پێکەوەژیانی ئایینەکان (ئێزدی، یارسان، مەسیحی) بنەمایە. وەک فەیلەسووفە "ئێکزیستانسیالیستەکان" دەڵێن، "ئازادی" مەرجی پێشوەختەیە بۆ هەر جۆرە ئیمانێکی ڕاستەقینە. نەتەوەیەک ئازاد نەبێت، ناتوانێت خوداپەرستییەکی ڕاستەقینەش بکات.

دەرەنجام و پەیام:

کاتی ئەوە هاتووە زانایانی کورد و ڕۆشنبیرانمان، چیتر ڕێگە نەدەن ئایین بکرێتە ئامرازێک بۆ بەکۆیلەکردنی کورد. ئەوەی پێویست بوو کەسایەتییەکانی وەک دکتۆر عەلی قەرەداخی بیکەن و نەیانکرد، بریتی بوو لە "شۆڕشێکی ئەخلاقی" لە ناو جیهانی ئیسلامیدا بۆ ناساندنی مەزڵوومییەتی کورد و داوای لێبوردن کردن لەم نەتەوەیە.

من لە ڕێگەی پلاتفۆرمی **(زێڕنووس)**ەوە بەردەوام دەبم لە شەڕی فیکری بۆ گەڕانەوەی ئایین بۆ ناو جەوهەرە مرۆییەکەی و ڕەتکردنەوەی هەر جۆرە داگیرکارییەک کە بەرگی پیرۆزی پۆشیبێت. کورد دەبێت "موسڵمانێکی ئازاد" بێت، چونکە ئیمان لەگەڵ کۆیلایەتی و داگیرکاری کۆنابێتەوە.

بۆ خوێندنەوەی وردەکاری زیاتر و بابەتە فیکرییەکان، سەردانی ماڵپەڕی زێڕنووس بکەن.