ئیستیاگ و شەیتاناندنی مار

 

ئیستیاگ و شەیتاناندنی مار

خوێندنەوەیەکی مێژوویی–نیشانەناسی بۆ گۆڕینی دوایین پاشای ماد بۆ «زەحاکی مارسەرشان» و دووبارە داڕشتنەوەی میراتی مادی–میترایی

پوختە

ئەم توێژینەوەیە گریمانەی ئەوە دەخاتە بەرباس کە ڕەنگە ئیستیاگ، دوایین پاشای ماد، دوای شکستی بەرامبەر کورشی هەخامنشی و گواستنەوەی دەسەڵات لە مادەوە بۆ فارس، لە بیرەوەریی ئایینی و سیاسیی دواتردا «شەیتانێنرابێت». ناوەندی گریمانەکە ئەو پەیوەندییەیە کە لە نەریتی ئەرمەنیدا لە نێوان ئیستیاگ و «ئەژدەهاک» دروست کراوە، لەگەڵ گۆڕانی ئەژی‌ دەهاکی سێ‌سەری ئەڤێستایی بۆ زەحاکی دوو مار لەسەر شانی شاھنامە. وتارەکە هەروەها تێزی ئەبولعەلا سوداوەر دەخاتە بەرباس کە دوو مارەکەی زەحاک بە ڕەمزە مارئاساکانی تاجی شاهانە و میترایی پەیوەست دەکات. بە بەراوردکردنی سەرچاوە بابلی، یۆنانی، ئەڤێستایی، پەهلەوی، ئەرمەنی و فارسییەکان، توێژینەوەکە جیاوازی دەکات لە نێوان ئیستیاگی مێژوویی و زەحاکی ئەفسانەیی، بەڵام ئەگەری تێکەڵبوونیان لە پرۆسەی دروستکردنی بیرەوەریی سیاسی ڕەت ناکاتەوە. ئەنجامەکە ئەوەیە کە «شەیتاناندنی ئیستیاگ» گریمانەیەکی بەهێزی نیشانەناسی و مێژوونووسییە، بەڵام پەیوەستکردنی ڕاستەوخۆی بە تەختێکی دوو سەرەمار و بانگەشەی گۆڕینی فەرمیی ئایینی ماد لە میتراییەوە بۆ زەردەشتی، هێشتا بەڵگەی شوێنەوارناسی و دەق ناسیی زیاتر دەوێت.

وشە سەرەکییەکان: ئیستیاگ، ماد، ئەژی‌دەهاک، زەحاک، مار، میترا، زەردەشتی، هەخامنشی، ئێزدی، یارسان، عەلەوی، بیرەوەریی سیاسی.

---

پێشەکی: مێژوو تەنها لەلایەن سەرکەوتووانەوە نانووسرێتەوە، بەڵکو ڕەمزەکانیش دووبارە مانادەکرێنەوە

کاتێک دەسەڵاتێکی سیاسی دەڕووخێت، تەنها پایتەخت و سامانی دەوڵەت ناگوازرێتەوە؛ ناو، نیشانە، خوداوەند، پیرۆز و دوژمنەکانیش لە ژێر دەستی دەسەڵاتی نوێدا دووبارە مانا دەکرێنەوە. زۆرجار فەرمانڕەوای سەرکەوتوو خۆی بە میراتگری ڕەوای پاشای پێشوو دەزانێت، بەڵام هەمان کات پێویستی بە ڕیوایەتێک هەیە کە ڕووخاندنی ئەو ڕەوا بکات. لەم پرۆسەیەدا، پاشای شکستخواردوو دەتوانێت لە «خاوەنی فەڕ»ەوە بگۆڕدرێت بۆ «ستەمکار»، و ڕەمزی پیرۆزی دەسەڵاتەکەی لە پاسەوان ەوە بگۆڕدرێت بۆ دێو.

ڕووخانی ئیستیاگ، دوایین پاشای ماد، لە نزیکەی ٥٥٠ پ.ز و سەرهەڵدانی کورشی دووەم یەکێک لە گرنگترین خاڵەکانی گۆڕانی دەسەڵات لە مێژووی ئێرانی کۆنە. سەرچاوەکان کورش بە سەرکەوتووی سیاسی پیشان دەدەن، بەڵام بیرەوەریی ئیستیاگ لە هەندێک نەریتی دواتردا بە وێنەی «ئەژدەهاک» تێکەڵ دەبێت؛ هەمان ناوەی کە لە میتۆلۆژیای ئێرانیدا بە ئەژی‌ دەهاک و لە شاھنامەدا بە زەحاکی دوو مار لە سەرشان دەگات.

ئەم هاوتاکردنە پرسیارێکی گرنگ دروست دەکات: ئایا زەحاکی مار لە سەرشان تەنها کەسایەتییەکی میتۆلۆژیی کۆنە، یان لە قۆناغی دواتردا بیرەوەریی ئیستیاگی مادی و ملمڵانێی نێوان میراتی مادی–میترایی و ئایدیۆلۆژیای نوێی شاهانەی هەخامنشی لە ناویدا تۆمار کراوە؟

١. ڕێباز و سنووری توێژینەوە

ئەم بابەتە لە ڕێبازی مێژوویی–بەراوردکاری، نیشانەناسی و شیکردنەوەی بیرەوەریی سیاسی سوود وەردەگرێت. سەرچاوەکان لە یەک ئاستدا نین: کتیبە بابلییەکان نزیکترن بە سەردەمی ئیستیاگ؛ هیرۆدۆت و کتزیاس ڕیوایەتی یۆنانییان تۆمار کردووە؛ ئەڤێستا و دەقە پەهلەوییەکان قۆناغە جیاوازەکانی میتۆلۆژیای زەردەشتی پیشان دەدەن؛ مووسا خۆرەناتسی ڕیوایەتی ئەرمەنیی چەند سەدە دواتر تۆمار کردووە؛ شاھنامەش بەرهەمی قۆناغێکی زۆر دواترە کە میراتی زارەکی، پەهلەوی و ئیسلامی لە یەک دەقدا کۆ دەکاتەوە.

بۆیە هاوشێوەییی ناو یان وێنە بە تەنها بەڵگەی یەکسانیی دوو کەسایەتی نییە. لە هەمان کاتدا، جیاوازیی مێژوویی ناتوانێت ئەگەری تێکەڵبوونی بیرەوەرییان لە قۆناغە دواترەکاندا ڕەت بکاتەوە. ئامانجی ئەم وتارە سەلماندنی ئەوە نییە کە «ئیستیاگ هەمان زەحاکە»؛ ئامانج ئەوەیە بپرسێت چۆن و بۆچی کەسایەتیی ئیستیاگ دەتوانێت لە ژێر ناوی ئەژدەهاکدا میتۆلۆژی بکرێت.

٢. ئیستیاگی مێژوویی: دوایین پاشای ماد

ئیستیاگ کوڕی کەیخسڕەوی مادی بوو و بە پێی هیرۆدۆت نزیکەی سی و پێنج ساڵ حوکمڕانی کرد. ناوی لە دەقە بابلییەکاندا بە شێوەی Iš-tu-me-gu و لە یۆنانیدا بە شێوەی Astyages هاتووە. خوێندنەوەی زمانەوانیی باو ناوەکە بە ڕەگێکی ئێرانی و مانایەکی نزیک بە «هاوێژەری ڕم» پەیوەست دەکات، نەک بە وشەی مار یان ئەژدەها.

لە ڕیوایەتی هیرۆدۆتدا، ئیستیاگ خەونی دەبینێت کە لە منداڵی کچەکەی، ماندانە، مەترسییەک بۆ دەسەڵاتەکەی دروست دەبێت. هەوڵ دەدات کورشی منداڵ بکوژێت، بەڵام منداڵەکە ڕزگاری دەبێت و دواتر دەسەڵاتی ماد دەڕووخێنێت. ئەم ڕیوایەتە خۆی قالەبێکی میتۆلۆژیی ناسراوە: فەرمانڕەوای پیر خەونی ڕووخانی خۆی دەبینێت، منداڵی هەڕەشەکار لە مردن ڕزگار دەبێت و پێشبینییەکە جێبەجێ دەکات.

بەڵام بەڵگە بابلییەکان کورتتر و سیاسیترن: سوپای ئیستیاگ لێی یاخی بوو، ئەویان دەستگیر کرد و ڕادەستی کورشیان کرد. ئەمە نیشان دەدات گۆڕانی دەسەڵات تەنها شەڕی نێوان دوو نەتەوە نەبووە؛ بەشێک لە دەسەڵات و ئەریستۆکراسیی مادی لە ناو گۆڕانەکەدا بەشدار بووە.

٣. ئەژی‌دەهاکی ئەڤێستایی و زەحاکی شاھنامە

ئەژی‌دەهاک لە ئەڤێستادا بوونەوەرێکی مارئاسای سێ‌دەم، سێ‌سەر و شەش‌چاوە. وشەی aži بە مانای مار یان ئەژدەهایە و Dahāka ناوی تایبەتی بوونەوەرەکەیە. لە دەقە زەردەشتییەکاندا ئەو بە هێزی درۆ، وێرانکاری و ئەنگرە مەینیوەوە پەیوەستە و لەلایەن ثرەیتاونە، کە دواتر بە فەرەیدوون ناسرا، شکست دەهێنێت.

لە شاھنامەدا ئەم ئەژدەها سێ‌ سەرە دەبێتە پاشایەکی مرۆیی بە ناوی زەحاک. ئیبلیس بە چەند جل و بەرگێکەوە نزیکی دەبێتەوە، لە دوایین جاردا شانەکانی ماچ دەکات و دوو مار لە شوێنی ماچەکان دەڕوێن. بۆ خۆراکی مارەکان هەر ڕۆژ مێشکی دوو گەنج پێشکەش دەکرێت. لێرەدا مار لە ئاژەڵێکی پیرۆز یان پاسەوانەوە بووەتە ئامێری بەردەوامیی ستەم: دەسەڵاتی پاشا بە خوێن و مێشکی گەنجان دەژی.

ئەم گۆڕانە نیشان دەدات میتۆلۆژیا وێنەی جێگیر نییە. ئەژی‌دەهاکی ئەڤێستایی کە خۆی ئەژدەهایە، لە شاھنامەدا دەبێتە مرۆڤێک کە مار لە جەستەی دەڕوێت. ئیبلیسی نەریتی ئیسلامییش دەچێتە ناو چیرۆکەکە و بەم شێوەیە میتۆلۆژیای کۆنی ئێرانی بە زمان و جیهانبینیی سەردەمی دواتر دووبارە دادەڕێژرێتەوە.

٤. پەیوەندیی ئەرمەنی: کاتێک ئیستیاگ دەبێتە ئەژدەهاک

گرنگترین ئەڵقەی پەیوەندی نێوان ئیستیاگ و زەحاک لە نەریتی ئەرمەنیدا دەردەکەوێت. مووسا خۆرەناتسی، لە مێژووی ئەرمەنستاندا، پاشای ماد بە ناوی «ئەژدەهاک» ناو دەبات و ئەوی بەرامبەر تیگران دادەنێت. لەم ڕیوایەتەدا، کەسایەتیی مێژوویی ئیستیاگ بە ناوی ئەو ئەژدەها میتۆلۆژییە ناسراوە.

ئەم هاوتاکردنە نابێت وەک بەڵگەی سەردەمی خودی ئیستیاگ بخوێندرێتەوە، چونکە خۆرەناتسی چەندین سەدە دواتر نووسیویەتی و دەقەکەی تێکەڵەی مێژوو، ئەفسانە و ئایدیۆلۆژیای نەتەوەییە. بەڵام بەڵگەیەکی گرنگە بۆ مێژووی بیرەوەری: تا ئەو سەردەمە، لە نەریتی ئەرمەنیدا ئیستیاگ و ئەژدەهاک لە یەک وێنەدا تێکەڵ کرابوون.

لە نیشانەناسیی سیاسییەوە، ئەم گۆڕانە مانایەکی ڕوون هەیە. ناونانی پاشایەکی بیانی یان شکستخواردوو بە ناوی ئەژدەها، ئەوی لە فەرمانڕەوایەکی مێژووییەوە دەگۆڕێت بۆ جەستەی ستەم و هەڕەشە. دواتر شکستپێهێنانی ئەو، نەک تەنها سەرکەوتنێکی سیاسی، بەڵکو سەرکەوتنی ڕێک و پێک و «خێر» بەسەر ئاژاوە و «شەڕ»دا پیشان دەدرێت.

٥. تێزی تاجی میترایی: ئایا مارە پیرۆزەکان بوونە ماری سەر شان؟

ئەبولعەلا سوداوەر لە توێژینەوەی Astyages, Cyrus and Zoroasterدا تێزێکی سەرنجڕاکێش پێشکەش دەکات. بە بۆچوونی ئەو، ئیستیاگ پشتیوانی نەریتێکی میترایی بووە و دوای شکستەکەی، ڕیوایەتسازانی پەیوەست بە دەسەڵات یان کاهینانی زەردەشتی ئەویان بە زەحاکی ئەهریمەنی گۆڕیوە. سوداوەر تاجی پیکەرە باڵدارەکەی پاسارگاد، کە دوو ماری بەرزکراوەی میسری–شاهانە لەخۆ دەگرێت، بە کلیلی شیکردنەوەکەی دادەنێت. بە پێی ئەم گریمانەیە، دوو مارەکە لە بنەڕەتدا نیشانەی شکۆ، فەڕ و پاراستنی شاهانە بوون، بەڵام لە ڕیوایەتی نەیاراندا گوازرانەوە سەر شانی پاشای شکستخواردوو و بوونە نیشانەی شەیتانی.

ئەم خوێندنەوەیە لە ڕووی نیشانەناسییەوە بەهێزە، چونکە گۆڕینی ڕەمزی پیرۆزی نەیار بۆ هێمای خراپە میکانیزمێکی ناسراوی ملمڵانێی ئایینی و سیاسییە. مار لە عیلام، میزۆپۆتامیا و میسر بە دەسەڵات و پاسەوانی پەیوەست بووە؛ بۆیە دوور نییە نیشانەیەکی مارئاسای شاهانە لە ئێرانیش مانای ئەرێنی هەبووبێت.

بەڵام تێزەکە کەلێنی بەڵگەیی هەیە. تا ئێستا هیچ تەخت، تاج، پەیکەر یان کتیبەیەکی بە دڵنیایی سەلمێنراوی ئیستیاگ نەدۆزراوەتەوە کە دوو سەری مار پیشان بدات. تاجی پاسارگاد بەرهەمی سەردەمی هەخامنشییە و هێماکانی دەتوانن بە هونەری میسری، فینیقی، ئاشووری، عیلامی یان تێکەڵەیەکی ئیمپراتۆری پەیوەست بن. بۆیە ناتوانرێت بە تەنها لەو تاجەوە تەختی ئیستیاگ دووبارە دروست بکرێتەوە.

تێزەکە کاتێک بەهێزتر دەبێت کە وەک «مۆدێلی گۆڕینی مانا» پێشکەش بکرێت، نەک وەک دۆزینەوەی شتێکی دیاریکراو: ڕەنگە مارێکی پەیوەست بە دەسەڵات و پاراستن، لە پرۆسەی شەیتاناندنی پاشای شکستخواردوودا بە ماری زیانبەخش و مرۆڤخۆر گۆڕدرابێت.

٦. هەخامنشییەکان: سڕینەوەی ماد یان داگیرکردنی میراتەکەی؟

بانگەشەی ئەوەی هەخامنشییەکان هەموو کەلتور و شارستانییەتی مادیان سڕیوەتەوە، لەگەڵ بەڵگەکان یەک ناگرێتەوە. کورش دوای گرتنی ئێکباتانا خۆی وەک میراتگری دەسەڵاتەکە پیشان دا. پایتەخت و سامانەکانی مادی بۆ سیستەمی نوێ گوازرانەوە؛ مادەکان لە سوپا، بەڕێوەبردن و کۆشکی شاهانەدا پلەی بەرزیان هەبوو؛ جل و ڕێوڕەسمی مادی لە هونەری هەخامنشیدا بەردەوام بوو؛ و تەنانەت یۆنانییەکان زۆرجار وشەی «ماد»یان بۆ هەخامنشییەکانیش بەکار دەهێنا.

ئەوەی ڕوویدا زیاتر «داگیرکردن و خاوەن‌ کردنی میرات» بوو تا سڕینەوەی تەواو. دەسەڵاتی نوێ بەشێک لە دامەزراوە، ڕێوڕەسم و نیشانەکانی پێشووی وەرگرت و خستییە خزمەت ڕەوایەتیی خۆی. ئەمە بەو مانایە نییە کە بیرەوەریی پاشای شکستخواردوو پارێزرا؛ دەکرێت میراتی ماد وەربگیرێت، بەڵام ئیستیاگ خۆی لە ڕیوایەتدا بە فەرمانڕەوایەکی بێ‌ڕەوا یان ئەژدەها ئاسا پیشان بدرێت.

لەم چوارچێوەیەدا دوو پرۆسە دەتوانن لە یەک کاتدا ڕوویان دابێت: یەکەم، بەردەوامکردنی توخمە کەلتووری و کارگێڕییەکانی ماد؛ دووەم، دووبارە نووسینەوەی ڕووخانی ئیستیاگ بە شێوەیەک کە سەرکەوتنی کورش ڕەوا و ناگزیر پیشان بدات.

٧. ئایینی ماد: میترایی، زەردەشتی یان سیستەمێکی تێکەڵ؟

ناسنامەی ئایینی مادەکان یەکێکە لە تاریکترین بەشەکانی توێژینەوەی ئێرانی کۆن. هیچ کۆمەڵە دەقێکی ڕاستەوخۆی مادی بەردەست نییە کە سیستەمی باوەڕیان بە وردی ڕوون بکاتەوە. هیرۆدۆت مەغەکان وەک گرووپێکی مادی ناو دەبات، بەڵام پەیوەندیی وردی ئەوان بە زەردەشت و قۆناغەکانی زەردەشتی ڕوون نییە.

بانگەشەی ئەوەی ئیستیاگ پەیڕەوی «ئایینی میترایی»یەکی سەربەخۆ بووە، گریمانەیە، چونکە میترا لە جیهانی ئێرانیی کۆندا خوداوەندی پەیمان، ڕاستی، پاسەوانی و ڕووناکی بوو، بەڵام بوونی میترا بە تەنها سەلمێنەری ئایینێکی سەربەخۆی میترایی نییە. میترا لە ناو ئەڤێستا و زەردەشتیی دواتریشدا یەزەتێکی گرنگە. هەروەها میترای ئێرانی نابێت بە سادەیی بە میترای نهێنیی سەردەمی ڕۆم یەکسان بکرێت.

لە کتیبەکانی داریوش و خشایارشادا ئاهورامەزدا خوداوەندی سەرەکیی ڕەوایەتیی شاهانەیە، بەڵام زۆرێک لە توێژەران لە ناونانی هەخامنشییەکان بە «زەردەشتیی ئۆرتۆدۆکس» وریا دەبن. لە سەردەمی ئەرتەخشەی دووەمدا ناوی میترا و ئاناهیتا لەگەڵ ئاهورامەزدا بە ئاشکرا دەردەکەوێت. ئەمە نیشان دەدات ئایدیۆلۆژیای ئایینیی هەخامنشی لە ماوەی سەدەکاندا گۆڕاوە و چەند نەریتێکی لەخۆ گرتووە.

لەبەر ئەوە، ڕستەی «هەخامنشییەکان ئایینی میترایی مادیان کردە زەردەشتی» زۆر جددیە. ڕستەیەکی زانستیتر ئەوەیە: دەسەڵاتی هەخامنشی نەریتە ئایینییە ئێرانی و ناوچەییەکانی لە ژێر سەروەریی ئاهورامەزدا و ڕەوایەتیی شاهانەدا دووبارە ڕێکخست؛ لەم پرۆسەیەدا ڕەنگە هەندێک هێما و ڕیوایەتی پەیوەست بە دەسەڵاتی مادی مانای نوێیان وەرگرتبێت.

٨. لە مارە پاسەوانەکەوە بۆ ماری ئەهریمەنی: گۆڕانێکی نیشانەناسی

مار پێش ئەوەی لە دەقە زەردەشتییە دواترەکاندا بخزێتە ناو پۆلی خەرفستەر و بوونەوەرە زیانبەخشەکان، لە شارستانییەتەکانی عیلام، میزۆپۆتامیا و میسر مانای دانایی، زاووزێ، نوێبوونەوە، دەسەڵات و پاسەوانی هەبووە. لە هونەری عیلامیدا کورسییە مارئاساکان بە خوداوەند و شاهانەوە پەیوەستن؛ لە میسردا ماری uraeus لەسەر تاج، پاشا و حەرەمی شاهانە دەپارێزێت.

گۆڕینی ئەم مارە لە پاسەوان بۆ دێو، نموونەیەکە لەوەی دەسەڵاتی ئایینی چۆن مانای ڕەمزەکانی نەریتی پێشوو دەگۆڕێت. ئەگەر پاشایەک تاج یان تەختێکی مارئاسای بەکارهێنابێت، نەیارەکەی دەتوانێت بڵێت ئەو مارانە نیشانەی فەڕ نین، بەڵکو ئاژەڵی ئەهریمەنین کە بە مێشکی مرۆڤ دەژین. بەم شێوەیە، هەمان وێنە لە پارێزەری دەسەڵاتەوە دەبێتە بەڵگەی ستەمکاری.

لە شاھنامەدا ماری سەر شانی زەحاک تەنها هێمای ئایینی نییە؛ میتافۆرێکی سیاسییە. دەسەڵاتێکی ستەمکار بۆ مانەوە، مێشکی گەنجان دەخوات. بۆیە تەنانەت ئەگەر پەیوەندیی ڕاستەوخۆ بە ئیستیاگ نەسەلمێندرێت، چیرۆکەکە ڕەخنەیەکی قووڵ لە دەسەڵاتێکە کە ژیانی نەوەی نوێ دەکاتە خۆراکی خۆی.

٩. ئێزدی، یارسان و عەلەوییەتی کوردی: ئەرشیفی زیندووی میراتێکی کۆن؟

لە ئێزدییەت، یارسان و نەریتە عەلەوییە کوردییەکاندا چەند توخمێک دەبینرێت کە لەگەڵ میراتی ئایینیی ئێرانی و میزۆپۆتامیایی هاوشێوەن: پیرۆزیی خۆر و ڕووناکی، ڕێزگرتن لە ئاگر و چرا، گرنگیی چیا و ئەشکەوت، نەریتی زارەکی و نهێنی، خواردنی هاوبەشی ئایینی، ڕۆڵی پیر و ڕێبەر، و لە هەندێکیاندا باوەڕ بە گۆڕینی کراس یان دووبارە دەرکەوتنەوەی ڕۆح.

لە ئێزدییەتدا مارە ڕەشەکەی دەرگای لالش پاسەوانی شوێنی پیرۆزە و لە ڕیوایەتی کەشتیدا مار بە جەستەی خۆی کەلێنەکە دادەخات و ژیان ڕزگار دەکات. ئەم وێنەیە بە پێچەوانەی زەحاکی مارسەرشانە: لە یەکێکدا مار ڕزگارکەرە، لە ئەوی دیکەدا بە مێشکی گەنجان دەژی. ئەم دژایەتییە دەکرێت وەک مانەوەی دوو شێوازی مێژوویی بۆ خوێندنەوەی مار ببینرێت—خوێندنەوەی یەزدانی و سروشتی کە مار بەشێک لە یەکێتیی بوون دەزانێت، و خوێندنەوەی دووانەیی کە ئەوی بە جەستەی خراپە دەکات.

بەڵام ناونانی ئەم ئایینانە بە «پاشماوەی ڕاستەوخۆی میترایی ماد» پێویستی بە بەڵگەی زیاتر هەیە. هاوشێوەیی ناتوانێت بە تەنها زنجیرەی نەگۆڕی پێنج و نیو هەزار ساڵ بسەلمێنێت. ئایینە زیندووەکان لە ماوەی مێژوودا توخمی زەردەشتی، مەسیحی، ئیسلامی، سووفی و ناوخۆییان وەرگرتووە و بە شێوەی تایبەتی خۆیان دووبارە داڕشتووە.

لەبەر ئەوە، دەستەواژەی «ئەرشیفی زیندوو» ئەگەر بە مەجاز بەکاربهێنرێت بەسوودە: ئەم ئایینانە هەندێک ڕەمز و ساختاری کۆنیان هەڵگرتووە کە لە نەریتە فەرمییە زاڵەکاندا لاواز یان شەیتانێنراون. بەڵام ئەرشیفی زیندوو وەک مۆزەخانە نییە؛ میراتەکە دەگۆڕێت، مانای نوێ وەردەگرێت و بە پێی ئەزموونی کۆمەڵگە دووبارە دروست دەبێتەوە.

١٠. ئیستیاگ لە نێوان مێژوو و ئەفسانەدا

لە کۆتایی ئەم زنجیرەیەدا دەتوانین سێ ئاست لە یەکدی جیا بکەینەوە:

یەکەم، ئاستی مێژوویی: ئیستیاگ پاشای مادی بوو کە نزیکەی ٥٥٠ پ.ز لەلایەن کورشەوە لە دەسەڵات لابرا. هیچ بەڵگەی ڕاستەوخۆ نییە کە مار لە شانی ڕوابێت یان تەختەکەی بە دوو سەری مار دیزاین کرابێت.

دووەم، ئاستی بیرەوەری: لە نەریتی ئەرمەنیدا ئیستیاگ بە ئەژدەهاک ناسرا و بە شێوەی فەرمانڕەوایەکی ئەژدەها ئاسا هاتە ناو ئەفسانەوە. لێرەدا تێکەڵبوونی مێژوو و میتۆلۆژیا بە ڕوونی دەبینرێت.

سێیەم، ئاستی نیشانەناسی: تێزی سوداوەر ئەگەری ئەوە دەخاتە ڕوو کە دوو مارەکەی سەر شان، گۆڕاوەی دوو ماری تاجی شاهانە یان میترایی بن. ئەم ئاستە سەرنجڕاکێش و لە ڕووی شیکردنەوەوە بەهێزە، بەڵام بەڵگەی ماددیی کۆتایی بۆی نییە.

ئەم سێ ئاستە ئەگەر تێکەڵ بکرێن، گریمانە دەبێتە بانگەشەی بێ‌بەڵگە؛ ئەگەر لە یەکدی جیا بکرێنەوە، بۆچوونەکە دەبێتە مۆدێلێکی بەهێز بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی شەیتاناندنی نەیارانی سیاسی.

ئەنجام

بەڵگە بەردەستەکان ڕێگا نادەن بە دڵنیایی بڵێین ئیستیاگ هەمان زەحاک بووە، تەختەکەی دوو سەری مار هەبووە، یان هەخامنشییەکان بە بەرنامە ئایینی میترایی مادیان گۆڕیوە بۆ زەردەشتی. ئەژی‌دەهاک لە ئەڤێستادا کۆنترە لە ئیستیاگ و وێنەی دوو مار لەسەر شان بە شێوەی ناسراوی خۆی لە قۆناغی دواتری ئەدەبیاتی ئێرانیدا پەرەی سەندووە.

بەڵام تێزەکە لە خاڵێکی گرنگدا پشتگیریی مێژوویی هەیە: لە نەریتی ئەرمەنیدا ئیستیاگ بە ئەژدەهاک گۆڕدراوە. ئەمە سەلمێنەری تێکەڵبوونی کەسایەتیی مێژوویی و ئەژدەهای میتۆلۆژییە لە بیرەوەریی دواتری ناوچەکەدا. هەروەها، بوونی مار وەک هێمای شاهانە و پاسەوان لە شارستانییەتە کۆنەکاندا، گریمانەی گۆڕانی مار لە ڕەمزی فەڕەوە بۆ هێمای ئەهریمەنی معقول دەکات.

کەواتە دەتوانرێت ئەم حوکمە پێشکەش بکرێت: ڕەنگە ئیستیاگ دوای شکستی سیاسی، لە پرۆسەیەکی درێژخایەنی میتۆلۆژیکردن و شەیتاناندندا بە ئەژدەهاک–زەحاکەوە تێکەڵ کرابێت؛ لەم پرۆسەیەدا مار، کە لە میراتی کۆنی ناوچەدا هێمای دەسەڵات، دانایی و پاراستن بوو، بووبێتە نیشانەی ستەم و خراپە.

مارە ڕەشەکەی لالش لەبەرامبەر ئەم گۆڕانەدا مانایەکی تایبەت وەردەگرێت. ئەو یادەوەریی خوێندنەوەیەکی ترە کە مار بە زاتی خۆی شەڕ نییە؛ دەتوانێت پاسەوان، ڕزگارکەر و بەشێک لە هاوسەنگیی بوون بێت. بەم مانایە، لالش تەنها شوێنی مانەوەی وێنەی مار نییە، بەڵکو شوێنی مانەوەی فەلسەفەیەکە کە لە شەیتاناندنی سروشت خۆی دەپارێزێت.

---

تێبینیی ڕێبازناسی

ئەم وتارە «شەیتاناندنی ئیستیاگ» و پەیوەندیی ئایینە کوردییەکان بە میراتی میترایی وەک گریمانەی توێژینەوە پێشکەش دەکات، نەک وەک ئەنجامێکی کۆتایی. بۆ سەلماندنی بەردەوامیی ڕاستەوخۆ پێویستە بەڵگەی شوێنەوارناسیی نوێ، دیاریکردنی مێژووی نیشانە مارئاساکان، دەقی مادی و زنجیرەیەکی ڕوونی گواستنەوەی ڕیوایەت بەدەست بێت.

 

سەرچاوە هەڵبژێردراوەکان

1. Briant, Pierre. From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire. Winona Lake: Eisenbrauns, 2002.

2. Boyce, Mary. A History of Zoroastrianism. Vols. I–II. Leiden: Brill.

3. Herodotus. Histories, Book I.

4. Kreyenbroek, Philip G. Yezidism: Its Background, Observances and Textual Tradition. Lewiston: Edwin Mellen Press, 1995.

5. Kreyenbroek, Philip G., and Khalil Jindy Rashow. God and Sheikh Adi Are Perfect. Wiesbaden: Harrassowitz, 2005.

6. Russell, James R. “Aždahā iv. Armenian Aždahak.” Encyclopaedia Iranica.

7. Schmitt, Rüdiger. “Astyages.” Encyclopaedia Iranica.

8. Schwartz, Martin. “Transformations of the Indo-Iranian Snake-Man: Myth, Language, Ethnoarcheology, and Iranian Identity.” Iranian Studies 45, no. 2 (2012): 275–279.

9. Soudavar, Abolala. “Astyages, Cyrus and Zoroaster: Solving a Historical Dilemma.” Iran 50 (2012): 45–78.

10. Xorenac‘i, Movsēs. History of the Armenians. Translated by Robert W. Thomson. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1978.

11. Skjærvø, Prods Oktor. “Aždahā i. In Old and Middle Iranian.” Encyclopaedia Iranica.

12. Açıkyıldız, Birgül. The Yezidis: The History of a Community, Culture and Religion. London: I.B. Tauris, 2014.