ژنی کورد لە هەناوەوە بۆ پەراوێز: شیکردنەوەیەکی مێژوویی-کۆمەڵناسی لە
شارستانییەتی زاگرۆسەوە تا سەردەمی ئاسمیلاسیۆنی مۆدێرن
پێشەکی: زاگرۆس وەک لانکەی ئازادیی ژن
شارستانییەتی زاگرۆس تەنیا زنجیرە چیایەک نییە، بەڵکو
یەکەیەکەی کلتوری و فەلسەفیی قووڵە کە بناغەی ناسنامەی گەلانی ڕەسەنی ناوچەکەی پێکهێناوە،
کە کورد ڕاستەوخۆترین میراتگری ئەو کلتورەیە. لەم شارستانییەتەدا (لە سۆمەر و ئیلامەوە
تا ماد و ساسانییەکان)، ژن نەک هەر ڕێزلێگیراو بووە، بەڵکو وەک بکەرێکی سیاسی، ئابووری
و سەربازیی کارا بینراوە. ئەم وتارە هەوڵدەدات تیشک بخاتە سەر ئەو ڕاستییەی کە چۆن
ئەم پێگە بەرزە لە سایەی "دەوڵەت-نەتەوە"ی مۆدێرن و داگیرکاریی کلتوری بە
هاوکاری بریتانیا، بەرەو پەراوێزخستن و ئاسمیلاسیۆن برا.
یەکەم: ڕەچەڵەکی مێژوویی و جێندەری لە شارستانییەتی زاگرۆسدا
پێکهاتەی کۆمەڵناسیی زاگرۆس لەسەر بنەمای "تەواکاریی
ڕەگەزی" دامەزرابوو، نەک "باڵادەستیی نێرینە".
ئیلامییەکان و سۆمەرییەکان: لەم قۆناغەدا، ژن خاوەنی مافی
خاوەندارێتی زەوی بووە و وەک خوداوەند (وەک ئینانا و پینیکیر) پەرستراوە. ژن لەم قۆناغەدا
نەک هەر لە ماڵەوە، بەڵکو لە کایەی گشتی و ئابووریدا خاوەن بڕیار بووە.
دەوڵەتی ماد و درێژەپێدەرانی (هەخامەنشییەکان): مادەکان
وەک بناغەی دەوڵەتداریی زاگرۆس، کلتورێکیان خوڵقاند کە دواتر لە سەردەمی هەخامەنشییەکانیشدا
(کە لە ڕاستیدا پاشکۆ و درێژەپێدەری سیستمە سیاسی و ئیدارییەکەی ماد بوون) ڕەنگی دایەوە.
لەم سەردەمەدا ژنان:
مافی وەرگرتنی مووچەی یەکسانیان لەگەڵ پیاوان هەبوو.
دەتوانین ئاماژە بە "هیرادبانو" (Irdabama) بکەین کە بازرگانێکی گەورەی
سەردەمی داریوش بوو و زیاتر لە ٤٨٠ کرێکاری هەبوو؛ ئەمە نیشانەی سەربەخۆیی دارایی ژنە
لە شارستانییەتی زاگرۆسدا.
لە ڕووی سەربازییەوە، ژنانی وەک "ئارتیمیس"
و "پانتیا" فەرماندەی سوپا بوون. ئەمە فەلسەفەیەک بوو کە پێی وابوو بەرگریکردن
لە خاک ڕەگەز ناناسێت.
ساسانییەکان: لوتکەی دەسەڵاتی سیاسیی ژن:
لە کۆتایییەکانی ئەم شارستانییەتەدا، دەبینین ژنان دەگەنە
لوتکەی هەرەمی دەسەڵات. "پووران دوخت" و "ئازەرمیدوخت" وەک پاشا
حوکمڕانییان کردووە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە لە عەقڵیەتی زاگرۆسیدا، ڕەگەز نەبووەتە
بەربەست لەبەردەم لێهاتوویی سیاسی.
دووەم: وەرچەرخانی فەلسەفی و کۆمەڵایەتی
دوای کەوتنی ساسانییەکان و هاتنی هێزە دەرەکییەکان، فەلسەفەی
"ژن وەک مرۆڤی سەربەخۆ" جێگەی خۆی دایە "ژن وەک هاووڵاتی پلە دوو".
ئەم گۆڕانکارییە تەنیا ئایینی نەبوو، بەڵکو گۆڕانکارییەکی سیتیماتیکی کۆمەڵناسی بوو
کە تێیدا ژن لە کایەی گشتی (سیاسەت، جەنگ، ئابووری) دەرکرا و لە چوارچێوەی "ماڵ
و سەرپەرشتی پیاو"دا قەتیس کرا.
سێیەم: مۆدێرنیتە، بریتانیا و پڕۆسەی ئاسمیلاسیۆنی کورد
لە سەدەی بیستەمدا، پڕۆژەی دروستکردنی "دەوڵەت-نەتەوە"
لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە هاوکاری و نەخشەی بریتانیا، گەورەترین گورزی لە ناسنامەی
کوردی و پێگەی ژنی کورد دا.
دابەشکردنی کوردستان و داگیرکاری کلتوری: بریتانیا بە
مەبەستی پاراستنی بەرژەوەندییەکانی، پشتگیری لە دروستکردنی چوار دەوڵەتی مەرکەزی (تورکیا،
ئێران، عێراق، سوریا) کرد. ئەم دەوڵەتانە بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی خۆیان، دەستیان کرد
بە "ئاسمیلاسیۆنی فەرهەنگی".
ژن وەک ئامانجی ئاسمیلاسیۆن: چونکە ژن لە کلتوری کوردیدا
پارێزەری زمان، چیرۆک، جلوبەرگ و ناسنامەی نەتەوەیی بوو، دەوڵەتە داگیرکەرەکان هەوڵیاندا
لە ڕێگەی پەروەردەی زۆرەملێ و گۆڕینی سیستمی کۆمەڵایەتی، ژنی کورد لە ڕەچەڵەکە زاگرۆسییەکەی
داببڕن.
سڕینەوەی مێژوو: ئەو مێژووەی کە باس لە یەکسانیی ژن و
پیاو دەکات لە شارستانییەتی زاگرۆسدا، بە ئەنقەست لە کتێبەکانی مێژوودا شێوێندرا یان
تەنیا وەک مێژووی "فارس و عەرەب" یان "تورک" ناسێندرا، بۆ ئەوەی
کورد هەست بە بێ-بنەمایی و بێ-کەلتوری بکات.
چوارەم: شیکردنەوەی فەلسەفیی دۆخەکە
لە ڕوانگەی فەلسەفەی سیاسییەوە، ئاسمیلاسیۆنی ژنی کورد
تەنیا گۆڕینی جلوبەرگ نەبوو، بەڵکو "کۆڵۆنیالیزەکردنی عەقڵ" بوو. ئەو سیستمانەی
کە بریتانیا وڵاتانی ناوچەکەی لەسەر بونیاد نا، سیستمی پاتریارکی (باوکسالاری) توندڕەو
بوون کە تێیدا "دەوڵەت" ڕۆڵی "باوکێکی زاڵم" دەگێڕێت. لەم هاوکێشەیەدا،
کورد دەبێتە "پەراوێز" و ژنی کوردیش دەبێتە "پەراوێزی پەراوێز".
دەرەنجام
پێگەی ژن لە شارستانییەتی زاگرۆسدا (ئیلام، ماد، ساسانی)
نموونەیەکی پێشەنگ بووە لە یەکسانی و شکۆمەندی. بەڵام پڕۆسەی ئاسمیلاسیۆنی سیتیماتیک
کە لە دوای جەنگی جیهانی یەکەمەوە بە دەستی داگیرکەران و بە ڕاوێژی بریتانیا دەستی
پێکرد، هەوڵێکی گشتگیر بوو بۆ سڕینەوەی ئەو شکۆیە.
بۆ گەڕانەوەی شکۆی ژنی کورد، پێویستە سەرەتا گەڕانەوە
بۆ "عەقڵییەتی زاگرۆسی" بکرێت؛ ئەو عەقڵییەتەی کە تێیدا ژن نەک وەک پاشکۆی
پیاو، بەڵکو وەک "بنیاتنەری شارستانییەت" و "پارێزەری خاک" دەبینرێت.
ژنی کورد ئەمڕۆ کە لە سەنگەرەکانی بەرگری و کایە مەعریفییەکاندا دەردەکەوێت، لە ڕاستیدا
خەریکی زیندووکردنەوەی ئەو میراتە دێرینەی زاگرۆسە کە هەزاران ساڵ لەمەوبەر هەبووە.
سەرچاوە کان بۆ توێژینەوەی زیاتر:
· توێژینەوەکانی "ماریا برۆسیوس"
سەبارەت بە ژنان لە ئێرانی باستان (کە دەکرێت وەک کلتوری هاوبەشی زاگرۆس بخوێنرێتەوە).
· بەرهەمەکانی "کاوه فەرخ" سەبارەت
بە سوپای ساسانی و ڕۆڵی ژنان تێیدا.
·
کتێبی
"کوردناسی" و توێژینەوە کۆمەڵناسییەکانی سەبارەت بە ئاسمیلاسیۆنی کلتوری
لە سەدەی بیستەمدا.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر