ناونیشان: جوگرافیای فشار و ململانێی مانەوە: کورد لە نێوان دوو شەپۆلی
کۆچی مێژووییدا
پێشەکی: جەنگی مانەوە لە نێوان "تەختی
شارستانی" و "شەپۆلی بیابان و چیا"
مێژووی مرۆڤایەتی تەنیا زنجیرەیەک لە ڕووداوی پچڕ پچڕ
نییە، بەڵکو ململانێیەکی بەردەوامی نێوان دوو شێوازی ژیانە: "ژیانی
جێگیری شارستانی" کە
خاک دەکاتە مەنزڵ و داهێنان، و "تینویەتی
کۆچەری" کە
لە پەراوێزە سەختەکانەوە بەدوای تێربوونی برسێتی و هەژمووندا دەگەڕێت. ئیبن
خەلدون، لە "موقەدیمە"کەیدا، ئەم هاوکێشەیەمان بۆ شی دەکاتەوە؛ ئەو پێی
وایە گەلانی نیشتەجێ وەک گەلی کورد، کە خاوەنی خاکێکی بەپیت و شارستانییەتێکی
دێرینن، بەهۆی ئارامی و جێگیرییەوە وردە وردە خاو دەبنەوە و بەرگرییە
سروشتییەکەیان کز دەبێت. لە بەرامبەردا، ئەو گەلانەی لە ژینگەی وشک و سەختەوە دێن
(وەک عەرەب لە بیابان و تورک لە دەشتاییە ساردەکانی مەنگۆلیا)، خاوەنی
"دەمارگیرییەکی" هێندە بەهێزن کە وەک لافاو دەڕژێنە ناوەندە
شارستانییەکانەوە.
ئەمڕۆ کە سەیری نەخشەی کوردستان دەکەین، دەبینین ئەو
"یاسا خەلدونییە" هێشتا بە زیندوویی ماوەتەوە. کورد، وەک نەتەوەیەکی
جێگیر، هەمیشە بووەتە قوربانیی ئەو "هێزەی لە پەراوێزەوە دێت". تورک و
عەرەب، کە لە مێژوودا وەک "ئەویتر"ی داگیرکەر و گەڕۆک ناسراون، نەک
تەنها خاک، بەڵکو شوناس و بوونی کوردیان کردووەتە ئامانج. ئەمڕۆش، هەرچی لە
دەوروبەری کوردستان دەگوزەرێت—لە هێرشە سەربازییەکان، گۆڕینی دیمۆگرافیا و گەمارۆ
ئابوورییەکان—هەمان درێژکراوەی ئەو "برسێتییە مێژووییە" و ئەو "دەمارگیرییە
جەنگاوەرەیە" کە دەیەوێت ناوەندە دەوڵەمەندەکەی کورد داگیر بکات.
لەم تێکستەدا، هەوڵ دەدەین لە ڕێگەی گەڕانەوە بۆ ڕەگ
و ڕیشەی مێژوویی، " و ململانێی ئیمپراتۆریەتەکان، ئەو
ڕاستییە بسەلمێنین کە ململانێی ئێمە لەگەڵ دراوسێکانمان تەنها کێشەیەکی سیاسیی
کاتی نییە، بەڵکو پێکدادانێکی مێژوویی نێوان "خاوەن ماڵێکی جێگیر" و
"میوانێکی چەکدارە" کە ڕێگەی گەڕانەوەی خۆی ون کردووە و دەیەوێت لەسەر
حیسابی "ئەویتر" (کورد) بوونی خۆی بچەسپێنێت.
١. بنەچە و ژینگەی تورک و عەرەب لە ڕوانگەی "دیاریکردنی جوگرافی":
توێژینەوە زانستییەکان (بەتایبەت زانستی مرۆڤناسی و کەشناسی کۆن) دەری دەخەن کە ناوچەکانی ئاسیای ناوەڕاست (مەنگۆلیا و دەوروبەری) و بیابانی عەرەبی، لە ڕووی سەرچاوەی سروشتییەوە هەژار بوون. گەلانی تورک (Turkic peoples) کە لە بنەڕەتدا لە ناوچەی ئاڵتای بوون، بەهۆی گۆڕانی کەشوهەوا و وشکەساڵی لە سەدەکانی ٦ بۆ ١١ی زایینی، ناچار بوون بەرەو ڕۆژاوا کۆچ بکەن. هەمان شت بۆ هۆزە عەرەبەکان لە سەدەی ٧دا ڕاستە؛ وشکی بیابان و زیادبوونی دانیشتووان پاڵنەری سەرەکی بوون بۆ چوونە دەرەوە بەرەو "مانگی بەپیت" (کوردستان و میزۆپۆتامیا).
٢. کورد وەک پاسەوانی "لێواری شارستانییەت":
لە ڕووی مێژوویییەوە، نەتەوەی کورد (وەک میراتگری ماد و ساسانییەکان لە ڕووی کلتووری و جوگرافییەوە) لە ناوچەیەکی ستراتیژیدا نیشتەجێ بوون کە پێی دەوترێت "Buffer Zone" یان ناوچەی بەربەست. دیوارە مێژووییەکان (وەک دیواری دەربەند یان ئەو دیوارانەی لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ئێران هەبوون) بەڵگەن لەسەر هەوڵی دەوڵەتە جێگیرەکان بۆ ڕێگریکردن لە هێرشی هۆزە کۆچەرییەکانی ئاسیا.
٣. تیۆری "تەشتە هەویر" و ململانێی ئابووری:
لە زانستی سیاسەتدا چەمکێک هەیە کە پێی دەوترێت "ململانێ لەسەر سەرچاوەکان". کوردستان بەهۆی ئاو، خاک و کەشوهەوای لەبارەوە، هەمیشە ئامانجی ئەو گەلانە بووە کە لە ژینگەیەکی سەختدا ژیاون. تورکە سەلجوقییەکان کاتێک هاتن، نەک تەنیا بۆ ئایین، بەڵکو بۆ دۆزینەوەی لەوەڕگا و خاکی بەپیت بوو. ئەم پێکدادانە لە نێوان "جوتیاری جێگیر" و "شوانکاری جەنگاوەر" هەمیشە بە زیانی جوتیارەکە (کورد) شکاوەتەوە، چونکە کۆچەرییەکان هەمیشە لە دۆخی ئامادەباشی جەنگیدا بوون.
٤. کارەساتی کەوتنی ساسانی و بیزەنس:
لە ڕووی زانستی مێژووییەوە، شەڕە درێژخایەنەکانی نێوان ئیمپراتۆریەتی ساسانی و بیزەنس (کە چەندین دەەی خایاند) هەردوو هێزەکەی تەواو کردبوو. ئەم "خاڵی لاوازییە" وایکرد کە عەرەبەکان لە باشوورەوە و دواتر تورکەکان لە ڕۆژهەڵاتەوە بە ئاسانی بێنە ناو قووڵایی خاکی کوردستان و ئەنادۆڵ. مێژوونووسان کۆکن لەسەر ئەوەی ئەگەر ئەو ململانێ نێوخۆییانە نەبوایە، نەخشەی دیمۆگرافی ناوچەکە بەم شێوەیەی ئێستا نەدەبوو.
٥. دەرەنجام:
زیانی کورد لەم هاوکێشەیەدا زیانێکی "ستراتیژی و نەتەوەیی" بووە. کورد وەک نەتەوەیەکی ڕەسەن و جێگیری ناوچەکە، بووەتە قوربانی دوو شەپۆلی گەورەی مرۆیی کە لە دوو ژینگەی جیاوازەوە (سەرمای باکوور و گەرمای باشوور) بەهۆی "برسێتی و ناچاریی ئابووری" هێرشیان هێناوە. ئەمە وایکردووە کورد لە جیاتی گەشەی شارستانی، بەردەوام لە دۆخی "بەرگری لە مانەوە"دا بێت.
تێبینیی هاوپێچ: ئەم نەخشە مێژووییەی ساڵی ١٩٢١ کە لە ئەرشیڤی دەوڵەتی ژاپۆن پارێزراوە، ئاماژەیەکی ڕاشکاوە بۆ بوونی "ئیمپراتۆریەتی کوردستان" و "شانشینی بەلوجستان"؛ ئەمە وەک بەڵگەیەکی دۆکیۆمێنتاری و جوگرافیی گرنگ بۆ دانپێدانانی نێودەوڵەتی بە قەوارەی سیاسی و نەتەوەیی کورد لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا هەژمار دەکرێت
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر