فەلسەفەی نوور و یەکێتیی بوون:
خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ ناسنامەی ئێزدیاتی
تێکشکاندنی
وەهمی "شەیتان گەرایی" و چەمکی یەکتاپەرستیی ڕادیکاڵ
پێشەکی: قەیرانی تێگەیشتن و تیرۆری کلتووری
لە مێژووی هزری ئایینیدا، هیچ گروپ و باوەڕێک بەقەد
ئێزدیاتی ڕووبەڕووی چەواشەکاری و ستەمی مەعریفی نەبووەتەوە. ئەم توێژینەوەیە لەو
خاڵەوە دەست پێدەکات کە زۆربەی "مەلا و پیاوانی ئایینیی ناهۆشیار" بەهۆی
تێنەگەیشتن لە زمانە سیمبۆلییەکەی ئێزدیاتی و تەنها بە پشت بەستن بە دەقە
ڕووکەشەکان، ئەم ئایینە ڕەسەنەیان وەک "شەیتان پەرستی" ناوزەد کردووە.
ئەم ناوزەدکردنە تەنها هەڵەیەکی زانستی نییە، بەڵکو جۆرێکە لە "تیرۆری
کلتووری" کە ئامانج لێی ڕەشکردنی کۆنترین فەلسەفەی ناوچەکەیە لە پێناو چەسپاندنی
باڵادەستیی ئایینە ئیبراهیمییەکان. ئەو مەلایەی عەقڵی خۆی لە کار دەخات و ناتوانێت
لە میتۆلۆژیای "تاووسێ مەلەک" تێبگات، لە ڕاستیدا دەبێتە پارێزەری ئەو
مێژووە چەواشەکراوەی کە داگیرکەرانی ناوچەکە (عەرەب، تورک و فارس) بۆ سڕینەوەی
شوناسی کوردی دایانڕشتووە.
١.
ململانێی میتۆلۆژی: "تاووسێ
مەلەک" وەک پارێزەری تەوحید
بۆ تێگەیشتن لە ئێزدیاتی، دەبێت لەو "دوانەییە" (Dualism) ڕزگارمان بێت کە ئایینە
ئیبراهیمییەکان دروستیان کردووە. لە ئیسلام و مەسیحییەتدا، "شەیتان"
هێزێکی یاخییە کە کێبڕکێی خودا دەکات، ئەمەش لە ڕووی فەلسەفییەوە درز دەخاتە ناو
چەمکی "تاکێتی خودا".
بەڵام لە ئێزدیاتیدا، چیرۆکی سوجدەنەبردنی
"تاووسێ مەلەک" بۆ ئادەم، وەک لوتکەی وەفاداری
بۆ خودا دەبینرێت.
کاتێک خودا فەرمانی پێ کردبوون "سوجدە بۆ غیروخوا نەبەن"، تاووسێ مەلەک
ئەو فەرمانەی پاراست و ڕەتی کردەوە کڕنۆش بۆ بوونەوەرێکی "خاکی" (ئادەم)
ببات. لێرەوە، تاووسێ مەلەک نەک هەر شەیتان نییە، بەڵکو موحیدترین فریشتەیە.
ئەو سیمبۆلی ئەو عەقڵە باڵایەیە کە جەوهەری خودا لە ماددە جیا دەکاتەوە و سوجدە
نەبردنی بۆ ئادەم لە رووی شناخت وزانیاری بووە.
٢.
یەکتاپەرستیی ڕادیکاڵ: تێپەڕاندنی خێر و
شەڕ
ئێزدیاتی تەنها یەکتاپەرست نییە، بەڵکو خاوەنی یەکتاپەرستییەکی
ڕادیکاڵە. لە کاتێکدا
ئایینەکانی تر جیهانیان کردووە بە دوو کەمپ (خودا بەرامبەر شەیتان، خێر بەرامبەر
شەڕ)، ئێزدیاتی بڕوای بە "یەکێتیی
سەرچاوە" هەیە.
لای ئەوان، خودا (خوەدێ) تەنها سەرچاوەی هەموو بوونە، و هیچ هێزێک نییە بتوانێت لە
دەرەوەی ئیرادەی ئەو "شەڕ" دروست بکات.
ئەوەی مرۆڤ بە "شەڕ" یان "خراپە"
ناوی دەبات، تەنها کاتێتی و بەشێکە لە تاقیکردنەوەی مرۆڤ. ئەم تێڕوانینە فەلسەفییە
زۆر قووڵتر و یەکگرتووترە لەو دوانەییەی کە شەیتان وەک ڕکابەرێکی خودا وێنا دەکات.
لێرەوە دەتوانین بڵێین ئێزدیاتی لە پاراستنی "تاکێتی خودا"دا زۆر لە
ئایینە ئیبراهیمییەکان توندتر و ڕادیکاڵترە.
زاگرۆس
وەک لانکەی حیکمەتی ئیشراق و فەلسەفەی سروشت
٣.
لە لالشەوە بۆ سۆهرەوەردی: یەکێتیی
حیکمەتی زاگرۆسی
خاڵێکی سەرەکی کە مێژوونووسانی فارس و عەرەب
چەواشەیان کردووە، ڕەگی فەلسەفەی شێخ
شەهابەدین سۆهرەوەردییە. سۆهرەوەردی کە
فەلسەفەی "ئیشراق"ی داهێنا و خودای وەک "نوورولئەنوار" ناساند،
لە ڕاستیدا تەنها فۆرمێکی فەلسەفیی بەو باوەڕە کوردییە دێرینە بەخشیوە کە لە
ئێزدیاتی و یارسانیدا هەبووە.
ناوچەی سۆهرەوەرد و لۆڕستان و هەورامان، یەک یەکەی
کلتووریی بوون کە تێیدا خودا وەک "نوور" و "گەوهەر" (دۆڕ)
دەبینرێت. ئەوەی سۆهرەوەردی دەڵێت "هەموو شتێک نوورە بە پلەبەندی"، ڕێک
هەمان ئەو فەلسەفەیەیە کە لە قەولە ئێزدییەکاندا باس لە دروستبوونی جیهان لە
مروارییەکی سپی (نوور) دەکات. یارسان و ئێزدیاتی لەم خاڵەدا یەک دەگرنەوە: خودا
تەنها خولقێنەر نییە، بەڵکو خودی ڕووناکییە و هەموو بوونەوەران تیشکێکی ئەو نوورەن.
٤.
سروشت وەک دایک: جیاوازی لەگەڵ مرۆڤتەوەرێتیی
ئیبراهیمی
یەکێک لە گەورەترین جیاوازییە فەلسەفییەکانی ئێزدیاتی
ئەوەیە کە مرۆڤ بە "سەروەری ڕەها" (اشرف مخلوقات) نابینێت بەو مانایەی
کە بۆی هەبێت سروشت وێران بکات. لە ئایینە ئیبراهیمییەکاندا، سروشت تەنها
ئامرازێکە لە خزمەت مرۆڤدا، بەڵام لە ئێزدیاتیدا:
- سروشت
دایکە: زەوی،
ئاو، ئاگر و هەوا پیرۆزییەکی خوداییان هەیە.
- هەماهەنگی
گەردوونی: مرۆڤ
کاتێک دەگاتە پلەی باڵا کە لەگەڵ سروشتدا ببێتە یەک. ئەمە فەلسەفەیەکی
"ئیکۆسێنتریک"ە (سروشت-تەوەر) کە هەزاران ساڵ پێش فەلسەفە
مۆدێرنەکانی ژینگەپارێزی هەبووە.
بۆیە، ئێزدییەک کە ڕێز لە دارێک یان کانییەک دەگرێت، لە ڕاستیدا ڕێز لەو نوورە دەگرێت کە خودا لە ناو جەستەی سروشتدا بەجێی هێشتووە.
٥.
ئەنجامگیری: ئێزدیاتی وەک شوناسێکی
فەلسەفیی ڕەسەن
لە کۆتاییدا، دەتوانین بڵێین ئێزدیاتی نەک هەر
ئایینێکی "شەیتان پەرستی" نییە، بەڵکو یەکێکە لە پاکترین و قووڵترین
فۆرمەکانی یەکتاپەرستیی
نوورانی لە
مێژوودا. ئەو چەواشەکارییانەی کە مێژوونووسانی دەوروبەر و هەندێک مەلا بۆیان دروست
کردوون، تەنها ئامانجی سیاسی و ئایینی لە پشت بووە بۆ پەراوێزخستنی کورد وەک خاوەن
فەلسەفەیەکی سەربەخۆ.
ئێزدیاتی، یارسانی و فەلسەفەی ئیشراق، هەموویان لق و
پۆپی یەک دارن کە ڕەگی لە ناو چیاکانی زاگرۆسدایە. ئەمڕۆ، گەڕانەوە بۆ ئەم
تێگەیشتنە ئەکادیمی و فەلسەفییە، تەنها بەرگری نییە لە کەمینەیەک، بەڵکو
گەڕانەوەیە بۆ ڕەسەنایەتیی عەقڵ و شکۆمەندیی مرۆڤ کە لە ناو تەمومژی نەزانین و
توندڕەویدا ون کراوە.
مرۆڤی هۆشیار دەبێت بزانێت: "ئەو نوورەی
ئێزدییەکان لە خۆردا دەیبینن، هەمان ئەو حەقیقەتەیە کە فەیلەسوفە گەورەکان بە
دوایدا وێڵن."
بۆیە مرۆڤی سەردەم و عاقل و ژیر کە بەدوای هۆشیاریدا
وێلە، بۆ زیاتر ئاشنابوون لە فەلسەفەی ئیشراق و ئیزدیاییەتی رۆمانی سایەی نوور
بەدەست دێنێت کە ئێستا لە کتێبخانەکاندا بەر دەستە.
ڕۆمانی "سایەی نوور" لە
نووسینی ئالان
عومەرزادە، وەک یەکێک لە کارە ئەدەبییە هەرە قووڵ و جیاوازەکانی ئەدەبیاتی کوردی،
دەبێتە پردێکی مەعریفی لە نێوان فەلسەفەی ئیشراق (سۆهرەوەردی) و میتۆلۆژیای
ئێزدیاتیدا. نووسەر لەم بەرهەمەدا، تەنها گێڕانەوەیەکی تراژیدی بۆ جینۆسایدی
ئێزدییەکان (فەرمانی ٧٤) پێشکەش ناکات، بەڵکو لە ڕێگەی ئاوێتەکردنی چەمکی
**"نوورولئەنوار"**ی سۆهرەوەردی لەگەڵ **"تاووسێ مەلەک"**ی
ئێزدی، هەوڵ دەدات ئازارەکانی شنگال لە ڕەهەندە فیزیکییەکەیەوە بۆ ڕەهەندێکی
مێتافیزیکی و فەلسەفی بەرز بکاتەوە.
وەک لە خوێندنەوەکانی وێبڵاگی
**"زێڕنووس"**یشدا ئاماژەی پێ دراوە، ئەم ڕۆمانە وەک "دەرمانێکی فەلسەفی" کار
دەکات؛ لە کاتێکدا جەهل و توندڕەوی دەیەوێت بە تاریکیی فیکری ئێزدییەکان وەک
"شەیتان پەرست" بناسێنێت و کۆمەڵکوژییان بکات، عومەرزادە لە "سایەی
نوور"دا دەیسەلمێنێت کە ئێزدییەکان خۆیان "پاسەوانی نوور"ن.
ڕۆمانەکە نیشانی دەدات کە برینەکانی جینۆساید تەنها بە گریان ساڕێژ نابن، بەڵکو بە
تێگەیشتن لەوەی کە "نوور" (حەقیقەتی ئێزدیاتی) جەوهەرێکی لەناونەچووە و
هیچ تاریکییەک (تەنانەت داعش و عەقڵە داخراوەکانیش) ناتوانن ببنە سایەیەک بۆ
کوژاندنەوەی ئەو ڕووناکییە ئەزەلییە. ئەم بەرهەمە بانگەوازێکە بۆ مرۆڤی سەردەم کە
لە ناو جەنجاڵی و توندوتیژیدا، بگەڕێتەوە بۆ ئەو حیکمەتە ئیشراقییەی کە مرۆڤ و
خودا و سروشت لە یەکێتییەکی پیرۆزدا کۆدەکاتەوە.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر