پەرادۆکسی بوون و یاسا: پێگەی ژن لە نێوان کلتوری
کوردی و فۆرمالیزمی شەریعەتدا
پێشەکی: ململانێی دوو جیهانبینی
پرسی ژن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تەنها پرسێکی
کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکو کێشەیەکی قووڵی ئەنتۆلۆژی و فەلسەفییە. لە لایەکەوە، کلتوری
کوردی و ئایینە دێرینەکانی (وەک ئێزیدی، یارسان و زەردەشتی) ژن وەک "هێزێکی
بەرهەمهێنەر و هاوبەشێکی بوونی" دەبینن، لە لایەکی دیکەشەوە فۆرمە سیاسی و
دەقئاوێزەکانی شەریعەت (کە لە ئەفغانستان و ئێراندا چەسپاون) ژن وەک
"پاشکۆیەکی بایۆلۆژی و یاسایی" پێناسە دەکەن. ئەم توێژینەوەیە هەوڵ
دەدات نیشانی بدات بۆچی مۆدێلی "ئیسلامی سیاسی" لە کوردستاندا
نەیتوانیوە ببێتە جێگرەوەی کلتوری نەتەوەیی.
١. ژن لە ئایینە
کوردییەکاندا: لە خوداوەندەوە بۆ هاوشان
بە پێچەوانەی زۆرێک لەو سیستەمە یاساییانەی کە ژن بە
"نیوەی پیاو" یان "کاڵایەکی پارێزراو" دەبینن، لە ئایینە
دێرینەکانی کورددا، رەگەزی مێینە پیرۆزییەکی میتافیزیکی هەیە. لە یارسان و
ئێزیدایەتیدا، ژن دەتوانێت بگاتە پلەی باڵای ڕوحی. ئەم پاشخانە کلتورییە وای
کردووە کە کوردی موسڵمانیش، لە قووڵایی دەروونیدا، نەتوانێت بە تەواوی تەسلیمی ئەو
دەقە شەریعەتییانە بێت کە سووکایەتی بە کەرامەتی ژن دەکەن. لێرەوەیە کە
"ئیسلامی کوردی" هەمیشە جۆرێک لە "سیومانیزم"ی تێدا بووە کە
ڕێگەی نەداوە ژن بە تەواوی لە کایەی گشتی پەراوێز بخرێت.
٢. ڕەخنەیەکی
فەلسەفی لە شەریعەتی تالیبانی و سەلەفی
ئەو شەرعەی کە تالیبان و سیستمە تیوکراسییەکان
بانگەشەی بۆ دەکەن، لەسەر بنەمای "باڵادەستی نێرینە"
(Patriarchy) و "بەکاڵاکردنی مێینە" بونیاد
نراوە. کاتێک شەریعەت باس لە "نوقسانی عەقڵ" یان "سەروەری
پیاو" دەکات، لە ڕاستیدا ژن لە "سۆژە"یەکەی ئازادەوە دەگۆڕێت بۆ
"ئۆبژە" (کاڵا).
• فرەژنی وەک
توندوتیژی ڕەمزی: لە ڕوانگەی فەلسەفەی دادپەروەرییەوە، فرەژنی تەنها کێشەیەکی
خێزانی نییە، بەڵکو داڕماندنی چەمکی "شکۆ"یە. کاتێک پیاو مافی ئەوەی
هەبێت ژن وەک مۆبایل یان هەر کاڵایەکی دیکە "نوێ" بکاتەوە یان لەسەری
دابنێت، ئەمە کوشتنی کەسایەتی مەعنەوی ژنە.
• زیندانی ماڵ و
سڕینەوەی ناسنامە: بەکارهێنانی دەقی (وقرن في بيوتكن) بۆ شەرعیەتدان بە
زیندانیکردنی ژن، دژایەتییەکی ڕاشکاوە لەگەڵ مافە گەردوونییەکانی مرۆڤ. مرۆڤی
هاوچەرخ ناتوانێت قبووڵی بکات کە سیستمێکی یاسایی ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر بڕیار لەسەر
جۆری پۆشاک، جوڵە و تەنانەت غوددە و بایۆلۆژیای جەستەی بدات.
٣. ئیسلامی سیاسی و
بێدەنگی دەنگدەر لە کوردستان
یەکێک لە دیارترین خاڵەکانی هوشیاریی گەلی کوردستان،
شکستی پارتە ئیسلامییە توندڕەوەکانە لە هەڵبژاردنەکاندا. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە کۆمەڵگەی
کوردی، سەرەڕای پابەندییە ئایینییە شەخسییەکانی، "عەقڵانیەتێکی سیاسی"
هەیە کە دەزانێت جێبەجێکردنی شەریعەت بە مۆدێلی تالیبان، واتە گەڕانەوە بۆ چاخی
بەردین.
کوردستان لە ڕێگەی ئەزموونی حوکمڕانییەوە تێگەیشتووە
کە پێشکەوتن بەبێ ئامادەیی ژن مەحاڵە. نموونەی ئەو ژنە سەرکردانەی کە لە جیهاندا
درەوشاونەتەوە، وەڵامێکی زانستییە بۆ ئەو بیرکردنەوە چەقبەستووانەی کە ژن بە
"نیو عەقڵ" دادەنێن.
٤. ڕیفۆرمی ئایینی
یان سیکۆلاریزم؟
وەک چۆن لە وڵاتێکی وەک تونسدا هەنگاوی بوێرانە بۆ
یەکسانی میرات و قەدەغەکردنی فرەژنی نرا، کوردستان پێویستی بە گۆڕانکارییەکی
بنەڕەتی لە یاساکانی باری کەسیدا هەیە. ناتوانرێت چیتر بەو پاساوەی کە "پێشتر
لە سەردەمی جاهیلیەتدا ستەم زیاتر بووە"، ڕەوایی بدرێت بە ستەمەکانی ئێستا.
مافی مرۆڤ پێوەرێکی جێگیرە و ناکرێت بە "دەقی ئاسمانی" کە لە کاتی و
شوێنێکی دیاریکراودا هاتووە، سنووردار بکرێت.
کۆتایی و ئەنجام
پێگەی ژن لە کوردستاندا تەنها بە یەکسانی یاسایی
ناچەسپێت، بەڵکو پێویستی بە پاراستنی ئەو "کولتورە نەتەوەییە" هەیە کە
ژنی وەک "شێر" و هاوبەشی ژیان بینیوە، نەک وەک "سەبی" و کۆیلەی
سێکسی. ئەو سیستمە شەرعییەی کە تالیبان و هاوبیرەکانی لە کوردستان دەیانەوێت بێ
سڵەمینەوە بیسەپێنن، تەنها هەوڵێکە بۆ گەڕاندنەوەی مێژوو بۆ دواوە. بەڵام هوشیاریی
سیاسی و مێژوویی کورد، ڕێگرێکی پتەوە لەبەردەم ئەو جیهانبینییەی کە دەیەوێت بەناوی
پیرۆزییەوە، نیوەی کۆمەڵگە ئیفلیج بکات.
________________________________________
سەرچاوە و ئاماژە فەلسەفییەکان:
• تیۆرییەکانی
"ئێما نۆسەر" سەبارەت بە پێگەی ژن لە کلتورە ئیندۆ-ئۆروپییەکاندا.
• توێژینەوەکانی
سەنتەرە زانستییەکانی تونس سەبارەت بە ڕیفۆرمی ئایینی.
• شیکارییەکانی
فەلسەفەی ماف (Philosophy of Law) لە
تێپەڕاندنی یاسا سروشتییە کۆنەکان بۆ یاسای مەدەنی هاوچەرخ.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر