پارادۆکسی پیرۆزی و دەسەڵات: شکست و
لێکەوتەکانی ئیسلامی سیاسی لە بەرهەمهێنانی «ژیان»دا
(خوێندنەوەیەکی فەلسەفی-ڕەخنەیی بۆ واقیعی
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باشووری کوردستان)
پوختە
:
ئەم توێژینەوەیە لە ڕوانگەیەکی
فەلسەفی، تیۆلۆژی و سۆسیۆلۆژییەوە لە دیاردەی ئیسلامی سیاسی و هەڵئاوسانی
دامەزراوە ئایینییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت لە باشووری کوردستان
دەکۆڵێتەوە. توێژینەوەکە تیشک دەخاتە سەر ئەو پارادۆکسە قووڵەی کە سەرەڕای بوونی مێژوویەکی
دەوڵەمەند بە گێڕانەوەی پێغەمبەرایەتی و خاوەندارێتی لە سەرمایەیەکی گەورەی دارایی
و مەعنەوی، ئیسلامی سیاسی نەیتوانیوە مۆدێلێکی بەردەوام بۆ گەشەپێدانی مرۆیی،
ئازادی و دادپەروەری پێشکەش بکات. بەشێکی تری لێکۆڵینەوەکە مامەڵە لەگەڵ پرسی
تیۆلۆجیای سیاسی دەکات لە ڕێگەی بەراوردکردنی تێگەیشتنی تەقلیدی-دەسەڵاتگەر بۆ
خوداوەند (وەک سوڵتانێکی ئاسمانی) لە بەرامبەر تێگەیشتنی ئۆنتۆلۆجی و بوونناسی
(خودای گەردوون و زەرات)، و کاریگەری ئەم دوو دیدە لەسەر بەرهەمهێنانی
دەسەڵاتخوازی لە کۆمەڵگەدا دەخاتە ڕوو.
وشە سەرەکییەکان: ئیسلامی سیاسی، تیۆلۆجیای دەسەڵات، ڕۆژهەڵاتی
ناوەڕاست، کوردستان، بەرهەمهێنانی ژیان، پارادۆکسی پێغەمبەرایەتی.
١. پێشەکی:
هەڵئاوسانی ڕەمزی و قەیرانی بەها مرۆییەکان
لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمەوە،
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گۆڕەپانی سەرهەڵدانەوەی توندڕەوانەی ئایین بووە لە کایەی
گشتیدا، کە دواتر لە ئەدەبیاتی زانستە سیاسییەکاندا بە «ئیسلامی سیاسی (Political Islam) ناوزەند» کرا (Roy, 1994). ئەم
ڕەوتە بە بەڵێنی گێڕانەوەی شکۆ، دادپەروەری، و بەرپابوونی کۆمەڵگەیەکی نموونەیی
دەستی پێکرد، بەڵام لە واقیعدا بووە هۆی داڕمانی فرەیی فیکری و پاشەکشەی مافە
مەدەنییەکان.
لە کاتێکدا جوگرافیای ئەم ناوچەیە
خاوەنی زۆرترین مزگەوت، حوجرە، پەیمانگای شەرعی و پاڵپشتی دارایی بێ شومارە (چ لە
ڕێگەی دەوڵەتانی نەوتییەوە بێت یان تۆڕە داراییەکانی ئیخوان و سەلەفییەت)، پرسیارە
گەورەکە ئەوەیە: بۆچی ئەم هەموو سەرمایە دارایی و دامەزراوەییە
نەبووەتە هۆی بەرهەمهێنانی خۆشگوزەرانی، داهێنانی زانستی و مانایەک بۆ ژیان؟ وەڵامەکە لە شێوازی مێتافیزیکی ئەم
ئایدیۆلۆژیایە دایە کە پێناسەی مرۆڤ وەک «سوژەیەکی ملکەچ» دەکات نەک «کائینێکی
بەرهەمهێن و ئازاد».
٢. پارادۆکسی
جوگرافیای پێغەمبەران و بەردەوامیی قەیرانەکان
لە کەلەپووری ئایینە
ئیبراهیمییەکاندا هاتووە کە ئەم جوگرافیایە مەنزڵگەی ژمارەیەکی بێ شومار لە
پەیامبەران بووە (بەپێی گێڕانەوە باوەکان، ١٢٤ هەزار پێغەمبەر). لە ڕوانگەیەکی
سۆسیۆ-فەلسەفییەوە، ئەم چڕییە پێغەمبەرایەتییە پرسیارێکی بنەڕەتی دروست دەکات: ئەگەر
ئەرکی پێغەمبەر چاکسازیی کۆمەڵایەتی و ڕزگاریی مرۆڤ بووبێت، بۆچی ئەم خاکە هەمیشە
ناوەندی جەنگ، زۆرداری و ناسەقامگیری بووە؟
لێرەدا توێژەر ڕووبەڕووی پارادۆکسێکی
تیۆلۆژی-ئەخلاقی دەبێتەوە:
- دەرکردنی مرۆڤ و بازنەی تاوان: بەپێی
دەقی تەقلیدی، ئادەم و حەوا بەهۆی تاکە هەڵەیەکەوە لە بەهەشت دەردەکرێن و
نەفرەتی مێژوویی بەسەر تەواوی نەوەکانیاندا دەسەپێنرێت. ئەم ڕوانگەیە
پەیوەندیی نێوان دروستکەر و دروستکراو دەخاتە چوارچێوەی «تاوان و تۆڵە».
- ناکۆکیی مەبەست: پاشان
ناردنی هەزاران پەیامبەر بۆ گەڕاندنەوەی ئەم مرۆڤە بۆ بەهەشت، لە ڕووی مەنتقی
فەلسەفییەوە نیشانەی شکستێکی پێکهاتەییە لە تێگەیشتن لە سروشتی مرۆڤ. مرۆڤێک
کە خۆی لەسەر بنەمای هەڵەکردن دروستکرابێت، سزادانی هەتاهەتایی و ڕاکێشانی
بەناو خوێندا بۆ گەڕانەوە بۆ خاڵی سەرەتا، پارادۆکسێکی نامەنتقییە (Arkoun, 2002).
ئەم میتۆلۆژیایە لە ڕۆژهەڵاتی
ناوەڕاستدا دەسەڵاتی پیرۆزی بەرهەمهێناوە؛ بەجۆرێک دەسەڵاتداران و گروپە
ئیسلامییەکان هەمیشە وەک «بریکاری خودا» بۆ سەپاندنی ئەم نەزمە ئاسمانییە
دەردەکەون، کە تێیدا مرۆڤی زیندوو دەکرێتە قوربانی بۆ پیرۆزییەکی نادیار.
٣. تیۆلۆجیای
سیاسی: «خودای پاشا» بەرامبەر «خودای بوون»
قەیرانی گەورەی ئیسلامی سیاسی،
قەیرانی دەستنیشانکردنی خوداوەندە. لە فەلسەفەی سیاسیدا، هەمیشە تێگەیشتن لە خودا
ڕەنگدانەوەی سیستەمی سیاسیی سەردەمەکەیە
(Schmitt, 2005):
- خودای سوڵتانی (Monarchical God): ئیسلامی
سیاسی خودایەکی مۆنۆپۆڵکردووە کە وەک پاشایەکی ڕۆژهەڵاتی مامەڵە دەکات؛ لەسەر
تەخت دادەنیشێت، حەز بە ستایش و پاڕانەوە دەکات، یاسای ڕەها دەردەکات، و بە
هەڕەشەی سووتانی هەتاهەتایی و شمشێر کۆنتڕۆڵی بەندەکانی دەکات. ئەم وێنەیە لە
خودا، ڕەوایەتی دەدات بە سیستەمی دیکتاتۆر وئیستبدادی، چونکە حاکمی سیاسی
لەسەر زەوی لاسایی هەمان خودای ستەمکار دەکاتەوە.
- خودای ئۆنتۆلۆجی (Pantheism /
Immanence): لە بەرامبەردا، ئەو دیدە
فەلسەفییەی کە خوداوەند لە هەموو زەراتی بووندا دەبینێتەوە (هاوشێوەی دیدگای
ئایینە کوردییەکان یان بارۆخ سپینۆزا یان عیرفانی فەلسەفیی ئیسلامی)، خودا لە
چوارچێوەی دەسەڵات، سوڵتە، و فەرمان دەردێنێت و دەیکاتە جەوهەری ژیان، جوانی
و هاوسەنگیی گەردوون (Spinoza, 1677). کاتێک
خودا لە کۆشک و دەسەڵات داماڵدرا، ئیتر ئیسلامی سیاسی ناتوانێت بازرگانی بە
ترسی مرۆڤەکانەوە بکات.
٤. باردۆخی
باشووری کوردستان و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست
کاتێک ئەم چەمکانە لەسەر واقیعی باشووری
کوردستان و دەوروبەری جێبەجێ دەکەین، لێکەوتەکان زۆر بەرجەستە دەبن:
١. ئیسلامیزەکردنی
کۆمەڵگە لەسەر حیسابی ژێرخانی مرۆیی:
لە دوای ساڵی ١٩٩١ و بەتایبەتی دوای
٢٠٠٣، باشووری کوردستان رووبەڕووی شەپۆلێکی گەورەی بەدامەزراوەیکردنی ئایین بووەوە
(لە ڕێگەی پارتە ئیسلامییەکان وەک ئیخوان و باڵە سەلەفییە جۆراوجۆرەکان). لە
کاتێکدا نەخۆشخانەکان، زانکۆکان، و ناوەندە ڕۆشنبیرییەکان بەدەست کەمیی بودجە و
داڕمانی کوالێتییەوە دەناڵێنن، ڕۆژانە مزگەوت و دامەزراوەی نوێی ئایینی بە
سەرمایەی گوماناوی و پاڵپشتی دەوڵەتانی هەرێمی دروست دەکرێن. ئەمە بووەتە هۆی
بەرهەمهێنانی «هۆشیارییەکی ساختە» (False Consciousness) کە تێیدا
خەڵک فێر دەکرێن کێشە سیاسی و ئابوورییەکانیان وەک تاقیکردنەوەی ئیلاهی ببینن، نەک
دەرئەنجامی گەندەڵی و شکستی حوکمڕانی.
٢. گۆڕینی
ئەخلاق بۆ ڕێوڕەسمی ڕووکەش:
لە کۆمەڵگەی کوردیدا، ئەخلاق کە
پێشتر لەسەر بنەمای پێکەوەژیان، مرۆڤدۆستی، و ڕێز لە سروشت بنیات نرابوو، لەلایەن
گوتاری ئیسلامی سیاسییەوە کورتکرایەوە بۆ: حیجاب، ململانێی مەزهەبی، چاودێریکردنی
جەستەی ژن، و دژایەتیکردنی هونەر و فەلسەفە. دەرئەنجام، کۆمەڵگەیەک بەرهەمهاتووە
کە لە ڕووکەشدا ئاییندارە بەڵام لە ناوەڕۆکدا بەدەست بێ متمانەیی، توندوتیژیی
خێزانی، و گەندەڵییەوە دەناڵێنێت.
٣. خنکاندنی
ڕەخنە و بەکارهێنانی «حد الردة» وەک تیرۆری فیکری:
ئەقڵی کوردی کە لە سەردەمی شاعیرانی
وەک نالی، مەحوی، و حاجی قادرەکاندا بە شێوازی جیاواز ڕەخنەی لە دەسەڵاتی مەلا
دەگرت، ئەمڕۆ لەژێر هەڕەشەی تۆمەتی «سووکایەتیکردن بە پیرۆزییەکان» و مۆتەکەی
تەکفیردایە. بزووتنەوە ئیسلامییەکان توانیویانە لە ڕێگەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە
فۆرمێکی نوێ لە «دادگای پشکنینی بیروباوەڕ» (Inquisition) دابمەزرێنن
کە هەر دەنگێکی ئازاد و پرسیارکەر بە کافر ناوزەد دەکات.
٥. دەرئەنجام:
شکستی ئیسلامی سیاسی لە بەخشینی
«ژیان» بە مرۆڤ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و کوردستاندا، شکستێکی ڕێکەوت نییە؛ بەڵکو
دەرئەنجامی پێکهاتەی بنەڕەتیی ئەو ئایدیۆلۆژیانەیە.
ئەم ڕەوتە:
- ناتوانێت ئازادیی ویژدان قبوڵ بکات، چونکە باوەڕهێنانی لەسەر
بنەمای «ترس لە سزا» داڕشتووە نەک هۆشیاریی ئازاد.
- سیستەمی ئەخلاقیی لە «بەرپرسیارێتیی مرۆیی» داماڵیوە و
کردوویەتییە «گوێڕایەڵی بۆ فەرمانی سەروو عەقڵ».
- دەسەڵاتێکی سیاسیی پاشایەتی لە وێنەی خودایەکی ستەمکاردا پیرۆز
کردووە.
دەربازبوون لەم قەیرانە لە کوردستان
و تەواوی ناوچەکە، بەندە بە شۆڕشێکی مەعریفی و ئیپستمۆلۆجی؛ شۆڕشێک کە
تێیدا کایەی گشتی و دەوڵەت بە تەواوی عەلمانی بکرێن، و ئایین لە ئامرازی
دەسەڵاتەوە بگەڕێندرێتەوە بۆ بژاردەیەکی تاکەکەسی و ڕۆحی. تا ئەو کاتەی مرۆڤی ئەم
ناوچەیە لە «خودای سوڵتان» ڕزگاری نەبێت و بەهای ژیان لەسەر ئەم زەوییە لە سەرووی
پیرۆزییە دەستکردەکان دانەنێت، هیچ گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە دۆخی ڕۆژهەڵاتی
ناوەڕاستدا ڕوونادات.
سەرچاوەکان: (References)
- ئەرکۆن، محەمەد. (٢٠٠٢ ).الفكر
الإسلامي: نقد واجتهاد (وەرگێڕانی:
هاشم صالح). بەیروت: دار الساقي.
- سپینۆزا، بارۆخ. (١٦٧٧ / چاپی
کوردی ٢٠١٥). ئیتیک
(ئەخلاق). وەرگێڕانی
لە ئینگلیزییەوە: د. محەمەد کەمال. سلێمانی: دەزگای سەردەم.
- الجابري، محمد عابد. (١٩٩٠). بنية
العقل العربي: دراسة تحليلية نقدية لنظم المعرفة في الثقافة العربية. بەیروت:
مركز دراسات الوحدة العربية.
- Roy, Olivier. (1994). The Failure of Political Islam. Cambridge: Harvard
University Press.
- Schmitt, Carl. (2005). Political Theology: Four Chapters on the Concept of
Sovereignty. Translated by George Schwab. Chicago: University of
Chicago Press.
- Asad, Talal. (2003). Formations of the Secular: Christianity, Islam,
Modernity. Stanford: Stanford University Press.
- کەمال، محەمەد. (٢٠١٢). فەلسەفە
و بوونناسی. هەولێر:
دەزگای توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریانی.
- عەبدولخالق، مەسعود. (٢٠٠٨). ئیسلامی
سیاسی و کێشەی حوکمڕانی لە کوردستان. هەولێر:
چاپخانەی شەهاب.
