ئەندازیاریی ترس و تەڵەی ناسنامە: سەدەیەک
«بەئەویترکردن»ی کورد لە ئاوێنەی دەروونناسیی سیاسییدا
پێشەکی: تیروپشکی نەگریسی مێژوو
ئەگەر لە تاقیکردنەوەکەی هێنری تاجفێل (Henri Tajfel)دا، تەنیا بە فڕێدانی
دراوێک مرۆڤەکان ببنە دوو بەرەی «ئێمە»ی شین و «ئەوان»ی سوور و لە کەمترین ساتدا
ڕق و بێ متمانەیی لە نێوانیاندا بچێنرێت، ئەوا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دوای جەنگی
جیهانیی یەکەم و پەیمانی لۆزان (١٩٢٣)، تیروپشکی سنوورە دەستکردەکان بە بێ
بەشداریی کورد کرا. لەو ساتەوە، جوگرافیای چوار پارچەی کوردستان بوو بە قوربانیی
پڕۆژەیەکی دڕندانەی پێناسەکردن: سیستمە ناسیۆنالیستە سەردەستەکان (تورک، عەرەب،
فارس) خۆیان وەک «ئێمە»ی ڕەها، پێشکەوتوو و خاوەن ماڵ پێناسە کرد، و کوردیان
فڕێدایە خانەی «ئەوان»؛ ئەوانێک کە نەک تەنیا جیاوازە، بەڵکوو بوونی خۆی لە خۆیدا
وەک «مەترسییەکی بوونگەرایی» (Existential Threat) بۆ
سەر تەواوی سیستمی حوکمڕانی وێنا کرا.
یەکەم: فەلسەفەی «ناسنامەی بەستوو» و ترسی بوونگەرایی
لە جیاوازی
تاجفێل پێمان دەڵێت: «ترس لە جیاوازی، پێش ئەوەی نیشانەی مەترسیداربوونی ئەویتر بێت، کارکردی پێشوەختەی مێشکە بۆ پاراستنی ناسنامە». بەڵام کاتێک ئەم میکانیزمە دەروونییە دەبێتە «ئایدۆلۆژیای دەوڵەت»، کارەساتەکە قووڵتر دەبێتەوە. دەوڵەتە داگیرکەرەکانی کوردستان، خاوەنی «ناسنامەیەکی بەستوو» (Frozen Identity) بوون؛ ناسنامەیەک کە تەنیا لە ڕێگەی «سڕینەوەی جیاوازییەکان»ەوە هەستی بە مانەوە دەکرد.
لە تیۆریی فەلسەفەی زمان و بوونناسیدا، ناسنامەی سەردەست کاتێک دەڵێت: «تەنیا یەک نەتەوە، یەک زمان و یەک ئاڵا هەیە»، هەر دەنگێکی جیاواز (وەک زمانی کوردی) دەبێتە درزێک لە ئاوێنەی تەباییی ساختەی دەوڵەتدا. ترسی ئەو دەوڵەتانە لە کورد، ترسی ڕاستەقینە نەبوو لە هەڕەشەیەکی فیزیکی، بەڵکوو ترس بوو لە «تێکشانی ئەو وەهمەی» کە دەوڵەت-نەتەوە لەسەری بنیاد نرابوو: « ئەگەر کورد مافی هەبێت، کەواتە من لەسەر تاوان و نادادپەروەری وەستاوم.» ئەم ئەگەرە بۆ ویژدان و هۆشیاریی دەسەڵاتی سەردەست، هێندە قورس و داڕمێنەر بوو کە باشترین ڕێگە، وێناکردنی کورد بوو وەک شەڕەنگێز، پاشکەوتوو، یاخی و تێکدەری ئاسایش.
دووەم: چوار پارچە، یەک تراژیدیا؛ چۆن دیواری «ئەوان»
چیمەنتۆکرا؟
لە درێژایی سەدەی ڕابردوودا، لە هەر چوار پارچەی
کوردستان میکانیزمی «بەئەویترکردن» بە چڕی بەکارهێنرا:
١. لە
باکوور: دەوڵەتی
کەمالیستی حاشای لە بوونی بایۆلۆجی و زمانیی کورد کرد و کردیە «تورکی شاخاوی». لەم
ڕێگەیەوە، جیاوازییەکە تەنانەت لە فەرهەنگیشدا سڕدرایەوە تا مەترسیی بەئاگابوونەوە
لەناوببرێت.
٢. لە
باشوور و ڕۆژئاوا: لە
ژێر سایەی فکری بەعسدا، کورد وەک خەنجەرێک لە پشتی «نەتەوەی عەرەب» وێنا کرا؛
بەمەش زەمینەی دەروونی بۆ ئەنفال، کیمیاباران و کەمپینەکانی تەعریب و بێبەشکردنی
سەدان هەزار کەس لە ناسنامە (ئەجانب) ڕەخسێندرا. بۆ ئەوەی کۆمەڵگەی عەرەبی
بەرامبەر جینۆسایدی کورد بێدەنگ بێت، دەبوو کورد سەرەتا لە مرۆڤبوون دابماڵرێت و
بکرێتە «ئەویترێکی مەترسیدار».
٣. لە
ڕۆژهەڵات: لە
ژێر چەمکی ناسیۆنالیزمی پەهلەوی و دواتریش بەستنەوەی ناسنامە بە مەزهەبی
باڵادەستەوە لە کۆماری ئیسلامیدا، داخوازییەکانی کورد وەک پڕۆژەی «تەفریقە، کوفر و
دابەشکردنی خاکی پیرۆز» فۆرمولە کران.
لە هەموو ئەم نموونانەدا، دەسەڵات لە ڕێگەی میدیا،
پەروەردە و ئەدەبیاتی فەرمییەوە، دیوێکی تاریک و دێوەزمەیی بە کوردی بێ دەسەڵات
بەخشی؛ دیوارێک کە لە نەزانین و «نەبینین» دروستکرابوو.
سێیەم: تێکشکانی «فەرزێتەی بەرکەوتن» لە ژێر سایەی
فاشیزمدا
گۆردۆن ئاڵپۆرت
(Gordon Allport) باسی «فەرزێتەی بەرکەوتن» (Contact Hypothesis) دەکات
و دەڵێت ناسینی ڕاستەقینەی بەرامبەر، دیوارەکانی تعسوب دەڕوخێنێت. بەڵام ئاڵپۆرت
بە وریاییەوە چوار مەرجی سەرەکی دادەنێت:
یەکسانیی پێگە، ئامانجی هاوبەش، هاوکاری، و پشتیوانیی
دامەزراوەیی.
تراژیدیای کورد لە سەد ساڵی ڕابردوودا ئەوە بوو کە
«سیستمی حوکمڕانی»، بە ئەنقەست ڕێگری لەم چوار مەرجە کرد:
- پێگەی
یەکسان نەبوو:
هاووڵاتیی سەردەست ئاغا بوو و کورد
پەراوێزخرابوو.
- پشتیوانیی
دامەزراوەیی نەبوو:
یاسا، دادگا، پۆلیس و مەنهەجی
خوێندن لە خزمەت تۆخکردنەوەی جیاوازی و بەرهەمهێنانی ڕقدا بوون، نەک
لێکنزیکبوونەوە.
- بەم پێیە،
بەرکەوتنی تورکێک، عەرەبێک یان فارسێک لەگەڵ کورددا، لە چوارچێوەی «ئینسان بۆ
ئینسان»دا نەبوو، بەڵکوو بەرکەوتنی «سەرباز بوو لەگەڵ یاخیبوو»، یان
«خاوەنکار بوو لەگەڵ کرێکاری بێ بەش». دەوڵەت رێگەی نەدەدا نەتەوەکانی تر،
مرۆڤی پشت ناسنامە کوردییەکە ببینن؛ مۆسیقاکەی، شیعرەکەی، ئازارەکەی و
چاوەکانی منداڵە ئەنفالکراوەکانی ببینن. دیوارەکە، بە تەواوی وەک لە بابەتەکەدا ئاماژەم پێ دا، «لە نەبینین دروست کرابوو».
دەرئەنجام: جەسارەتی ڕوانین لە ئاوێنە
فەیلەسوفی فەرەنسی ئیمانوێل لێڤیناس پێیوایە ئەخلاق
کاتێک دەستپێدەکات کە مرۆڤ ڕووبەڕوو دەبێتەوە لەگەڵ «ڕوخساری ئەویتر»دا (Face of the Other). ڕوخسارێک کە
ناتوانیت بێ دەنگی بکەیت و پێت دەڵێت: «مەمکوژە!».
دوای سەد ساڵ لە هەڵاواردن، جینۆساید، و پڕوپاگەندەی
شۆڤێنی، دەردەکەوێت کە کێشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست «بوونی کورد» نەبووە، بەڵکوو
«ناسنامە ترسنۆکەکانی» دەسەڵاتدارانی بووە. ئەو ناسنامانەی کە هێندە دەستەپاچە و
لەرزۆک بوون، بوونی زمانێک، کەلتوورێک و نەتەوەیەکی جیاوازیان وەک لەناوچوونی
خۆیان دەبینی. هێشتاش سیستمی حوکمڕانی لە هەر چوار دەوڵەتەکەدا، لە ئاوێنە
دەترسێت؛ چونکە لە ئاوێنەدا دەبینێت کە ئەو «ئەویترە مەترسیدارە»ی سەد ساڵە
دەیکوژێت، هیچ نەبوو جگە لە مرۆڤێک کە داوای هەمان ئەو مافانەی دەکرد کە ئەوان بۆ
خۆیانیان ڕەوا دەبینی.
ڕزگاریی سیاسی و دەروونی لەم ناوچەیەدا تەنیا بە گۆڕینی دەسەڵاتەکان نایەتە کایەوە، بەڵکوو ئەو کاتە دێت کە نەتەوە سەردەستەکان بگەنە ئەو پێگە ئەخلاقییەی کە ئاڵپۆرت و لێڤیناس باسی دەکەن: جەسارەتی بینینی مرۆڤی کورد لە پشت ئەو تۆزوباوەی پروپاگەندەی فەرمی دروستی کردووە. مێژوو دەمێکە ئەم پرسیارەی ئاڕاستەی گەلانی ناوچەکە کردووە: ئایا کاتی ئەوە نەهاتووە، لەبری سەیرکردنی کورد لە ڕێگەی لوولەی تفەنگ و دەقی دادگاکانی ئاسایشەوە، بۆ جارێکیش بێت بە قووڵی گوێ لە ئازارەکانی بگرن، نەک بۆ وەڵامدانەوە و سەرکوتکردن، بەڵکوو بۆ تێگەیشتن؟
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر