نووسینە یۆنانییەکەی کەرەفتوو و گریمانەی بەکارهێنانی ئەشکەوتەکە وەک پەرستگە

 

نووسینە یۆنانییەکەی کەرەفتوو و گریمانەی بەکارهێنانی ئەشکەوتەکە وەک پەرستگە

وەرگێڕانی کوردیی دەقی کامیلا ڤاسیلییەڤنا ترێڤەر، لە کتێبی «لێکۆڵینەوە لە مێژووی کولتووری ئەرمەنستانی کۆن»، چاپی ١٩٥٣.

١. شوێنی کەرەفتوو و مێژووی ناساندنی نووسینەکە

لە ناوچەیەکدا کە نووسەر بە «ئەرمەنستانی مێژوویی» ناوی دەبات و لە سەردەمی نووسینی کتێبەکەدا لە کوردستانی ئێران بووە، لە حەوزەی بەشی ناوەڕاستی ڕووباری جەغەتوو، کە لە باشوورەوە دەڕژێتە دەریاچەی ورمێ، چیای کەرەفتوو هەڵکەوتووە. ئەم چیا لە ناوچەیەکی شاخاویدا، لە نێوان سەقز و تەختی سلێمانە.

لەو چیایەدا، کە دەستگەیشتن پێی ئاسان نییە، ژوور و شوێنی لە بەرد هەڵکەنراو هەن کە لە سێ ئاستدا ڕێکخراون. کاتێک گەڕیدەی بەریتانی، ڕۆبێرت کێر–پۆرتەر، لە ساڵی ١٨١٩دا بەو ناوچەیەدا گەڕاوە، توانیویەتی ئەم قەڵا نائاساییەش ببینێت.

کێر–پۆرتەر ناوی شوێنەکە بە «کەرەفتۆ» تۆمار کردووە، لە کاتێکدا فریدریش سارە، ئێرنست هێرتسفێڵد و کارل ڕیتەر شێوەی «کارافتوو»یان بەکارهێناوە. ترێڤەر گریمانەیەکی زمانەوانی دەخاتەڕوو کە ناوی «کارافتوو» ڕەنگە شێوەیەکی گۆڕاوی وشەیەکی ئەرمەنی بێت بە مانای «ماڵی بەردین» یان «ماڵ لە تاشەبەرددا». بە بۆچوونی ئەو، ئەمە ڕەنگە دەنگدانەوەی ناوێکی کۆنی ئەرمەنی بێت؛ بەڵام ئەوە تەنها وەک گریمانە دەخاتەڕوو.

سەرچاوە سەرەکییەکانی ناساندنی شوێنەکە بریتین لە گەشتنامەی کێر–پۆرتەر، نووسینێکی هێنری ڕاولینسۆن، کاری کارل ڕیتەر و توێژینەوەی ڤلادیمیر مینۆرسکی سەبارەت بە کێلەشین، ستێلەکەی تۆپزاوا و شوێنەوارە کۆنەکانی دەوروبەری دەریاچەی ورمێ.

٢. وەسفی بینا و ژوورە هەڵکەنراوەکان

بەپێی وەسفی کێر–پۆرتەر، لە نیوەی سەرەوەی تاشەبەردەکەدا پلەی لە مەڕمەڕی سپی هەیە کە بەرەو سەرەوە دەڕۆن. دەروازەکە نزیکەی نۆ مەتر لە بناری تاشەبەردەکە بەرزترە.

پلەکان دەگەنە دوو دەروازەی تەنیشت یەک، کە بە وردی لە بەرددا هەڵکەنراون. بەرزیی هەر دەروازەیەک نزیکەی ١٫٨ مەتر و پانییەکەی ١٫٢ مەترە. دەروازەی لای ڕاست بەرەو شوێنی سەرەکی دەڕوات؛ دەروازەی لای چەپیش دەگاتە چەند ژوورێکی چوارگۆشە بە قەبارەی نزیکەی ٥٫٤ × ٦٫٣ مەتر و سەقفی کەوانەیی بە بەرزیی ٤٫٥ مەتر.

لەو ژوورانەدا سێ پەنجەرە لە بەرد هەڵکەنراون. ئەستووریی بەردەکە لەو شوێنانەدا نزیکەی ٢٫٧ مەترە. ئەو کونانەی لە تەنیشت دەرگا و پەنجەرەکان هەڵکەنراون، سەرنجڕاکێشن؛ چونکە بۆ جێگیرکردنی تۆڕی ئاسنی یان دەرپۆشی پەنجەرە بەکارهێنراون.

پێوانەکانی کێر–پۆرتەر لە بنەڕەتدا بە پێ و ئینچ تۆمار کراون، نە بە مەتر؛ ئەو ژمارانەی لێرە هاتوون، گۆڕدراوی ئەو پێوانانەن.

دەروازەی لای ڕاست دەگاتە ڕێڕەوێک کە هەرچی پێشتر دەڕۆیت، فراوانتر دەبێت و بەرەو سەرەوە هەڵدەکشێت. دوای بڕینی نزیکەی ١٣٫٥ مەتر، دەگەیتە شوێنێکی بچووک کە وەک پێش ژوورێک بۆ ئاستی دووەم کار دەکات.

یەکەم ژووری ئەو ئاستە چوارگۆشە و سەقفەکەی کەوانەییە و لە ژوورەکانی خوارەوە گەورەترە. لە ناوەڕاستیدا بەشێکی بەرد بە شێوەی ستوون بەرز بووەتەوە، بە بەرزیی نزیکەی ٠٫٩ مەتر. کێر–پۆرتەر باسی «شوێنەواری قوربانگا یان بنکەیەک بۆ پەیکەر» لەسەر ئەو بەردە دەکات.

لە دەوروبەری دیوارەکانی ژوورەکە، لە بەرزیی نزیکەی دوو مەتر لە زەوی، کەلێنی بچووک و زۆر نزیک بە یەک هەڵکەنراون. بە بۆچوونی کێر–پۆرتەر، ڕەنگە چرای ڕووناکی لەو کەلێنانەدا دانرابێت؛ کە ئەگەر هەموویان پێکەوە هەڵکرابان، وەک «شریتێکی ئاگر» دەرکەوتبان.

دیوار و سەقفی ئەو هۆڵە بە چینێکی ئەستووری دووکەڵ ڕەش بووبوون. لە هەندێک شوێندا، مەڕمەڕی سپی لە ژێر ڕەشاییەکەوە دیار بووە.

لە گۆشەی ئەو هۆڵەدا دەرچەیەک هەیە کە دەگاتە ژوورێکی چوارگۆشەی دیکە. ئەو ژوورە دوو پەنجەرەی هەیە کە، بە وەسفی کێر–پۆرتەر، «دیمەنێکی سەرسوڕهێنەر بەرەو باشوور و ڕۆژئاوا» پیشان دەدەن.

لە کۆتایی ئەو ژوورەی دووەمدا سەکۆیەک هەیە بە بەرزیی ١٫٢ مەتر. لە دیواری باکووری سەکۆکەدا قوڵاییەکی نیوەبازنەیی هەیە، کە پلەیەک لێیەوە بەرەو سەرەوە دەچێت و دەگاتە شوێنێکی وەک پێش ژوور. لە سەرووی دەرچەی ئەو شوێنەدا نووسینێکی یۆنانی هەڵکەنراوە.

لەو ئاستەی سەرەوەشدا دوو ژووری سەقف‌کەوانەیی هەن، بە ڕیزی کەلێنی هەڵکەنراو لە دیوارەکاندا، هەروەها ژوورێکی سێیەمی گەورەتر کە بەشێکی ڕووخاوە.

لە پێش ژوورەکەی نووسینەکەوە دەکرێت بەرەو خوارەوە بڕۆیت بۆ گەلەرییەکی گەورە بە سەقفێکی زۆر بەرز. دیوارەکانی تا بەرزیی نزیکەی شەش مەتر لووس و ڕێک کراون و لێرەش دوو ڕیز کەلێن هەن.

لەو گەلەرییەوە پلەکان بەرەو خوارەوە دەڕۆن بۆ شوێنێکی بازنەیی، گەورە و زۆر بەرز، بە تیرەی نزیکەی ١٨ مەتر. دیوارەکانی ئەو شوێنەش ڕێک و لووس کراون و دوو ڕیز کەلێنی بۆ چرای ڕووناکی تێدایە.

لەو هۆڵەش، کە بە دووکەڵ ڕەش بووە، پێنج ڕێگا دەردەچن: یەکێکیان لای ڕاستە و دەگاتە ژوورێکی بازنەیی؛ دووەمیان لای چەپە و دەگاتە ژوورێکی چوارگۆشەی دووکەڵ‌لێدراو؛ سێ ڕێگاکەی دیکە بەرەو باکووری ڕۆژئاوا، باکوور و باکووری ڕۆژهەڵات دەڕۆن.

ڕێڕەوەکەی باکووری ڕۆژئاوا بە شێوەی مار دەخولێتەوە و لق و ژووری زۆری هەیە. لە دیوارە ڕەشبووەکانی ئەو ژوورانەشدا کەلێن هەڵکەنراوە.

کێر–پۆرتەر و ڕێنیشاندەرەکەی بە یەکێک لەو ڕێڕەوانەدا نزیکەی ٢٧٠ مەتر ڕۆیشتوون، بەدوای ژوورێکی گەورەدا کە گوایە بەردێکی چوارگۆشە لە ناوەڕاستیدا هەبووە؛ بەڵام نەیاندۆزیوەتەوە.

گەلەرییەکی دیکە کە بەرەو باکووری ڕۆژهەڵات دەڕوات، دەگاتە ژوورێک کە کۆمەڵە کەڵەکە بەردی جیاواز تێدایە. لە ناوەڕاستی هەر کەڵەکەیەکدا بەردێکی گەورە هەیە؛ ڕەنگە ئەمانە گۆڕ بن. بە گوتەی ڕێنیشاندەرەکە، گوایە لە نزیک ئەوێدا حەوزێکی قوڵ هەبووە و ڕووەک لە دەوروبەری ڕوا بووە.

جگە لەو گەلەری و ڕێڕەوانە، ڕێڕەوی زۆری دیکەش هەبوون؛ بەرزییان لە نێوان ٢٫٤٠ و ٣٫٦٠ مەتر و پانییان لە نێوان ٠٫٩٠ و ٢٫١٠ مەتر بووە.

٣. لێکدانەوە سەرەتاییەکانی کێر–پۆرتەر

کێر–پۆرتەر پێی وابوو ئەو «قەڵایەی ناو تاشەبەرد» ڕەنگە پەیوەندیی بە پەرستنی ئاگرەوە هەبووبێت. بەڵام ئەو بە ئەگەری کەم دەیزانی کە ئەمە پەرستگەیەکی زەردەشتی بووبێت؛ هۆکارەکەشی ئەوە بوو کە، بە بۆچوونی خۆی، شوێنەکە «ماد نییە، بەڵکو ئەرمەنستانی کۆنە».

هەروەها ئەو دەیگوت ئەشکەوتی هاوشێوە لە چیاکانی نزیک دەریاچەی سێڤان و لە دەوروبەری ئارتاشاتیش هەن.

ترێڤەر تێبینی دەکات کە ڕەنگە مەبەستی کێر–پۆرتەر لە ئەشکەوتەکانی نزیک سێڤان، ئەشکەوتەکانی دەیری ئایریڤانک، واتە گێهارد، بووبێت؛ ئەو دەیرە لە دۆڵێکی قوڵدا لە نزیک گارنی هەڵکەوتووە. هەروەها وێنەکەی دەشتی بەرز، کە لە تابلۆی ٧٦دا هاتووە، ڕەنگە لەو دۆڵەوە کێشرابێت کە لقێکی بەرەو گێهارد دەڕوات.

کێر–پۆرتەر بە پشتبەستن بە وەسفی پۆرفیریۆس سەبارەت بە ئەشکەوتەکانی ئەنجامدانی ڕێوڕەسمە نهێنییە ئایینییەکان، گریمانەی دەکرد قەڵای کەرەفتوو و تۆڕە ئاڵۆزەکەی ڕێڕەوەکانی بۆ هەمان مەبەست بەکارهێنرابێت.

سەبارەت بە نووسینە یۆنانییەکە و ناوی هێراکلیس، کێر–پۆرتەر بە کورتی گریمانەیەکی خستووەتەڕوو کە ڕەنگە نووسینەکە پەیوەندیی بە ئیمپراتۆری بیزەنتی، هێراکلیۆس، هەبێت، کە سەردانی ئەو ناوچەیەی کردووە. بەڵام ترێڤەر دەڵێت لە ڕووی زانستی لێکۆڵینەوە لە شێوەی پیتە کۆنەکانەوە، ئەو بۆچوونە قبوڵ ناکرێت.

ترێڤەر بە ڕوونی دەنووسێت:

هیچ زانیارییەکمان نییە کە بتوانین بەهۆیەوە وەڵامی ئەو پرسیارانە بدەینەوە: کێ، کەی و بۆ چی ئەم بینایەی دروست کردووە، ئەگەر بتوانین ناوی بینایەکی تەلارسازی لێ بنێین.

بەڵام ئەو پێی وایە هەڵکەندنی ئەو گەلەری و هۆڵە بەرزانە، ڕێککردنی دیوارەکان و هەڵکەندنی ئەو ژمارە زۆرەی کەلێنەکانی ڕووناکی، کاری قورس و درێژخایەنی پێویست بووە. ئەو ئەم کارە بە کاری ژمارەیەکی زۆری کۆیلە لە ماوەی چەندین ساڵدا پەیوەست دەکات؛ ئەمەش لێکدانەوەی نووسەرە.

٤. شوێن، دۆخ و بەرواردانانی نووسینە یۆنانییەکە

نووسینە یۆنانییەکە لە بەردی سەرەوەی دەرگایەک هەڵکەنراوە کە دەگاتە یەکەم ژووری ئاستی سێیەم.

ترێڤەر دەڵێت، بەپێی ئەو زانیارییەی لەبەردەستیدا بووە، کێر–پۆرتەر تاکە گەڕیدەیەک بووە کە نووسینەکەی بینیوە و وێنەی کێشاوە. بەڵام بەداخەوە وەسفێکی وردی بۆ نەهێشتووەتەوە. تەنها نووسیویەتی کە نووسینەکە بە وردی و بە قوڵاییەکی کەم هەڵکەنراوە و زیانی پێگەیشتووە.

کارل فریدریش لێمان–هاوپت، کە لە ساڵانی ١٨٩٨–١٨٩٩دا بە هەمان ناوچەکانی دەوروبەری دەریاچەی ورمێدا گەڕاوە، نەیتوانیوە بگاتە قەڵا ئەشکەوتییەکەی کەرەفتوو.

لە یەکەم وشەی نووسینەکەدا، ناوی هێراکلیس بە شێوەیەکی ناتەواو تۆمار کراوە. ئەگەر ناوەکە لە دۆخی ڕێزمانیی بکەر بووبێت، پیتی «سیگما» لە کۆتایی ونە. ئەگەر لە بنەڕەتدا ئەو پیتە نەبووبێت، وشەکە دەکرێت لە دۆخی بەرکاری ناڕاستەوخۆ یان بەرکاری ڕاستەوخۆدا بووبێت.

لە سەرەتای ڕیزی دووەمدا، بەشێک لە وشەیەک هەیە کە ڕەنگە ئاماژە بە فۆرمولەیەکی قەدەغەکردن بکات؛ فۆرمولەیەک کە بە «نە...» دەست پێدەکات.

نیشانەی کۆتایی ڕیزی یەکەمیش سەرنجڕاکێشە؛ بە بۆچوونی ترێڤەر، بە ئەگەری کەم تەنها بۆ ڕازاندنەوە بووە. هەروەها دوا وشەی ڕیزی دووەم «κακόν»ە، بە مانای «خراپە» یان «شەڕ».

شێوەی پیتەکان تا ڕادەیەک یارمەتیی بەرواردانانی نووسینەکە دەدات. بەڵام ترێڤەر ئاگادارمان دەکاتەوە کە دڵنیایی نییە کێر–پۆرتەر شێوە و تایبەتمەندیی پیتەکانی بە تەواوی و بە وردی گواستبێتەوە. هەروەها دڵنیایی نییە ئەو پێوەرانەی ناسراون بۆ شێوەی پیتی کۆن، لەو ناوچە دوورەشدا بە هەمان شێوە جێبەجێ بکرێن.

لەگەڵ ئەو سنووردارییانەدا، ترێڤەر پێی وایە بە پشتبەستن بە شێوەی هەندێک پیت، دەکرێت نووسینەکە بۆ سەدەکانی سێیەم یان دووەمی پێش زایین دابنرێت؛ سەردەمێک کە، بە گوتەی ئەو، لە مێژووی ئەرمەنستاندا بە بەراورد کەمتر لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە.

٥. خوێندنەوە جیاوازەکانی نووسینەکە

یۆهانێس فرانز لە ساڵی ١٨٥٣دا خوێندنەوەیەکی بۆ نووسینەکە پێشنیاز کردووە کە ماناکەی نزیکەی ئەمە دەبێت:

پەرستش بۆ هێراکلیس... با هیچ خراپەیەک ڕوونەدات.

بەڵام ترێڤەر پێی وایە لە دەقی نووسینەکەدا، بەو شێوەیەی کێر–پۆرتەر گواستوویەتییەوە، بەڵگەی بەس بۆ ئەو خوێندنەوەیە نییە.

فرانز نووسینەکەی لەگەڵ گێڕانەوەی تاسیتۆس سەبارەت بە گۆتارز، پاشای پارتەکان، بەراورد کردووە. بەپێی ئەو گێڕانەوەیە، گۆتارز نزیکەی ساڵی ٤٥ی زایینی، لە کاتی چاوەڕوانیی شەڕ لەگەڵ مێهێردات، داواکاریی تەختی پاشایەتیی پارتەکان، لە نزیک چیایەک بە ناوی سامبولۆس نوێژ و پاڕانەوەی بۆ خوداکان کردووە؛ لەو شوێنەدا «هێراکلیس بە تایبەتی ڕێزی لێ گیراوە».

بەڵام ترێڤەر پێی وایە ئەو شەڕە ڕەنگە لە خاکی ئادیابێنە ڕوویدابێت، و گۆتارزیش دەبوو لەوێ بووبێت، نە لە حەوزەی دەریاچەی ورمێ.

ترێڤەر لێکدانەوەی گێئۆرگ کایبێل بە بەڵگەدارتر دەزانێت. کایبێل نووسینەکەی کەرەفتوو لەگەڵ نووسینێکی دیواریی دۆزراوە لە پۆمپێی بەراورد کردووە. مانای نووسینەکەی پۆمپێی ئەمەیە:

هێراکلیس، کوڕی زێوس، سەرکەوتووی شکۆدار، لێرە نیشتەجێیە. با هیچ خراپەیەک نەیەتە ژوورەوە.

کایبێل بە پشتبەستن بەو نموونەیە، نووسینەکەی کەرەفتوو بەو مانایە دەخوێنێتەوە:

هێراکلیس لێرە نیشتەجێیە؛ با هیچ خراپەیەک نەیەتە ژوورەوە.

هەروەها ئەو هەندێک شێوەی نووسینی وشەکان بە نووسینی ڕێزمانی نادروست لێک دەداتەوە.

ترێڤەر ئەو هەوڵەی خوێندنەوە و ڕوونکردنەوەی نووسینەکە بە زۆر قایلکەر دەزانێت. بە بۆچوونی ئەو، ڕەنگە لە ئاسیای بچووک و ئەرمەنستاندا باو بووبێت نووسینی لەم جۆرە لە پەرستگەکانی هێراکلیس دابنرێت. لەسەر ئەو بنەمایە، ئەگەری ئەوە دەخاتەڕوو کە ئەشکەوتەکانی کەرەفتوو پەرستگەی هێراکلیس–وەرەثرەغنە–ڤاهاگن بووبن.

٦. هێراکلیس و ڤاهاگن لە سەرچاوە مێژووییەکاندا

سەبارەت بە پەرستنی هێراکلیس لە ئەرمەنستان، ترێڤەر ئاماژە بە گێڕانەوەیەکی مۆڤسێس خۆرێناتسی، ناسراو بە مۆسی خۆرێنی، دەکات. ئەو گێڕانەوەیە پەیوەندیی بە هەڵمەتی پاشا ئارتاشێس بەرەو ڕۆژئاوا و ئاسیای بچووکەوە هەیە.

بەپێی گێڕانەوەکە، ئارتاشێس لە ئاسیا پەیکەری مسی زێڕپۆشکراوی ئارتێمیس، هێراکلیس و ئەپۆلۆنی دۆزیوەتەوە و فەرمانی داوە بیانهێنن بۆ وڵاتەکەی، بۆ ئەوەی لە ئارماڤیر دایان بنێن.

کاهینە سەرەکییەکانی بنەماڵەی ڤاهونی، پەیکەرەکانی ئەپۆلۆن و ئارتێمیسیان لە ئارماڤیر داناوە؛ بەڵام پەیکەری نێرینەی هێراکلیس، کە لەلایەن سکێلیس و دیپۆینۆسی کرێتییەوە دروست کرابوو، بە پەیکەری باپیری خۆیان، ڤاهاگن، زانیویانە. بۆیە لە ناوچەی تارۆن، لە گوندی بنەماڵەکەیان بە ناوی ئاشتیشات، دایان ناوە.

پلینی و پاوسانیاس هەردووکیان ناوی دیپۆینۆس و سکێلیس، پەیکەرتاشەکانی خەڵکی کرێت، دەهێنن. ئەوان پەیکەری ئەپۆلۆن، ئارتێمیس، هێراکلیس و ئەثێنایان بۆ شاری سیکیۆن دروست کردووە. پلینی ئەوان بۆ سەدەی شەشەمی پێش زایین دەگەڕێنێتەوە.

فاوستۆس بوزاندیش باسی چارەنووسی ئەو پەرستگەیە دەکات. ئەو لە گێڕانەوەی کردارەکانی گریگۆری ڕووناککەرەوەدا، باسی وێرانکردنی «قوربانگای پەرستگەی هێراکلیس، واتە ڤاهاگن، لە شوێنێک بە ناوی ئاشتیشات» دەکات.

بە بۆچوونی ترێڤەر، یەکساندانانی هێراکلیس بە ڤاهاگن–وەرەثرەغنە لە نووسینەکەی سەر ڕێلیفەکەی نەمروودداغیشدا دەرکەوتووە؛ ئەو ڕێلیفەیە کە دیداری ئەنتیۆخۆسی کۆماگێنە و هێراکلیس–وەرەثرەغنە پیشان دەدات.

٧. پەرستگەکانی سەر بەرزایی و بەراوردیان بە کەرەفتوو

ترێڤەر بە تایبەتی سەرنج دەداتە گێڕانەوەیەکی فاوستۆس بوزاند سەبارەت بە ڕووداوەکانی سەدەی چوارەمی زایینی. لەو گێڕانەوەیەدا باسی «کانییەک لە ژێر گردی بەرزی پەرستگەی هێراکلیس» دەکرێت، کە بەرامبەر چیایەکی گەورە بە ناوی تسول هەڵکەوتووە. شوێنەکە لە تارۆنە، لە باکووری ڕۆژاوای دەریاچەی وان.

هەرچەندە ئەو گێڕانەوەیە سەبارەت بە ناوچەیەکی دیکەیە، بەڵام ترێڤەر پێی وایە بەراوردکردنی «گردی بەرزی پەرستگەی هێراکلیس» بە وەسفی قەڵا ئەشکەوتییەکەی کەرەفتوو، کە ناوی هێراکلیس لە سەرووی دەرگای ژووری سەرەوەیدا هەڵکەنراوە، ڕێگا بۆ گریمانەیەک دەکاتەوە.

ئەو گریمانەیە ئەوەیە کە چیای کەرەفتووش ڕەنگە پەرستگەی هێراکلیس بووبێت، و پەیکەری ئەو خودایە لە ژوورەکەدا دانرابێت کە بەردێکی ستوون‌شێوە لە ناوەڕاستیدا هەیە.

ترێڤەر دەگەڕێتەوە بۆ نووسینەکە و دەڵێت: بوونی نووسینێکی یۆنانی کە بە ناوی هێراکلیس دەست پێدەکات، لە شوێنێکدا کە دەستگەیشتن پێی زۆر سەختە، نابێت بە ڕێکەوت دابنرێت.

بۆیە ئەو ئەگەری ئەوە دەخاتەڕوو کە کەرەفتوو، بەپێی ئەو زانیارییانەی لەبەردەستیدا بووە، تاکە پەرستگەی ناسراوی ڤاهاگن–هێراکلیس لەو ناوچەیەدا بێت کە بە «ئەرمەنستانی مێژوویی» ناوی دەبات؛ پەرستگەیەک کە شێوەی دەرەکییەکەی لەگەڵ وەسفی فاوستۆس بوزاند بۆ «گردی بەرزی پەرستگەی هێراکلیس» دەگونجێت.

ڤاهاگن لە ئەرمەنستاندا ڕێزێکی زۆری لێ گیراوە. مۆڤسێس خۆرێناتسی گۆرانییەکی سەبارەت بە لەدایکبوونی سەرسوڕهێنەری ئەو دەگوازێتەوە و زیاد دەکات کە لەو گۆرانییەدا شەڕی ڤاهاگن لەگەڵ ئەژدیهاکان و سەرکەوتنی بەسەریاندا ستایش کراوە. هەموو ئەوەی سەبارەت بە ڤاهاگن گوتراوە، هاوشێوەیەکی زۆری لەگەڵ کارە پاڵەوانانەکانی هێراکلیس هەبووە.

فاوستۆس بوزاندیش، وەک پێشتر باس کرا، باسی پەرستگەی «هێراکلیس، واتە ڤاهاگن» لە ئاشتیشات دەکات و شوێنەکە بە پەرستگەیەکی سەر گردێکی بەرز وەسف دەکات.

بەو شێوەیە، لەو دوو مێژوونووسەوە دوو زانیاری بەدەست دەهێنین: یەکەم، یەکساندانانی هێراکلیس بە ڤاهاگن؛ دووەم، بوونی پەرستگەی ئەو خودایە لەسەر گردێکی بەرز. ترێڤەر پێی وایە هەردوو زانیارییەکە گرنگن، ئەگەر لەگەڵ پەرستگەی گریمانەکراوی سەر چیای کەرەفتوو بەراورد بکرێن.

٨. گێڕانەوەی ئاگاثانگێلۆس و گریمانەی پەرستگەی هەڵکەنراو لە بەرد

بە بۆچوونی ترێڤەر، گێڕانەوەی ئاگاثانگێلۆس سەبارەت بە وێرانکردنی پەرستگەیەک لە سەردەمی تیرداتی سێیەمدا، سەرنجڕاکێشترە.

بەپێی ئەو گێڕانەوەیە، پەرستگەکە «لەسەر لووتکەی چیای کارکێ، لە نزیک فورات و بەرامبەر تاوڕۆس» هەڵکەوتووە. پاشاکانی ئەرمەنستانی گەورە لەوێ قوربانی و دیاریی زێڕ و زیویان پێشکەش بە پەرستگەی ڤاهاگن، «لەناوبەری ئەژدیهاکان»، کردووە.

گریگۆری ڕووناککەرەوە سەربازان و فەرماندەکانی بەرەو سەرەوەی چیا ناردووە بۆ ئەوەی پەرستگە و قوربانگاکان بە چەکوش وێران بکەن.

کاتێک سەربازان گەیشتوونەتە سەرەوە، نەیانتوانیوە دەرگا بدۆزنەوە، و بە چەکوشە ئاسنییەکانیش نەیانتوانیوە دیوارەکان بشکێنن. لە بەشی دواتری گێڕانەوەکەدا باس دەکرێت کە با پەرستگەکەی هەڵوەشاندووەتەوە.

ترێڤەر پێی وایە ئەو گێڕانەوەیە پشتگیریی وەسفی فاوستۆس بوزاند دەکات بۆ پەرستگەی ڤاهاگن لەسەر گردێکی بەرز.

ئەو ڕوونکردنەوەیە پێشنیاز دەکات کە سەربازان دەرگاکەیان نەدۆزیوەتەوە، چونکە ڕەنگە دەرگاکە بەردین بووبێت و لە کاتی داخستندا لەگەڵ تاشەبەردەکە یەکگرتبێت، بە جۆرێک کە بینینی سەخت بووبێت.

وەک نموونەی بوونی دەرگای بەردین، ترێڤەر ئاماژە بە دوو دەرگای بازاڵتی دەکات کە لە ساڵی ١٩٣٦دا، لە هەڵکۆڵینەوەکانی قەڵای ئەنبێرد لە دامێنی چیای ئاراگاتس، بە سەرپەرشتیی ئیۆسیف ئۆربێلی، دۆزراونەتەوە. ئەو دەرگایانە بۆ داخستنی دەروازەی قەڵاکەی سەدەی دەیەم بەکارهێنراون. هەروەها دەرگای بازاڵتی بۆ داخستنی دەروازەکانی تاوەرەکانی شاری ئانیش بەکارهێنراوە.

لەسەر ئەو بنەمایە، ترێڤەر گریمانەی دەکات کە ڕەنگە پەرستگەی ڤاهاگن لە ئاشتیشاتیش، وەک پەرستگەی هێراکلیس لە چیای کەرەفتوو، لە تاشەبەرد هەڵکەنرابێت.

بە بۆچوونی ئەو، ئەمە دەتوانێت هۆکاری ئەوە ڕوون بکاتەوە کە چەکوشە ئاسنییەکان نەیانتوانیوە پەرستگەکە وێران بکەن. لە وەرگێڕانی یۆنانیی گێڕانەوەکەدا، ئامرازەکە بە ئامرازی بەردتاش ناوبراوە. شکاندنی بینایەکی لە بەردی دانراو دروستکراو بەو ئامرازانە ئەگەری هەبووە؛ بەڵام وێرانکردنی ژوورێکی هەڵکەنراو لە ناو تاشەبەرددا کارێکی دیکەیە.

بەم شێوەیە، ترێڤەر دەگاتە ئەو گریمانەیە کە پەرستگەکانی ڤاهاگن لە ئەرمەنستانی کۆندا ڕەنگە لە تاشەبەرد و لەسەر لووتکەی چیا هەڵکەنرابن، و ئەشکەوتەکەی کەرەفتووش دەکرێت لەو جۆرە پەرستگەیە دابنرێت.

٩. ژێرنووس و سەرچاوەکانی بەشی کەرەفتوو

سەرچاوەکان بەو زانیارییەی لە دەقی نێردراودا هاتووە ڕێکخراون:

١. فریدریش سارە و ئێرنست هێرتسفێڵد: Iranische Felsreliefs، بەرلین، ١٩١٠، لاپەڕەی ١٩٠، ژێرنووسی ٢؛ کارل ڕیتەر: Die Erdkunde، بەرگی IX، بەشی III، بەرلین، ١٨٤٠، لاپەڕەکانی ٨١٣، ٨١٦ و دواتر.

٢. ڕۆبێرت کێر–پۆرتەر: Travels in Georgia, Persia, Armenia and Ancient Babylonia…، بەرگی II، لەندەن، ١٨٢٢، لاپەڕەکانی ٥٣٨–٥٥٢.

٣. هێنری ڕاولینسۆن: Journal of the Royal Geographical Society، بەرگی X، ١٨٤٠، لاپەڕەی ١٠٠.

٤. ڤلادیمیر مینۆرسکی: «کێلەشین، ستێلەکەی تۆپزاوا و کۆنترین شوێنەوارەکانی نزیک دەریاچەی ورمێ»، گۆڤاری بەشی ڕۆژهەڵاتی کۆمەڵەی ڕووسیی شوێنەوارناسی، بەرگی XXIV، ١٩١٧. ژمارەی لاپەڕەی سەرەتایی لە دەقی نێردراودا ناڕوونە؛ لە ژێرنووسێکی دواتردا لاپەڕەکانی ١٦٨–١٦٩ هاتوون.

٥. ڤیلهێلم لارفێڵد: Handbuch der attischen Inschriften، لایپزیگ، ١٩٠٢، لاپەڕەکانی ٤٧٤ و ٤٧٩.

٦. Corpus Inscriptionum Graecarum: بەرگی III، بەرلین، ١٨٥٣، نووسینی ژمارە ٤٦٧٣.

٧. تاسیتۆس: ئاناڵەکان، کتێبی XII، بەشی ١٣.

٨. گێئۆرگ کایبێل: Epigrammata Graeca ex Lapidibus Conlecta، بەرلین، ١٨٧٨، لاپەڕەی ٥١٢، ژمارە ١١٣٨. بەراوردەکەی کایبێل لە ژێرنووسی دەستەی نووسەرانی وتارەکەی مینۆرسکیدا، بە ئاماژە بە یاکۆڤ سمیرنۆڤ، هاتووە.

٩. پلینی: کتێبی XXXV، بەشەکانی ٩–١٠ و ١٤؛ پاوسانیاس: کتێبی II، بەشی ١٥، بڕگەی ١، و بەشی ٢٢، بڕگەی ٥.

١٠. مۆڤسێس خۆرێناتسی: کتێبی II، بەشی ١٢؛ هەروەها کتێبی I، بەشی ٣١.

١١. فاوستۆس بوزاند: کتێبی III، بەشی ١٤.

١٢. هوومان و پوخشتاین: کاری پێشتر ئاماژەپێکراویان، لاپەڕەی ٣٢٧. ناونیشانی تەواوی ئەو کارە لە پارچە دەقە نێردراوەکەدا نەهاتووە.

١٣. ئیۆسیف ئۆربێلی: بەهرام گۆڕ و ئازادە، چاپی مۆزەخانەی دەوڵەتی هێرمیتاژ، ١٩٣٤، لاپەڕەکانی ١٠–١٤.

١٤. ئاگاثانگێلۆس: بەشەکانی CXIV–CXV، بڕگەکانی ١٤١–١٤٢؛ بە ئاماژە بە کاری لانگلۆیس، کە ناسنامەی تەواوی لەم پارچە دەقەدا نەهاتووە

 

سەرنج: ئەم بابەتە وەرگێڕانی کوردیی دەقی کامیلا ڤاسیلییەڤنا ترێڤەرە. بۆچوون و لێکدانەوە مێژووییەکان هی نووسەرن؛ من هیچ بۆچوونێکی خۆم نەخستووەتە ناو دەقی وەرگێڕاوەکە. تەنها بۆ ئاسانکاریی خوێندنەوە، دەقەکە ڕێکخراوە و سەردێڕی بۆ دانراوە. ئەم وەرگێڕانەم لە وێبلاگەکەم بڵاو کردووەتەوە، بۆ ئەوەی توێژەران و مێژوونووسانی کورد بتوانن لە لێکۆڵینەوەکانیاندا کەڵکی لێ وەربگرن، بە گەڕانەوە بۆ سەرچاوەی ڕەسەن و ئاماژەدان بە نووسەر و وەرگێڕانەکە.