کەرەفتوو؛ کاتێک شوێنەوارەکان دەبنە بابەتی ملمڵانێی مێژوو

 

کەرەفتوو؛ کاتێک بەردەکان دەبنە بابەتی ملمڵانێی مێژوو

تێڕامانێکی ئەدەبی و فەلسەفی لەسەر میرات، مێژوونووسین و پێویستیی ئارشیڤی دیجیتاڵی کوردی

دوێنێ، لە گەڕان بەدوای زانیارییەک سەبارەت بە ئەشکەوتی کەرەفتوو، لە سەرچاوە دیجیتاڵییە ڕووسی ‌زمانەکاندا دەگەڕام. لەناکاو بە کتێبێکی کامیلا ڤاسیلییەڤنا ترێڤەر، چاپی ساڵی ١٩٥٣، کەوتم. لە بەشێکی ئەو کتێبەدا نووسینە یۆنانییەکەی کەرەفتوو و کاربەریی ئایینیی ئەشکەوتەکە تاوتوێ کرابوو.

ئەوەی سەرنجی ڕاکێشام تەنها ناوی هێراکلیس یان وەسفی ژوورە هەڵکەنراوەکان نەبوو؛ ئەو چوارچێوە جوگرافی و مێژووییە بوو کە نووسەر کەرەفتووی تێدا دادەنا: شوێنێک لە رۆژهەڵاتی کوردستان ، بەڵام لە ناو چەمکی «ئەرمەنستانی مێژوویی»دا.

لێرەدا پرسیارێک لەبەردەممدا وەستا: کاتێک شوێنەوارێک لە خاکی کوردستان هەڵکەوتووە، ناوی لە زمانی خەڵکی ناوچەکەدا زیندووە و بەشێکە لە بیرەوەریی ئەوان، بۆچی دەنگی ئەو خەڵکە لە ناساندنی مێژوویی ئەو شوێنەدا ئەوەندە کەم دەبیسترێت؟

مێژووو دەسەڵاتی گێڕانەوە

بەرد بە خۆی بانگەشەی نەتەوەیی ناکات؛ ئەوە مرۆڤە کە ناوی لێ دەنێت، دەیخوێنێتەوە و دەیخاتە ناو گێڕانەوەیەکی دیاریکراو.

هەر ناونانێک بە مانای چەواشەکاری نییە. ناوچەیەک دەتوانێت لە سەردەمە جیاوازەکاندا لە ژێر دەسەڵاتی سیاسیی جیاوازدا بووبێت، کۆمەڵگەی جیاوازی تێدا ژیابێت و ناوی جیاوازی هەبووبێت. بەڵام ناوی مێژوویی، سنووری ئیمپراتۆرییەکی کۆن، ناسنامەی دانیشتووان و مافی سیاسیی ئەمڕۆ، چوار پرسی جیاوازن.

مەترسی لەو کاتەدا دەست پێدەکات کە ناوێکی مێژوویی بگۆڕدرێت بۆ بەڵگەی خاوەندارێتیی ئەبەدی؛ یان دەسەڵاتی سەردەمێکی ڕابردوو ببێتە پاساوێک بۆ سڕینەوەی بوونی خەڵکی ئەمڕۆ.

بۆ من، وەک کوردێک، ئەم پرسیارە تەنها پرسیارێکی کتێبخانەیی نییە. کاتێک کوردستان لە نێوان دەوڵەتەکاندا دابەش بووە، خوێندنەوەی مێژوو دەتوانێت ببێتە بەشێک لە ملمڵانێی ناسنامە و خاک. بۆیە پێویستە هەر بانگەشەیەک، لە هەر لایەنێکەوە بێت، بە بەڵگە بپێورێت؛ ناوی دەوڵەتێک لەسەر نەخشە، مێژووی خەڵکی ژێر ئەو نەخشەیە تەواو ناکات.

لەگەڵ ئەوەشدا، من نابێت تەنها بەهۆی بەکارهێنانی دەربڕینی «ئەرمەنستانی مێژوویی» حوکم بدەم کە نووسەر مەبەستی دەستبەسەرداگرتنی میراتی کوردی هەبووە. ئەوەی دەکرێت و پێویستە، پشکنینی چوارچێوەکە، سەرچاوەکان و ئەو دەنگانەیە کە لە گێڕانەوەکەدا ئامادەن یان ونن.

میوانداری نابێت ببێتە بێدەنگیی مێژوویی

لە بیرەوەریی کۆمەڵایەتیی ئێمەدا، میوانداری و پەنا دان بە لێقەوماوان بەهاگەلێکی بەرزن. دەرگای کراوە بۆ کەسێکی لە مەترسیدا، نیشانەی مرۆڤایەتییە. بەڵام ئەو مرۆڤایەتییە نابێت بە بێدەنگی لەبەردەم ناسڕینەوەی ناسنامەی خاوەنماڵدا لێک بدرێتەوە.

من دەتوانم ڕەخنە لە نووسەرێک، دامەزراوەیەک یان بانگەشەیەکی سیاسی بگرم؛ بەڵام ناتوانم کردار یان بۆچوونی هەندێک کەس بکەمە تایبەتمەندیی هەموو گەلێک. نەتەوەکان یەک دەنگ نین، و مێژووی هاوسێیەتی تەنها بە یەک ڕووداو یان یەک حوکم کورت ناکرێتەوە.

ئەوەی داوای دەکەم، ڕێزگرتنی هاوبەشە: هیچ گەلێک نابێت بۆ سەلماندنی بوونی خۆی، بوونی گەلێکی دیکە بسڕێتەوە. میوانداریی خەڵکێک نابێت ببێتە هۆی ونکردنی ناویان لە مێژوو؛ هەروەها پاراستنی ناوی خۆمان نابێت بە نکوڵی لە مێژووی ئەوانی دیکە بکرێت.

کەرەفتوو؛ لە ناوی خوداکانەوە بۆ پرسیاری ناسنامە

کەرەفتوو بۆ من بەرد و تاریکی ئەشکەڤتێک تەنها نییە. شوێنێکە کە دەستکاریی مرۆڤ لە دڵی سروشتدا، پلە، ژوور، ڕێڕەو و شوێنی ڕووناکیی دروست کردووە. لەو شوێنەدا دەتوانم وێنەی مرۆڤێکی دێرین بخەمە پێش چاوم کە لە تاریکیی ئەشکەوتەوە سەیری ڕووناکیی دەرەوە دەکات و لە مانای ژیان و بوون دەپرسێت.

لە خەیاڵی مندا، ئەو مرۆڤە بەیانی و ئێوارە ڕوو لە خۆر دەکات و دەپارێتەوە. بەڵام دەزانم ئەم وێنەیە تێڕامانێکی ئەدەبییە؛ بۆ ئەوەی بیکەمە بانگەشەیەکی مێژوویی سەبارەت بە دانیشتووانی کەرەفتوو، پێویستم بە بەڵگەی دیاریکراو هەیە.

لە دەقی ترێڤەردا، نووسینە یۆنانییەکە و پەیوەندیی هێراکلیس بە وەرەثرەغنە و ڤاهاگن، بنەمای گریمانەی کاربەریی ئایینیی ئەشکەوتەکەن. ترێڤەر خۆی ئەو لێکدانەوەیە بە دڵنیایی کۆتایی ناخاتەڕوو.

لە توێژینەوەی ساڵی ٢٠٠٤دا، کەرەفتوو لەگەڵ چەند پەرستگەی ئەشکەوتی دیکە بە «ڤاهاگن–میهر» پەیوەست کراوە. ئەمە نیشان دەدات کە پەیوەستکردنی شوێنەکە بە میهر، تەنها بۆچوونێکی ناوخۆیی یان هەستێکی تاکەکەسی نییە؛ لە ئەدەبیاتی زانستیشدا هاتووە. بەڵام هەر ئەو پەیوەستکردنە پێویستی بە خوێندنەوەی وردی سەرچاوەکان و پشکنینی بنەمای بەڵگەکەی هەیە.

من دەمهەوێت کەرەفتوو لە پەیوەندییەکەی بە میهرپەرستی بخوێنمەوە؛ بەڵام بەهێزیی ئەو خوێندنەوەیە لەوەدایە کە بتوانێت پرسیار قبوڵ بکات، سەرچاوە پیشان بدات و جیاوازیی نێوان بەڵگە و گریمانە بپارێزێت.

ڕووناکی، میهر و بیرەوەریی ئێزدی

ڕووناکی لە ئەدەب و باوەڕدا تەنها دیاردەیەکی سروشتی نییە؛ دەتوانێت هێمای ژیان، پاکی، ڕاستی و بەردەوامی بێت. بۆیە پەیوەندیی نێوان ڕووناکی و باوەڕە کۆنەکان، بابەتێکی گرنگی لێکۆڵینەوەیە.

لە توێژینەوەکانی ئێزدیایەتیدا، باسی پاراستنی هەندێک توخم و گێڕانەوەی ئایینیی کۆنی ناوچەکە کراوە. ئەمە ڕێگا بۆ بەراوردکردنی هێما و باوەڕەکان دەکاتەوە. بەڵام بوونی هاوشێوەیی، بە تەنها، بەردەوامیی ڕاستەوخۆ و بێ گۆڕانی ئایینێک ناسەلمێنێت.

بۆیە من پەیوەندییەکانی میهرپەرستی و ئێزدیایەتی وەک پرسیارێکی زیندووی توێژینەوە دەبینم. ناساندنی کەرەفتوو وەک پەرستگەی میهر، و ناساندنی ئەو کاربەرییە وەک بەشێکی بەردەوام لە مێژووی ئێزدیایەتی، دوو بانگەشەی جیاوازن؛ هەر یەکەیان بەڵگەی تایبەتیی خۆی دەوێت.

ڕیشەی دێرین و پێویستیی وردبینی

زنجیرە چیاکانی زاگرۆس و تاوڕۆس بۆ ئێمە تەنها ناوی چیا نین؛ بەشێکن لە جوگرافیای ژیان، زمان و بیرەوەریمان. بەڵام کاتێک باسی دێرینایەتی دەکەین، پێویستە مێژووی نیشتەجێبوونی مرۆڤ لە مێژووی پێکهاتنی ناسنامەی نەتەوەیی جیا بکەینەوە.

بانگەشەی «مێژووی سەلمێنراوی دوازدە هەزار ساڵەی کورد» پێویستی بە زنجیرەیەکی ڕوونی بەڵگەی شوێنەوارناسی، زمانەوانی و مێژوویی هەیە. کۆنیی شوێنەوارێک، بە تەنها، ناسنامەی نەتەوەیی دانیشتووانەکەی دیاری ناکات.

بەڵام مافی کورد بۆ پاراستنی زمان، ناسنامە و میراتی خۆی پێویستی بە ژمارەیەکی زۆر گەورە نییە. ئەو مافە بە ونکردنی گومانەکان بەهێز نابێت؛ بە ڕوونکردنەوەی بەڵگەکان بەهێز دەبێت. ئەگەر داوای مێژوونووسینێکی دادپەروەرانە لە ئەوانی دیکە دەکەین، دەبێت هەمان پێوەر بۆ نووسینی خۆمانیش بپارێزین.

ئارشیڤی دیجیتاڵی؛ دەنگێک بۆ مێژووی کورد

ئەو گەڕانە بۆ من وانەیەکی ڕوونی هەبوو: گەلێک کە سەرچاوەکانی بەردەست نین، ناچارە زۆرجار خۆی لە ناو گێڕانەوەی ئەوانی دیکەدا بدۆزێتەوە.

کتێبێکی لە تاقەی کتێبخانەیەکدا پارێزراو بەهادارە؛ بەڵام کاتێک بە شێوەی دیجیتاڵی و بە دەقی گەڕان‌پێکراو بەردەست دەبێت، دەتوانێت بگاتە دەستی خوێندکار، توێژەر و خوێنەرێک کە هەرگیز ناتوانێت سەردانی ئەو کتێبخانەیە بکات.

بۆیە پێم وایە زانکۆ و ناوەندە ئەکادیمییەکانی کوردستان دەبێت دیجیتاڵکردنی سەرچاوەکان بە ئەرکێکی بنەڕەتی بزانن. تەنها وێنەگرتنی لاپەڕەکان بەس نییە؛ پێویستە ناوی نووسەر، بەروار، چاپ، ژمارەی لاپەڕە و سەرچاوەکان ڕوون بن، دەقەکان بە کوردی بگەڕێندرێن و وەرگێڕانەکان بە ئەسڵەکەیانەوە بەستراو بن.

هەروەها دەبێت نەخشە، بەڵگەنامە، گۆڤار، گەشتنامە، وێنە و مێژووی زارەکی کۆ بکرێنەوە. ئارشیڤی بەهێز تەنها ئەو سەرچاوانە پارێزێت کە لەگەڵ بۆچوونی ئێمە دەگونجێن؛ ئەو دەقانەش بەردەست دەکات کە پێویستیان بە ڕەخنە و وەڵام هەیە.

ئامانجم ئەوە نییە گێڕانەوەیەکی داخراو جێگەی گێڕانەوەیەکی داخراوی دیکە بگرێتەوە. ئامانجم ئەوەیە توێژەری کورد بتوانێت بە زمانی خۆی پرسیار بکات، بە سەرچاوە وەڵام بداتەوە و لە گفتوگۆی زانستیدا دەنگێکی سەربەخۆی هەبێت.

وشەی کۆتایی

دوێنێ بەدوای نهێنییەکانی کەرەفتوودا دەگەڕام؛ بەڵام لەگەڵ بەرد و نووسینەکانی، پرسیاری دەسەڵاتی گێڕانەوەشم دۆزییەوە: کێ مێژوو دەنووسێت؟ کێ سەرچاوەکان  دەپارێزێت؟ کێ دەکرێت بخوێنێتەوە و وەڵام بداتەوە؟

بەردەکانی کەرەفتوو بێدەنگن، بەڵام ئێمە نابێت بێدەنگ بین. دەبێت بخوێنینەوە، وەربگێڕین، بەراورد بکەین و بەڵگەکان بەردەست بکەین. ئەو ڕووناکییەی من لە کەرەفتوودا بەدوایدا دەگەڕێم، تەنها ڕووناکیی خۆر نییە؛ ڕووناکیی زانینیشە.

میراتمان بە هەست خۆش دەوێت؛ بە زانست دەیناسین و بە بەڵگە دەیپارێزین.