فەلسەفەی مار: لە تەختی خوداوەندەکانی عیلامەوە تا دەرگای لالش

خوێندنەوەیەکی ئۆنتۆلۆژی و ژینگەناسی بۆ پیرۆزیی مار لە ئایینی ئێزدی و ڕەگە ڕەمزییەکانی لە شارستانییەتە دێرینەکاندا

پوختە

مار یەکێکە لە کۆنترین و فرەماناترین ڕەمزەکانی مێژووی ئایین و هونەری مرۆڤایەتی. ئەم ئاژەڵە، بەهۆی ژیانکردنی لەسەر زەوی و ناو کەلێن و ئەشکەوت، توانای گۆڕینی پێست، جوڵەی بێدەنگ و هەبوونی ژەهر، لە کولتوورە جیاوازەکاندا هەم بە نیشانەی ژیان، زاووزێ، دانایی، نوێبوونەوە و پاراستن و هەم بە نیشانەی مردن، ترس و هەڕەشە خوێندراوەتەوە. ئەم توێژینەوەیە بە میتۆدی مێژوویی ـ بەراوردکاری و خوێندنەوەیەکی ئۆنتۆلۆژی، سەرەتا گۆڕانی وێنە و مانای مار لە هونەری پێش مێژوو، عیلام، میزۆپۆتامیا، میسر و هەندێک نەریتی ئێرانی دەخاتە ڕوو؛ پاشان ڕەمزی مار لە ئایینی ئێزدی، بە تایبەتی نەخشە مارە ڕەشەکەی تەنیشت دەرگای پەرستگەی شێخ عەدی لە لالش، شیکار دەکات. تێزی سەرەکی ئەوەیە کە جیهانبینیی ئێزدی خراپە بە بوونەوەرێکی سەربەخۆ و هاوتای خودا کەسایەتی ناکات؛ بۆیە مار، بە هەڵگرتنی توانای زیان و سوود لە یەک کاتدا، وێنەی یەکپارچەیی و ئاڵۆزیی بوونە، نەک جەستەی «شەڕێکی ڕەها». زانستی ئیکۆلۆژیی هاوچەرخیش نیشان دەدات کە مارەکان، وەک ڕاوکەر و نێچیر، بەشێکی گرنگی تۆڕی خۆراک و ڕێکخستنی ژمارەی ڕۆدێنت و ئاژەڵە بچووکەکانن. لەگەڵ ئەوەشدا، هاوشێوەیی نێوان مار لە لالش و مار لە شارستانییەتە کۆنەکان نابێت بە خۆکارانە وەک بەڵگەی بەردەوامیی ڕاستەوخۆی مێژوویی دابنرێت.

وشە سەرەکییەکان: مار، لالش، ئێزدی، شێخ عەدی، شێخ مەند، نادووانەیی، ئۆنتۆلۆژیا، ئیکۆلۆژی، میزۆپۆتامیا، نوێبوونەوە، پاراستن.

---

پێشەکی

مێژووی ڕەمزەکان هەمیشە مێژووی مانایەکی جێگیر نییە. ڕەمزێک دەتوانێت لە سەردەمێکدا مانای ژیان و پیرۆزی هەبێت و لە سەردەمێکی دیکەدا ببێتە نیشانەی شەڕ، ترس یان خراپە. مار نموونەیەکی ڕوونی ئەم گۆڕانەیە. لە زۆرێک لە وێنە و پەیکەرە کۆنەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، مار لەگەڵ زەوی، ئاو، دار، هێزی زاووزێ، دەسەڵات و پاراستندا دەبینرێت؛ بەڵام لە هەندێک سیستەمی ئایینیی دواتردا دەبێتە وێنەی فریودان، ژەهر و هێزی زیانبەخش.

لە ناو ئەم مێژووە فرەمانایەدا، نەخشە مارە ڕەشەکەی لە تەنیشت دەرگای پەرستگەی لالش گرنگییەکی تایبەتی هەیە. لالش ناوەندی ڕۆحی و شوێنی سەرەکیی زیارەتی ئێزدییەکانە و بیناسازییەکەی بە یەکجار دروست نەکراوە؛ بەڵکو لە ماوەی سەدەکاندا بەشە جیاوازەکانی زیاد کراون. لەبەر ئەوە، هەر هێما و نەخشێکی ناو ئەم بۆشاییە پیرۆزە دەبێت لە چوارچێوەی مێژووی بیناسازی، ڕیوایەتی زارەکی، دەقە ئایینییەکان و کردارەکانی زیارەتدا بخوێندرێتەوە.

پرسیاری سەرەکیی ئەم بابەتە ئەوەیە: مارە ڕەشەکەی لالش چ مانایەک لە جیهانبینیی ئێزدیدا هەیە، و تا چ ڕادەیەک دەتوانرێت لە چوارچێوەی میراتی ڕەمزیی ڕۆژهەڵاتی کۆندا بخوێندرێتەوە؟

---

١. مار وەک ڕەمزێکی سروشتی لە سەردەمی پێش مێژوو

لە سەفالینە و نگارە پێش مێژووییەکاندا، مار زۆرجار لەگەڵ توخمەکانی سروشت وەک خۆر، باران، ڕووبار، چیا، باڵندە و ڕووەک دەردەکەوێت. لەم قۆناغەدا ناتوانرێت هەموو وێنەی مارێک بە «پەرستنی مار» لێک بدرێتەوە؛ چونکە وێنەکردنی ئاژەڵ بە تەنها بەڵگەی ئەوە نییە کە ئەو ئاژەڵە خوداوەند یان شایانی پەرستن بووبێت. بەڵام دووبارەبوونەوەی ئەو وێنەیە نیشان دەدات کە مار لە خەیاڵی مرۆڤی کۆندا شوێنێکی دیاریکراوی هەبووە.

شێوەی ژیانی مار خۆی سەرچاوەی چەندین مانای ڕەمزی بووە. نزیکیی بە زەوی، ئەشکەوت و سەرچاوەکانی ئاو، پەیوەندیی بە ژێرزەوی و دنیای نەبینراو دروست کردووە. گۆڕینی پێستیش وێنەی مردن و دووبارە لەدایکبوون، نوێبوونەوە و بەردەوامیی ژیان بەرهەم هێناوە. هەروەها، شێوەی موجاویی جوڵەکەی لەگەڵ ئاو و ڕووبار، و توانای پاراستنی کێڵگە لە هەندێک ئاژەڵی زیانبەخش، مارەکەی بە ڕەمزی زاووزێ و پاراستنی زەوی نزیک کردووەتەوە.

کەواتە، لە بنەڕەتدا مار ڕەمزێکی «دووڕوو»یە: ژەهرەکەی دەتوانێت بکوژێت، بەڵام پێستگۆڕینەکەی بەڵێنی نوێبوونەوە دەدات؛ لە ژێر زەوی دەژی، بەڵام نزیک ئاو و ژیانە؛ ترس دروست دەکات، بەڵام دەتوانێت پاسەوانیش بێت. ئەم دووگانەییە یەکێکە لە هۆکارەکانی مانەوەی مار لە خەیاڵی ئایینیی مرۆڤدا.

٢. لە عیلام و میزۆپۆتامیاوە تا میسر: مار، دەسەڵات و پاسەوانی

لە هەندێک بەرهەمی هونەری عیلامیدا، پیکەرە خوداوەند یان فەرمانڕەوا لەسەر کورسییەک پیشان دراوە کە شێوەی مارە پێچاوپێچەکان دەگرێتەوە. نموونەکانی نەقشی ڕۆستەم و کۆرنگون زۆرجار لەم چوارچێوەیەدا باس دەکرێن. کورسی لە هونەری شاهانەدا شوێنی دەسەڵاتە؛ بۆیە ئامادەبوونی مار لە ژێر یان دەوری کورسی دەتوانێت پەیوەندیی مار بە هێز، جێگیری و پاراستنی دەسەڵات نیشان بدات.

لە میزۆپۆتامیا، مار هەندێک جار لەگەڵ خوداوەند، دار، ئاو و هێزی چاکبوونەوە دەبینرێت. نموونەی ناسراو، خوداوەندی نینگیشزیدا (Ningishzida)یە کە هێما مارئاساکان بەوەوە پەیوەستن. بەڵام پێویستە لێرەش جیاوازی لە نێوان کۆمەڵە نەریت و سەردەمی جیاوازدا بکرێت؛ «مار» لە هەموو شار و هەموو دەقێکی میزۆپۆتامیایی یەک مانای نەبووە.

لە میسری کۆندا، مارە بەرزکراوەکەی سەر تاج—کە زۆرجار بە uraeus ناسراوە—نیشانەی فەرمانڕەوایی و پاراستنی فیرعەون بوو. لێرەدا مار نەک تەنها دەسەڵات، بەڵکو هێزی بەرگری لە دژی دوژمنانی پاشا پیشان دەدات. ئەمە نموونەیەکی ڕوونە لەوەی چۆن ترسناکیی ئاژەڵێک دەتوانێت لە سیستەمێکی سیاسی ـ ئایینیدا بگۆڕدرێت بۆ هێزی پاراستن.

ئەو هاوشێوەییەی لە عیلام، میزۆپۆتامیا و میسر دەبینرێت، بە مانای سەرچاوەیەکی تاک یان گواستنەوەی هێڵی و ڕاستەوخۆ نییە. کۆمەڵگا مرۆییەکان دەتوانن بە سەربەخۆیی و لەبەر تایبەتمەندییە سروشتییەکانی مار، مانای نزیک بە یەک دروست بکەن. بەڵام ئاڵوگۆڕی بازرگانی، سیاسی و کولتووریی نێوان ناوچەکانیش ڕۆڵی هەبووە. لەبەر ئەوە، وشەی دروستتر «تۆڕی ئاڵوگۆڕ و هاوشێوەیی»یە، نەک «بنەچەیەکی تاک و نەگۆڕ».

٣. گۆڕانی مانا: لە پیرۆزییەوە بۆ ئاژەڵی زیانبەخش

مانای مار لە مێژوودا بەردەوام نەماوەتەوە. لە هەندێک دەقی زەردەشتیدا، مار و خەزندە زیانبەخشەکان لە چوارچێوەی هێزە دژە ژیانەکاندا دانراون و کوشتنیان کردەوەیەکی باش دانراوە. لە هەندێک نەریتی یەهودی، مەسیحی و ئیسلامیشدا مار بە فریودان یان مەترسی پەیوەست کراوە، هەرچەند لە ناو هەمان نەریتاندا مانای تر—وەک دانایی، چارەسەری و هێمای ژیان—بە تەواوی ون نەبووە.

هەندێک نووسەر گۆڕانی هەڵوێستی مرۆڤ بەرامبەر مار بە گۆڕانی کەشوهەوا و زیادبوونی مارە ژەهراوییەکان لە ناوچە وشکەکانەوە پەیوەست دەکەن. ئەم تێزە سەرنجڕاکێشە، بەڵام بە تەنها ناتوانێت ئەو گۆڕانە ئاڵۆزە ئایینی و کولتوورییە ڕوون بکاتەوە. گۆڕانی دەسەڵاتی سیاسی، سەرهەڵدانی ئایینە نوێکان، نووسینەوەی مێژوو لەلایەن دەسەڵاتدارەکان و گۆڕانی شێوازی ژیان هەموویان دەتوانن لە گۆڕانی مانای ماردا بەشدار بن. بۆیە ڕوونکردنەوەی ژینگەیی دەبێت وەک گریمانەیەک ببینرێت، نەک وەک یاسایەکی سەلمێنراو.

٤. لە دووانەییی خێر و شەڕەوە بۆ یەکپارچەییی بوون

بۆ تێگەیشتن لە پیرۆزیی مار لە ئێزدییەتیدا، پێویستە لە یەکێک لە گرنگترین جیاوازییەکانی جیهانبینیی ئێزدی لەگەڵ هەندێک نەریتی ئایینی دەست پێ بکەین: خراپە لە ئێزدییەتیدا بە شێوەی هێزێکی کۆسمۆلۆژیی سەربەخۆ، ئەزەلی و هاوتای خودا کەسایەتی ناکرێت. خودا تاک و سەرچاوەی بوونە و تاووسی مەلیکیش دوژمنی خودا یان فریشتەیەکی کەوتوو نییە. بەو پێیە، ئەو وێنەیەی جیهان بە دوو سوپای سەربەخۆی ڕووناکی و تاریکی دابەش دەکات، بۆ باسکردنی جیهانبینیی ئێزدی بەس نییە.

ئەمە بەو مانایە نییە کە ئێزدییەت جیاوازیی نێوان کردارێکی باش و کردارێکی زیانبەخش ڕەت دەکاتەوە، یان ئازار و نادادپەروەری بە «باش» دەزانێت. جیاوازیی بنەڕەتی لە ئاستی ئۆنتۆلۆژیدایە: شەڕ یان خراپە بوونەوەرێکی سەربەخۆ نییە کە لە دەرەوەی یەکێتیی گەردووندا دژی خودا شەڕ بکات؛ بەڵکو دەتوانێت لە هەڵبژاردن، نەزانین، شکاندنی هاوسەنگی، بەکارهێنانی نادروستی هێز و کردەوەی مرۆڤدا دەربکەوێت. بەم مانایە، باش و خراپ دوو «ماددە»ی ئەزەلی نین؛ دوو ئەگەری کردار و دوو ئەنجامی پەیوەندیی مرۆڤ بە خۆی، بە کۆمەڵگا و بە سروشتن.

دەستەواژەی «خێر و شەڕ تەواوکەری یەکن» ئەگەر بە وردی بەکاربهێنرێت، دەتوانێت ئەم جیهانبینییە ڕوون بکاتەوە: مەبەست ئەوە نییە کە شەڕ بە نرخ و پیرۆزی لەگەڵ خێر یەکسانە؛ مەبەست ئەوەیە کە بوون بە یەکپارچەیی دەبینرێت و هیچ هێزێک بە دەرەوەی ڕێکخستنی گشتیی گەردوون سەربەخۆ نییە. تاریکی بە بێ ڕووناکی ناسراو نابێت، مەترسی مانای پاراستن دەردەخات و مردن سنوور و نرخ بە ژیان دەدات. ئەم دژانە لە ئەزموونی مرۆڤدا یەکتر ئاشکرا دەکەن، نەک ئەوەی دوو خودا یان دوو بنەمای یەکسانی گەردوونی بن.

بەراورد لەگەڵ زەردەشتی و ئایینە ئیبراهیمییەکان پێویستی بە وریایی هەیە. لە هەندێک قۆناغ و خوێندنەوەی زەردەشتیدا، دژایەتیی ڕاستی و درۆ، سپێنتا مەینیو و ئەنگرە مەینیو، بنەمای دووانەییی ئەخلاقی یان کۆسمۆلۆژییە. بەڵام یەهودی، مەسیحی و ئیسلام بە پێی خوداناسیی فەرمییان یەکتاپەرستن، نەک دووانەخواپەرست؛ شەیتان لەواندا هاوتا و ئەزەلیی خودا نییە. لەگەڵ ئەوەشدا، زمانی ئەخلاقی و میتۆلۆژیی ئەم نەریتانە زۆرجار جیهان بە جەمسەرەکانی خێر/شەڕ، ڕووناکی/تاریکی و ڕزگاری/گومڕایی دەخوێنێتەوە. کەواتە جیاوازیی ئێزدییەت زیاتر لە «کەسایەتی‌نەکردنی خراپە» و ڕەتکردنەوەی ناساندنی تاووسی مەلیک بە شەیتاندا دەردەکەوێت، نەک لە بانگەشەی ئەوەی هەموو ئایینەکانی تر دووانەخواپەرستن.

لەم چوارچێوەیەدا، مار ڕەمزێکی گونجاوە. هەمان بوونەوەر دەتوانێت ژەهر هەبێت و لە هەمان کاتدا کێڵگە لە ڕۆدێنت بپارێزێت؛ دەتوانێت ترس دروست بکات و لە چیرۆکی کەشتیدا ڕزگارکەر بێت؛ دەتوانێت لە ژێر زەوی ون بێت و بە گۆڕینی پێست ببێتە هێمای نوێبوونەوە. مار بۆیە جەستەی فەلسەفیی یەکپارچەییی بوونە: خاسیەتە دژبەیەکەکان لە ناو یەک ژیاندا هەڵدەگرێت، بێ ئەوەی یەکێکیان ببێتە خودای خێر و ئەوی تر ببێتە خودای شەڕ.

٥. لالش: جوگرافیایەکی پیرۆز و دەقێکی بەردین

لالش تەنها کۆمەڵێک بینا نییە؛ جوگرافیایەکی پیرۆزە کە چیرۆک، ئاو، بەرد، ئەشکەوت، دار، گۆڕ، ئاگر و ڕێوڕەسم لە ناویدا پێکەوە کار دەکەن. زائر کاتێک بە پێی پەتەوە دەچێتە ناو لالش، تەنها سەیری بیناسازی ناکات؛ بە کردارەکانی خۆی—ماچکردنی بەرد و دەرگا، بەستنەوەی پارچە قوماش، داگیرساندنی چرا و سەردانی کانییە پیرۆزەکان—بەشێک لە دەقێکی زیندووی ئایینی دەبێت.

لە تەنیشت دەرگای پەرستگەی شێخ عەدی، وێنەی مارێکی ڕەش بە شێوەی ستوونی و درێژ نەخشێندراوە. شوێنی مارەکە لەسەر سنووری نێوان «دەرەوە» و «ناوەوە» گرنگە. دەرگا لە ئایینناسیدا تەنها بەشێکی بینا نییە؛ سنووری نێوان بۆشایی ئاسایی و بۆشایی پیرۆزە. لەبەر ئەوە، دانانی مار لە تەنیشت دەرگا دەکرێت بە نیشانەی پاسەوانی، پاراستن و ئامادەکردنی زائر بۆ تێپەڕین بۆ ناو شوێنی پیرۆز بخوێندرێتەوە.

بەڵام ئەم خوێندنەوەیە نابێت وەک تاکە مانای فەرمی و کۆتایی پێشکەش بکرێت. لە ئایینی ئێزدی، زۆرێک لە زانیارییە پیرۆزەکان بە شێوەی زارەکی، لە قەول، بەیت، چیرۆک و کرداردا پارێزراون. ئەم خاسیەتە وای کردووە کە ڕەمزێک بتوانێت لە ناوچە و کۆمەڵە جیاوازەکاندا چەند لێکدانەوەی هەبێت.

٦. مار لە ڕیوایەتی کەشتی و ڕزگاربووندا

یەکێک لە ناسراوترین ڕیوایەتە ئێزدییەکان، مار بە چیرۆکی لافاو و کەشتیی نوحەوە پەیوەست دەکات. بەگوێرەی ئەم ڕیوایەتە، کاتێک کەشتی بە بەردێک کەوت و کەلێنێک لە جەستەکەیدا دروست بوو، مار خۆی پێچایەوە یان جەستەی خۆی خستە ناو کەلێنەکە و ڕێگری لە چوونەژوورەوەی ئاو کرد. بەم شێوەیە کەشتی و ئەوانەی ناوی بوون لە نوقمبوون ڕزگار بوون.

لە چوارچێوەی ئەم چیرۆکەدا، مار ئاژەڵێکی فریودەر نییە؛ «ڕزگارکەر» و پارێزەری ژیانە. جەستەی خۆی دەکاتە قەڵغانێک بۆ داخستنی کەلێنی مردن. ئەم کردارە ڕەمزییە مار لەگەڵ قوربانی، ئازایەتی، پاراستن و بەردەوامیی کۆمەڵگا دەبەستێتەوە. ئەگەر نەخشەکەی لالش لە ڕووی ئەم ڕیوایەتەوە بخوێندرێتەوە، مارەکە پاسەوانی دەرگا تەنها نییە؛ یادەوەریی ڕزگاربوونی ژیان لە لەناوچوونیشە.

لە هەمان کاتدا، هەندێک ڤەرسێنی چیرۆکەکە دووگانەیی مار دەپارێزن: مار کەشتی ڕزگار دەکات، بەڵام دواتر داوای پاداشت یان گۆشتی مرۆڤ دەکات؛ یان نەوەکانی دەبنە مایەی زیان. ئەم جیاوازییانە نیشان دەدەن کە مار لە جیهانبینیی ئێزدیدا ڕەمزێکی یەکڕەهەندی نییە. پیرۆزییەکەی لە ڕووی توانای ڕزگارکردن و پەیوەندیی بە پیرۆزانەوەیە، نەک بە مانای ئەوەی هەموو مارێک لە هەموو بارودۆخێکدا چاک و بێمەترسی بێت.

٧. شێخ مەند و پەیوەندیی مار بە پیرۆز و کەرامەت

لە هەندێک ڕیوایەتی ئێزدیدا، مار—بەتایبەتی مارە ڕەش—بە شێخ مەندەوە پەیوەستە. شێخ مەند کەسایەتییەکی پیرۆزە و لە چیرۆکەکاندا توانای کۆنترۆڵکردن یان بێ زیانکردنی مارەکان پێ دەدرێت؛ هەندێک ڕیوایەت تەنانەت دەڵێن دەتوانێت خۆی بە شێوەی مارێکی ڕەش دەربخات. نەوە یان پەیڕەوانی ئەو نیزیکایەتییە تایبەتەیان بە مارەوە هەیە و لە هەندێک ناوچەدا بە چارەسەرکردنی مارپێوەدراو یان مامەڵەکردن لەگەڵ مار ناسراون.

ئەم پەیوەندییە مار لە ئاستی ئاژەڵێکی سروشتی بەرز دەکاتەوە بۆ نیشانەی کەرامەتی پیرۆز. لێرەدا پیرۆزیی مار لە خودایەتیی سەربەخۆی ئەوەوە نایەت؛ لە پەیوەندیی بە کەسایەتیی پیرۆز، پاراستن و هێزی ڕۆحییەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەمە جیاوازییەکی گرنگە: بەکارهێنانی دەستەواژەی «مارپەرستی» بۆ ئێزدییەکان هەم سادەکردنەوەیەکی زانستیی نادروستە و هەم دەتوانێت دووبارەکردنەوەی ئەو تۆمەتانە بێت کە لە مێژوودا بۆ نامۆکردن و چەوساندنەوەی ئەم کۆمەڵگەیە بەکار هاتوون.

٨. نەخشە مارە ڕەشەکەی لالش: چوار ئاستی مانا

مارەکەی لالش دەتوانرێت لە چوار ئاستی پێکەوە گرێدراودا بخوێندرێتەوە:

یەکەم: پاسەوانی دەرگا

شوێنی نەخشەکە لە تەنیشت دەرگا، مانای پاراستن بەهێز دەکات. مار وەک پاسەوان لە سنووری نێوان جیهانی ئاسایی و حەرەمی پیرۆزدا وەستاوە. ئەو زائرە بە بیر دەهێنێتەوە کە چوونە ناوەوە پێویستی بە ڕێز، پاکی و هۆشیاری هەیە.

دووەم: یادەوەریی ڕزگاربوون

لە ڕووی چیرۆکی کەشتییەوە، جەستەی مار شوێنی کەلێنی کەشتی دەگرێتەوە و ژیان دەپارێزێت. نەخشەکە بەم مانایە یادەوەریی قەیرانێکە کە بەهۆی کردارێکی پارێزەرانەوە کۆتایی پێ هاتووە.

سێیەم: نوێبوونەوە و بەردەوامی

گۆڕینی پێستی مار لە زۆر کولتووردا نیشانەی نوێبوونەوەیە. لە چوارچێوەی مێژووی پڕ لە فەرمانڕەوایی، فتوحات، کۆچ، کوشتار و جینۆسایدی ئێزدییەکاندا، ئەم مانایە دەتوانێت خوێندنەوەیەکی نوێ و مرۆیی وەربگرێت: کۆمەڵگەیەک زامدار دەبێت، بەڵام خۆی نوێ دەکاتەوە و ناسنامەی خۆی دەپارێزێت. ئەمە خوێندنەوەیەکی هاوچەرخە، نەک بانگەشەی ئەوەی کە هەر لە سەرەتاوە تاکە مانای نەخشەکە بووە.

چوارەم: یەکگرتنی دژەکان

مار هەم ژەهر و هەم دەرمان، هەم ترس و هەم پاراستن، هەم ژێرزەوی و هەم سەرچاوەی ژیان لە خۆ دەگرێت. لەبەر ئەوە، دەتوانێت پیچیدەیی جیهان پیشان بدات: خێر و شەڕ هەمیشە بە دوو وێنەی تەواو جیاواز دەردەناکەون؛ هەمان هێز بە پێی کردار و پەیوەندییەکەی دەتوانێت زیانبەخش یان ڕزگارکەر بێت.

٩. مار لە ڕووی زانستی هاوچەرخەوە: ئەندامی تۆڕی ژیان

زانستی ئیکۆلۆژیی هاوچەرخ، بە زمانێکی جیاواز لە میتۆلۆژیا، یەکێک لە بنەماکانی ئەو تێڕوانینە پشتڕاست دەکاتەوە: هیچ جۆرە زیندووەرێک بە تەنها و لە دەرەوەی تۆڕی پەیوەندییەکانی سروشتدا هەڵناسەنگێندرێت. مارەکان هەم ڕاوکەرن و هەم دەبنە نێچیری باڵندە شکارییەکان، پستاندارەکان و هەندێک ئاژەڵی تر؛ واتە لە دوو ئاستی تۆڕی خۆراکدا بەشدارن.

وەک ڕاوکەر، زۆر جۆری مار بە مووش، جرج، مێشک، کەروێشکەی بچووک، قورباغە، ماسی، کەڵەشێرە و ئاژەڵە بچووکەکانی تر دەژین. بە کەمکردنەوەی زیادیی ژمارەی ڕۆدێنتەکان، دەتوانن لە پاراستنی کشتوکاڵ، کەمکردنەوەی زیانی دانەوێڵە و ڕێکخستنی دینامیکی نەخۆشییە هەڵگیراوەکان لەلایەن هەندێک ڕۆدێنتەوە بەشدار بن. کاریگەرییەکە لە هەر ئیکۆسیستەم و جۆرێکدا جیاوازە و نابێت زیادەڕۆیی تێدا بکرێت، بەڵام نەمانی مارەکان دەتوانێت تۆڕی خۆراک لاواز و هاوسەنگیی دانیشتووانی ئاژەڵەکان بگۆڕێت.

بانگەشەی ئەوەی مارەکان «گازە ژەهراوییەکانی سروشت پاک دەکەنەوە» پشتگیرییەکی ناسراوی زانستی نییە. مار سیستەمی پاککردنەوەی گازی ژینگە نییە. بەڵام ڕاستیی زانستی لە بنەڕەتدا قووڵترە: ئەوان بە ڕاوکردن، بوون بە نێچیر، گواستنەوەی وزە لە زنجیرەی خۆراک و بەشداری لە ڕێکخستنی دانیشتووان، خزمەت بە هاوسەنگیی ئیکۆسیستەم دەکەن. بۆیە پاراستنی مار لە بنەمای زانستییەوە پاراستنی بەشێکە لە سیستەمی ژیان، نەک تەنها ڕێزگرتن لە ڕەمزێکی ئایینی.

لێرەدا ڕیوایەتی کۆن و زانستی نوێ لە یەک خاڵدا یەکتر دەبینن: مار «دەرەوەی سروشت» و دوژمنی ڕەهای مرۆڤ نییە. ئەو ئەندامێکی سیستەمە و کردارەکەی تەنها لە ناو پەیوەندییەکانی دەوروبەریدا تێدەگەین. ئەوەی میتۆلۆژیا بە وێنەی ماری داخەری کەلێنی کەشتی دەیڵێت، ئیکۆلۆژی بە زمانی تۆڕی خۆراک و ڕێکخستنی دانیشتووان دەیڵێت: لابردنی ئەندامێک لە تۆڕی ژیان دەتوانێت کەلێنێک لە سیستەمەکەدا دروست بکات.

١٠. ئایا مارەکەی لالش بەقاوەی ئایینەکانی کۆنی میزۆپۆتامیایە؟

لەبەر نزیکیی جوگرافیایی لالش بە ناوچە شارستانییە کۆنەکانی میزۆپۆتامیا و هەبوونی وێنەی مار لە نەریتە کۆنەکاندا، هەندێک نووسەر ڕاستەوخۆ مارەکەی لالش بە سومەر، بابل، عیلام، میترا یان ئایینە گنۆسییەکانەوە دەبەستنەوە. ئەم بەراوردانە دەتوانن بۆ دروستکردنی پرسیاری توێژینەوە بەسوود بن، بەڵام بەڵگەی تەواوی بنەچەی مێژوویی نین.

بۆ سەلماندنی بەردەوامییەکی ڕاستەوخۆ، پێویستە زنجیرەیەکی بەڵگە هەبێت: دەق یان کتیبەی ناوەندەکان، داتەی دیاریکردنی تەمەنی نەخشەکە، گۆڕانکارییەکانی بیناسازی، بەڵگەی کۆچ و ئاڵوگۆڕی دانیشتووان و بەراوردی وردی ڕیوایەتەکان. تا ئەو زنجیرەیە تەواو نەبێت، زانستیترە بڵێین مارەکەی لالش لە ناو «میدانی ڕەمزیی هاوبەشی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست»دا هەڵکەوتووە، بەڵام ئایینی ئێزدی مانا و ناسنامەی تایبەتی خۆی پێ بەخشیوە.

ئەم جیاکردنەوەیە گرنگە، چونکە ئێزدییەتی نابێت تەنها وەک مۆزەخانەیەکی میراتی ئایینە مردووەکان ببینرێت. ئایینی ئێزدی نەریتێکی زیندووە؛ پەیڕەوانەکەی هێماکان دووبارە دەخوێننەوە، لە ڕێوڕەسمدا بەرجەستەیان دەکەن و لە هەر سەردەمێکدا مانایان نوێ دەکەنەوە. مارەکەی لالش بە هەمان ڕادە کە دەرگایەکە بۆ خوێندنەوەی ڕابردووی ناوچە، بەشێکیشە لە ناسنامە و ژیانی ئێستای ئێزدییەکان.

١١. مار، لالش و بیرەوەریی کۆمەڵایەتی

ڕەمزەکان تەنها مانای ئایینی هەڵناگرن؛ بیرەوەریی کۆمەڵایش دەپارێزن. ئێزدییەکان لە مێژووی خۆیاندا چەندین جار ڕووبەڕووی فەرمان، کۆچپێکردن، گۆڕینی زۆرەملێی ئایین و کوشتاری بەکۆمەڵ بوونەتەوە. جینۆسایدی ٢٠١٤ لەلایەن داعشەوە نوێترین و یەکێک لە قووڵترین ئەڵقەکانی ئەم زنجیرەیە بوو. لەم چوارچێوەیەدا، لالش بۆ ئێزدییەکان تەنها شوێنی پەرستن نییە؛ ناوەندی ناسنامە، گەڕانەوە و بەردەوامیی کۆمەڵایەتییە.

مارێک کە لە چیرۆکدا کەلێنی کەشتی دادەخات و ڕێگری لە نوقمبوون دەکات، دەتوانێت وەک میتافۆرێکی بەهێز بۆ مانەوەی کۆمەڵگەش بخوێندرێتەوە. هەر جارێک مێژوو کەلێنێک لە «کەشتیی ناسنامە»ی ئێزدی دروست کردووە، ڕێوڕەسم، قەول، لالش، پیرۆزەکان و هاوبەشیی کۆمەڵایەتی ڕۆڵی داخستنی ئەو کەلێنەیان بینیوە. لەم خوێندنەوەیەدا مار وێنەی بەرخۆدانێکی بێدەنگە: هێزێک کە بە جەستەی خۆی ژیان دەپارێزێت.

بەڵام پێویستە ئەم خوێندنەوەیە وەک لێکدانەوەیەکی هاوچەرخ و فەلسەفی بناسرێت، نەک بە ناوی ڕیوایەتێکی فەرمیی کۆن. دیاریکردنی ئەم سنوورە نیشانەی لاوازی نییە؛ بەڵکو بنەمای ڕێبازی ئەکادیمییە.

١٢. ڕەخنە لە چەمکی «پەرستنی مار»

لە نووسینە گەشتیاری، میسیۆنێری و تەنانەت هەندێک نووسینی کۆندا، هەر کات وێنەی ئاژەڵێک لە شوێنێکی پیرۆز بینراوە، بە خێرایی وشەی «ئاژەڵپەرستی» بەکار هاتووە. ئەم ڕێبازە کێشەی بنەڕەتی هەیە. پیرۆزبوونی شتێک هەمیشە بە مانای خودابوون یان پەرستنی ئەو شتە نییە. ئاوی پیرۆز ناپەرسترێت، بەردی پیرۆز بە پێویستی خودا نییە و مارێکی ڕەمزییش بە تەنها سەلمێنەری مارپەرستی نییە.

لە ئێزدییەتیدا، ڕێزگرتن لە مارە ڕەشەکەی لالش دەبێت لە ناو سیستەمێکی فراوانتر بخوێندرێتەوە کە خودا، فریشتەکان، تاووسی مەلیک، شێخ عەدی، پیرۆزان، قەولەکان، لالش و ڕێوڕەسمەکان پێکەوە پەیوەستن. دەرکردنی مار لەم تۆڕە و ناونانی بە «خودای مار» یان «پەرستنی مار» شێوەیەکی هەڵەی ناساندنی ئایینەکەیە.

ئەنجام

مێژووی مار لە ڕۆژهەڵاتی کۆندا مێژووی گۆڕانی مانایە: لە ئاژەڵێکی سروشتیی ناو سەفالینە پێش مێژووییەکانەوە بۆ ڕەمزی زاووزێ و نوێبوونەوە؛ لە بنەمای کورسی و تاجی دەسەڵاتەوە بۆ پاسەوانی شوێنی پیرۆز؛ و لە هەندێک نەریتدا لە نیشانەی ژیانەوە بۆ وێنەی زیان و فریودان.

لە لالشدا ئەم مێژووە کۆنە بە شێوەیەکی تایبەت و زیندوو دەردەکەوێت. مارە ڕەشەکەی تەنیشت دەرگای پەرستگەی شێخ عەدی دەتوانێت لەگەڵ پاراستنی دەرگا، چیرۆکی ڕزگارکردنی کەشتی، پەیوەندیی شێخ مەند بە مار و مانای نوێبوونەوە بخوێندرێتەوە. ئەو هەروەها وێنەی جیهانبینییەکە کە خراپە بە هێزێکی کۆسمۆلۆژیی سەربەخۆ ناکات، بەڵکو توانای سوود و زیان، ژیان و مردن و ترس و پاراستن لە ناو یەک بووندا دەبینێت. بەڵام هیچ یەک لەم لێکدانەوانە نابێت بە تەنها وەک مانای کۆتایی پێشکەش بکرێت.

گرنگترین ئەنجام ئەوەیە کە مارەکەی لالش نە دەکرێت تەنها بە بەقاوەیەکی پاسیو لە سومەر، بابل یان عیلام دابنرێت، نە دەکرێت لە مێژووی ڕەمزیی ناوچەکە داببڕدرێت. ئەو لە نێوان «میراتی هاوبەشی ناوچە» و «داهێنانی تایبەتی ئێزدی»دا دەژی. زانستی هاوچەرخیش، نە بە سەلماندنی گازپاککردنەوە، بەڵکو بە دەرخستنی ڕۆڵی مار وەک ڕاوکەر، نێچیر و ڕێکخەری تۆڕی خۆراک، پشتگیری لە بنەمایەکی گرنگ دەکات: هیچ بوونەوەرێک بە زاتی خۆی زیادە و بێسوود نییە. هەر لەبەر ئەوەش، مارەکە تەنها نەخشێک لەسەر بەرد نییە؛ دەقێکی کراوەیە کە مێژوو، ئایین، ژینگە، بیرەوەری و ناسنامە لەسەر دەرگای پیرۆزی لالش پێکەوە دەدوێن.

---

تێبینیی ڕێبازناسی

ئەم بابەتە لە ڕێبازی بەراوردکاری سوود وەردەگرێت، بەڵام هاوشێوەییی شێوەیی بە بەڵگەی بنەچەی ڕاستەوخۆ دانانێت. هەروەها «کتێبی ڕەش» و «مەسحەفا ڕەش» بە سەرچاوەی بێ‌کێشە و نوێنەری تەواوی نەریتی ئێزدی دانانرێن؛ چونکە ڕەسەنایەتی، شێوازی تۆمارکردن و پەیوەندییان بە نەریتی زارەکی جێی مشتومڕی توێژەرانە. بۆ ناسینی جیهانبینیی ئێزدی، قەول و ڕیوایەتە تۆمارکراوەکان، کردارەکانی زیارەت و دەنگی خۆی پەیڕەوان پێویستییەکی بنەڕەتین.

سەرچاوەکان

Açıkyıldız, Birgül. “The Sanctuary of Shaykh ʿAdī at Lalish: Centre of Pilgrimage of the Yezidis.” Bulletin of the School of Oriental and African Studies 72, no. 2 (2009): 301–333.

Kreyenbroek, Philip G. Yezidism: Its Background, Observances and Textual Tradition. Lewiston, NY: Edwin Mellen Press, 1995.

Kreyenbroek, Philip G., and Khalil Jindy Rashow. God and Sheikh Adi Are Perfect: Sacred Poems and Religious Narratives from the Yezidi Tradition. Wiesbaden: Harrassowitz, 2005.

Nicolaus, Peter. “The Serpent Symbolism in the Yezidi Religious Tradition and the Snake in Yerevan.” Iran and the Caucasus 15 (2011): 49–72.

Omarkhali, Khanna. The Yezidi Religious Textual Tradition: From Oral to Written. Wiesbaden: Harrassowitz, 2017.

Edmonds, C. J. A Pilgrimage to Lalish. London: Royal Asiatic Society, 1967.

مرادی غیاث‌آبادی، رضا. «نقش مار: از دوران پیش‌تاریخی تا عصر اسلامی»، ۲۰۱۱. (وەک دەقی سەرەتایی بۆ بەراورد؛ هەندێک تێزی ئەم دەقە، بە تایبەت ڕوونکردنەوەی کەشوهەوایی، پێویستی بە بەڵگەی زیاتر هەیە.)

Rodziewicz, Artur. “Milete min Êzîd: The Uniqueness of the Yezidi Concept of the Nation.” (بەتایبەتی بۆ باسکردنی کەسایەتی‌نەکردنی خراپە لە جیهانبینیی ئێزدی.)

Aysif, Rezan Shivan. The Role of Nature in Yezidism. Göttingen University Press, 2021.

Somaweera, Ruchira et al. “Snakes, the Ecosystem, and Us: It’s Time We Change.” Trends in Ecology & Evolution 36, no. 10 (2021): 879–885.