قەیرانی ویژدان و وەرچەرخانی فیکری: خوێندنەوەیەکی
ڕەخنەیی بۆ ئایین و مێژوو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا
پێشەکی: کارەسات وەک بزوێنەری پرسیار
مێژووی هاوچەرخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە
تایبەت لە دوای کارەساتە یەک لە دوای یەکەکانی وەک "ئەنفال" و جینۆسایدی
شەنگاڵ لە ساڵی ٢٠١٤، کۆمەڵگەی کوردی ڕووبەڕووی قەیرانێکی قووڵی "مانا"
کردووەتەوە. کاتێک مرۆڤ دەبینێت لە جیهانی مۆدێرندا نەتەوەیەک جینۆساید دەکرێت و
ژنانی دەکرێنە کۆیلەی سێکس، پرسیارە بوونییەکان
(Existential Questions) لە ناو ویژدانی گشتیدا
دەتەقنەوە. لێرەدا پرسیارەکە تەنیا لەسەر ڕووداوەکان نییە، بەڵکو لەسەر ئەو
سیستەمە فیکری و ئایینییەیە کە ١٤٠٠ ساڵە حوکمی ناوچەکە دەکات. ئەمڕۆ نەوەیەکی نوێ
گومان دەخاتە سەر ئەو پیرۆزییانەی کە پێشتر وەک حەقیقەتی ڕەها دەبینران.
یەکەم: تەنگژەی تیۆدیسی (دادپەروەریی خودا لە بەردەم
شەڕدا)
یەکێک لە گەورەترین تەحەدا فیکرییەکان،
پرسیاری بێدەنگیی ئاسمانە لە بەرامبەر ستەمدا. کۆمەڵگە دەپرسێت: خودا کاتێک تیمۆری
لەنگ ٢٧ ملیۆن مرۆڤی سەربڕی، یان هیتلەر ٦٥ ملیۆن کەسی کردە قوربانی، لە کوێ بوو؟
لۆژیکی بوونی هێزێکی ڕەها چییە ئەگەر لە کاتی جینۆسایددا تەنیا تەماشاکەر بێت؟
ئەمە نەوەی نوێ ناچار دەکات بپرسێت: خودا خۆی چۆن دروست بووە و لوزوومی بوونی بۆ
مرۆڤی مۆدێرن چییە؟ ئایا مرۆڤ لەبەر غەریزەی پەرستن و ترسی خۆی پەنای بۆ
دروستکردنی ئەم چەمکە نەبردووە؟
دووەم: ڕەخنەی مێژوویی و جوگرافیای وەحی
لە ڕوانگەیەکی ئەکادیمییەوە، گومانێکی
زۆر لەسەر "ناوچەیی بوون"ی ئایینە ئیبراهیمییەکان هەیە. بۆچی لە نێوان
١٢٤ هەزار پەیامبەردا، یەک پەیامبەری ژن بوونی نییە؟ بۆچی ئاسمان تەنیا بە زمانی
"خێڵە سامییەکان" دواوە و پەیامبەرێک لە چین، ئەوروپا، یان لە ناو
کلتووری دەوڵەمەندی کورددا دەرنەکەوتووە؟ ئەم "سامی-تەوەرەیی"یە وا
دەکات ئایین وەک ئامرازێکی "ناسیۆنالیزمی عەرەبی" دەربکەوێت نەک
پەیامێکی گەردوونی. جێگەی سەرنجیشە کە زۆربەی ئەم پەیامبەرانە لە ناو
"شوانەکان"دا دەرکەوتوون نەک لە ناو فەیلەسوف و زاناکاندا، و هیچ
داهێنانێکی زانستییان بۆ چاککردنی ژیانی مرۆڤایەتی پێشکەش نەکردووە.
سێیەم: پارادۆکسە زانستی و ئەخلاقییەکان
نەوەی خوێندەوار و زانستخواز، ئێستا
ڕووبەڕووی دژایەتییەکی زۆر دەبێتەوە لە نێوان دەق و زانستدا. بۆ نموونە:
- بایۆلۆژی: چۆن
دەکرێت مرۆڤایەتی لە یەک ژن و پیاو (ئادەم و حەوا) دروست بووبێت کە
منداڵەکانیان بە "مەحرەم" زاوزێیان کردبێت؟ ئەمە وێنەی نسلێکی
"حەرامزادە" نیشان دەدات کە لەگەڵ جینەتیک و ئەخلاقی مۆدێرندا
یەکناگرێتەوە.
- لۆژیکی
حەرام و حەڵاڵ: چۆن
دەکرێت شەڕاب لە سەر زەوی "نەجیس" بێت بەڵام لە بەهەشت پڕ بێت لە
ڕووباری شەڕاب؟ یان بۆچی سەگ نەجیسە و گورگ پاکە، لە کاتێکدا لە ڕووی
زانستییەوە یەک ڕەچەڵەکن؟
- غەیب و چاوەڕوانی: چۆن دەکرێت متمانە بە "ژیانی دوای مردن" بکرێت کە تەنیا ئەگەر و خەیاڵە؟ یان چاوەڕوانی ڕزگارکەرێک (وەک ئیمامی زەمان) بکرێت کە لە ماوەی ١٤٠٠ ساڵدا هیچ کارێکی کۆنکرێتی بۆ مرۆڤایەتی نەکردووە؟
چوارەم: ئایین وەک ئامرازی داگیرکاری و ئاسیمیلاسیۆن
خوێندنەوە مێژووییەکان دەیسەلمێنن کە
ئیسلام لە ناوچەکەدا نەک بە قەناعەت، بەڵکو بە "شمشێری قادسیە" و تاڵان
و دەستدرێژی سەپێنراوە. کورد بەهۆی باکگراوەندی کلتووریی خۆیەوە توانی زمانی
بپارێزێت، بەڵام تووشی داگیرکارییەکی فیکری بوو کە وای لێکردووە ڕێز لە ئەستوورە و
قارەمانانی نەتەوەیەک بگرێت کە خاکی ئەویان داگیر کردووە. ئەمڕۆ پرسیاری جەوهەری
ئەوەیە: خزمەتی ئەم ئەستوورە عەرەبییانە بۆ کورد و ئێرانییەکان چی بووە جگە لە
سڕینەوەی ناسنامە؟
پێنجەم: فەلسەفەی کوردی بەرامبەر مۆدێلی سامی
(بەراوردکارییەکی فیکری)
لە بەرامبەر ئایینە سامییەکاندا،
فەلسەفەی ئایینە دێرینەکانی کورد (وەک یارسانی، ئێزیدی و ڕەگەکانی زەردەشتی)
مۆدێلێکی مرۆڤدۆستانەتریان پێشکەش کردووە:
1.
پیرۆزیی
ژن: لە
فەلسەفەی کوردیدا ژن وەک "کەنیزە" نابینرێت، بەڵکو کارەکتەری وەک
"خاتوونی بەرز" پلەی پیرۆزییان هەیە.
2.
ئاشتەوایی
لەگەڵ سروشت: لێرەدا
هیچ بوونەوەرێک "نەجیس" نییە. سروشت بەشێکە لە خودا و پاراستنی ئەرکێکی
ئەخلاقییە.
3.
ڕەتکردنەوەی
دوالیزمی (خێر و شەڕ): بە
پێچەوانەی مۆدێلی سامی کە جیهان دەکاتە دوو بەرەی (خودا و شەیتان)، لە میتۆلۆژیای
کوردیدا (وەک تاوسی مەلەک) چەمکی "شەیتان" بەو مانا تۆقێنەرەی ئیسلام
بوونی نییە. مرۆڤ لە ڕێگەی "دۆناودۆن" و گۆڕانی گیانەوە بەرەو کامڵبوون
دەچێت، نەک لە ترسی دۆزەخ و سزای ئەزەلی.
دەرەنجام: بەرەو ڕێنێسانسێکی کوردی
وەک بیرمەندانی گەورەی وەک "مەنسوور
حەلاج" و "سەهرەوەردی" ئاماژەیان پێ کردووە، مرۆڤایەتی پێویستی بە
گەڕانەوە هەیە بۆ "ئەقڵ" و "ویژدانی ناوەکی". ئەزموونی ١٤٠٠
ساڵە نیشانی دا کە ئەو مۆدێلە فیکرییەی بە ناوی ئایینەوە هاوردە کرا، لە شەنگاڵ و
ئەنفالدا دووبارە بووەوە.
ئەمڕۆ کۆمەڵگەی کوردی لەبەردەم وەرچەرخانێکی
گەورەدایە؛ گەڕانەوە بۆ کلتوورێکی ڕەسەن کە تێیدا ژن ئازادە، سروشت پیرۆزە و خودا
نەک وەک جەلادێک، بەڵکو وەک مانایەک بۆ جوانی دەبینرێت. ڕزگاربوون لە
"کۆیلایەتیی فیکری" و پرسیارکردن لەو ئەفسانانەی کە مرۆڤیان تەنیا بۆ
"پەرستن" و "ملکەچی" دەوێت، تەنیا ڕێگەیە بۆ ئەوەی نەتەوەیەک
چیتر لەسەر خاکی خۆی بە ناوی "پیرۆزی"یەوە جینۆساید نەکرێت.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر