لە "تەبایی زاگرۆس"ەوە بۆ "دوانەیی سولتە": خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی لە وەرچەرخانی جەوهەری ئایین و
سڕینەوەی
ناسنامەی مادی
پێشەکی:
مێژووی ئایین لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، تەنها
گێڕانەوەی پەیامە ئاسمانییەکان نییە، بەڵکو گۆڕەپانی ململانێیەکی قووڵی
ئۆنتۆلۆژییە لە نێوان دوو جیهانبینیی جیاواز. یەکەمیان: جیهانبینیی "تەبایی و
یەکیەتیی بوون" کە ڕەگەکەی لە ناوچەی زاگرۆس و شارستانییەتی ماددایە؛
دووەمیان: جیهانبینیی "دوانەیی یان دوالیزمی سیاسی" کە بە ڕیفۆرمی
زەردەشتی دەستی پێکرد و لە ئایینە ئیبراهیمییەکاندا گەیشتە لووتکە. ئەم وتارە
هەوڵێکە بۆ هەڵدانەوەی لاپەڕە شاراوەکانی ئەم وەرچەرخانە و تیشک خستنە سەر ئەو
پرۆسە مێژووییەی کە تێیدا "خوداکان کرانە دێو" تاوەکو ڕێگە بۆ دەسەڵاتی
ڕەهای ئایینە مەرکەزییەکان خۆش بکرێت.
جەوهەری یەزدانی: ئایین وەک هاوسەنگیی گەردوونی
پێش ئەوەی چەمکی "شەڕی پیرۆز" بێتە ناو
فەرهەنگی مرۆڤایەتی، ئایینە یەزدانییە ڕەسەنەکانی زاگرۆس (کە ئەمڕۆ لە ئێزدییاتی،
یارسانی ،دەروزی و عەلەویدا ڕەنگیان داوەتەوە) لەسەر بنەمای "تەواوکاریی
دژەکان" بونیاد نرابوون. لەم فەلسەفەیەدا، جیهان دابەش نییە بۆ دوو جەمسەری
دوژمن، بەڵکو نور و زوڵمەت، خێر و شەڕ، وەک شەو و ڕۆژ تەواوکەری یەکترن. مرۆڤ
لێرەدا "بەندە"یەکی دوورەدەست نییە، بەڵکو مەزهەر و بەشێکە لە خودا و
سروشت. لەم دیدگایەدا "شەیتان" وەک هێزێکی سەربەخۆ دژی خودا بوونی نییە؛
بۆیە توندوتیژی و کوشتار بە ناوی "پیرۆزی" بێ واتایە، چونکە هیچ
جەمسەرێکی گەردوونی نییە کە شایەنی سڕینەوە بێت.
کودەتای زەردەشت: شەیتانیکردنی پیرۆزییە مادییەکان
وەرچەرخانی گەورە کاتێک دەستی پێکرد کە زەردەشت، وەک
ڕیفۆرمخوازێکی سیاسی-ئایینی، ئەم "تەباییە"ی گۆڕی بۆ "دوانەیی" (Dualism). زەردەشت بۆ یەکەمجار
جیهانی کردە مەیدانی جەنگی نێوان دوو خودا (ئاهورا مەزدا و ئەهریمەن). ئەمە تەنها
گۆڕانکارییەکی فیکری نەبوو، بەڵکو "کودەتایەکی کلتووری" بوو دژی
شارستانییەتی ماد.
بەڵگەی هەرە بەهێزی ئەم کودەتایە لە زمانی
"ئیتیمۆلۆژیا" و نیشانەناسییدا دەردەکەوێت؛ وشەی "دێوو" (Deva) لە
ئایینە مادی و هیندۆ-ئێرانییە کۆنەکاندا بە واتای "خودای نورانی" دەهات (هاوشێوەی
Deus لە لاتینی و
Zeus لە یۆنانی). بەڵام گوتاری
زەردەشتی-هەخامەنشی، بۆ ئەوەی ڕەگ و ڕیشەی ئایینی مادی هەڵکێشێت، ئەم خودایانەی
کردە "دێوی ترسناک و شەیتانی". قەڵا و پەرستگە مادییەکانی زاگرۆس (کە
نموونەیان لە لوڕستان هێشتا ماوە) ناو نران "قەڵای دێو" تاوەکو نەوەکانی
دواتر لە پیرۆزییەکانی باو و باپیرانیان بترسن و وەک شوێنی شەیتانی سەیری بکەن.
سولتە و دوانەیی: ئایین وەک چەکی ئیمپراتۆریەت
ئەم دوانەییەی زەردەشت داهێنا، بوو بە باشترین
کەرەستە بۆ دەسەڵاتی سیاسی. هەخامەنشییەکان و دواتر ساسانییەکان، ئەم فەلسەفەیەیان
بەکارهێنا بۆ شەرعیەتدان بە سەرکوتکردنی نەیارەکانیان. کاتێک پاشا خۆی بە نوێنەری
"نور" دەزانێت، هەر ڕەخنەگر و نەیارێک دەبێتە نوێنەری
"ئەهریمەن" و کوشتنی دەبێتە ئەرکێکی ئایینی.
تەنانەت ناونیشانی "ساسان"، کە ڕەگەکەی لە چەمکی **"سان"**ی
یارسانی و زاگرۆسییەوە وەرگیراوە (کە بە واتای پاشایەتییەکی مەعنەوی و دادپەروەر
دێت)، لەلایەن ئیمپراتۆریەتی ساسانییەوە بۆ مەبەستی دەوڵەتێکی مەرکەزیی توندڕەو
قۆرخ کرا. ئەوان جەوهەری ئایینیان لە "ناخ و سروشت"ەوە گۆڕی بۆ
"یاسا و سوپا".
میراتی دوانەیی لە ئایینە ئیبراهیمییەکاندا
ئایینە ئیبراهیمییەکان (جولەکە، مەسیحی، ئیسلام) ئەم
مۆدێلە "دوانەیی"یە توندەیان لە زەردەشتییەتەوە وەرگرت. دابەشکردنی
جیهان بۆ "بڕوادار و بێ بڕوا"، "بەهەشت و دۆزەخ"، و
"خودا و شەیتان"، درێژکراوەی هەمان ئەو ململانێیەیە کە لە زاگرۆسەوە
دەستی پێکرد. لەم قۆناغەدا، مرۆڤی "ئەشرەفی مەخلووقات" بوو بە
جەنگاوەرێکی ئایینی کە دەبێت "ئەوی تر" لەناو ببات تاوەکو ڕەزامەندی
خودا بەدەست بهێنێت. زۆربەی ئەو جەنایەت و کوشتارانەی بە ناوی ئایینەوە لە مێژوودا
کراون، بەرهەمی ئەم فەلسەفەی "دژایەتی"یەن، نەک فەلسەفەی "تەبایی".
ئەنجامگیری:
ئایینە یەزدانییەکانی زاگرۆس (ئێزدی، یارسان، عەلەوی)
تەنها پاشماوەی کلتووری نین، بەڵکو ئەوان "مەکۆی ڕاستەقینەی جەوهەری
ئایینن" کە تێیدا مرۆڤ و سروشت و خودا لە یەک ئاوازدا کۆدەبنەوە. جیاوازیی
نێوان ئەوان و ئایینە ئیبراهیمی و زەردەشتییەکان، جیاوازیی نێوان "ئایینی چیا
و ئازادی" و "ئایینی شار و سولتە"یە. سڕینەوەی مێژووی ماد و گۆڕینی
خوداکانیان بۆ دێو، هەوڵێک بوو بۆ کوشتنی ئەو "یەکیەتیی بوون"ەی کە
دەیتوانی مرۆڤایەتی لە جەنگە ئایینییەکان ڕزگار بکات. گەڕانەوە بۆ ئەم جەوهەرە،
گەڕانەوەیە بۆ مرۆڤایەتییەکی بێ کینە، کە تێیدا هیچ هێزێک بە ناوی "شەڕی
شەیتان"ەوە، خوێنی مرۆڤ ناڕێژێت.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر