لە نێوان ڕەنگەکانی زاگرۆس و سێبەری بیاباندا:
شیکارێکی فەلسەفی بۆ پۆشاک وەک ئامرازی داگیرکاریی کلتووری
پوختە:
ئەم بابەتە هەوڵ دەدات لە ڕوانگەیەکی مێژوویی،
جوگرافی و فەلسەفییەوە، ململانێی نێوان دوو شێوازی پۆشاک لە کۆمەڵگەی کوردیدا
شیکار بکات: پۆشاکی ڕەسەنی کوردی کە گوزارشتە لە ئازادی و فرەڕەنگیی ژینگەی
زاگرۆس، و "عەبای ڕەش" کە وەک پاشماوەیەکی سەردەمی جاهیلییەت و
ئامرازێکی ئایدیۆلۆژی، لەلایەن ناوەندە ئایینییەکانەوە دەسەپێنرێت. بابەتەکە باس
لەوە دەکات کە چۆن پۆشاک لە ئامرازێکی داپۆشینەوە دەگۆڕدرێت بۆ نیشانەی
"کۆیلایەتیی فیکری" و "سڕینەوەی ئیرادە".
١.
ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی: لە شاردنەوەی
"نەنگ"ەوە بۆ پیرۆزیی ساختە
ئەگەر سەیری مێژووی عەبای ڕەش بکەین لە نیمچەدوورگەی
عەرەبی، دەبینین ئەم پۆشاکە بەرەنجامی تێڕوانینێکی "نێگەتیڤ" بووە بۆ
مێینە. لە سەردەمی جاهیلییەتدا، کچ وەک مایەی "شەرمەزاری و نەنگی"
(العار) دەبینرا، کە زۆرینەیان زیندەبەگۆڕ دەکران بۆ پاککردنەوەی ناوی عەشیرەت.
ئەو کچانەی کە دەهێڵدرانەوە تەنها بۆ مەبەستی بەردەوامیی وەچەخستنەوە بوو، و بۆ
ئەوەی ئەم "نەنگە" لە چاوی کۆمەڵگە بشاردرێتەوە، عەبای ڕەشیان بەسەردا
دەدرا.
لە ڕووی فەلسەفییەوە، عەبای ڕەش لێرەدا وەک
"پەردەیەک بۆ ونکردنی جەستەیەکی شەرمەزار" سەری هەڵدا. دوای هاتنی
ئیسلام، ئەم دابونەریتە کلتوورییە وەک خۆی مایەوە و بەرگێکی ئایینی کرایە بەر، و
ئەمڕۆ وەک "فەرز" دەفرۆشرێتەوە بە نەتەوەکانی تر، لە کاتێکدا لە
بنەڕەتدا وەڵامێکی دەروونی بووە بۆ کێشەی "شەرم" لە کلتووری عەرەبیی
کۆندا.
٢.
شارستانیەتی زاگرۆس و فەلسەفەی ڕەنگ
بە پێچەوانەی بیابان، لە شارستانیەتی میزۆپۆتامیا و
چیای زاگرۆسدا، ژن هەمیشە پێگەیەکی باڵای هەبووە و وەک بەشێک لە جوانیی سروشت
بینراوە. جلی کوردی کە ڕەنگاوڕەنگە، تەنها هەڵبژاردنی ڕەنگ نییە، بەڵکو
"ڕەنگدانەوەی جوگرافیایە". هەر ڕەنگێکی ئەم پۆشاکە (سەوز، سوور، زەرد،
شین) گوزارشتە لە وەرزەکانی زاگرۆس و گوڵ و گیا و کانییەکانی کوردستان.
لێرەدا جیاوازییەکی فەلسەفی قووڵ هەیە:
- پۆشاکی
کوردی: ئاهەنگ
گێڕانە بە "بوون" و "ژیان" و "ئیرادەی دەرکەوتن".
- عەبای ڕەش: سەپاندنی
"نەبوون" و "تاریکی" و "شاردنەوەی بوون"ە.
٣.
سیاسییەت و ئایدیۆلۆژیای
"باڵاپۆشی" لە کوردستانی ئەمڕۆدا
ئەمڕۆ حیزبە ئیسلامییەکان لە کوردستان، مەراسیمی
"جەژنی باڵاپۆشی" بۆ کچانی منداڵ و گەنج ساز دەکەن. ئەم کارە لە ڕووی
سۆسیۆلۆژییەوە، هەوڵێکە بۆ دابڕانی مرۆڤی کورد لە ڕەسەنایەتیی خۆی. کاتێک کچێک
عەبای ڕەش دەپۆشێت، ئەو تەنها جلەکەی ناگۆڕێت، بەڵکو "ئیرادەی خۆی"
تەسلیمی ئایدیۆلۆژیایەک دەکات کە پێی وایە جەستەی ئەو "تاوانێکە" و
دەبێت بشاردرێتەوە.
ئەم جۆرە لە پۆشاک، جۆرێکە لە "کۆیلایەتیی
ئارەزوومەندانە" (Voluntary Servitude)؛ چونکە تاک تێیدا بڕیاردەر نییە، بەڵکو تەنها پەیڕەوکاری ئەو
نەریتە جاهیلیەیە کە ناوەندە ئایینییەکان بە ناوی پیرۆزییەوە دەیخەنە ناو
مێشکییەوە. ئەمە لەگەڵ ڕوحی کلتووری کوردیدا نامۆیە، چونکە ژنی کورد لە مێژوودا
هەرگیز لە ناو تاریکیی ڕەشدا وەک "کۆیلە" سەیر نەکراوە.
٤.
نیقاب: نامۆبوونی جوگرافی و ئایدیۆلۆژی
هەندێک لە باوەڕداران زیادەڕەوی دەکەن و پەنا دەبەنە
بەر "نیقاب". لە ڕووی زانستی و جوگرافییەوە، نیقاب پۆشاکێکی تایبەت بووە
بە ژینگەی بیابانیی حیجاز بۆ پاراستنی مرۆڤ لە خۆڵبارین و گەرمای توند. سەپاندنی
ئەم پۆشاکە لە شاخەکانی کوردستان یان لە شارە ساردەکانی ئەوروپا، نیشانەی
"کوێربوونی ئایدیۆلۆژی"یە. کاتێک مرۆڤێک لە کوردستان نیقاب دەپۆشێت،
ئەوە نیشان دەدات کە ئەو لە ڕووی عەقڵییەوە لە جوگرافیایەکی تردا دەژی و هیچ
پەیوەندییەکی بەو خاک و هەوایەوە نەماوە کە لێی دەژی؛ ئەمە لوتکەی نامۆبوونی مرۆڤە
لە خۆی.
دەرەنجام:
عەبای ڕەش و پرۆسەی باڵاپۆشکردنی زۆرەملێ، تەنها
هەوڵێکی ئایینی نین، بەڵکو پرۆژەیەکی "سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەیی"ن.
گەڕانەوە بۆ جلی کوردی و پاراستنی ڕەنگەکان، جۆرێکە لە بەرگریی فەلسەفی لە دژی ئەو
ئایدیۆلۆژیایەی کە دەیەوێت "تاریکیی بیابان" بەسەر "ڕەنگینیی
چیا"دا بسەپێنێت. مرۆڤی خاوەن ئیرادە، ئەو مرۆڤەیە کە ڕێگە نادات جەستە و
پۆشاکی ببێتە مەیدانی جەنگی ئایدیۆلۆژیایەک کە مێژووەکەی لە "نەنگ" و
"شاردنەوە"وە دەست پێ دەکات.
سەرچاوەکان:
١. مێژووی
شارستانیەت -
ویڵ دیۆرانت (بۆ تێگەیشتن لە دۆخی ژن لە سەردەمە
کۆنەکاندا).
٢. دیاردەناسیی
پۆشاک (Phenomenology
of Clothing).
٣. کۆیلایەتیی
ئارەزوومەندانە -
ئێتیان دی لا بۆیتی
.
٤. مێژووی
کورد و کوردستان( بۆ
بەراوردکردنی پێگەی ژنی کورد لەگەڵ نەتەوەکانی دراوسێ).
