جەوهەری یەکگرتووی نوور: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی و
ئەکادیمی بۆ ڕەگ و ڕیشەی ئایینە کوردییەکان
پێشەکی: مێژوویەک لە پەراوێزی ونبوونی ناسنامەدا
لە نێوان لوتکە تەم گرتووەکانی زاگرۆس و دەشتاییە پان و بەرینەکانی میزۆپۆتامیادا، نهێنییەک هەیە کە بۆ هەزاران ساڵ لە ناو دڵی تێکستە پیرۆزە زارەکییەکان و سروودە ئایینییەکاندا پارێزراوە. ئەم نهێنییە، چیڕۆکی ئایینێکی دێرینە کە تەمەنی لە تەمەنی مێژوو دەچێت؛ ئایینی "ئیزەدایەتی" یان "یەزدانی"، کە وەک دارێکی پیرۆز لق و پۆپەکانی بە ناو تەواوی فەرهەنگ و جوگرافیای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بڵاو بووەتەوە. ڕۆمانی "سایەی نوور" کە دەرئەنجامی بیست ساڵ توێژینەوەی قووڵی ئالان عومەرزادە یە کە لە لایەن دکتۆر سەبزەواری،وە لە هەشتی ئەو مانگە لە پایتەختی سوئید پەردەی لەسەر لادرا و کەوتە بەر دیدی خوێنەران.
لە راستیدا ئەو رۆمانە
پەردەی لە سەر ڕاستییەک لادەبات کە زانست
و فەلسەفە و مێژوو تێیدا یەکدەگرنەوە: ئەوەی ئێمە ئەمڕۆ بە ناوی "ئیزدی،
یارسانی، عەلەوی و دروز" دەیناسین، لە ڕاستیدا یەک جەوهەرن لە چەند بەرگێکی
جیاوازدا.
１.
فەلسەفەی
تەواوکاری: ئیزەدایەتی بەرامبەر زەردەشتییەت
یەکێک لە گەورەترین
وەرچەرخانە فەلسەفییەکانی مێژووی زاگرۆس لە کەوناراندا، جیابوونەوەی ئایینی زەردەشتی بوو لە
هەناوی ئایینی کۆنی ئیزەدایەتی. لە کاتێکدا زەردەشتییەت فەلسەفەی "دوانەیی" (Dualism) هێنایە کایەوە و جیهانی
کردە دوو جەمسەری دژ بەیەک (خێر و شەڕ، نوور و تاریکی)، ئایینی ئیزدی لەسەر بنەمای
"تەواوکاری" مایەوە. لەم دیدگایەدا، "تاووسی مەلەک" نەک وەک
هێمایەکی شەڕ، بەڵکو وەک نوێنەری ویستی یەزدان و هاوسەنگی جیهان دەبینرێت. لێرەدا
شەڕ و خێر وەک دوو دیوی یەک سکە و وەک نوور و سێبەر (سایە) تەماشا دەکرێن؛ هەروەک
چۆن بێ سێبەر، نوور پێناسە ناکرێت. ڕۆمانی "سایەی نوور" بە جوانی ئاماژە
بەوە دەکات کە ئەم ڕێزگرتنە لە "تاووسی مەلەک" نیشانەی گەیشتنە بە
پلەیەکی بەرزی عیرفانی کە تێیدا مرۆڤ لە ڕووکەش دەرباز دەبێت و دەگاتە قووڵایی
یەکێتی بوون.
２.
زمانەوانی
و مێژوو: لە "ئار"ەوە بۆ "عەلەوی"
پرۆفیسۆر جەمال نەبەز
وەک زانایەکی وردبین، ڕەگێکی تری ئەم ڕاستییەمان بۆ دەردەخات. ناوی
"عەلەوی" کە زۆر جار بە هەڵە بە ئیسلامی شیعەوە گرێ دەدرێت، لە بنەڕەتدا
پەیوەندی بە وشەی کوردی "ئار" (ئاگر)ەوە هەیە. ئارەوییەکان
(عەلەوییەکان) پەرستنی ئاگریان وەک سەرچاوەی گەرمی و ڕووناکی لە باپیرە
"خۆرییەکان" (Hurrians) وەرگرتووە.
تورکە عوسمانییەکان ئەم وشەیەیان کردە (Alev) و
دواتر لە ژێر کاریگەریی کایەی سیاسی و ئایینی ناوچەکە، گۆڕدرا بۆ
"عەلەوی" تاوەکو لە ژێر ناوی ئیسلامدا لە کوشت و بڕ بپارێزرێن. ئەمە
ستراتیژێکی "خۆپارێزی" (Taqiya) بووە
کە هەموو لقەکانی ئایینی یەزدانی (یارسان، دروز، عەلەوی) پەنایان بۆ بردووە تا
ناسنامە جەوهەرییەکەیان لەناو نەچێت.
３.
یەکێتیی
ڕۆح: دۆناودۆن و بەستەرە مێژووییەکان
لە ڕووی ئەکادیمییەوە،
کاتێک سەیری تێکستی پیرۆزی "سەرەنجام"ی یارسانییەکان دەکەین، دەبینین
چۆن چەمکی "دۆناودۆن" (گواستنەوەی ڕۆح) دەبێتە پردێک لە نێوان نەوەکان و
جوگرافیاکاندا. گواستنەوەی ڕۆحی "سان سەهاک" بۆ "حاجی بەکتاشی وەلی"
و کەسایەتییەکانی تری وەک "پیر بنیامین" بۆ "قایاقسز"، تەنیا
ئەفسانە نین، بەڵکو گوزارشتێکی فەلسەفین لە یەکبوونی ڕێبازی عەلەوی و یارسانی.
دکتۆر محەمەد عەلی سوڵتانیش بە وردی ئاماژە بەوە دەدات کە عەلەوییەکانی زاگرۆس و
ئەهلی حەق (یارسان) دوو ناوی جیاوازن بۆ یەک ڕاستی. وشەی "حەق" لەم
ئایینانەدا، جیاواز لە واتای عەرەبییەکەی، ئاماژەیە بۆ "یەزدان" یان
"جەوهەری بوون".
４.
دروزەکان:
کوردانی دوورە وڵات
یەکێک لە سوپرایزە
زانستییەکانی ئەم ساڵانەی دوایی، توێژینەوەی
DNA یە کە لەلایەن زانایانی وەک (Eran Elhaik) ئەنجامدراوە. ئەم
توێژینەوانە دەیسەلمێنن کە ڕەگ و ڕیشەی دروزەکان دەگەڕێتەوە بۆ ناوچەی نێوان
زاگرۆس و ئارارات (کوردستان). ناوی خێزانە گەورەکانی دروز وەک "جونبلات"
(جانپۆڵاد - ڕەوانی پۆڵایین) و "مەعنی" (نەوەی ئەیوبییەکان)، بەڵگەی
حاشاهەڵنەگری ئەم کوردبوونەن. بیروباوەڕی دروزەکان بە "دۆناودۆن"،
قەدەغەکردنی فرەژنی، و ڕێزگرتن لە سمێڵ وەک هێمایەکی کولتووری، تەواو هاوتایە
لەگەڵ ڕێوڕەسمەکانی یارسان و ئیزدی.
５.
جەم
و جەمخانە: یەکێتی لە ڕێوڕەسمدا
لە ڕووی
کۆمەڵایەتییەوە، چەمکی "جەم" (Cem) کە
لە "جەمەزان"ی پایتەختی مادەکانەوە سەرچاوەی گرتووە، ناوکی ناوەندی
هەموو ئەم ئایینانەیە. چ "جەمەڤی" عەلەوییەکان بێت یان
"جەمخانە"ی یارسانییەکان، شوێنێکن بۆ یەکسانی (کە ژن و پیاو پێکەوە
تێیدا بەشدارن) و دابەشکردنی "نەزر و نیاز". ئەم یەکسانیخوازییە
کۆمەڵایەتییە لە هەناوی ئایینە یەزدانییەکاندا، نیشانەی پێشکەوتوویی فەلسەفەیەک
بووە کە هەزاران ساڵ پێش مۆدێرنێتە، مرۆڤی وەک یەک تەماشا کردووە.
ئاوێتەکردنی فەلسەفەی
ئەشراقی سۆهرەوەردی:
یەکێک لە خاڵە هەرە
درەوشاوەکانی ئەم توێژینەوەیە کە لە رۆمانی سایەی نووردا رەنگی داوەتەوە،
بەستنەوەی ئەم ئایینانەیە بە فەلسەفەی "ئەشراق"ی شەهابەدین سۆهرەوەردی.
سۆهرەوەردی کە خۆی بە زیندووکەرەوەی حیکمەتی "پەهلەوییە کۆنەکان"
دەزانی، فەلسەفەکەی لەسەر بنەمای "نوور" داڕشتووە. ڕۆمانی "سایەی
نوور" دەیسەلمێنێت کە هەموو ئەم ئایینە کوردییانە (ئیزدی، یارسان، عەلەوی،
دروز) لە جەوهەردا دەگەڕێنەوە سەر یەک سەرچاوەی ڕەسەن کە ئەویش "نوور"ە.
لە فەلسەفەی ئەشراقدا،
بوون پلەبەندییەکی نوورە؛ هەرچی لە سەرچاوەی ڕەها (نور الانوار) نزیک بێتەوە،
ڕووناکترە و هەرچی لێی دوور بکەوێتەوە، دەبێتە "سایە" یان سێبەر. ناوی
ڕۆمانەکە، "سایەی نوور"، ئاماژەیەکی قووڵە بۆ ئەوەی کە ئەوەی ئێمە وەک تاریکی
یان جیاوازی دەیبینین، لە ڕاستیدا تەنها "سایە"ی ئەو نوورە ڕەهایەیە.
دەرەنجام: سایەیەک کە بەرەو ڕووناکی دەچێت
ڕۆمانی "سایەی نوور" و
ئەو دیبەیتە ئەکادیمییەی کە لە ستۆکهۆڵمەوە دەستی پێکرد، تەنیا باس لە مێژوو
ناکەن، بەڵکو بانگەوازێکن بۆ گەڕانەوە بۆ "خۆ". ئایینی ئیزدی، وەک دایک،
و یارسان، عەلەوی و دروز وەک کچانی ئەو دایکە، نیشانەی زیندوێتی نەتەوەیەک و
فەلسەفەیەکەن کە سەرەڕای هەموو جەنگ و گۆشەگیرییەکان، توانیویەتی
"نوور"ی خۆی بپارێزێت. ئەگەرچی زۆر لەم ناو و نازناوانە دوای هاتنی
ئیسلام بۆ "مانەوە" گۆڕدراون، بەڵام هەروەک پرۆفیسۆر جەمال نەبەز و عومەرزادە
دەڵێن، جوهەری ئەم ئایینانە هەر یەکە: ڕێزگرتن لە مرۆڤ، پاراستنی ژینگە (ئاو، خاک،
هەوا، ئاگر) و گەڕان بەدوای حەقیقەتدا لە ناو دڵی خۆماندا.
ئەمڕۆ، خوێندنەوەی مێژووی ئەم ئایینانە لە ڕێگەی
"سایەی نوور"ەوە، تێگەیشتنە لەوەی کە کورد تەنیا نەتەوەیەکی شاخاوی
نییە، بەڵکو خاوەنی یەکێک لە قووڵترین و کۆنترین سیستمە فەلسەفییەکانی جیهانە کە
تێیدا مرۆڤ، خودا و سروشت لە ناو یەک بازنەی پیرۆزدا یەکدەگرنەوە.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر