نووری تەواوکەر و زەمەنی بازنەیی:
هاودەنگیی فەلسەفیی نێوان حیکمەتی
زاگرۆس و شینتۆیزمی ژاپۆن
پێشەکی: گەڕان بەدوای یەکێتیی
ونبوودا
لە سەرەتای مێژووی مرۆڤایەتییەوە،
پێش ئەوەی دۆگما ڕەقەکان و سنورە دەستکردەکان گەردوون بەسەر دوو جەمسەری ناتەبا و
دوژمنی یەکتردا دابەش بکەن، مرۆڤ بە سەرسامی و یەکپارچەییەوە لە بوونی دەڕوانی. لە
دوو کەناری دووری ئەم جیهانەدا—لە بناری چیا سەرسەختەکانی زاگرۆس-تاورۆس و لە
ئەپستۆری دوورگەکانی ژاپۆن—دوو مانیفێستاسیۆنی ڕۆحیی بێ وێنە سەریان هەڵدا کە
سەرەڕای دووریی جوگرافی، لە جەوهەردا ئاوازێکی یەکانگیر دەژەنن: ئایین و
فەلسەفەی یەکێتیی بوون، کاتی بازنەیی، و پیرۆزیی پەتیی سروشت.
١. نوور و
تاریکی: سەمای هاوسەنگی، نەک جەنگی دووانەیی
بۆ چەندین سەدە، لێکۆڵینەوە
ڕۆژئاوایی و کاتیگۆرییە کەنیسەییەکان هەوڵیان داوە حیکمەتی دێرینی ناوچەی زاگرۆس
بخەنە قاڵبی "دووانەییەکی توندڕەو" (Dualism)—شەڕێکی بێ کۆتایی و کینەداری نێوان
خێر و شەڕ، نوور و تاریکی. بەڵام کاتێک بە قوڵایی کەلتووری باوەڕیی مێهری، ئێزدی،
و یارساندا شۆڕ دەبینەوە، حەقیقەتێکی تەواو جیاواز و قووڵتر دەبینین: تاریکی
شەڕ نییە، بەڵکو دەفر و تەواوکەری نوورە.
لە عیرفانی ئێزدیاتیدا، خودا سەرچاوەی هەموو دیاردەکانە و جەوهەری بوون لە یەک پێکهاتەیە؛ خێر و شەڕ دوو دیوی یەک دراون، وەک دەقە پیرۆزەکان دەڵێن: «خێر و شەڕ ژ ئێک دەریێ نە». لە باوەڕی یارسان و مێهریشدا، بوون مەیدانی شەڕی دوو خودا نییە، بەڵکو دەرکەوتنی جەلال و جەماڵی یەک حەقیقەتە. تاریکی شەو دەبێتە پێویستییەک بۆ دەرکەوتنی جوانیی ئەستێرەکان و پشوودانی گەردوون، هەروەک چۆن لە فەلسەفەی «تاو و تێڕوانینی «شینتۆ»دا، هێزی یین و یانگ (تاریکی و ڕووناکی) نەیاری یەک نین»، بەڵکو پێکەوە هاوسەنگیی ژیان ڕادەگرن. ئەمە دژایەتی نییە، بەڵکو دیالەکتیکێکی هارمۆنییە بۆ بەردەوامبوونی بوون.
٢. ئەندازەی
کات: بازنەی گەڕانەوە، نەک هێڵی فەوتان
جیاوازییە گەورەکەی تێڕوانینی
حیکمەتی ڕەسەنی کوردی لەگەڵ ئایینە ئیبراهیمی و مۆدێرنەکاندا لە چەمکی
"کات"دایە. لای ئەوان، کات هێڵێکی تەخت نییە کە بە خەلق کردن دەست
پێبکات و بە کارەساتێکی گەردوونی و سزای ئەبەدی (قیامەت) کۆتایی بێت؛ بەڵکو کات بازنەییە.
چەمکی «دۆنادۆن» لە یارساندا، و چەمکی «کراس
گۆڕین» لە ئێزدیاتیدا، ڕەنگدانەوەی ئەم حەقیقەتە
فەلسەفییەن: ڕۆحی مرۆڤ لەگەڵ مەرگدا نافەوتێت، بەڵکو وەک وەرزەکانی ساڵ، وەک
چرۆکردنەوەی دارەکان لە بەهاردا، بەرگ و کراسی نوێ دەپۆشێت تا بەرەو پلەی کامڵبوون
و یەکبوون لەگەڵ حەقیقەت هەنگاو بنێت. ئەم جیهانبینییە خولگەییە، تەواو هاوتەریبە
لەگەڵ ئایینی «شینتۆ»ی ژاپۆنی، کە تیایدا کات و ژیان بریتییە لە نوێبوونەوەی
بەردەوامی سروشت (چەمکی موسوبی -
Musubi)، کە مردن تیایدا تەنها گەڕانەوەی مرۆڤە بۆ ناو ڕۆحی باوباپیران و
تواندنەوەیە لە ناو سروشتدا.
٣. لە
زاگرۆسەوە بۆ لووتکەی فەلسەفە: سۆهرەوەردی و شارەزووری
ئەم تێگەیشتنە حزووری و دەروونییەی باپیرانی
کورد بۆ سروشت و نوور، لە سەدەی دوازدەهەمدا لەلایەن گەورە فەیلەسووف شەهابەدینی
سۆهرەوەردی (شێخی ئیشراق) و دواتریش لە ڕێگەی لێکدانەوە بلیمەتانەکانی شەمسەدینی
شارەزوورییەوە لە قاڵبێکی فەلسەفیی بێ وێنەدا داڕێژرایەوە.
سۆهرەوەردی بە ڕوونی باسی لەوە کرد
کە سەرچاوەی فەلسەفەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو حیکمەتە کۆنەی لە میزۆپۆتامیا و خاکی
زاگرۆسدا چەکەرەی کردبوو. لە سیستەمی فەلسەفیی «ئیشراق»دا، هەموو بوون پێکهاتووە
لە «نوور». لە لوتکەی هەموو شتێکدا «نوورولئەنوەر» جێگیرە، و بوونەوەرەکانی تر
تیشکدانەوەی ئەو نوورەن بە شێوەی پلەبەندی خوداوەندی باڵای شینتۆ، کە «ئاماتێراسو» (خوداوەندی خۆر و نوور)ە، هاوشێوەی ئەو تیشکە
باڵایەیە کە تەواوی «کامی» و ڕۆحەکانی تر لەو دەردەچن. سروشت لەم دوو ڕوانگەیەدا
لاشەیەکی مردوو نییە، بەڵکو کێڵگەیەکی ڕووناکیی زیندووە.
٤. هاوشێوەیی
لە ڕوانگەی «حیکمەتی نەمر»
(Sophia Perennis)
ئایا دەکرێت بڵێین ژاپۆنییەکان ئەم
فەلسەفەیەیان ڕاستەوخۆ لە زاگرۆسەوە وەرگرتووە؟ مێژووی ماددی و بەڵگە
شوێنەوارییەکان ڕەنگە نەتوانن هێڵێکی ڕاستەوخۆی بازرگانی یان گواستنەوەی دەقەکان
لە چیاکانی کوردستانەوە بۆ دوورگەکانی ژاپۆن لە سەردەمە زۆر دێرینەکاندا بسەلمێنن؛
بەڵام لە ڕوانگەی فەلسەفەی بەراوردکاری و چەمکی «حیکمەتی نەمر» (Perennial Philosophy)، ئەم هاوشێوەییە سەرسوڕهێنەرە بەڵگەیە لەسەر
شتێکی زۆر گەورەتر: یەکێتیی هۆشیاریی مرۆڤ لە بەردەم گەردووندا.
مرۆڤی دێرینی زاگرۆس و مرۆڤی دێرینی
ژاپۆن، بەبێ گوێدانە جوگرافیا، لە قووڵایی ئەزموونی ژیانی رۆژانەی خۆیاندا گەیشتنە هەمان
حەقیقەت:
- کە مرۆڤ سەروەری سروشت نییە، بەڵکو ئەندامێکە لە جەستەی سروشت.
- کە نوور و تاریکی هاوسەنگیی ژیانن، نەک مایەی کینە و شەڕ.
- کە ڕۆح نامرێت، بەڵکو لە خولگەیەکی ئەبەدیدا دەگەڕێتەوە بۆ ناو
جەوهەری پیرۆزی گەردوون.
دەرئەنجام:
ئەوەی لە مێهری، ئێزدیاتی و یارساندا
وەک میراتێکی زارەکی و مەعنەوی مابووەوە، و سۆهرەوەردی و شارەزووری کردیانە ترۆپکی
فەلسەفەی عیرفانی، هەمان ئەو جەوهەرە پاکەیە کە شینتۆ لە ڕێوڕەسمە بێ دەنگەکانی
پەرستگاکانی ژاپۆندا پاراستوویەتی. ئەمە حیکمەتێکە کە سنوورە مێژووییەکان
دەبەزێنێت؛ حیکمەتی مرۆڤێکە کە پێش ئەوەی بە دووانەییە دەستکردەکان بریندار بکرێت،
گەردوونی وەک ماڵێکی پیرۆز، نووری و بازنەیی دەبینی کە هەموو بەشەکانی، لە
بەردێکەوە تا ئەستێرەیەک، لە یەک دڵەوە لێدەدەن.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر