سایەی نوور و حیکمەتی نەمر: سەفەرێک لە برینەکانی زاگرۆسەوە بۆ لێدانی دڵی گەردوون

 

سایەی نوور و حیکمەتی نەمر: سەفەرێک لە برینەکانی زاگرۆسەوە بۆ لێدانی دڵی گەردوون

ڕۆمانی «سایە نور»، پێش ئەوەی تەنیا گێڕانەوەیەکی ئەدەبی یان ڕێکخستنی پڵۆتێکی داستانی بێت، بەرهەمی دوو دەیە (بیست ساڵ) گەڕان، تێڕامانی مەعریفی و گەشتکردنە بەناو هەزاربەستەی ئازار، نکۆڵی و بیرکردنەوەی قووڵی فەلسەفیدا. چەخماخەی سەرەتایی ئەم پڕۆژە هزرییە لە ساڵی ٢٠٠٤دا لێدرا؛ ئەو کاتەی لە پێگەی ڕۆژنامەنووسێکدا لە نێو وێرانە و پاشماوەکانی زۆرداری و دیکتاتۆریەتی ڕژێمی پێشووی عێراقدا، لەگەڵ ڕوخساری مەزڵووم، بەڵام پڕ لە شکۆ و سەربەرزیی «ئێزدییەکان»دا ڕووبەڕوو بوومەوە. لەوێدا، لە قوڵایی چاوەکانیاندا بینیم کە چۆن بەدرێژایی چەندین سەدە هەوڵ دراوە «ڕووناکیی ناوەکی»ی ئەم مرۆڤانە لە تاریکستانی فەرزکراوی دەوروبەریاندا زیندەبەچاڵ بکرێت؛ بەڵام ئەوەی لەوێدا دۆزیمەوە، قەیرانێکی کاتیی کۆمەڵایەتی یان سیاسی نەبوو، بەڵکو گەنجینەیەکی ئەزەلی و ئۆنتۆلۆجی بوو کە ڕەگی لە قووڵایی خاکی ڕۆحی ئێمەی کورد و مرۆڤایەتیدا داکوتاوە.

«سایە نور» لەم سەرچاوەیەوە چرۆی کرد تا ببێتە پڕۆژەیەکی هزری بۆ مرۆڤی کورد و ناوچەکە؛ بانگهێشتێک بۆ دووبارە خوێندنەوەی مێژوو و بوون بە تێڕوانینێکی نوێ. لەم دەقەدا، هەوڵم داوە **«حیکمەتی ئیشراق»**ی شەهابەدینی سۆهرەوەردی و لێکدانەوەکانی شەمسەدینی شارەزووری، لەگەڵ جوانییە بێ‌پایان و پڕ لە ڕازەکانی ئایینە دێرینەکانی وەک میترایی، ئێزدی و یارساندا گرێ بدەم. بەڵام ئەم گرێدانە، هەرگیز سنووردارکردنێکی لۆکاڵی و ناوچەیی نەبوو، بەڵکو سەفەرێک بوو بەرەو حەقیقەتی «فەلسەفەی گەردوونی» و دۆزینەوەی ئەو ڕەگە هاوبەشانەی مرۆڤایەتی پێکەوە دەبەستنەوە.

بۆ چەندین سەدە، لێکۆڵینەوە دۆگماتیکەکان و کاتیگۆرییە کەنیسەیی و ڕۆژئاواییەکان، هەوڵیان داوە حیکمەتی دێرینی چیاکانی زاگرۆس بخەنە نێو قاڵبی "دووانەییەکی توندڕەو" (Dualism)—شەڕێکی ئەبەدی و بێ‌ئامانی نێوان خێر و شەڕ، نوور و تاریکی. بەڵام کاتێک وەک توێژەر و نووسەرێک بە قوڵایی کەلتووری باوەڕیی ناوچەکەدا شۆڕ بوومەوە، حەقیقەتێکی تەواو پێچەوانەم دۆزییەوە: تاریکی شەڕ نییە، بەڵکو دەفر و تەواوکەری نوورە. لە دەقی پیرۆزی ئێزدیاتیدا کە دەفەرموێت: «خێر و شەڕ ژ ئێک دەریێ نە»، تا دەگاتە باوەڕی یارسان و مێهری، بوون مەیدانی کینە و دابەشبوون نییە، بەڵکو تەجەلای جەلال و جەماڵی یەک حەقیقەتە؛ دیالەکتیکێکی هارمۆنییە کە تێیدا تاریکی شەو دەبێتە پێویستییەک بۆ دەرکەوتنی جوانیی ئەستێرەکان.

لێکۆڵینەوە و پشکنینە مێژوویی و بەراوردکارییەکانم پەردەیان لەسەر نهێنییەکی مەزنتر لادا: ئەو ڕاستییەی بە درێژایی هەزاران ساڵ لە دامێنی چیاکانی زاگرۆسدا پارێزراوە، بەشێکە لە «حیکمەتی نەمر» (Sophia Perennis). سەرسوڕهێنەرە کاتێک دەبینین ئەم جیهانبینییەی کوردە کەونارەکان، چۆن لە ئەپستۆری دوورگەکانی ژاپۆن و لە ئایینی **«شینتۆ»**دا دەنگی داوەتەوە؛ لەوێشدا وەک فەلسەفەی تاو (یین و یانگ)، تاریکی و ڕووناکی نەیاری یەک نین، بەڵکو ڕاگری هاوسەنگیی ژیانن. خوداوەندی باڵای شینتۆ، «ئاماتێراسو» (خوداوەندی نوور و خۆر)، ڕێک هاوتەریبی چەمکی «نوورولئەنوەر»ی سۆهرەوەردییە کە تێیدا گەردوون لاشەیەکی مردوو نییە، بەڵکو کێڵگەیەکی ڕووناکیی زیندووە.

تەنانەت لە چەمکی "کات"یشدا، فەلسەفەی دێرینی زاگرۆس لەبری کاتێکی هێڵیی کارەساتبار (خەلقکردن بەرەو فەوتان و قیامەت)، بڕوای بە« زەمەنی بازنەیی» هەیە. چەمکی «دۆنادۆن» لە یارسان و «کراس گۆڕین» لە ئێزدیاتیدا، ڕێک هاوتەریبی چەمکی نوێبوونەوەی بەردەوامی سروشتە لە شینتۆدا (چەمکی مووسووبی - Musubi)؛ ڕۆحی مرۆڤ نافەوتێت، بەڵکو وەک وەرزەکانی ساڵ بەرگی نوێ دەپۆشێت تا بەرەو کامڵبوون هەنگاو بنێت.

ئەم لێدانی دڵە گەردوونییە، تەنیا لە ئاسیا قەتیس نەماوە. ئەمە هەمان ئەو حەقیقەتەیە کە لە کۆزمۆلۆجیای «بانتۆ کۆنگۆ» لە ئەفریقا، لە باوەڕبوون بە «هێزی ژیان» و پەیوەندیی ئۆرگانیکی مرۆڤ بە گەردوونەوە دەبینرێت؛ هەمان ئەو ئاوازەیە کە لە جیهانبینیی **«سوورپێستەکان»**ی کیشوەری ئەمریکادا دەژیا، کە مرۆڤیان بە سەروەری سروشت نەدەزانی، بەڵکو بە ئەندامێک لە جەستەی پیرۆزی دایکە-زەوی و باوکە-ئاسمانیان دەژمارد.

ئەم حیکمەتە ڕەسەنە، دواتر لە سەدەی حەڤدەهەمدا لە ئەوروپا، لە دەمی فەیلەسووفی گەورە **«بارۆخ سپینۆزا»**دا بە شکۆی عەقڵانی گەیشت؛ کاتێک باسی لە یەکێتیی بوون کرد (خۆدا-جیهانبینی) و سروشت و خودای وەک یەک حەقیقەت پێناسە کردەوە. هەمان ئەو تێڕوانینەی کاتێک لە فیزیازانی مەزن **«ئەلبێرت ئەنیشتاین»**یان پرسی: ئایا باوەڕت بە خودا هەیە؟ بێ دوودڵی وەڵامی دایەوە: « من باوەڕم بە خوای سپینۆزا هەیە». جێگەی سەرسوڕمان و شانازییەکی قووڵی فەلسەفییە کە ئەم حەقیقەتەی ئەنیشتاین و سپینۆزا ستایشی دەکەن، هەزاران ساڵ پێشتر لە نەغمە پیرۆزەکانی تەنبووردا، لە فەلسەفەی ئاوێنەیی کوردیدا، وەک شێوازێکی بێگەرد لە «تەجەلای نوور و یەکێتیی بوون» ژیاوە و پشتاوپشت پارێزراوە.

«سایە نور» تێکۆشانێکە بۆ سەلماندنی ئەوەی کە هزری زاگرۆس قەتیسمانێکی جوگرافی نییە. من لە ڕێگەی دەنگی گەڕیدەیی کارەکتەری «هیوا» و حیکمەتی قووڵی **«پیر ڕۆشنا»**وە، ویستوومە گوتارێکی نوێ بخوڵقێنم: «مرۆڤی کورد تەنیا قوربانیی شەڕ، جینۆساید و کارەساتە مێژووییەکان نییە، بەڵکو پارێزەری حیکمەتێکی گەردوونییە کە جیهانی مۆدێرن و تەنگ پێهەڵچنراوی ئەمڕۆ بە سەختی تینوویەتی.» ئەم ڕۆمانە سەفەرێکی ئیشراقییە لە تاریکستانی نکۆڵیکردن و برینەکانەوە بەرەو لووتکەکانی ڕووناکی، ئازادی و کەرامەتی مرۆڤ.

من لە پێگەی نووسەردا، تەنیا ڕاوێژکار و ئەمانەتدارێکی گێڕانەوەی ئەو ئازار و ڕازانە بووم کە لە ئەشکەوتەکانی «لالش» و «جەمخانەکان»ی یارساندا بەپیرۆزی مابوونەوە. ئێستا ئەم ئەمانەتە لە بەردەم هۆشیاریی ئێوەی خوێنەردایە. داوا دەکەم ئەم دەقە وەک ڕۆمانێکی ئاسایی نەخوێننەوە؛ بەڵکو وەک نەخشەڕێگایەک بۆ دووبارە دۆزینەوەی ئەو «نوورە ئەزەلییە» لێی بڕوانن کە لە ژێر سێبەری مێژووە بریندارەکەماندا شاردراوەتەوە.

لە کۆتاییدا، بە سینگێکی فراوان و بە دڵێکی کراوەوە، بە تامەزرۆییەوە پێشوازی لە ڕەخنە، تێڕامان و هەڵسەنگاندنە زانستی و فیکرییەکانتان دەکەم؛ چونکە لە فەلسەفەی ئێمەدا، ڕەخنەی بنیاتنەر شەڕی دژایەتی نییە، بەڵکو خۆی تەجەلایەکی دیکەی ڕووناکییە، کە تاریکیی کەمینەکان دەڕەوێنێتەوە تا پێکەوە بەرەو کامڵبوون و حەقیقەت هەنگاو بنێین.