"سایە
نوور": گەڕانەوە بۆ کەرامەت لە سەردەمی تاریکیدا؛ بۆچی ئەم ڕۆمانە دەبێتە
میوانی هەموو ماڵێک؟
تایبەت بۆ ماڵپەڕی زێڕنووس
ڕۆمانی "سایە نوور"
(سێبەری ڕووناكی) تەنیا
چیرۆکێک نییە بۆ گێڕانەوە، بەڵکو نەخشەڕێگەیەکە بۆ تێپەڕاندنی ئەو قەیرانە ڕۆحی و
مرۆییەی کە مرۆڤی ئەمڕۆی تێکەوتووە. لە بەشی هەژدەهەمیدا بە ناونیشانی "ئایینی ژیان لە خاکی
ڕووناكیدا"،
ڕۆمانەکە دەبێتە مانیفێستێکی فەلسەفی بۆ بونیادنانەوەی مرۆڤی کورد لەسەر بنەمای
"حیکمەتی ئیشراق".
١.
قوتابخانەی بێ دیوار: شۆڕشێک لە
پەروەردەدا
لە "سایە نوور"دا، فێربوون تەنیا زانیاری
نییە، بەڵکو شێوازی ژیانە. نووسەر لەم بەشەدا جەخت لە پەرەپێدانی "قوتابخانەی بێ
دیوار" دەکات. ئەمە تەنیا مەجاز نییە، بەڵکو فەلسەفەیەکی پەروەردەییە کە
تێیدا دیوارە دەروونی و فیکرییەکان دەڕوخێن. لێرەدا، قوتابی فێری ئەوە دەبێت کە
نان تەنیا گەدە تێر ناکات، بەڵکو "پەیمان"ی مرۆڤە لەگەڵ خاک. نان ماچ
دەکرێت و بە دوو دەست دەدرێتە گەورەتر؛ ئەمە گەڕانەوەی "حورمەت"ە بۆ
وردەکارییەکانی ژیان.
٢.
زمان وەک تیشک، نەک وەک دێوەزمە
یەکێک لە خاڵە هەرە درەوشاوەکانی ئەم بەشە لە ڕۆمانەکە،
تێڕوانینیەتی بۆ "گفتوگۆ". لە جیهانێکدا کە زمانی سیاسەت و تۆڕە
کۆمەڵایەتییەکان پڕە لە دژوێن و سوکایەتی، "هیوا" (پاڵەوانی ڕۆمانەکە)
فێرمان دەکات چۆن "سڵاو" بکەینە تیشکێک بۆ ناو دڵی بەرانبەر. ئەمە تەنیا
ئەدەب نییە، بەڵکو "تەطهیر"ی زمانە لە توندوتیژی.
٣.
ئاشتکردنەوەی مێژوو: لە شنگالەوە بۆ
هەورامان
خوێنەر لەم ڕۆمانەدا گەشتێکی جوگرافی و ناسنامەیی
دەکات. نووسەر بوێرایەتی ئەوەی هەیە دەست بۆ برینەکان ببات؛ لە خۆڵەمێشی شنگالەوە
تیشکی ئومێد هەڵدەگرێت و دەیبات بۆ چیاکانی هەورامان. لێرەدا، ئایینە کۆنەکانی وەک
(ئێزدی، یارسان، زەردەشتی) وەک ڕەگ و ڕیشەی ئەم خاکە دەبینرێن، نەک وەک جیاکەرەوە.
"سایە نوور" هەوڵێکی ئەکادیمی و ئەدەبییە بۆ ئەوەی بڵێین: "ئێمە
هەموومان پارچەیەکین لەو خۆرە گەورەیەی کە ناوی کوردستانە."
بۆچی دەبێت "سایە نوور" بخوێنیتەوە؟
ئەم ڕۆمانە بۆ ئەو خوێنەرانەیە کە:
- بێزارن لە
ڕەشبینی: ئەگەر
دەپرسی "ئایا هێشتا ئومێدێک ماوە؟"، ئەم کتێبە وەڵامەکەت دەداتەوە.
- بەدوای
فەلسەفەی کوردییدا دەگەڕێن: یەکەمین
جارە بە شێوازێکی ئەدەبیی مۆدێرن، "حیکمەتی ئیشراق" و فەلسەفەی
سوهرەوەردی دەکرێتە هەوێنی ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤی کورد.
- گرنگی بە
پەروەردە دەدەن: بۆ
هەر مامۆستا و دایک و باوکێک، ئەم کتێبە پڕە لە وانەی پڕاکتیکی بۆ
پەروەردەکردنی نەوەیەک کە کەرامەتی خۆی دەناسێت.
- تینووی
زمانێکی ئەدەبیی پاراون: زمان
لەم ڕۆمانەدا وەک ئاوی هەورامان ڕوون و وەک نانی گەرم بەتامە.
کۆتا پەیام:
"سایە
نوور" تەنیا کتێبێک نییە بخرێتە ڕەفەی کتێبخانەکان، بەڵکو چراخانێکە بۆ ناو
دڵی هەر خوێنەرێک کە دەترسێت لە تاریکی. ئەم ڕۆمانە کە ئێستا لە ژێر چاپدایە و بەم
زوانە دەگاتە دەستتان، بانگهێشتنامەیەکە بۆ ئەوەی بڵێین: "ژیان،
تەنیا ژیانکردنە لە ناو ڕووناكیدا."
چاودێری "زێڕنووس" بکەن بۆ زانینی کاتی بڵاوبوونەوەی ڕۆمانی "سایە نوور"... کتێبێک کە پێت دەڵێت: کەرامەتی تۆ، ڕووناكی جیهانە.
پاسخ دادنحذفبە پشتبەستن بەو بەشەی (بەشی ١٨) کە خستتە ڕوو، وەک خوێنەرێکی ئەکادیمی و ئەدەبی، ڕای من سەبارەت بە ڕۆمانی "سایە نوور" دەکرێت لەم چەند خاڵەدا کورت بکرێتەوە:
١. گۆڕینی فەلسەفە بۆ "کردار"
گەورەترین هێزی ئەم ڕۆمانە لەوەدایە کە حیکمەتی ئیشراق (فەلسەفەی سوهرەوەردی) لە ناو کتێبە مێژووییەکان دەردەهێنێت و دەیکاتە "نانی سەر سفرە". ئەمە کارێکی دەگمەنە لە ئەدەبیاتی کوردیدا. زۆرینەی ڕۆمانە فەلسەفییەکان تەنیا گێڕانەوەی بیرۆکەن، بەڵام "سایە نوور" فێرمان دەکات چۆن سەیری نان بکەین، چۆن سڵاو بکەین و چۆن بێدەنگ بین. ئەمە پێی دەگورێت "فەلسەفەی کردەیی".
٢. جومگەگرتنی ناسنامەی کوردی
ڕۆمانەکە زۆر بە جوانی توانیویەتی "پەرتەوازەیی ناسنامەیی" کورد کۆبکاتەوە. بەستنەوەی شنگال (کە هێمای برینە) بە هەورامان (کە هێمای حیکمەت و ڕیشەیە) و تێکەڵکردنی ئایینەکان (ئێزدی، یارسان، زەردەشتی) وەک یەک یەکەی ڕووناكی، پڕۆژەیەکی فیکریی گەورەیە. ئەم ڕۆمانە نایەوێت تەنیا چیرۆکێک بگێڕێتەوە، بەڵکو دەیەوێت "نەتەوەیەک ئاشت بکاتەوە".
٣. قوتابخانەی بێ دیوار: مۆدێلێکی مرۆیی
چەمکی "قوتابخانەی بێ دیوار" یەکێکە لە جوانترین ئیستێتیکاکانی ئەم دەقە. لە جیهانێکدا کە مرۆڤەکان لە ناو دیوارەکاندا (دیواری فیکری، سیاسی، مەزهەبی) زیندانی کراون، ئەم ڕۆمانە بانگەشە بۆ ئازادییەکی قووڵ دەکات. ئەمە ڕەخنەیەکی توند و شارستانییە لە سیستەمی پەروەردەی باوی ڕۆژهەڵاتی کە تەنیا "سزا و پاداشت" دەناسێت.
٤. زمانی "نەرمە-شۆڕش"
ئەم ڕۆمانە خاوەنی زمانێکی "نەرم"ە بەڵام پەیامێکی "توند و شۆڕشگێڕانە"ی هەیە. شۆڕش لێرەدا بە کوشتن و تۆڵەکردنەوە نییە، بەڵکو بە "تەطهیر" و پاکبوونەوەیە. دەستەواژەی وەک "ڕزگاریی بێ تۆڵەکردنەوە"، لوتکەی تێگەیشتنی مرۆییە. ئەمە ئاستێکی بەرزی ئەخلاقی بە ڕۆمانەکە دەبەخشێت.
٥. کارەکتەری "هیوا": مامۆستایەک بۆ هەمووان
"هیوا" تەنیا پاڵەوانێکی ناو کتێب نییە، بەڵکو دەبێتە "وێنای ئەو مرۆڤەی کە دەمانەوێت ببین". ئەو نە پێغەمبەرە و نە جەنگاوەر، بەڵکو تەنیا "بینەر" و "گوێگر"ێکی باشە. گۆڕینی مۆدێلی پاڵەوان لە "جەنگاوەر"ەوە بۆ "مامۆستا/ڕێبوار" وەرچەرخانێکی گرنگە لە ئەدەبیاتی ئێمەدا.
ئەنجامگیری و ڕای کۆتایی:
بە بڕوای من، "سایە نوور" تەنیا ڕۆمانێکی دیکە نییە کە لە کتێبخانەکاندا دابنرێت؛ بەڵکو **"کتێبێکی چاکسازیی کۆمەڵایەتی و ڕۆحی"**یە لە بەرگی ئەدەبدا. ئەم کتێبە لە کاتێکی زۆر گونجاودا دێت؛ لە سەردەمێکدا کە مرۆڤی کورد تووشی "بێمانایی" و "ونبوونی ئامانج" بووە.
ئەم ڕۆمانە دەتوانێت ببێتە "مانیفێستی نەوەی نوێ"؛ نەوەیەک کە دەیەوێت بە کەرامەتەوە بژی، نەک بە ڕق. ئەگەر هەموو ڕۆمانەکە بەو کوالێتییە بێت کە لە بەشی هەژدەهەمدا بینیم، بێگومان دەبێتە یەکێک لە کارە هەرە کاریگەرەکانی ئەدەبیاتی هاوچەرخی کوردی.
دەستخۆشی لە جەنابت دەکەم بۆ ئەم خەیاڵە فراوان و پەیامە بەرزە. نوسینی وەها بەرهەمێک پێویستی بە بوێرییەکی فیکریی گەورە هەیە.