لە نێوان "پاوانخوازیی ناوەند" و "فرەخوازیی دیموکراتیک": شیکارییەکی فەلسەفی
بۆ گوتاری سیاسیی پەهلەوی
پێشەکی:
لە فەلسەفەی سیاسیی هاوچەرخدا، چەمکی "دەوڵەت-نەتەوە" (Nation-State) تەنیا لە چوارچێوەی
سنوورە جوگرافییەکاندا پێناسە ناکرێت، بەڵکو لەسەر بنەمای "پەیمانی کۆمەڵایەتی"
و بەفەرمی ناسینی ناسنامە جیاوازەکان بونیاد دەنرێت. لێدوان و بەیاننامەکانی ئەم دواییەی
ڕەزا پەهلەوی دژی پارت و بزووتنەوە سیاسییەکانی کوردستان، نیشاندەری بەردەوامیی گوتارێکی
"پاتێرنالیستی" (باوکسالارانە) و ناوەندگەرایە کە دیموکراسی نەک وەک مافێکی
سروشتی، بەڵکو وەک "بەخشیشێک" لە لایەن دەسەڵاتەوە دەبینێت.
١. دیموکراسی: مافی
بەدەستهاتوو یان بەخشیشی "پێشەوا"؟
هانا ئارێنت، فەیلەسووفی ناودار، پێیوایە "سیاسەت
لە نێوان مرۆڤەکاندا دروست دەبێت، نەک لە ناو یەک مرۆڤدا". ئەو تێڕوانینەی کە
دیموکراسی وەک دیارییەک لە لایەن "شازادە" یان "پێشەوا"وە بۆ میللەت
وێنا دەکات، دژایەتییەکی بنەڕەتیی لەگەڵ جەوهەری دیموکراسیدا هەیە. دیموکراسی لە ڕێگەی
داننان بە "کثرەت" (Pluralism) و
مافی بڕیاردانی نەتەوەکان لەسەر چارەنووسی خۆیان تێدەپەڕێت. کاتێک ڕەزا پەهلەوی گوتاری
"تەواوێتیی خاک" (Territorial Integrity) وەک
چەکێک دژی داخوازییە نەتەوەییەکان بەکاردەهێنێت، لە ڕاستیدا خەریکی بەرهەمهێنانەوەی
هەمان ئەو دیکتاتۆرییەتەیە کە ئێرانی کردووەتە "بەندیخانەی نەتەوەکان".
٢. شوناس و جەنگەی ئازادی:
کوردستان وەک نموونە
لە کاتێکدا ناوەند لە بێدەنگی و چەقبەستووییدا بوو، بزووتنەوە
سیاسییەکانی کوردستان و بەلووچستان چەخماخەی ئازادییان داگیرساند. ئەو هێزانەی پەهلەوی
بە "هەلپەرست" ناویان دەبات، لە ڕوانگەی زانستی سیاسییەوە "پێشەنگی
گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی"ن. بە وتەی "ویل کیملیکا"
(Will Kymlicka)، بیرمەندی لیبرالیزمی فرەکەلتووری: «ئەگەر دەوڵەتێک
نەتوانێت دادپەروەری بۆ کەمینە نەتەوەییەکان دابین بکات، شەرعییەتی ئەخلاقیی خۆی بۆ
سەروەری بەسەر ئەو خاکەدا لەدەست دەدات.» خاکێک کە کەرامەتی مرۆڤی تێدا پارێزراو نەبێت،
تەنیا نەخشەیەکی بێ گیانە، نەک نیشتمان.
٣. بەراوردکارییەکی
مێژوویی: ئیسپانیا و کێشەی کەتەلۆنیا و باسک
بۆ تێگەیشتن لەم دۆخە، دەکرێت بارودۆخی ئێران لەگەڵ وڵاتی
ئیسپانیا بەراورد بکەین. لە سەردەمی "فرانکۆ"دا، ناوەندگەراییەکی توند و
سەرکوتکەری وەک ئەوەی پەهلەوی و کۆماری ئیسلامی هەبوو. بەڵام دوای فرانکۆ، ئیسپانیا
تێگەیشت کە بۆ مانەوەی یەکپارچەیی خاک، دەبێت دان بە ناسنامەی نەتەوەیی کەتەلان، باسک
و گالیسییەکاندا بنێت (Asymmetric Federalism).
جیاوازییەکە لێرەدایە: لۆژیکی پەهلەوی هێشتا لە سەدەی
بیستەمدا چەقیوە و وەک پاشایەتیی ئیسپانیا ناتوانێت لەوە تێبگات کە "یەکێتیی ئارەزوومەندانە"
زۆر بەهێزترە لە "یەکپارچەیی زۆرەملێ".
٤. لە "پاسەوانی
سنوور"ەوە بۆ "هاووڵاتی خاوەن ماف"
گوتاری ڕەزا پەهلەوی، نەتەوەکانی وەک کورد، لور، عەرەب
و بەلووچ تەنیا وەک "پاسەوانی سنوورەکان" دەبینێت بۆ پاراستنی تەختی دەسەڵاتی
تاران. ئەمە دیدگایەکی ئامرازییە (Instrumental View). فەلسەفەی
سیاسیی مۆدێرن دەڵێت: ئازادی بە "مۆڵەت" وەرگرتن لە ناوەند بەدەست نایەت،
بەڵکو بە "داننان" (Recognition) بە
مافە بنەڕەتییەکانی نەتەوەکان دەست پێدەکات. هیچ نەتەوەیەک پێویستی بە "تەضمین"
و گەرەنتیی کەس نییە بۆ پاراستنی سنوورەکان، چونکە کاتێک هاووڵاتی هەستی کرد خاوەنی
ماف و کەرامەتە، خۆی دەبێتە پارێزەری ئەو کۆمەڵگایە.
ئەنجامگیری:
لێدوانەکانی ڕەزا پەهلەوی دژی هاوپەیمانیی پارتە کوردییەکان،
نیشانەی ترسە لە دیموکراسییەکی ڕاستەقینە کە تێیدا دەسەڵات لە ناوەندەوە بۆ نەتەوەکان
دەگوێزرێتەوە. وەک چۆن لە زانستە سیاسییەکاندا هاتووە: «دیکتاتۆرییەت یەک ڕەنگە، بەڵام
ئازادی فرەڕەنگە.» نادیدەگرتنی مێژووی خەباتی کوردستان و ناوزەدکردنیان بە "هەلپەرست"،
تەنیا درێژەپێدانی هەمان ئەو گوتارە شۆڤێنیستییەیە کە نیشتمان وەک موڵکی تایبەتی
"تاکە نەتەوەیەک" یان "تاکە بنەماڵەیەک" دەبینێت. ئایندەی سیاسیی
ئەم ناوچەیە نەک بە گەرەنتیی شازادەکان، بەڵکو بە ئیرادەی گەلانی بندەست و لەسەر بنەمای
فیدراڵیزم و مافی چارەی خۆنووسین دیاری دەکرێت.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر