ئایینی میراتی: کاتێک جوگرافیا بڕیار لەسەر
"حەقیقەت" دەدات
پێشەکی:
"لە نێوان 'بوونی ڕەسەن' و 'بوونی وەرگیراو'"
فەیلەسوفەکان دەڵێن: "مرۆڤ مەحکومە بە
ئازادی"، بەڵام پێش ئەوەی ئەم ئازادییە تاقی بکەینەوە، زەنجیرە
نەبیندراوەکانی کلتوور و جوگرافیا دەبنە ناسنامەیەک کە بەسەرماندا دەبڕدرێت.
گەورەترین پارادۆکسی ژیان ئەوەیە کە مرۆڤ بە توندترین شێوە بەرگری لە شتێک دەکات
کە تەنیا بەهۆی "ڕووداوی لەدایکبوون"ەوە پێی گەیشتووە. ئایا ئێمە بیر
دەکەینەوە، یان "بیرمان لێ دەکرێتەوە"؟ ئایا خوداکانمان لە ئاسمانەوە
هاتوون، یان لە سنوورە سیاسیی و جوگرافییەکانەوە؟ ئەم بابەتە تیشک دەخاتە سەر ئەو
پەیوەندییە ئاڵۆزەی نێوان شوێن و باوەڕ، و ئەو پرسیارە جەوهەرییە دەورووژێنێت:
ئەگەر شوێنی لەدایکبوونت بگۆڕدرایە، "تۆ"ی ئێستا کێ دەبوویت؟
ئەگەر لە عەرەبستانی سعوودی لەدایک بوویتایە، بە
ئەگەرێکی زۆرەوە ئێستا موسڵمان بوویت. ئەگەر لە تایلەند لەدایک بوویتایە، بودی، و
ئەگەر لە پۆڵەندا بوویتایە، کاسۆلیکێکی توندڕەو دەبوویت. ئەمە تەنیا پێشبینی نییە،
بەڵکو "ڕاستییەکی
ئامارییە".
ئەم دیاردەیە لە زانستە مرۆییەکاندا بە چەمکێکی قووڵ
دەناسرێت: "بەرنامەڕێژیی
کلتووری" (Cultural Programming).
ئەم بابەتە ئەو پرسیارە جەوهەرییە دەورووژێنێت: ئایا
ئەو باوەڕەی ئێستا بەرگری لێ دەکەیت، دەرەنجامی گەڕان و لێکۆڵینەوەی خۆتە، یان
تەنیا "میراتێکی جوگرافییە" کە بەسەرتدا سەپێنراوە؟
١.
مێشک وەک پەڕەیەکی سپی: زانستی ناسین چی
دەڵێت؟
زانستی ناسین
(Cognitive Science) ئاماژە بەوە دەکات کە مێشکی منداڵ
لە ساڵانی سەرەتای ژیانیدا لەوپەڕی "نەرمیی" دایە. لە تەمەنی نێوان ٢ بۆ
٧ ساڵی، مێشک زانیارییەکان وەک "ڕاستی ڕەها" وەردەگرێت، نەک وەک
"بژاردەیەک لە نێوان بژاردەکاندا".
کاتێک منداڵێک دەبینێت دایکی کڕنۆش دەبات یان باوکی
نزا دەکات، مێشکی ئەو منداڵە ئەم ڕەفتارانە وەک فێربوونی بیرکاری یان زمان
وەرناگرێت؛ بەڵکو وەک "نەخشەی
جیهان" دایان
دەڕێژێت. لەم قۆناغەدا، "سیستەمی ڕەخنەگرانە"ی مێشک هێشتا گەشەی
نەکردووە، بۆیە هەرچییەکی پێ بدرێت، دەبێتە بەشێک لە ناسنامە و بنەمای بیرکردنەوەی.
٢.
ئایین و جیاوازییەکەی لەگەڵ زمان و
خواردن
زۆر کەس دەڵێن: "زمان و جۆری خواردنیش میراتین،
بۆچی تەنیا باسی ئایین دەکەیت؟"
زانستە کۆمەڵایەتییەکان لێرەدا جیاکارییەکی گرنگ
دەکەن. زمان و چێژوەرگرتن لە خواردن وەک "ئامراز" سەیر دەکرێن، بەڵام
ئایین بە بەرگی "پیرۆزی" (Sacredness) و "نەگۆڕی" دەپۆشرێت.
کەس بە منداڵ ناڵێت "ئەگەر زمانی کوردی بەکار
نەهێنیت دەچیتە دۆزەخەوە"، بەڵام لە ئاییندا، "گومانکردن" وەک
تاوان یان مەترسییەکی گەورە وێنا دەکرێت. ئەم پەرژینە دەروونییە وادەکات مرۆڤ
تەنانەت لە تەمەنی گەورەییشدا، کاتێک دەگاتە هێزی عەقڵانی، نەوێرێت ئەو
بەرنامەڕێژییە تاقی بکاتەوە کە لە منداڵیدا بۆی کراوە.
٣.
تەڵەی "ڕاستی ڕەها"
کۆمەڵناسان ئاماژە بەوە دەکەن کە سیستەمی پەروەردە و
کۆمەڵگە، ئایین وەک "تاکە ڕاستی" نیشانی منداڵ دەدەن. لە هیچ
قوتابخانەیەکی ئایینیدا بە منداڵ ناگوترێت: "ئەمە ئایینی ئێمەیە، بەڵام پێنج
ئایینی تریش هەن کە ملیۆنان کەس بڕوایان پێیەتی، بڕۆ لێکۆڵینەوەیان لێ بکە و
دانەیەک هەڵبژێرە".
ئەم نەبوونی بژاردەیە وادەکات مرۆڤ وابیر بکاتەوە کە
"بەختەوەرترین" کەسە چونکە لەناو "ئایینە ڕاستەکە"دا لەدایک
بووە، بێ ئاگا لەوەی ملیۆنان کەسی تریش لە ئایینەکانی تردا، ڕێک هەمان هەستی
"بەختەوەری و دڵنیاییان" هەیە.
٤.
پرسیارە بێدەنگەکە: ئایا ئەمە حەقیقەتە
یان خووە؟
ئەگەر باوەڕی من بەرهەمی "ڕێکەوتی جوگرافی"
بێت، ئایا دەکرێت ناوی بنێم "حەقیقەت"؟
فەیلەسوفە گومانگەرەکان دەڵێن: ئەگەر تۆ تەنیا بەهۆی
ئەوەی لە خێزانێکی دیاریکراو لەدایک بوویت، باوەڕت بە شتێک هەبێت، ئەوا تۆ
"باوەڕدار" نیت، بەڵکو تۆ "بەرنامەڕێژکراویت".
حەقیقەت ئەوەیە کە بتوانێت لە تاقیگەی
"گومان" و "لێکۆڵینەوەی ئازاد"دا دەربچێت. ئەگەر باوەڕێک
تەنیا بەهۆی ترس لە گومان یان بەهۆی لاساییکردنەوەی باوان مابێتەوە، ئەوا زیاتر لە
"خوویەکی دەروونی" دەچێت تاوەکو ناسینی حەقیقەت.
ئەنجام: بانگهێشتێک بۆ تێڕامان
ئەم باسە سووکایەتی نییە بۆ هیچ ئایینێک، بەڵکو
داوەتنامەیەکە بۆ مەشقێکی عەقڵانی سادە:
"بۆ ساتێک وێنای بکە کە تۆ وەک
چاودێرێکی دەرەکی و بێ لایەن، ئەمڕۆ بۆ یەکەمجار ڕووبەڕووی باوەڕەکانت دەبیتەوە؛
ئایا بەبێ کاریگەری دایک و باوک و ژینگەکەت، دیسان هەمان باوەڕت هەڵدەبژاردەوە؟"
ئەگەر وەڵامەکەت "بەڵێ" بوو دوای
لێکۆڵینەوە، پیرۆزت بێت، چونکە ئێستا باوەڕەکەت هی خۆتە. بەڵام ئەگەر وەڵامەکەت
تەنیا "چونکە باوانم وابوون" بوو، ئەوا کاتی ئەوە هاتووە دووبارە
پێناسەی ناسنامەی خۆت بکەیتەوە.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر