خوێندنەوەیەکی مێژوویی
و فەلسەفی بۆ داگیرکاریی تورک و دۆخی کورد و یۆنان
مێژووی مرۆڤایەتی
پڕە لە چیرۆکی کۆچ و گۆڕانکاری، بەڵام کەم کارەساتی مێژوویی هەن وەک ئەوەی لە نیمچەدوورگەی
ئەنادۆڵدا ڕوویدا؛ شوێنێک کە تێیدا "بێگانە" نەک هەر بوو بە خاوەنماڵ، بەڵکو
هەوڵی سڕینەوەی یادەوەری و ڕەگ و ڕیشەی خاوەنە ڕاستەقینەکانیشی دا. ئەوەی ئەمڕۆ لە
گۆڕەپانی سیاسی و دیپلۆماسیدا دەبیسترێت، وەک لێدوانەکەی وەزیری بەرگری یۆنان، تەنیا
هەڵوێستێکی سیاسی نییە، بەڵکو هاواری حەقیقەتێکی مێژووییە کە بۆ چەندین سەدە لە ژێر
تەپوتۆزی ناسیۆنالیزمی تورکیدا شاردراوەتەوە.
١. فەلسەفەی "خاک" و ڕەگداکوتانی دە هەزار ساڵە
پێش ئەوەی چەمکی
"تورکیا" لە دایک بێت، ئەنادۆڵ تابلۆیەکی ڕەنگاڵەیی بوو لە شارستانییەتە
دێرینەکان. لە ڕووی فەلسەفییەوە، پەیوەندی نێوان مرۆڤ و خاک لەم ناوچەیەدا پەیوەندییەکی
"ئۆرگانی" بووە.
یۆنانییەکان: لە
ڕۆژئاواوە، فەلسەفە، دیموکراسی و هونەریان بەخشیوە بە جیهان. ئەوان بۆ سێ هەزار ساڵ
کەناراوەکانی ئیجە و دەریای ڕەشیان کردبووە ناوەندی ڕووناکبیری جیهان.
کوردەکان: لە ڕۆژهەڵات
و باشووری ڕۆژهەڵاتەوە، وەک کوڕی چیاکان و پارێزەرانی ڕەسەنی زاگرۆس و تۆرۆس، بۆ زیاتر
لە دە هەزار ساڵ (لە سەردەمی چاخی بەردینی نوێوە تا دەگاتە میدییەکان و کاردۆخییەکان)
لەم خاکەدا ژیاون. کورد و یۆنانی لێرەدا نەک وەک میوان، بەڵکو وەک "دەق"
و خاکەکە وەک "کاغەز" وابوون؛ ئەوان مێژووی ئەم ناوچەیەیان نووسیوەتەوە.
٢. هاتنی تورکەکان: وەرچەرخانی "میوان" بۆ "داگیرکەر"
لە سەدەی ١١ی زایینیدا
(١٠٧١ز)، هۆزە تورکەمانەکانی ئۆغۆز لە بیابانەکانی ئاسیای ناوەڕاستەوە وەک هێزێکی کۆچەری
و شەڕکەر گەیشتنە ئەم ناوچەیە. لێرەدا فەلسەفەی "داگیرکاری" دەست پێ دەکات.
تورکەکان بە بەکارهێنانی ئایین وەک چەکێکی سیاسی و هێزی سەربازی وەک ئامرازی سەرکوت،
وردە وردە دەستیان بەسەر جومگەکانی دەسەڵاتدا گرت.
ئەمە تەنیا گۆڕانکاریی
دەسەڵات نەبوو، بەڵکو سەرەتای پرۆسەیەکی توندوتیژ بوو بۆ "تورکاندن" (Turkification). ئەم پرۆسەیە لەسەر بنەمای سڕینەوەی "ئەوی تر" داڕێژابوو.
ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بوو بەو چەترەی کە لە ژێریدا نەتەوە ڕەسەنەکان (کورد، یۆنانی،
ئەرمەنی و ئاشووری) ڕووبەڕووی چەوسانەوەیەکی سیستماتیک بوونەوە.
٣. سەدەی بیستەم: لوتکەی زوڵم و نکۆڵیکردن
لەگەڵ ڕووخانی عوسمانی
و دروستبوونی دەوڵەت-نەتەوەی تورکیا لە ساڵی ١٩٢٣، زوڵمەکە ڕەهەندێکی مەترسیدارتری
گرتە بەر.
کۆمەڵکوژی و دەرکردنی
یۆنانییەکان: لە ڕێگەی "گۆڕینەوەی دانیشتوان" و کۆمەڵکوژییەکانی پۆنتوس،
یۆنانییەکان لەو خاکە دەرکران کە سێ هەزار ساڵ بوو پێیان دەگوت "نیشتمان".
زیندانیکردنی ناسنامەی
کورد: کوردەکان کە نەیانویست خاکەکەیان جێبهێڵن، ڕووبەڕووی شەڕێکی دەروونی و فیزیکی
بوونەوە. تورکیا هەوڵیدا مێژووی دە هەزار ساڵەی کورد لە وشەی "تورکی شاخاوی"دا
کورت بکاتەوە. زمانەکەیان قەدەغە کرا، ناوی گوند و شارەکانیان گۆڕدرا، و هەر جوڵانەوەیەکی
ڕزگاریخوازی بە ئاگر و ئاسن وەڵام درایەوە.
٤. شیکاریی قسەکانی نیکۆس دندیاس: گەڕانەوە بۆ حەقیقەت
کاتێک وەزیری بەرگریی یۆنان لە کۆبونەوەیەکدا لە ئورووپا بۆ هاوپەیمانانی قسە دەکات سەبارەت بەوەی کە ئەنادۆڵ خاکی رەسەنی کورد و یونانە و "تەنیا کورد و یۆنانییەکان مافی خاوەندارێتی ئەنادۆڵیان هەیە"،
ئەمە تەنیا دروشم نییە، بەڵکو ئاماژەیە بۆ چەمکێکی یاسایی و مێژوویی کە پێی دەوترێت
"مافی گەلە ڕەسەنەکان"
(Rights of Indigenous Peoples).
ئەم لێدوانە ڕاستییەکی
تاڵ دەردەخات: تورکەکان لەم خاکەدا "بێگانە" بوون کە بە شمشێر جێگەی خۆیان
کردەوە، و ئێستا وا ڕەفتار دەکەن کە کورد و یۆنانی بێگانەن. ئەمە گەورەترین "چەواشەکاری مێژوویی"یە کە لە سەدەی ڕابردوودا ڕوویداوە.
٥. ئەنجام: مێژوو بە درۆ ناگۆڕدرێت
لە ڕوانگەیەکی ئەکادیمییەوە،
دەتوانین بڵێین دەسەڵاتی تورکیا لە ئەنادۆڵ لەسەر بنەمای "نکۆڵیکردن لە ڕاستی"
دامەزراوە. بەڵام وەک چۆن شوێنەوارە یۆنانییەکان لە کەناراوەکانی ئیجە و قەڵا و ناسنامە
دێرینەکانی کورد لە چیاکانی کوردستان وەک شایەدی زیندوو ماونەتەوە، هیچ هێزێک ناتوانێت
ڕەگ و ڕیشەی ئەم دوو گەلە لە خاکەکە جیا بکاتەوە.
ئەمڕۆ، تاکی کورد
پێویستە تێبگات کە داواکردنی مافەکانی، تەنیا داوایەکی سیاسی نییە، بەڵکو گەڕانەوەیە
بۆ شکۆ و مێژوویەکی دە هەزار ساڵە کە هیچ "داگیرکەرێکی کۆچەری" ناتوانێت
ببنە خاوەنی، هەرچەندە بە زۆرەملێ ناوی خۆیانی لێ بنێن. ئەنادۆڵ بە زمانە دێرینەکانی
خۆی دەدوێت، و ئەو زمانانەش نە تورکین و نە بێگانە؛ یان یۆنانین یان کوردین.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر