وەرچەرخانی مێژوویی مرۆڤی ژیر لە زاگرۆس: لە شۆڕشی
نیشانەیی گڕێ مرازانەوە بۆ پێکدادانی نەزمە خەیاڵییەکان
پێشەکی: تێڕوانینێکی هەرارییانە
یوال نوح هەراری لە کتێبی "سەپیێنس"دا جەخت
لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە هێزی بنەڕەتی مرۆڤی ژیر
(Homo Sapiens) لە توانای دروستکردنی
"نەزمە خەیاڵییەکاندا" (Imagined Orders) کورت
دەبێتەوە. ئەم نەزمانە (وەک ئایین، نەتەوە، و یاسا) ڕێگە بە ملیۆنان مرۆڤ دەدەن
هاوکاری یەکدی بکەن. کوردستان، بە تایبەت زنجیرە چیاکانی زاگرۆس، یەکێکە لە
گرنگترین تاقیگە مێژووییەکانی جیهان کە تێیدا یەکەمین نەزمە خەیاڵییە ئاڵۆزەکانی
مرۆڤایەتی تێدا چەکەرەی کردووە.
یەکەم: گڕێ مرازا و شۆڕشی نیشانەیی (١٢ هەزار ساڵ
پێش ئێستا)
دۆزینەوەی گڕێ مرازا لە باکووری کوردستان، گەورەترین وەرچەرخانی لە تێگەیشتنی ئێمە بۆ مێژوو دروست کرد. بەپێی تیۆرییە باوەکان، مرۆڤ سەرەتا کشتوکاڵی کرد و پاشان پەرستگای دروست کرد، بەڵام هەراری ئاماژە بەوە دەکات کە گڕێ مرازان پێچەوانەکەی دەسەلمێنێت.
- شرۆڤەی
ئەکادیمی: گڕێ
مرازان نیشانیدەدات کە "ئایین" و "پەرستش" هاندەری
سەرەکی بوون بۆ کۆبوونەوەی مرۆڤەکان. ڕاوچی-کۆکەرەوەکانی زاگرۆس پێش ئەوەی
جێگیر ببن، توانای ئەوەیان هەبوو لەدەوری "چەمکێکی باڵا" کۆببنەوە
و کارێکی ئەندازیاریی وا بکەن کە پێویستی بە هەزاران کرێکار هەبێت. لێرەوە
"خوای زاگرۆسی" وەک یەکەمین پرۆژەی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی لە مێژووی
مرۆڤایەتیدا سەری هەڵدا.
دووەم: پەرەسەندنی چەمکی خودا لە فەلسەفەی زاگرۆسیدا
(مەزدەک و مانی)
پێش ئەوەی ئایینە یەکتاپەرستەکان (Monotheism) ناوچەکە
بگرنەوە، زاگرۆس ناوەندی فەلسەفەی جیهانی بوو. مانی و مەزدەک تەنها ڕێبەرێکی
ئایینی نەبوون، بەڵکو خاوەن تیۆری کۆمەڵایەتی و فەلسەفی بوون:
1.
مانی
و زانیاری: مانی
هەوڵیدا "عەقڵ" و "ڕۆشنایی" بکاتە بنەمای خوداناسی. خوای مانی
خوایەکی زانایە کە مرۆڤ تێیدا هاوبەشە لە پرۆسەی ڕزگارکردنی جیهان لە تاریکی.
2.
مەزدەک
و دادپەروەری: مەزدەکییەکان
چەمکی "خودا"یان بەستەوە بە یەکسانی و دادپەروەریی کۆمەڵایەتییەوە.
ئەوان دژی خاوەندارێتی تایبەت و چەوسانەوە بوون.
- شرۆڤەی
فەلسەفی: لێرەدا
خودا لە چەمکێکی ئەفسانەییەوە گۆڕا بۆ "پرۆژەیەکی ئەخلاقی و
سیاسی". مرۆڤی زاگرۆسی خوای وەک "نور" و "داد"
دەبینی، کە ئەمە بەرزترین ئاستی گەشەی "نەزمی خەیاڵی" بوو لەو
سەردەمەدا.
سێیەم: پێکدادانی دوو پارادایم: خودای حیجاز و خودای
زاگرۆس
هەراری لە "سەپیێنس"دا باس لەوە دەکات کە
ئایینە یەکتاپەرستەکان بەهۆی "سادەیی و گشتگیری"
(Universalism) توانییان ئیمپراتۆریەتە
گەورەکان دروست بکەن. کاتێک ئیسلام لە حیجازەوە هات، لەگەڵ خۆیدا چەمکێکی جیاوازی
بۆ "خودا" هێنا:
- خودای
حیجاز: خودایەک
بوو کە لە ناو کلتوورێکی عەشایەری و بیابانیدا (کە تێیدا بتەکان نیشانەی
دابەشبوونی هۆزەکان بوون) بوو بە هێزێکی یەکخەرەوەی ڕەها. ئەم خودایە زیاتر
لە "یاسادانەرێکی سەربازی" دەچوو کە گوێڕایەڵی ڕەهای دەویست.
- گیرخواردنی
مرۆڤی زاگرۆسی: کاتێک
ئەم نەزمە نوێیە هاتە ناو کوردستان و زاگرۆس، مرۆڤی ئەم ناوچەیە کە خاوەنی
میراتێکی فەلسەفی ئاڵۆز بوو (مانی و مەزدەک)، تووشی جۆرێک لە
"نامۆبوون" بوو. کوردان لە نێوان دوو جەمسەردا گیریان خوارد:
1.
دڵسۆزی
بۆ ڕەگ و ڕیشە فەلسەفی و عیرفانییەکەی خۆیان (کە دواتر لە تەسەوف و ئایینە
کوردییەکاندا ڕەنگی دایەوە).
2.
ناچاریی
بۆ قبوڵکردنی نەزمی سیاسی و یاسایی نوێ کە "خوای حیجاز" نوێنەرایەتی
دەکرد.
چوارەم: شرۆڤەی گیرخواردنی مێژوویی (The Historical Trap)
لە ڕوانگەیەکی ئەکادیمییەوە، ئەو
"گیرخواردنە"ی کە ئاماژەم پێدا، دەکرێت وەک "داگیرکاریی نیشانەیی" (Symbolic Colonization) لێکبدرێتەوە.
مرۆڤی زاگرۆسی توانای داهێنانی لەدەستدا کاتێک ناچار بوو لە چوارچێوەی "زمان
و چەمک گەلێکدا" بیر بکاتەوە کە هی ژینگەیەکی تر بوون. بتەکانی ناو کعبە گۆڕان
بۆ یەک خوای گەورە، بەڵام ئەو خوایە لە دیدی دەسەڵاتە سیاسییەکانەوە زیاتر
ئامرازێک بوو بۆ فەتح و کۆنترۆڵ، نەک بۆ "ڕووناکبیری و یەکسانی" وەک
ئەوەی مەزدەک و مانی بانگەشەیان بۆ دەکرد.
ئەنجامگیری:
کوردستان لە گڕێ مرازانەوە دەستی پێکرد وەک پێشەنگی
دروستکردنی "نەزمی خەیاڵی" لە جیهاندا. بەڵام بەهۆی وەرچەرخانە
سیاسییەکان و هێزی سەربازیی ئایینە یەکتاپەرستەکان، مرۆڤی کورد لە داهێنەرێکی
چەمکە فەلسەفییەکانەوە بوو بە "پەیڕەوکارێکی" چەمکە هاوردەکان. تێگەیشتن
لەم مێژووە بەپێی تیۆرییەکانی هەراری، یارمەتیمان دەدات تێبگەین کە بۆچی شوناسی
کوردی هەمیشە لە ململانێدایە لە نێوان "ڕابردوویەکی زاگرۆسیی عیرفانی" و
"ئێستایەکی ئایینیی سیاسی"دا.
سەرچاوەکان:
1.
Harari,
Y. N. (2014). Sapiens:
A Brief History of Humankind.
2.
Schmidt,
K. (2010). Göbekli
Tepe: The Stone Age Sanctuaries.
3.
وەرگیراو
لە لێکۆڵینەوەکانی مێژووی ئایینە زاگرۆسییەکان (مەزدەک و مانی).
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر