لە زاگرۆسەوە بۆ حیجاز: چۆن شارستانییەتی "ماد و ساسانی" کرا بە بەرگی
"وەحی"؟
پێشەکی: گواستنەوەی
مەعریفە یان تاڵانی کولتووری؟
مێژووی فەرمی کە
دەسەڵاتە ئایینییەکان بۆمان دەگێڕنەوە، باس لەوە دەکات کە ئیسلام لە بیابانێکی دابڕاو
و بێ شارستانییەت سەری هەڵداوە. بەڵام لێکۆڵینەوە شوێنەواری و مێژووییەکان پێچەوانەی
ئەمە دەسەلمێنن. دوای ئەوەی ئیمپراتۆرییەتی ساسانی (کە لە ڕەگ و ڕیشەدا لە هۆزە کوردییە
کۆنەکان و نیشتەجێی زاگرۆس بوون) ئایینی زەردەشتی کردە ئایینی رەسمی، بزووتنەوە چاکسازیخوازەکانی
وەک "مانی" و "مەزدەک" بە توندی سەرکوت کران. ئەم سەرکوتکردنە
بووە هۆی کۆچێکی گەورەی زانایان و بیرمەندانی ئەم ئایینانە بەرەو نیمچە دوورگەی عەرەبی
و شام.
١. کۆچی زانایان و تۆڵەی مێژوویی
ئەو زانایانەی لە
ترسی شمشێری موبەدە زەردەشتییەکانی ساسانی هەڵاتن، زانستێکی قووڵیان لەسەر فەلسەفە،
ئایینزانی و بەڕێوەبردنی دەوڵەت پێ بوو. کەسایەتییەکی وەک "سەلمانی فارسی"
(ڕۆژبەی کوردی) کە مێژوونووسان دەڵێن لە ئایینی مانی و زەردەشتی و مەسیحی شارەزا بووە،
نموونەی ئەو پردە مەعریفییەیە. تیۆرییە مێژووییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم بلیمەتانە
بە دوای "هێزێکی نوێ"دا دەگەڕان بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتی ستەمکاری ساسانی،
بۆیە "عەرەب"یان وەک هێزێکی سەربازی خاوەن جۆش و خرۆش بەکارهێنا و ئایینێکیان
بۆ داڕشتن کە تێکەڵەیەک بوو لە بیروباوەڕە دێرینەکانی خۆیان.
٢. پێنج کاتەکەی نوێژ: میراتی "گاکان"ی زەردەشت
وەک لە تێکستەکەی کۆنەکاندا هاتووە، یەکێک لە ڕوونترین نموونەکانی وەرگرتنی کولتووری، کاتەکانی نوێژە. هەزاران ساڵ پێش ئیسلام، لە ئایینی زەردەشتیدا پێنج کاتی ستایش هەبووە کە بە "گاکان" (Gāhs) دەناسرێن:
هاڤەن گا (Hāvan Gāh): کاتی بەربەیان (هاوشێوەی نوێژی بەیانی).
ڕەپیتوین گا (Rapithwin Gāh): کاتی نیوەڕۆ (هاوشێوەی نوێژی نیوەڕۆ).
ئوزێرین گا (Uzayirin Gāh): کاتی پاشنیوەڕۆ (هاوشێوەی نوێژی عەسر).
ئەویسروترێم گا (Aiwisruthrem Gāh): کاتی خۆراوابوون (هاوشێوەی نوێژی مەغریب).
ئوشەهین گا (Ushahin Gāh): کاتی شەو تا بەربەیان (هاوشێوەی نوێژی عیشا).
تەنانەت "دەستنوێژ"
یان "پادیاب"
(Padyab) لە ئایینی زەردەشتیدا
بە هەمان شێوە بۆ پاککردنەوەی جەستە پێش نزا ئەنجام دراوە. ئەمە نیشان دەدات کە هەیکەلی ئایینە نوێیەکە لەسەر بنەمایەکی زاگرۆسی-میسۆپۆتامی دامەزراوە.
٣. میعراج و پردی چینوات: ئەفسانەی ڕازاوە
چیرۆکی "میعراج"
و چوونە ئاسمانی پێغەمبەر، هاوشێوەیەکی سەرسوڕهێنەری هەیە لەگەڵ پەرتووکی "ئەرداویراف
نامە" (Arda
Viraf Nameh) کە باس لە گەشتی
ڕۆحی پیاوێکی ئایینی زەردەشتی دەکات بۆ ئاسمانەکان و بینینی بەهەشت و دۆزەخ.
هەروەها "پردی
سیرات" کە لە ئیسلامدا باس دەکرێت، هەمان **"پردی چینوات" (Chinvat Bridge)**ـی زەردەشتییەکانە. ئەم پردە لە زەردەشتیدا بۆ تاقیکردنەوەی
ڕۆحی مردووانە؛ بۆ چاکەکاران پان دەبێتەوە و بۆ خراپەکاران وەک تیغی شمشێر باریک دەبێتەوە.
عەرەبەکان ئەم خەیاڵدانە دەوڵەمەندەی مێژووی ئێمەیان گواستەوە بۆ ناو دەقە ئایینییەکانی
خۆیان.
٤. ئەنفالی هزری و سڕینەوەی ناسنامە
دوای ئەوەی هێزی
سەربازی عەرەب توانی ئیمپراتۆرییەتی ساسانی بڕوخێنێت، پڕۆسەی "عەرەباندن"
دەستی پێکرد. لێرەدا وەرچەرخانێکی گەورە ڕوویدا: ئەو مێژوو و فەلسەفەیەی کە هی گەلانی
زاگرۆس بوو، کرا بە "وەحی خودایی" و بە زمانی عەرەبی نووسرایەوە. کوردەکان
نەک هەر خاک و سامانیان، بەڵکو "خودا" و "پیرۆزییەکانیشیان" لێ
دزرا و دواتر بە ناوی "ئایینی ڕزگاریبەخش" پێیان فرۆشرایەوە.
دەرئەنجام: کاتی
ڕابوون
ئەوەی ئەمڕۆ پێی
دەوترێت "شارستانییەتی ئیسلامی"، لە ڕاستیدا قەرزدارێکی گەورەی شارستانییەتی
زاگرۆس و میزۆپۆتامیایە. وەک مێژوونوسان ئاماژەی پێ دەکەن ، کڕنۆش بردن بۆ
ئایینێک کە مێژووەکەتی سڕیوەتەوە، جۆرێکە لە "خۆکوژیی نەتەوەیی". گەڕانەوە
بۆ مێژووی ڕاستەقینە، تەنها گەڕانەوە نییە بۆ ڕابردوو، بەڵکو ڕزگارکردنی مێشکە لەو
"ئەنفالە هزرییەی" کە دەیەوێت کورد وەک پاشکۆی بیابان نیشان بدات.
سەرچاوە کان:
- Mary Boyce, Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices
- Tom Holland, In the Shadow of the Sword (باس لە چۆنییەتی دروستبوونی ئیسلام
لە ناو جەرگەی ململانێی ئیمپراتۆرییەتەکان دەکات)
- تۆفیق وەهبی، دەستووری زەردەشتی (بۆ بەراوردکردنی وشەکان و دابونەریتەکان).
- Patricia Crone, Hagarism: The Making of the Islamic World (تیۆرییەکی ڕادیکاڵ سەبارەت بە بنەچەی ئیسلام).
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر