ئیمپراتۆریەتی ئورارتۆ (بیایینیلی): ڕەگوڕیشەی
شارستانیەت و گواستنەوەی میتافیزیکی بۆ ئایینە یەزدانییەکان
پێشەکی
شوێنەوارە مێژووییەکان تەنها کۆمەڵێک بەرد و کەرەستەی
بێگیان نین، بەڵکو ناسنامەی نەتەوەیی و گەواهیدەری ململانێی مرۆڤن بۆ مانەوە.
ئیمپراتۆریەتی ئورارتۆ (سەدەی نۆیەم تا شەشەمی پێش زایین)، کە خۆیان بە
"بیایینی" ناو دەبرد، یەکێکە لە گەورەترین و دەوڵەمەندترین
شارستانیەتەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە چەقەکەی لە دڵ و جەرگەی کوردستان
(دەوروبەری دەریاچەی وان و ئورمیە) بووە. بەهۆی دابەشبوونی کوردستان و نەبوونی
قەوارەیەکی سەربەخۆ، مێژووی ئەم دەوڵەتە لەلایەن دەوڵەتانی داگیرکەرەوە (تورکیا،
ئێران و ناوچەکە) هەمیشە هەوڵی شێواندن یان زەوتکردنی دراوە، لە کاتێکدا تەواوی
جوگرافیا و میراتی کولتووریی ئورارتۆییەکان لەگەڵ ژیان و کولتووری کوردیی
هاوچەرخدا یەک دەگرێتەوە.
شارستانیەت و تەکنەلۆژیا: هونەری ئاسن و مفرغ
ئورارتۆییەکان بە "مامۆستایانی کانزا"
دەناسرێن. وەک لەو پارچە مفرغە بێ هاوتایانەی کە لە حەراجخانەی "ساتبی" (Sotheby) لە ساڵی ١٩٧٥دا نمایش
کران دەردەکەوێت، هونەری ئورارتۆ تێکەڵەیەک بووە لە زانستی ئەستێرەناسی و
بیروباوەڕی ئایینی. ئەو درەفش و نیشانە گەردوونییانەی کە لە ناوچەکانی وەک
"گۆشی" و "قوشی" و "عەلیشار" دۆزراونەتەوە، نیشان
دەدەن کە ئورارتۆییەکان پیوەندییەکی قووڵیان لەگەڵ ئاسمان و گەردوون هەبووە.
ئەم شارستانیەتە لە بواری تەلارسازیی بەردین و
دروستکردنی قەڵا و بەنداو (وەک قەڵای وان و بەنداوی مێنوا) بێ هاوتا بوون، کە
دواتر بوونە بناغەی ئیمپراتوریەتی مادەکان و هەخامەنییەکان.
ڕەهەندی ئایینی: لە "خالدی"یەوە بۆ ئایینە
یەزدانییەکان
گرینگترین خاڵی ئەم بابەتە، بەستنەوەی ئایینی
ئورارتۆیە بە ئایینە کوردییە ڕەسەنەکان (ئایینە یەزدانییەکان: ئێزدی، یارسان،
عەلەوی).
١. پیرۆزیی
خۆر و ڕووناکی: خودای
"شیوینی" (Shivini) خودای
خۆر بوو لە لای ئورارتۆییەکان. ئەم پیرۆزییەی خۆر و ڕووناکی ڕاستەوخۆ لە ئایینی
ئێزدی و یارساندا دەبینرێتەوە. هێمای خۆر لەسەر مفرغە ئورارتۆییەکان، هەمان ئەو
ڕووناکییەیە کە لە فەلسەفەی یەزدانیدا وەک "تەجەلای خودایی" سەیر دەکرێت.
٢. دەروازەی
مێهر (Mher Kapısı): لە
قەڵای وان، کێلێکی بەردین هەیە کە ناوی زیاتر لە ٧٠ خودای تێدا نووسراوە. ناوی
"مێهر" (Mithra) لێرەدا
دەردەکەوێت. ئەمە ئەو سەرەداوەیە کە ئایینی میتراییزم و دواتر رێچکە باوەڕییە
یاریی و عەلەوییەکان بە مێژووی دێرینی ناوچەکە دەبەستێتەوە.
٣. هێما
گەردوونییەکان: لەو
پارچە مفرغانەی کە لە (Sotheby) فرۆشران،
وێنەی خوداوەندی باڵدار و ئەستێرە و مانگ دەبینرێت. ئەم تێڕوانینە گەردوونییە بۆ
میتافیزیک، لە دەقە پیرۆزەکانی یارسان (سەرەنجام) و قەوڵەکانی ئێزدییاتیدا بە
شێوازێکی ڕەمزیی ماونەتەوە.
٤. تەسبیح
و نیشانەکان: وەک
لە تێبینییەکانی سەر مفرغەکاندا هاتووە، بوونی "تەسبیح" یان ڕیزە مۆری
لەدەستی خوداوەندەکاندا، ئاماژەیەکی دەگمەنە بۆ ڕێوڕەسمی زیکر و نزا کە لە ئایینە
کوردییەکاندا ڕەگێکی قووڵی هەیە.
شوناس و بێدەوڵەتی: تاڵانی مێژوو
کێشەی سەرەکی ئورارتۆ ئەوەیە کە شوێنەوارەکانی لە
"کوردستانی باکوور" و "ڕۆژهەڵات" هەڵکەوتوون. دەوڵەتانی
داگیرکەر بە دوو شێوە مامەڵەی لەگەڵ دەکەن:
- تورکیا: هەوڵ
دەدات وەک "شارستانیەتێکی ئەنادۆڵیی بێ ناو" ناوی بەرێت بۆ ئەوەی
پێوەندیی مێژوویی کورد بەو خاکەوە بپچڕێنێت.
- ئێران: زۆرجار
وەک بەشێک لە مێژووی ئازەربایجان یان مێژووی پاشایەتیی کۆنی ئێران دەیناسێنێت.
کاتێک شوێنەوارناسانی بیانی (وەک لایارد و هورمزد
ڕەسام) یان قاچاخ چییانی شوێنەوار پارچە مفرغەکانی "عەلیشار" یان
"قەڵای وان"یان دەردەهێنا، بەهۆی بێ دەوڵەتیی کوردەوە، ئەم دەستکەوتە
مێژووییانە سەریان لە مۆزەخانەکانی بریتانیا، لۆڤەر و ئەرمیتاژ دەرچوو. ئەمەش وای
کردووە کە گەلی کورد لە میراتی نەتەوەیی خۆی بێبەش بکرێت.
ئورارتۆ لە "سایە نوور"دا: پردێک لەنێوان
مێژوو و ڕۆمان
لە ڕۆمانی "سایە نوور"دا، بەکارهێنانی
شارستانیەتی ئورارتۆ وەک پاشخانێکی فیکری، هەوڵێکە بۆ زیندووکردنەوەی ئەو شوناسە
پەراوێزخراوە. بەستنەوەی خوداوەندە ئورارتۆییەکان بە پیرانی یارسان و مەلەکەکانی
ئێزدی، تەنها خەیاڵێکی ئەدەبی نییە، بەڵکو گەڕانەوەیە بۆ یەکێتیی کولتووریی ئەو
گەلانەی کە لە زاگرۆس و تۆرۆسدا ژیاون.
ئەو خوداوەندە باڵدارانەی لەسەر مفرغەکان نەخشێنراون،
لە "سایە نوور"دا دەبنە هێمای گواستنەوەی مەعریفەی "یەزدانی"
لە سەردەمە کۆنەکانەوە بۆ ئەمڕۆ. ئەم کارە ئەدەبییە دەبێتە پارێزەرێکی کولتووری
بەرامبەر بەو هەوڵانەی کە دەیانەوێت ئورارتۆ وەک شارستانیەتێکی "مردوو"
نیشان بدەن، لە کاتێکدا ئەو شارستانیەتە لە ناو جەرگەی باوەڕ و زمان و ژیانی
کورددا هەناسە دەدات.
ئەنجام
ئیمپراتۆریەتی ئورارتۆ، بە هەموو قەڵا و نوسراوە
بزمارییەکانیەوە، ناسنامەی خاکێکە کە پێی دەوترێت کوردستان. ئەگەرچی ئێستا
ئورارتۆییەکان بوونیان نەماوە، بەڵام جێ دەستیان لە هونەری کانزاکاری، بیروباوەڕی
ئایینی (یەزدانی) و تەنانەت ناوی شوێنەکاندا ماوەتەوە. ئەرکی توێژەر و نووسەری
کوردە کە ئەم میراتە لە چنگی مێژوونووسە دەوڵەتییەکان دەربهێنێت و وەک بەشێکی
دانەبڕاو لە ڕەگوڕیشەی نەتەوەیی خۆی پێناسەی بکاتەوە.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر