ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی و فەرهەنگیی ناوی
"ئالان": لە خوداوەندی هۆرییەوە تا شوناسی نەتەوەیی کورد
پێشەکی
ناو تەنها ئامرازێک نییە بۆ ناسینەوە،
بەڵکو کۆدێکی فەرهەنگی و مێژووییە کە بیرەوەری دەستەجەمعی نەتەوەیەک دەپارێزێت.
ناوی "ئالان" یەکێکە لەو ناوانەی کە لە ناو کورداندا، بەتایبەت لە
ناوچەکانی موکریان و ئەردەڵان و سۆران، جێگەی پەنجەی مێژوویەکی دێرینی پێوە دیارە.
ئەم ناوە تەنها ناوێکی سادە نییە، بەڵکو گەشتێکی پێنج هەزار ساڵەیە لە ناو جەرگەی
شارستانییەتەکانی زاگرۆسەوە تا دەگاتە سەردەمی مۆدێرن.
١.
ڕەگی ئەفسانەیی: خوداوەند
"ئالانی" لە شارستانییەتی هۆریدا
بەپێی سەرچاوە مێژووییەکانی تایبەت بە شارستانییەتی
"هۆری" (Hurrians) کە
بە یەکێک لە ڕەگ و ڕیشە سەرەکییەکانی گەلی کورد دادەنرێن، "ئالانی" (Allani) یان
"ئالانیت" ناوی خوداوەندێکی شکۆداری ژێرزەوی بووە.
لە میتۆلۆژیای هۆریدا، ئالانی بە
"خانمی تەختی پادشایەتی" و "شاژنی جیهانی مردووان" ناسراوە.
ئەو پارێزەری ڕەگ و ڕیشەی ژیان و ڕەوانەکان بووە لە چیاکانی زاگرۆسدا. جێگەی
سەرنجە کە ئەم ناوە لە بنەڕەتدا "مێینە" بووە و پیرۆزییەکی ئایینی
هەبووە. مانەوەی ئەم ناوە دوای پێنج هەزار ساڵ و گۆڕانی بۆ ناوێکی نێرینە (یان
هاوبەش)، نیشانەی زیندوێتیی فەرهەنگی و تێکەڵبوونی پیرۆزییە دێرینەکانە لەگەڵ
شوناسی نوێی کوردیدا.
٢.
ڕەهەندی جوگرافی: ناوچەی ئالان لە
سەردەشت و پشدەر
ناوی ئالان تەنها لە مێژوودا نەماوەتەوە، بەڵکو بووە
بە بەشێک لە جوگرافیای کوردستان. ناوچەی "ئالان" لە شارستانی سەردەشت لە
ڕۆژهەڵاتی کوردستان، یەکێکە لە ناوچە هەرە دێرینەکان.
- پاشایەتی
ئالان: لە
گێڕانەوە مێژووییە خۆجێییەکاندا باس لەوە دەکرێت کە لەم ناوچەیەدا (سەردەشت و
پشدەر و دەوروبەری) میرنشین یان پاشایەتییەک هەبووە کە بە
"ئالانیان" ناسراون. ئەمە دەریدەخات کە "ئالان" ناوی
عەشیرەت یان پێکهاتەیەکی سیاسی بەهێز بووە لە ناوچەکەدا.
- ئالانیای باکوور: بوونی ناوی "ئالانیا" لە باکووری کوردستان و تورکیای ئێستا، هەرچەندە لە ڕووی مێژووی سەردەمەوە ڕەنگە بۆ سەردەمی سەلجوقییەکان بگەڕێندرێتەوە، بەڵام زۆرێک لە لێکۆڵەران پێیان وایە ڕەگی ئەم ناوە زۆر کۆنترە و پەیوەندی بە کۆچ و نیشتەجێبوونی هۆزە ئارییەکان و "ئالانەکان"ەوە هەیە.
٣.
ئالانەکان
(Alans) وەک پێکهاتەیەکی مێژوویی
لە ڕووی ئەکادیمییەوە، "ئالانەکان" (Alani) گروپێکی گەورەی
هۆزە زاگرۆسیەکان (Sarmatians) بوون
کە لە مێژووی کۆندا لە ناوچەکانی قەفقاز و باکووری ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان
ژیاون. ئەوان بە سوارچاکی و جەنگاوەری ناسراو بوون. زۆرێک لە مێژوونووسان پێیان
وایە ناوی "ئالان" کورتکراوەی وشەی "ئاریان"ە. ئەم پەیوەندییە
نەتەوەییە وای کردووە کە ناوەکە لە زاکیرەی نەتەوەکانی زاگرۆسدا وەک هێمایەک بۆ
ڕەسەنایەتی بمێنێتەوە.
٤.
ئالان لە ئاستی جیهانیدا
سەیرە کە ناوی "ئالان" لە وڵاتانی وەک
ئەڵمانیا، ئەمریکا، سکۆتلەندا و فەرەنسا
(Alain/Alan) ناوێکی زۆر باوە. لەو وڵاتانەدا
ڕەگی ناوەکە بۆ زمانی سێڵتی (Celtic) دەگەڕێتەوە
کە بە مانای "بەردی بچووک" یان "قۆز" دێت. بەڵام هاوشێوەیی
دەنگ و فۆنیمەکانی ئەم ناوە لە نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا، ئاماژەیەکە بۆ
یەکبوونی ڕەگی زمانە هیندۆ-ئەوروپییەکان و ئەو گەشتە مێژووییەی کە مرۆڤایەتی لە
زاگرۆزەوە بەرەو ئەوروپا کردوویەتی.
٥.
کۆدی مانەوە و بێداری نەتەوەیی
وەک لە تێکستە فەرهەنگییەکاندا هاتووە،
"ئالان" تەنها ناوێکی سادە نییە، بەڵکو کۆدێکی پێنج هەزار ساڵەی
پێشینانە. پاراستنی ئەم ناوە لە لایەن کوردانەوە، سەرەڕای هەوڵە چڕەکانی
داگیرکەران بۆ سەپاندنی ناوی بێگانە و سڕینەوەی شوناسی کوردی، گەورەترین بەڵگەیە
لەسەر بێداریی نەتەوەیی.
کاتێک خێزانێکی کورد ناوی ڕۆڵەکەی دەنێت
"ئالان"، بەبێ ئەوەی ڕەنگە خۆشی بزانێت، بانگی ١٢ هەزار ساڵ یادەوەری
زاگرۆس دەکات. ئەمە جۆرێکە لە بەرگریی فەرهەنگی؛ گەڕانەوەیە بۆ سەر تەختی کەیایەتی
و ڕەتکردنەوەی ئەو ئەفسانە دەستکردانەی کە دەیانەوێت کورد لە ڕەگی خۆی داببڕن.
ئەنجامگیری
ناوی ئالان، لە خوداوەندی
"ئالانی" هۆرییەوە دەست پێدەکات، بە ناوچەی "ئالان"ی
سەردەشتدا تێدەپەڕێت و دەبێتە ناسنامەی نەوەی نوێی کورد. ئەم ناوە گەواهی ئەوە
دەدات کە شارستانییەتی کورد لە ناو مێشک و خوێندا زیندووە. ئالان تەنها ناو نییە،
بەڵکو دەنگی مێژووە کە دەڵێت: "ئێمە لێرەین، لە ڕەگی زەوییەوە هاتووین و
بەرەو لوتکەی ئەستێرەکان دەڕۆین."
سەرچاوە پێشنیارکراوەکان بۆ لێکۆڵینەوەی زیاتر:
1.
Gwendolyn
Leick, "Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology". (بۆ زانیاری
لەسەر خوداوەند ئالانی).
2.
ئیحسان
نووری پاشا، "ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی نەتەوەی کورد".
3.
مێژووی
ئەردەڵان و موکریان (سەبارەت بە جوگرافیای ناوچەی ئالان).
4.
لێکۆڵینەوەکانی
شوێنەواری لە ناوچەی سەردەشت و پشدەر.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر