لە نێوان تاشەبەردی زاگرۆس و لمی بیاباندا: گەشتێک بەناو سایکۆلۆژیای
ناسنامە و ئایدیۆلۆژیادا
من کاتێک بیرەوەرییەکانی سەردەمی منداڵیم لە گوندەکان و شارە کوردییەکان وەبیر
دێتەوە، سیمای ئەو مەلایانەم دێتەوە پێش چاو کە وەک "مەل" لە شوێنە دوورەکانەوە
دەهاتن؛ پەیامی ئەوان تەنها خوداناسی نەبوو، بەڵکو جەنگێکی ڕانەگەیەندراو بوو دژی هەموو
ئەو شتانەی کە "چیایەتی" ئێمەی دەگەیاندە لوتکە: هەڵپەڕکێی تێکەڵاو، مۆسیقا،
و ئەو شێوازە ژیانەی کە ژن و پیاوی وەک دوو تاوێر لە تەنیشت یەک ڕادەگرت. ئەمڕۆ کە
سەیری ئەو گفتوگۆیانە دەکەم کە لە نێوان بانگخوازێک و هونەرمەندێکدا ڕوودەدەن، یان
دەبینم چۆن هەندێک کەس بە شانازییەوە سووکایەتی بە نەورۆز، مێژوو و کاوە و یان خوداوەندێکی دێرینی وەک "شاماران"
دەکەن و دەڵێن "ئێمە وازمان لەو شتانە هێناوە"، تێدەگەم کە ئێمە لەبەردەم
پڕۆسەیەکی ترسناکی "بیابان-کردنی دەروون"داین.
سایکۆلۆژیای ژینگە: بۆچی بیابان توندوتیژە؟
لە ڕووی زانستییەوە، تیۆری "دیاریکردنی جوگرافی" (Geographic Determinism) پێمان دەڵێت کە ژینگە تەنها شوێنی نیشتەجێبوون نییە، بەڵکو ئەندازیاری بیرکردنەوەی مرۆڤە. بیابان لە ڕووی سایکۆلۆژییەوە شوێنی "کەمترین بژاردە"یە. لەوێدا یان ئاو هەیە یان تینوێتییە، یان سێبەرە یان گەرمایەکی تاقەت پروکێنە. ئەمە دەروونێکی "دووفاقە" (Dualistic) دروست دەکات کە تێیدا "ڕەنگەکان" ون دەبن و تەنها "ڕەهایی" دەمێنێتەوە. لێرەوەیە کە ئایدیۆلۆژیای بیابانی هەمیشە توند و بێ بەزەییە؛ چونکە لە بیاباندا "جیاوازی" یەکسانە بە "مردن".
بە پێچەوانەوە، ناوچە شاخاوییەکانی وەک زاگرۆس، شوێنی
فرەجۆریی بایۆلۆژی و بینراون. لە هەر پێچێکی شاخدا مۆسیقایەکی نوێ، چەمێکی نوێ و دیمەنێکی
جیاواز هەیە. ئەم ژینگەیە "دەروونێکی کراوە"
(Open Mindset) بەرهەم دەهێنێت کە فێری ئەوە بووە
"جیاوازی" قبوڵ بکات. بۆیە فەلسەفەی ژیان لە زاگرۆسدا لەسەر بنەمای
"سەما و هێما" بنیات نراوە، نەک لەسەر "ترس و سزادان".
وەهمی مێژوویی و ڕاستییە شاردراوەکان
ئەو بانگخوازانەی ئەمڕۆ مۆسیقا حەرام دەکەن و مێژووی کورد
دەسڕنەوە، وێنەیەکی ساختە لە ئیسلام نیشان دەدەن کە تەنانەت لە سەردەمی خەلیفە عەباسییەکانیشدا
بوونی نەبووە. مێژوو پێمان دەڵێت کە کاتێک ئیسلام لە ناوکە بیابانییەکەی خۆی چووە دەرێ
و تێکەڵی شارستانییەتە دەوڵەمەندەکان بوو، مۆسیقا بوو بە زانست. ئیبراهیمی کوڕی مەهدی
(خەلیفەزادە) خۆی گۆرانیبێژ و عودژەن بووە. هارونە ڕەشید و مەئمون نەک هەر ڕێگرییان
لە "کەنیزەکەکان" نەکردووە کە بە سەرڕووتی مۆسیقا بژەنن، بەڵکو مۆسیقا بەشێک
بووە لە شکۆی دەسەڵاتیان.
ئەوەی جێی تێڕامانە، مۆدێلی "باڵاپۆشی"یە. لە
بیاباندا، داپۆشینی سەر، سەرەرای کلتوری ناوچەکە کە بۆ پشگرتن لە تەپ و تۆزی بیابان گونجاو بووە ، هەروەها نیشانەی "ئازادی" بووە بۆ ئەوەی ژنی ئازاد لە کەنیزەک جیا بکرێتەوە (کە بۆیان نەبووە سەریان دابپۆشن). عومەری کوڕی خەتاب لە کەنیزەکێکی
داوە چونکە سەری داپۆشیوە و خۆی وەک ژنی ئازاد نیشان داوە. کەواتە ئەوەی ئەمڕۆ وەک
"ئەخلاقێکی ڕەها" دەفرۆشرێتەوە، تەنها دابونەریتێکی چینایەتی بیابانی بووە،
نەک جەوهەری ئاین.
ئەزموونی ئەوروپا: لە تاریکییەوە بۆ ڕووناکایەتی
ئەگەر سەیری مێژووی ئەوروپا بکەین، دەبینین ئەوانیش قۆناغێکی
هاوشێوەی ئێمەیان تێپەڕاند. لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، کەنیسە هەمان ڕۆڵی ئەم "مەلا
بیابانییانە"ی ئێستای ئێمەی دەگێڕا؛ زانستیان ڕەتدەکردەوە، فەلسەفەیان بە کفر
دەزانی و هونەریان تەنها لە خزمەت مەبەستە ئاینییەکاندا دەویست. بەڵام "ڕێنێسانس"
(دووبارە لەدایکبوونەوە) کاتێک دەستی پێکرد کە مرۆڤی ئەوروپی گەڕایەوە بۆ مێژووی دێرینی
خۆی (یۆنان و ڕۆمان) و گەڕایەوە بۆ باوەشی سروشت. ئەوان تێگەیشتن کە "عەقڵ"
و "جوانی" دژ بە خودا نین. ئێمەش پێویستمان بە "ڕێنێسانسێکی زاگرۆسی"
هەیە، بۆ ئەوەی ڕێگری بکەین لەوەی ناسنامە، جوانی، فرەرەنگی و ئەفسانەکانی وەک شاماران بکرێنە قوربانیی
تێگەیشتنێکی بیابانیی تەسکی ١٤٠٠ ساڵ پێش ئێستا.
کۆتایی: مۆسیقا وەک بەرگری
کاتێک گۆرانیبێژێک لە بەرامبەر بانگخوازێکدا بەرگری لە هونەرەکەی دەکات، ئەو تەنها بەرگری لە "دەنگ" ناکات، بەڵکو بەرگری لە "ڕۆحی زاگرۆس" دەکات دژی وشکبوونی بیابان. ڕەتکردنەوەی مێژووی دێرین و سووکایەتیکردن بە نەورۆز و شاماران، نیشانەی "نەخۆشییەکی دەروونی"یە کە تێیدا مرۆڤ شەرم لە ناسنامەی خۆی دەکات.
ئیسلام لەوپەڕی دەسەڵاتیدا، شوێنی "ئەلبیرونی" و "ئیبن حەزم" و "زەریاب" بووە؛ شوێنی قبوڵکردنی جوو و زەردەشتی و مانەوییەکان بووە. ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین "ئیسلامی مێژوویی" نییە، بەڵکو "وەهمێکی بیابانی"یە کە دەیەوێت هەموو ڕەنگەکانی ژیان بکوژێت. ئێمە وەک مرۆڤی شاخ، دەبێت بزانین کە خودا لە ناو دەنگی عود و لە ڕەنگی سروشت و لە سەمای هەڵپەڕکێدایە، نەک لەو گوتارە ژەهراوییانەی کە دەیانەوێت ژیان بکەنە گۆڕستانێکی بێدەنگ.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر