بزووتنەوەی بەهدینان و میراتی مەزدەکی: لە پەرستگەی سروشتەوە بۆ
هەژموونی بیابان
پێشەکی: جوگرافیا وەک ناسنامە
ناوچەی بادینان، کە ناوەندەکەی شاری دهۆکە، تەنها ناوچەیەکی
جوگرافی نییە، بەڵکو مۆزەخانەیەکی کراوەی مێژوویە. ناوی "بادینان" یان
"بەهدینان" لە ڕەگی "بەهدین"
(Behdin) واتە "ئایینی چاک" هاتووە. شوێنەوارە
دێرینەکانی کەنار بەنداوی دهۆک و ئەشکەوتە تاشراوەکانی دەوروبەری، گەواهی ئەوە دەدەن
کە ئەم ناوچەیە مۆڵگەیەک بووە بۆ ئەو ئایین و ڕێبازانەی کە جەختیان لەسەر پاکی، ڕووناکی
و پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ لەگەڵ سروشت دەکردەوە.
ڕەگی مێژوویی: لە زەردەشتییەوە بۆ مەزدەکی
لە سەردەمی ساسانییەکاندا، ئایینێکی فەرمی بە ناوی
"مەزدیسنا" لەلایەن دەسەڵات و موبەدانەوە سەپێنرا کە زیاتر ئامرازێک بوو
بۆ پاراستنی چینایەتی و دەسەڵاتی پاشاکان. لە ناوەراستی ئەم خەفەقانەدا، مەزدەک وەک
چاکسازیخوازێکی کۆمەڵایەتی دەرکەوت. مەزدەکییەکان، کە ڕەنگدانەوەی بیروباوەڕیان لە
ناوچە شاخاوییەکانی وەک بەهدینان دەبینرایەوە، داوای یەکسانی، دادپەروەریی ئابووری
و شکاندنی قۆرخی ئایینییان دەکرد.
پوختەی لێکۆڵینەوەیەک لەسەر ململانێی مەزدەکی و موبەدانی
زەردەشتی:
"لە
سەردەمی ساسانییەکاندا، ئایینی فەرمی (بەهدینی ) بووە هۆی تێکدانی بنەما کولتوورییەکانی
ئێران و کوردستان، چونکە موبەدانی زەردەشتی بە زەبری هێز و تومەتی کفر، هەموو دەنگێکی جیاوازیان
کپ دەکرد. یەکێک لە گرنگترین بزووتنەوە چاکسازیخوازەکان، بزووتنەوەی مەزدەک بوو. هەرچەندە
مەزدەکییەکان لە کۆمەڵکوژییەکەی ئەنوشیرواندا شکستیان هێنا، بەڵام فیکری ئەوان لە ناو
دەروونی خەڵکدا ماییەوە و دواتر لە بزووتنەوەکانی وەک 'بابەکی خورەمدین'دا سەری هەڵدایەوە.
کتێبی 'دینکرد' باس لە ١٢
دیالۆگی نێوان مەزدەکییەکان و موبەدان دەکات. مەزدەکییەکان داوایان دەکرد کە:
١. تەنها خودا (ئەهورامەزدا)
بپەرسترێت و ڕێوڕەسمە بێماناکانی وەک بەستنی دەمامک (پەدام) نەمێنێت.
٢. سامان و ژن نەبنە
قۆرخی چینێکی تایبەت (مەبەستیان هەڵوەشاندنەوەی حەرەمسەراکانی پاشا و هاوسەرگیری مەحرەم
بوو کە موبەدان ڕێگەیان پێدابوو).
٣. خواردن بدرێتە هەژاران
لە جیاتی ئەوەی بکرێتە قوربانی بۆ ئاگر.
٤. ئایین بە زەبری شمشێر
و شەڕ بڵاو نەکرێتەوە.
موبەدان لە وەڵامدا تەنها پەنایان بۆ جنێو و تومەتی 'کفر'
و هەڕەشەی کوشتن دەبرد، چونکە توانای وەڵامی لۆژیکییان نەبوو."
کوردستان و شمشێری بیابان: وەرچەرخانێکی توندوتیژ
مێژووی کوردستان پڕە لەو ئازارەی کە لە گۆڕینی پەرستگەی
سروشتەوە بۆ پەرستگەی سەپێنراو دروست بووە. کوردەکان، کە خودایان لە تیشکی خۆر، لە
لووتکەی چیا و لە دەنگی ئاودا دەبینی، لەناکاو ڕووبەڕووی ئایینێک بوونەوە کە لە بیابانێکی
وشک و بێدەنگەوە هاتبوو. ئەم گواستنەوەیە بە دیالۆگ نەبوو، بەڵکو وەک تێکستەکان ئاماژەی
پێ دەدەن، "بە زەبری شمشێر" بوو.
ئەو پەرستگانەی لە کەنار بەنداوی دهۆک و ئەشکەوتە تاشراوەکاندا
هەن، نیشانەی ئەو سەردەمەن کە مرۆڤی کورد ئازادانە لەگەڵ گەردووندا دەدوا. بەڵام دواتر،
ئەو ئازادییە فەلسەفییە و ئەو پەیوەندییە سروشتییە، کرا بە قوربانی بۆ چوارچێوەیەکی
تەسکی بیناسازی. پەرستگەیەک کە هەموو کوردستان و ئاسمانەکەی بوو، کورت کرایەوە بۆ ناو
چوار ستوونی خانوویەک بە ناوی "مزگەوت" و ناوی "اللە" کە تێیدا
خودا لە سروشت جیاکرایەوە و کرا بە دەسەڵاتدارێکی توندوتیژ کە تەنها بە زمانی بیابان
دەدوێت.
ئەنجامگیری: فەلسەفەی خۆڕاگری
ئەگەرچی ئایینی بیابان بە زەبروزەنگ چەسپا، بەڵام ناوی
"بەهدینان" وەک یادگارییەکی ئەو "ئایینە چاکە" ماییەوە کە مەزدەک
و زەردەشت بانگەشەیان بۆ دەکرد. لێکۆڵینەوە لە شوێنەوارەکانی دهۆک تەنها گەڕان نییە
بەدوای بەرددا، بەڵکو گەڕانە بەدوای ئەو ڕۆحە سەرکێشەی کە ڕەتی دەکردەوە خودا لەناو
چوار دیواری تەسکی بیاباندا زیندانی بکات و دەیویست لە لووتکەی چیاکاندا وەک مرۆڤێکی
ئازاد بژی.
بزووتنەوەی مەزدەکی لە جەوهەری خۆیدا، بزووتنەوەیەکی کوردی بوو دژی ستەمی ئایینی و نایەکسانی، و بادینانی ئێستا، بەو هەموو شوێنەوارە مێژووییانەوە، گەورەترین بەڵگەی ئەو ململانێیە مێژووییەی نێوان "ڕۆشنایی چیا" و "تاریکیی سەپێنراو"ە.
سەرچاوەکان:
یەکەم: سەرچاوە مێژووییە دەقاوەدەقەکان (Primary Sources)
دینکرد :کتێبی سێیەم و چوارەم (تایبەت بە گفتوگۆکانی موبەدان و مەزدەکییەکان)، وەرگێڕانی ئینگلیزی: مانی ئەدهۆریال، ١٩١١.
شەڕەفخانی بەدلیسی (١٥٩٧): شەرەفنامە: مێژووی ماڵباتە
کوردییەکان، وەرگێڕانی هەژار موکریانی، چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس.
محمد بن جریر الطبری: تأریخ الأمم والملوک (تأریخ الطبری)،
بەشی تایبەت بە سەردەمی ساسانییەکان و سەرهەڵدانی مەزدەک.
دووەم: لێکۆڵینەوە ئەکادیمی و جیهانییەکان
4. ئارسەر کریستن سەن (Arthur Christensen): ئێران لە سەردەمی
ساسانییەکاندا، وەرگێڕانی ڕەشید یاسمی (بۆ فارسی) یان وەرگێڕانی کوردی.
5. پاتریشیا کرۆن (Patricia Crone): The Nativist Prophets of Early Islamic Iran (پەیامبەرە ڕەسەنەکانی ئێرانی سەرەتای سەردەمی ئیسلام)، زانکۆی کامبریج،
٢٠١٢. (باس لە ململانێی ئایینی چیا و بیابان دەکات).
6. ئۆتاکار کلیما (Otakar Klíma):
Mazdak: Geschichte einer sozialen Bewegung (مەزدەک:
مێژووی بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی)، پراگ، ١٩٥٧.
سێیەم: سەرچاوە کوردییەکان و لێکۆڵینەوە لە ناوچەکە
7. ئەنوەر مایی: کورد
لە بەهدینان، چاپخانەی خەبات، دهۆک، ١٩٩٩. (بۆ زانیاری لەسەر جوگرافیا و مێژووی میرنشینەکە).
8. محەمەد ئەمین زەکی
بەگ: خوڵاسەیەکی مێژووی کورد و کوردستان، چاپی دەزگای ئاراس.
9. د. جەمال نەبەز:
کوردناسی، لێکۆڵینەوە لەسەر ناسنامە و کولتووری کوردی و ململانێی فیکری لەگەڵ هەژموونی
بیانی.
10. بەڕێوەبەرایەتی شوێنەواری دهۆک: ڕاپۆرتی شوێنەواری
ئەشکەوتی چوارستوون و کەنار بەنداوی دهۆک (بۆ بەڵگەی شوێنەواریی پەرستگە زەردەشتی و
میتزاییەکان)
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر