ئاوێنەی دەروون: لە گەوهەری ئایینە
کوردییەکانەوە تا فەلسەفەی ئالان دوپاتن؛ گەشتێک بۆ ڕزگاریی تاکی هاوچەرخی کورد
پێشەکی:
لە سەرەتای مێژووی هۆشیاریی مرۆڤەوە، گەورەترین مەتەڵ
نە نهێنیی ئەستێرەکان بووە و نە قووڵاییی زەریاکان؛ بەڵکوو ئەو جیهانە کڕوکپ و پڕ
لە باوبۆرانە بووە کە لە پشتی چاوەکانمانەوە دەژی:
«خۆمان». مرۆڤی هاوچەرخ بە کەشتیی
فەزایی گەیشتووەتە مەریخ، ژیریی دەستکردی داهێناوە و سروشتی دەستەمۆ کردووە، بەڵام
هێشتا کاتێک شەوانە دەگەڕێتەوە ناو بێدەنگیی ژوورەکەی، لە بەرامبەر دڵەڕاوکێ، ترس
و برینە نەناسراوەکانی ناخیدا، بە دەستەوسانی و بێ دەرەتانی دەمێنێتەوە.
ئەم بابەتە هەوڵێکە بۆ گرێدانی دوو دونیابینیی قووڵ:
لە لایەکەوە حیکمەتی ڕۆحیی ئایین و باوەڕە ڕەسەنە کوردییەکان (وەک یارسان،
ئێزدیاتی و عەلەوی/تەسەوفی کوردی) کە مرۆڤ بە سەنتەری حەقیقەت دەزانن، و لە لایەکی
ترەوە فەلسەفەی کرداریی ئالان دوپاتن لە کتێبی «خۆناسین»دا. لە کۆتاییشدا،
ئەم ئاوێتەبوونە دەخەینە بەردەم دادگای ویژدانی تاکی کوردی ئەمڕۆ، کە لە
نێوان برینە مێژووییەکان و گێژاوی مۆدێرنیتەدا، زیاتر لە هەر کاتێک پێویستی بە
گەڕانەوەیە بۆ ناوەوەی خۆی.
تەوەرەی یەکەم: «خۆت بناسە» لە گەوهەری ئایین و
باوەڕە کوردییەکاندا
ئایینە کوردییەکان بە درێژایی مێژوو، کەمتر ئایینی
دەق و شەریعەتی وشک بوون؛ بەڵکوو ئایینی «سڕ» (نهێنی)، حیکمەت، مەعریفەت و
گەشتی ناوەکی بوون.
1.
یارسانی
(کاکەیی) و چەمکی گەوهەری ناوەوە:
لە دەقە پیرۆزەکانی
یارسانی (سەرەنجام)دا هاتووە کە حەقیقەت لە دەرەوە نییە. مرۆڤ هەڵگری پشکۆیەکە لە
نووری خودایی. لە باوەڕی «دۆنادۆن» (گەشتی ڕۆح لە بەرگە جیاوازەکاندا)، ئامانجی
کۆتایی ئەوەیە ڕۆح لە ڕێگەی ئەزموونەوە پاک بێتەوە تا دەگاتە قۆناغی «خۆناسین»، چونکە
خۆناسین یەکسانە بە «حەقیقەت‌ناسین». مرۆڤ تا تاریکییەکانی نەفسی خۆی نەناسێت،
ناتوانێت بگاتە پلەی «پاکی و ڕاستی».
2.
ئێزدیاتی
و پاراستنی ویژدان:
لە ئایینی ئێزدیاتیدا،
شەڕ لە دەرەوە نییە، شەیتان بوونێکی دەرەکی نییە کە مرۆڤ فریو بدات، بەڵکوو چاکە و
خراپە هەردووکی لە ناو «دڵ و ویژدانی» مرۆڤدان. ئەرکی تاک ئەوەیە لە ڕێگەی تێڕامان
و پاککردنەوەی دەروون، بەسەر تاریکییەکانی ناخیدا زاڵ بێت. مرۆڤ بۆ ئەوەی لەگەڵ
گەردووندا ئاشتی بکات، دەبێت سەرەتا لەگەڵ خودی خۆیدا ئاشتی بکات.
3.
حیکمەتی
عەلەوی و سۆفیگەریی کوردی:
لە فەلسەفەی
عەلەوییەکاندا پەندێکی مەزن هەیە کە دەڵێت: « هەرچییەک دەگەڕێیت، لە خۆتدا بگەڕێ، لە قودس و مەککە و حەجدا
نییە». ئەم تێڕوانینە
لە شیعری شاعیر و عارفانی کوردیشدا (وەک مەحوی، نالی و جەزیری) ڕەنگی داوەتەوە:
«مەحرەمی ڕازی حەقیقەت دڵە، بۆیە بێ‌خەبەرە /
عەقڵی سەرگەشتە لە دەرگای ئەم و ئەو وێڵ و کەڕە»
ئەم گوتارە ڕەسەنە کوردییە دەڵێت: گەورەترین بت لە
ناوەوەی مرۆڤ خۆیدایە، کە ئەویش «نەفسی نەناسراو و خۆفریودەرە».
تەوەرەی دووەم: ئالان دوپاتن؛ فەلسەفەی نەشتەرگەریی
دەروون
کاتێک لەم تێڕوانینە مەعنەوییەوە باز دەدەین بۆ
جیهانی مۆدێرن، ڕووبەڕووی کتێبی «خۆناسین»ی ئالان دوپاتن دەبینەوە. دوپاتن
ئەو حیکمەتە کۆنانە دادەماڵێت لە زمانە ئاڵۆزەکان و دەیانهێنێتە ناو ژیانی ڕۆژانە.
دوپاتن جەخت لەوە دەکاتەوە کە:
1.
ئێمە
ئەوە نین کە پێمان وایە: مرۆڤ
شارەزای بەردەوامی خۆفریودانە. ئێمە ماسکێک بۆ کۆمەڵگە و ماسکێکی دەروونییش بۆ
خۆمان دروست دەکەین تا ڕووبەڕووی ئەو بەشانەی خۆمان نەبینەوە کە شەرمەزارکەرن
(وەک: بەغیڵی، ترسنۆکی، برینداربوونی مناڵی).
2.
برینەکانی
ڕابردوو: وەک
چۆن یارسانەکان باسی کۆبوونەوەی بارگرانیی ڕۆح دەکەن لە بەرگە کۆنەکاندا، دوپاتن
لە ڕوانگەیەکی سایکۆلۆژییەوە دەڵێت: ئێمە بارمتەی سەردەمی منداڵیمانین. ترسی ئێمە
لە ڕەتکردنەوە، هەڵبژاردنی نادروستی هاوسەر، تووڕەییە بێ‌ماناکانمان، هەمووی ڕەگی
لە نەناسینەوەی گرێ دەروونییەکانی ڕابردوودایە.
3.
ئازایەتیی
قبووڵکردنی کەموکوڕی: دوپاتن
دەڵێت خۆناسین بە مانای گەیشتن بە مرۆڤێکی بێ‌کەم کوری و پیرۆز نییە، بەڵکوو
گەیشتنە بەو ڕاستییەی کە «من بوونەوەرێکی پڕ لە هەڵە، لاواز و ناتەواوم، بەڵام
ئامادەم بە ڕاستگۆییەوە سەیری ئەم لاوازییانەم بکەم».
4. حیکمەتی نەزانین (سەقرات): خاڵی وەرچەرخان لە خۆناسینی دوپاتندا ئەوەیە: کاتێک دەزانیت سەرکەوتووی کە تێبگەیت چەندە لەبارەی خۆتەوە بێ‌ئاگا بوویت؛ هەروەک سەقرات کە دەیگوت: «ئەمن تەنیا شتێک کە دەیزانم ئەوەیە کە هیچی نازانم».
تەوەرەی سێیەم: تێکەڵکردنی دوو دیدگا؛ لە «سڕ»ەوە بۆ
«سایکۆلۆژیا»
ئەگەر باوەڕە کوردییەکان بڵێن: « دڵ ماڵی خودایە و بۆ گەیشتن بە ڕاستی دەبێت بگەڕێیتەوە بۆ
ناو دڵ»، ئەوا دوپاتن نەخشەڕێگاکەی پێشکەش دەکات و دەڵێت:
«بۆ گەیشتن بەم دڵە، دەبێت بەناو
تاریکستانی گرێ دەروونییەکان، ترسەکان و هەڵەکانی ڕابردووتدا تێپەڕیت».
هەردوو دیدگاکە لەسەر یەک شت یەکدەگرنەوە: «ئازادیی
دەرەکی بێ ئازادیی ناوەکی درۆیە». کەسێک کە کۆیلەی
هەڵچوونە نەناسراوەکانی ناخی بێت، ئەگەر لە ئازادترین وڵاتی جیهانیش بژی، هێشتا
زیندانییەکی دەستەوسانە.
تەوەرەی چوارەم: تاکی کوردی ئەمڕۆ و قەیرانی
لەدەستدانی «خۆ»
ئێستا پرسیارە بنەڕەتییەکە ئەوەیە: ئەم باسانە چ پێوەندییەکیان بە تاکی
کوردی ئەمڕۆوە هەیە؟
تاکی کورد بە درێژایی مێژوو ڕووبەڕووی تراژیدیایەکی گەورە بووەتەوە: «قوربانیکردنی من (تاک) لە پێناوی ئێمە (نەتەوە و کۆمەڵگە)».
1.
شاردنەوەی
کێشە دەروونییەکان لە ژێر پەردەی سیاسی و مێژووییدا:
کورد هەمیشە ناچار بووە لە دەرەوە شەڕ بکات: بۆ
مانەوە، بۆ ناسنامە، دژی داگیرکەر. ئەم دۆخە وازی لە کورد هێناوە کە دەرفەتی نەبێت
ئاوڕێک لە برینە دەروونییەکانی بداتەوە. تاکی کورد کاتێک تووشی خەمۆکی، تووڕەیی
یان بێ ئومێدی دەبێت، خێرا دەیکاتە ملی مێژوو، دەسەڵات، یان خیانەتی دەوروبەر. بە
گوتەی دوپاتن، ئەمە جۆرێکە لە فڕێدانی کێشە بۆ دەرەوە (فرافکنی). ئێمە لە ترسی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ
کەموکوڕییە تایبەتییەکانمان، خۆمان لە پشت دروشمە گشتییەکاندا حەشار دەدەین.
2.
قەیرانی
ناسنامە لە نێوان سوونەت و مۆدێرنیتەدا:
تاکی کوردی هاوچەرخ، لە گوند و هۆز دابڕاوە و
کەوتووەتە ناو تەڵەی بەکاربەری (ئیستهلاک) و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان. لە ئینستاگرام
و تیکتۆکدا بەدوای «خۆبوون»دا دەگەڕێت، لە کاتێکدا ئەوەی لەوێ دەیبینێت نمایشە نەک
خۆناسین. ئالان دوپاتن دەپرسێت: « ئایا ئەمەی دەتەوێت، بەڕاستی خواستی
ناخی خۆتە یان کۆمەڵگە چاوەڕوانییەتی لێت؟» ئەم پرسیارە خەنجەرێکە لە دەروونی
تاکی کورد: زۆربەمان بەو شێوەیە دەژین کە خزم، حیزب، کۆڵان و سۆشیالمیدیا پێمان
دەڵێن، نەک ئەوەی کە گەوهەری ڕاستەقینەمان داوای دەکات.
3.
میراتگری
تراومای مێژوویی (برینی باوباپیران):
ئەنفال، کیمیاباران، کۆچ و جەنگ، تەنیا ڕووداوی
فیزیکی نەبوون؛ بەڵکوو بوونەتە جۆرێک لە «تراومای بەکۆمەڵ» کە لە باوانەوە بۆ
نەوەی نوێ ماونەتەوە. تاکی کوردی ئەمڕۆ هەڵگری ترسی نەستییە لە نائارامی و
لەدەستدان. ئەگەر بە فەلسەفەی خۆناسین نەچینە بنجوبنی ئەم ترسانە، هەر بە شێوەیەکی
نائاگایانە، لە پێوەندییە سۆزدارییەکانماندا توندوتیژ دەبین، لە پەروەردەکردنی
منداڵەکانماندا سەرکوتکەر دەبین و لە کایەی سیاسیدا یەکتری ڕەت دەکەینەوە.
دەرئەنجام: گەڕانەوە بۆ ماڵە ڕاستەقینەکە
خۆناسین بۆ تاکی کورد خۆشی و کەیفسازی نییە، بەڵکوو پێداویستییەکی
نیشتمانی و بوونگەرایییە.
ئەگەر ئایینە کۆنە کوردییەکان پێمان دەڵێن کە جیهان
ئاوێنەیەکە و گەوهەری حەقیقەت لە ناخی خۆماندایە، و ئەگەر ئالان دوپاتن فێرمان
دەکات کە پێگەیشتوویی لەوەدایە کە نەترسین لە لاوازییەکانمان و لە چاوی
ڕاستگۆییەوە سەیری برینەکانمان بکەین؛ کەواتە ئەرکی تاکی کورد ڕوونە:
کاتی ئەوە هاتووە کە تاکی کورد، لە هاوارکردن بۆ
دەرەوە کەمێک بێدەنگ بێت و گوێ بۆ بێدەنگیی ناخی خۆی بگرێت. دەبێت بە ئازایەتییەوە
لە خۆی بپرسێت:
«من کێم کاتێک کە چەکم پێ نییە و دروشم
نادەم؟ من چیم کاتێک کە ماسکی قوربانیبوون دادەمەزرێنم؟ من لە چ شتێکی خۆم دەترسم؟»
تەنیا کاتێک کورد دەتوانێت کۆمەڵگەیەکی ئازاد،
دیموکرات و مرۆڤدۆست دروست بکات، کە سەرەتا لە ناوەوە لەگەڵ خۆیدا ئاشت بووبێتەوە.
چونکە نیشتمانێک کە لە هاووڵاتیی نەخوێندراوە و لەخۆبێئاگا پێکهاتبێت، تەنانەت
ئەگەر سەربەخۆش بێت، دەبێتە زیندانێکی گەورە بۆ ڕۆحەکانیان. ڕزگاریی ڕاستەقینە لەو
ساتەوە دەست پێدەکات کە مرۆڤ دەتوانێت بە ڕووی ئاوێنەکەدا بوەستێت، فرمێسک لەسەر
برینە کۆنەکانی بڕێژێت، و بە خەندەیەکی تاڵەوە وەک سەقرات بڵێت: «ئێستا دەزانم، کە هیچم لەبارەی خۆمەوە
نەدەزانی... و ئەمە سەرەتای ژیانە. »
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر