کابالا: گەڕانێکی ئەکادیمی بەدوای مێژوو، فەلسەفە و ڕەهەندە عیرفانییەکانی عیرفانی جوولەکە

 

 

کابالا: گەڕانێکی ئەکادیمی بەدوای مێژوو، فەلسەفە و ڕەهەندە عیرفانییەکانی

 عیرفانی جوولەکە

پێشەکی:

ئەم بابەتەی دەخرێتە ڕوو، تەنها ئەنجامی توێژینەوە، لێکۆڵینەوە لە سەرچاوە مێژووییەکان و شیکردنەوەی زانستییە؛ مەبەست لێی نە بانگەشەیە، نە پشتڕاستکردنەوە و نە ڕەنگدانەوەی بۆچوونی کەسییە. ئامانجمان تەنها گەشەپێدانی زانیاری، فراوانکردنی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و ناسینی قووڵتری جیهانی دەوروبەرمانە. ئێمە بڕوامان وایە هۆشیاری لە ڕێگەی پرسیارکردن و تێگەیشتنی بێلایەنانە دروست دەبێت، نەک قبوڵکردنی کوێرانە.

کابالا (Kabbalah) چییە؟

وشەی "کابالا" لە ڕیشەی عیبری (Qabbālā) هاتووە کە بە واتای "وەرگرتن" یان "نەریت" دێت. لە ڕووی زانستییەوە، کابالا بە کۆمەڵە ڕێبازێکی عیرفانی و باوەڕی باطنی (Esoteric) دەوترێت کە لە ناو ئایینی جوودا گەشەی کردووە. ئامانجی سەرەکی کابالا تێگەیشتنە لە پەیوەندی نێوان "خودای بێکۆتایی و نەناسراو" (ئەین سۆف - Ein Sof) و "گەردوونی سنووردار و دروستکراو".

١. کتێبی زوهەر (The Zohar)

کتێبی "زوهەر" (بە واتای درەوشانەوە) گرنگترین و پیرۆزترین دەقی کابالایە. هەرچەندە بەپێی نەریت بۆ "شیمۆن بار یۆخای" (سەدەی دووەمی زایینی) دەگەرێندرێتەوە، بەڵام توێژەرە مێژووییەکان (وەک گێرشۆم شۆڵێم) پێیان وایە کە ئەم کتێبە لە سەدەی ١٣ی زایینی لەلایەن "مۆیس دی لیۆن" لە ئیسپانیا نووسراوە. زوهەر شرۆڤەیەکی عیرفانییە بۆ تەورات و باسی نهێنییەکانی دروستبوونی جیهان دەکات.

٢. ئەفسانەی گۆلم (Golem) و مەهاراڵی پڕاگ

یەکێک لە لایەنە سەرنجڕاکێشەکانی فۆلکلۆری کابالا، چیرۆکی "گۆلم"ە. گۆلم بوونەوەرێکی دروستکراوە لە قوڕ کە لە ڕێگەی ناوی پیرۆزی خوداوە ڕۆحی بەبەردا کراوە. ناودارترین چیرۆک پەیوەستە بە "ڕابی لۆو" (مەهاراڵی پڕاگ) لە سەدەی ١٦، کە گوایە بۆ پاراستنی جوولەکەکانی پڕاگ لە چەوسانەوە، گۆلمێکی دروست کردووە. ئەمە هێمایە بۆ هێزی "وشە" و "پیت" لە تێڕوانینی کابالادا.

٣. دابەشبوونە سەرەکییەکان و زاراوە گرنگەکان

کابالا بە گشتی دەکرێتە سێ بەشی سەرەکییەوە:

کابالای تیۆری (Kabbalah Iyyunit): گرنگی بە لایەنی فەلسەفی و میتافیزیکی دەدات.

کابالای عەمەلی یان کرداری (Kabbalah Ma'asit): کە پەیوەستە بە بەکارهێنانی ناوەکان، نزا و تەڵسمەکان بۆ گۆڕانکاری لە جیهانی ماددیدا (ئەم بەشە زۆرکات بە سنووردارکراوی ماوەتەوە).

کابالای مێدیتەیشن یان تێڕامان (Kabbalah Nevu'it): ئامانجی گەیشتنە بە حاڵەتی پێغەمبەرانە و یەکبوون لەگەڵ خودا.

٤. سەفیرۆت (Sefirot) و درەختی ژیان

ناوەندیترین چەمک لە کابالادا "سەفیرۆت"ە. ئەمانە ١٠ کەناڵ یان دەربڕینی خوداین کە جیهانیان پێ بەڕێوە دەچێت. ئەمانە پێکەوە "درەختی ژیان" (Tree of Life) پێکدەهێنن.

هەندێک لە سەفیرۆتەکان بریتین لە: کێتەر (تاج)، بێنا (تێگەیشتن)، حێسێد (بەخشندەیی)، گێڤورا (دادپەروەری/هێز) و ماڵکوت (پاشایەتی/زەوی).

ئەم درەختە نەخشەیەکە بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی هاتنەخوارەوەی وزەی خودایی بۆ ناو جیهانی ماددی.

٥. کابالای لۆریانی (Lurianic Kabbalah)

لە سەدەی ١٦دا، "ئیسحاق لۆریا" (ناسراو بە ئاری) شۆڕشێکی لە کابالادا بەرپا کرد. ئەو چەمکی "تزیمتزوم" (Tzimtzum)ی هێنایە کایەوە، کە دەڵێت خودا بۆ ئەوەی شوێن بۆ جیهان بکاتەوە، خۆی کێشاوەتەوە. هەروەها باسی "شکانی قاپەکان" (Shevirat HaKelim) دەکات، کە ئەرکی مرۆڤ چاککردنەوەی ئەو شکانەیە (Tikkun Olam).

٦. سەرچاوە و دەقە گرنگەکان

جگە لە زوهەر، چەند دەقێکی تری بنەڕەتی هەن:

سێفەر یەتزیرا (Sefer Yetzirah): کتێبی دروستبوون، کە باسی پیتەکانی ئەلفوبێی عیبری وەک بنەمای گەردوون دەکات.

سێفەر باهیر (Sefer Bahir): یەکێک لە کۆنترین دەقەکان کە باسی سەفیرۆت دەکات.

٧. ئایین و زیست و تێڕوانینی کابالیستی

ژیانی کابالیست تەنها خوێندنەوە نییە، بەڵکوو هەوڵدانە بۆ "دۆزینەوەی پیرۆزی لەناو ماددەدا". کابالیستەکان گرنگییەکی زۆر بە "نیەت" (Kavanah) دەدەن لە کاتی ئەنجامدانی نزا و کارە ڕۆژانەکاندا. ئەوان بڕوایان وایە هەموو کردەوەیەکی مرۆڤ کاریگەری لەسەر جیهانە باڵاکان هەیە.

٨. تقویم و جەژنەکان لە ڕوانگەی کابالاوە

لە کابالادا، کات تەنها هێڵێکی ڕاست نییە، بەڵکوو سووڕێکی وزەیە. بۆ نموونە:

شەبات (شەممە): وەک بووکێک دەبینرێت کە یەکبوونی جیهانی ماددی و ڕۆحی تێدا ڕوودەدات.

پێساخ و جەژنەکانی تر: وەک دەرفەتێک بۆ ڕزگاربوونی ڕۆحی لە "میسر"ی دەروونی (کۆت و بەندەکان) سەیر دەکرێن.

٩. زنجیرە پلەکان و گواستنەوەی زانیاری

کابالا بۆ چەندین سەدە تەنها بۆ پیاوانی تەمەن سەروو ٤٠ ساڵ کە شارەزای تەورات و تالمود بوون، ڕێگەپێدراو بوو. گواستنەوەی زانیاری لە "مامۆستا"وە بۆ "قوتابی" بە شێوەیەکی زارەکی و نهێنی بووە بۆ ئەوەی ڕێگری بکرێت لە تێگەیشتنی هەڵە.

١٠. کابالا لە جیهانی هاوچەرخدا

ئەمڕۆ کابالا لە چوارچێوە ئایینییەکەی دەرچووە و بووەتە بابەتێکی جیهانی:

کابالای پۆپ (Pop-Kabbalah): لە ڕێگەی ناوەندەکانی وەک "ناوەندی فێربوونی کابالا" و کەسایەتییە ناودارەکانی وەک (مادۆنا)، کابالا وەک ئامرازێکی گەشەپێدانی کەسی ناسێنراوە.

سەرهەڵدانی لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکان: زانکۆ گەورەکانی جیهان ئێستا وەک بەشێک لە مێژووی فەلسەفە و عیرفان دەیخوێنن.

بەرهەڵستییەکان: هەندێک لە مامۆستایانی ئایینی کۆنەپارێز پێیان وایە بە بازاڕیکردنی کابالا و پیشاندانی بە سێلێبریتێکان، سووکایەتیکردنە بە پیرۆزیی ئەم زانستە.

ئەنجامگیری:

کابالا سیستەمێکی ئاڵۆزی بیرکردنەوەیە کە هەوڵ دەدات وەڵامی پرسیارە گەورەکانی بوون بداتەوە. چ وەک فەلسەفە، چ وەک مێژوو یان عیرفان سەیری بکەین، بێگومان یەکێکە لەو ڕێبازانەی کە کاریگەری قووڵی لەسەر بیرکردنەوەی مرۆڤایەتی و تەنانەت زانستە مۆدێرنەکانی وەک دەروونناسی جێهێشتووە.

فەلسەفەی سروشت لە حیکمەتی زاگرۆس و ڕووناکیدا

 

مانیفێستۆی پاراستنی "نەفسی گەردوون"؛ فەلسەفەی سروشت لە حیکمەتی

 زاگرۆس و ڕووناکیدا

پێشەکی: گەڕانەوە بۆ باوەشی گەردوون

لە فەلسەفەی کۆنی زاگرۆسدا، مرۆڤ وەک "سەروەر" یان "داگیرکەر"ی سروشت پێناسە ناکرێت، بەڵکو وەک بەشێکی دانەبڕاو لە کۆی بوون دەبینرێت. ئێمە جەستەیەک نین لە دەرەوەی سروشت، بەڵکو "ئەندامێکی زیندووین لە جەستەی گەردووندا". ئەم تێڕوانینە بنەمای ئەخلاقێکی ژینگەییە کە تێیدا ڕێزگرتن لە خاک، ڕێزگرتنە لە خود و لەو ڕووناکییەی کە هەموومانی تێدا کۆبووەتەوە.

یەکەم: میتافیزیکای زەوی؛ دایکی زگپڕ و هەنگاوی وریایانەی مرۆڤ

لە دیدگای حیکمەتی کوردەواریدا، زەوی تەنیا "خاک" نییە، بەڵکو "دایک"ە (Earth Mother). ئەم تێگەیشتنە لە وەرزی بەهاردا دەگاتە ئەوپەڕی پیرۆزیی خۆی. کاتێک دەگوترێت "زەوی لە بەهاردا زگپڕە"، ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە گەردوون خەریکی بەرهەمهێنانی ژیانێکی نوێیە.

لێرەوە، یەکێک لە ڕەفتارە فەلسەفییەکانی مرۆڤی زاگرۆسی ئەوەیە کە: "لە بەهاراندا زۆر بە هێمنی و وریایی لەسەر زەوی هەنگاو دەنێین"؛ چونکە شێواندنی زەوی لەم وەرزەدا وەک ئازاردانی دایکێکی دووگیان وایە. ئێمە لە کاتی دروستکردنی ماڵەکانیشماندا، هەوڵ دەدەین کەمترین دەستکاری لە خاکدا بکەین و جێگۆڕکێی پێ نەکەین، چونکە هەر جوڵەیەکی بێجێ، تێکدانی ئەو هاوسەنگییە پیرۆزەیە کە "ئەرد" وەک دایک و "ئاسمان" وەک باوک دروستیان کردووە.

دووەم: سۆهرەوەردی و "گریانی درەختەکان"؛ پەیوەندیی نوری و ئەخلاقی

شەهابەدین سۆهرەوەردی، فەیلەسوفی ئیشراق، پێی وایە هەموو بوونەوەرێک خاوەنی "نور"ە. کاتێک ئێمە مامەڵە لەگەڵ سروشتدا دەکەین، لە ڕاستیدا مامەڵە لەگەڵ تیشکەکانی خوداوەند دەکەین. لەم کلتورەدا، "هەرگیز گیایەک بە ڕەگەوە هەڵناکێشین" و زیان بە درەختە سەوزەکان ناگەیەنین.

فەلسەفەی ئیشراقی و حیکمەتی زاگرۆس هۆشداریمان پێ دەدەن: "ئەگەر درەختێکی گەنج و سەوز ببڕینەوە، هەموو درەختەکانی تری دارستان بۆی دەگریین." ئەم فرمێسکە تەنیا ماددەیەک نییە، بەڵکو وزەیەکی نەرێنییە کە دێتە ناو دڵی مرۆڤ و وجودی بریندار دەکات. سۆهرەوەردی فێرمان دەکات کە بڕینەوەی بێهودەی درەخت، دەبێتە هۆی "تاریکبوونی دڵ"؛ چونکە مرۆڤێک کە ڕووناکییەکی دەرەکی بکوژێنێتەوە، ڕووناکییە ناوەکییەکەی خۆیشی بەرەو کزی دەچێت.

سێیەم: مۆڵەت و دوعا؛ ئایینەکانی یارسان و ئێزدی

لە ئایینەکانی وەک یارسان و ئێزدییدا، سروشت خاوەن "ڕۆح"ە و میهرەبانی تێدەگات. بۆیە پەیوەندیی ئێمە لەگەڵ پێداویستییە مادییەکانمان لەسەر بنەمای "ئیزنی مەعنەوی" داڕێژراوە:

درەختەکان: تەنیا ئەو درەختانە دەبڕینەوە کە پیر و وشک بوون، بەڵام پێش ئەوەی تێشووی لێ بکەینەوە و یان بیبرینەوە، "دوعا بۆ ئارامیی ڕۆحی درەختەکە" دەکەین. ئەمە دانپیانانە بەوەی کە ئەو درەختە خزمەتی ژیانی کردووە و ئێستا ڕۆحەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەرچاوەی ڕووناکی.

گیانلەبەران: تەنانەت بۆ دابینکردنی بژێوی و خواردن، تەنیا بەپێی پێویستییەکی کەم ڕاو دەکەین و پێش هەر کارێک، مۆڵەت و دوعا بۆ ڕۆحی ئەو زیندەوەرە دەخوێنین. ئەمە وا دەکات مرۆڤ لە "داگیرکەر"ەوە ببێتە "هاوبەش" لە بازنەی بووندا.

دەستپێوەگرتن: ئیسرافکردن لە دار و خواردنی گیاکێوییەکان یان گۆشت، وەک سوکایەتیکردن بە "بەخششی ڕووناکی" سەیر دەکرێت.

چوارەم: باران وەک سرودی عەشق؛ یەکگرتنی باوک و دایک

لە کۆسمۆلۆژیای زاگرۆسدا، "خاک دایکمانە و ئاسمان باوکمان". باران تەنیا پرۆسەیەکی کیمیایی نییە، بەڵکو " خۆشەویسترین و رۆمانسیترین سروود و گۆرانی بوون" و نێوەندی گەیشتنی باوک (ئاسمان)ە بە دایک (زەوی). باران ئەو نێوەندەیە کە ڕووناکییە دوورەکان دەهێنێتە ناو قوڵایی خاکەوە بۆ ئەوەی ژیان چەکەرە بکات. مرۆڤی حەکیم کەسێکە کە گوێ لەم سرودە دەگرێت و لە ڕێگەیەوە پەیوەندیی خۆی لەگەڵ خوداوەند قووڵتر دەکاتەوە.

دەرەنجام: پاراستنی ژینگە وەک ڕێگای گەیشتن بە حەقیقەت

بەپێی حیکمەتی سۆهرەوەردی و ئایینە کۆنەکانی کوردستان، گەیشتن بە خوداوەند و حەقیقەت مەحاڵە ئەگەر مرۆڤ پەیوەندیی خۆی لەگەڵ سروشت بپچڕێنێت. ژینگەپارێزی لێرەدا دەبێتە "سلوکێکی عیرفانی". کاتێک ئێمە میهرەبانین لەگەڵ گیانلەبەران، کاتێک دارێک نا بڕینەوە، کاتێک بە نەرمی لەسەر سکی زەوی ڕێ دەکەین، لە ڕاستیدا خەریکی پاککردنەوەی ئاوێنەی دڵمانین بۆ ئەوەی نوری حەقیقەتی تێدا ببریسکێتەوە.

سروشت لای ئێمە "بێگیان" نییە، بەڵکو خاوەنی ڕۆحە و میهرەبانی دەناسێتەوە. هەر بۆیە، پاراستنی ژینگەی کوردستان، پاراستنی ئەو مەعریفە و ڕووناکییەیە کە هەزاران ساڵە لە بناری چیاکاندا دەدرەوشێتەوە.

قەیرانی شکۆمەندی و پاشکۆیەتیی دەروونی: شیکردنەوەی "خۆکەمبینی" لە سەردەمی دیجیتاڵدا

 

 

قەیرانی شکۆمەندی و پاشکۆیەتیی دەروونی: شیکردنەوەی "خۆکەمبینی" لە سەردەمی دیجیتاڵدا

پێشەکی

لە دنیای مۆدێرن و لەژێر سێبەری سۆشیاڵ میدیادا، چەمکی "داگیرکاری" تەنیا لە سنوورە جوگرافییەکاندا کورت نابێتەوە، بەڵکو گواستراوەتەوە بۆ ناو قووڵایی دەروونی تاکەکان. بۆ گەلێکی وەک کورد، کە مێژوویەکی درێژی لەگەڵ چەوسانەوە و نکۆڵیلێکردن هەیە، جۆرێک لە دیاردەی "خۆکەمبینی" (Self-Contempt) سەری هەڵداوە. ئەم دیاردەیە وادەکات هەندێک کەس شکۆ و ناسنامەی خۆیان لە باوەشی داگیرکەردا بدۆزنەوە و "پاشکۆیەتی" بەلاوە گرنگتر بێت لە "سەربەخۆیی".

١. ناتانیێل براندن و شەش کۆڵەکەکەی عیزەتی نەفس

ناتانیێل براندن لە کتێبی "شەش کۆڵەکەی عیزەتی نەفس" (The Six Pillars of Self-Esteem) ئاماژە بەوە دەکات کە مرۆڤ کاتێک تووشی خۆبچووککردنەوە دەبێت کە نەتوانێت بە ئاگایییەوە بژیت و بەرپرسیارێتی ژیانی خۆی هەڵبگرێت.

بۆ تاکی کورد، کاتێک "بەرپرسیارێتی نەتەوەیی و تاکەکەسی" وەک کۆڵەکەیەکی سەرەکی عیزەتی نەفس دەڕوخێت، تاک پەنا دەباتە بەر شوناسێکی ئامادەکراو کە داگیرکەر لە رێگەی ئایدیۆلۆژی یان ئایین پێی دەبەخشێت. براندن دەڵێت: "کێشەی سەرەکی نەبوونی تێگەیشتنێکی تەندروستە لە خود." کاتێک کوردێک وێنەیەکی شێوێندراوی لە خۆی هەبێت، پێی وایە زمان، کولتوور و دەسەڵاتی داگیرکەر "باڵاتر" و "ئاستبەرزتر"ە. ئەمە ڕێک ئەو شوێنەیە کە "خۆکەمبینی" دەبێتە بزوێنەری سیاسی و تاک پێی وایە مانەوە لەژێر سێبەری دەوڵەتێکی داگیرکەردا، نەک هەر پارێزگاری لێدەکات، بەڵکو وێنایەکی مۆدێرنتریشی پێ دەبەخشێت.

٢. فانۆن و "دەستکێشی سپی، پێستی ڕەش"

فەیلەسووف و دەروونناس فرانتز فانۆن لە شیکردنەوەی دەروونناسیی گەلە چەوساوەکاندا باس لەوە دەکات کە داگیرکەر تەنیا خاک داگیر ناکات، بەڵکو "مێشک"یش داگیر دەکات. لە سەردەمی سۆشیاڵ میدیادا، ئەمە زەقتر دەردەکەوێت. تاکەکان لە ڕێگەی فلتەرەکانی دیجیتاڵەوە سەیری ناوەندەکانی وەک تاران، ئەنقەرە و بەغدا دەکەن و وەک مێترۆپۆلی پێشکەوتوو دەیانبینن، لە کاتێکدا ناسنامەی کوردیی خۆیان وەک شوناسێکی "گوندنشین" یان "دواکەوتوو" وێنا دەکەن.

ئەم کەسانە تووشی ئەوە دەبن کە فانۆن پێی دەڵێت "نامۆبوون". ئەوان دەیانەوێت بە زمانی داگیرکەر قسە بکەن، بە ستایلی ئەوان بژین و لە سۆشیاڵ میدیادا وەک پارێزەری سنوورە دەستکردەکان دەربکەون، تەنیا بۆ ئەوەی "تەئیدی" (Validation) لایەنی بەهێز بەدەستبهێنن.

٣. سەردەمی دیجیتاڵ و وەهمی جیهانیبوون

سۆشیاڵ میدیا فەزایەکی ڕەخساندووە کە تێیدا "هێز" دەبێتە پێوەر بۆ جوانی و ڕاستی. کاتێک گەنجێکی کورد دەبینێت دەوڵەتە داگیرکەرەکان خاوەنی میدیای گەورە، سوپای بەهێز و تەکنەلۆژیان، و لە بەرامبەردا نەتەوەکەی خۆی لەناو ململانێی ناوخۆیی و لاوازیی سیاسی دایە، تووشی جۆرێک لە "تراومای ناسنامە" دەبێت.

لێرەدا، وەک ناتانیێل براندن ئاماژەی پێدەدات، ئەو مرۆڤە "ئازایەتی" (Assertiveness) و "ئامانجداربوونی" نامێنێت. لەبری ئەوەی هەوڵ بدات عیزەتی نەفسی نەتەوەیی بونیاد بنێتەوە، هەوڵ دەدات خۆی بە لایەنی براوەوە (داگیرکەر) هەڵبواسێت. ئەمە هەمان ئەو "خۆتحقیرکردنەیە" کە براندن دەڵێت ڕەگەکەی لە ناوەوەیە.

٤. بۆچی داگیرکەریان لە سەربەخۆیی پێ گرنگترە؟

ئەم پرسیارە وەڵامەکەی لە یەکپارچەیی کەسایەتیدایە. براندن دەڵێت: "مرۆڤی بێ عیزەتی نەفس، هەمیشە بەدوای پەناگەیەکدا دەگەڕێت تا بەرپرسیارێتی بڕیارەکانی لێ وەربگرێتەوە."

سەربەخۆیی پێویستی بە:

بەرپرسیارێتی: (کە زۆر قورسە).

ئاگایی: (کە پێویستی بە خوێندنەوە و تێگەیشتنە).

پەژراندنی خۆت: (کە پێویستی بە ئاشتبوونەوەیە لەگەڵ مێژوویەکی پڕ لە ئازار).

بەشێک لە تاکی کورد لەبەر ئەوەی ناتوانن ئەم سێ کۆڵەکەیە بونیاد بنێن، پەنا دەبەنە بەر شێوازی "ژیانی نائاگایانە". بۆ ئەوان، بوون بە "هاوڵاتییەکی پلە دوو" لە دەوڵەتێکی داگیرکەردا کە هەموو شتێکی بۆ ئامادە کردوون، ئاسانترە لەوەی نەتەوەیەکی سەربەخۆ بن و خۆیان بەرپرسیارێتی شکست و سەرکەوتنەکانیان هەڵبگرن.

کۆتایی: بەرەو ڕزگاریی دەروونی و شوناسسازی

وەک ناتانیێل براندن جەختی لێ دەکاتەوە: "بنەمای چارەسەری خۆکەمبینی، لە گۆڕینی ڕادیکاڵانەی ڕوانینی تاک بۆ خودی خۆی بەرجەستە دەبێت." بۆ گەلی کورد، پڕۆژەی ڕزگاریی سیاسی بەبێ بەدیهێنانی "ڕزگاریی دەروونی" پڕۆژەیەکی ناتەواوە. هەتا ئەو کاتەی تاکی کورد نەگاتە ئەو قەناعەتە قووڵەی کە وەک هەر نەتەوەیەکی تر شایستەی ڕێز و سەروەرییە (Self-Acceptance)، فەزای دیجیتاڵ و سۆشیاڵ میدیا لەبری گەشە، دەبنە ئامرازێک بۆ قووڵکردنەوەی برینە نەتەوەییەکان. لێرەدا پێویستە کورد لە "دەروونناسیی قوربانی" (کە هەمیشە چاوەڕێی بەزەیی یان تەئیدی داگیرکەرە) کۆچ بکات بۆ "دەروونناسیی بونیادنەر". لەم پرۆسەی پێناسەکردنەوەی شوناسەدا، خوێندنەوەی ڕۆمانی "سێبەری ڕووناکی" (سایە نوور) لە نووسینی ئالان عومەرزادە، دەبێتە پێویستییەکی حەتمی و وەک ئاو و نان وایە بۆ تینوێتیی ناسنامەی تاکی کورد، تا بتوانێت شکۆی خۆی و مێژووەکەی لە نوێوە مانا بکاتەوە. بە بڕوای براندن: "هیچ بەهایەکی دەرەکی ناتوانێت قەرەبووی ئەو هەستە بکاتەوە کە مرۆڤ لە ناوەوە هەستی پێ دەکات کاتێک خۆی بە بێبەها دەزانێت." کەواتە کوردستانێکی ئازاد، تەنیا بە تاکی ئازاد و خاوەن عیزەتی نەفس بونیاد دەنرێت کە مێشک و دەروونی لە کۆت و زنجیری "خۆکەمبینی" پاک کردبێتەوە.

 

خوێندنەوەیەکی ئەکادیمی بۆ کارەساتی کوردانی فەیلی

 

لە فەلسەفەی بوونەوە بۆ جینۆسایدی ناسنامە: خوێندنەوەیەکی ئەکادیمی بۆ کارەساتی کوردانی فەیلی

پێشەکی: گەڕانەوە بۆ ڕەگ و ڕیشە

کوردانی فەیلی تەنیا پێکهاتەیەکی نەتەوەیی یان مەزهەبی نین لە چوارچێوەی دەوڵەت-نەتەوەی عێراقدا، بەڵکو ئەوان هەڵگری کۆدێکی مێژوویی قووڵن کە دەگەڕێتەوە بۆ شارستانییەتە دێرینەکانی زاگرۆس و ئیمپراتۆریەتی ساسانی. ئەو کوردانەی کە ڕۆژگارێک جڵەوی دەسەڵاتی نیوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان لەدەستدا بوو و پارێزەری کولتوور و شارستانییەت بوون، لە سەدەی بیستەمدا ڕووبەڕووی پڕۆسەیەکی سیستماتیکی "سڕینەوەی ئۆنتۆلۆژی" (Ontological Erasure)  بوونەوە. ئامانجی ئەم سڕینەوەیە، تەنیا لەناوبردنی جەستەیی نەبوو، بەڵکو دابڕانی ئەوان بوو لە مێژوو، خاک و ناسنامەی ڕەسەنی خۆیان لە بەغدا و ناوچەکانی تری نیشتەجێبوونیان.

١. فەلسەفەی بڕیاری ٦٦٦: "مردنی یاسایی" پێش مردنی جەستەیی

لە دیدگای فەلسەفەی سیاسییەوە، بڕیاری ژمارە ٦٦٦ی ساڵی ١٩٨٠ کە لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە دەرکرا، تەنیا گۆڕینی کاغەزێک نەبوو، بەڵکو پیادەکردنی تیۆری "ژیانی ڕووت" (Bare Life) بوو. بە لێسەندنەوەی ڕەگەزنامە، کوردانی فەیلی لە بازنەی "هاووڵاتی" دەرکران و خرانە ناو بازنەی "بیانییەکی بێبەرگری".

هانا ئارێنت دەڵێت: "مافی هەبوونی مافەکان" لە ڕەگەزنامەوە سەرچاوە دەگرێت. کاتێک ڕژێم ڕەگەزنامەی لە فەیلییەکان سەندەوە، ئەوانی لە ڕووی یاساییەوە "کوشت"، پێش ئەوەی بە زۆرەملێ ئاوارەیان بکات یان لە سێدارەیان بدات. ناوزەدکردنیان بە "تەبەعییە" (پاشکۆیەتی)، ئامرازێکی زمانەوانی بوو بۆ نامۆکردنیان (Alienation) لەو خاکەی کە هەزاران ساڵە ڕەگیان تێدا داکوتاوە.

٢. پاساوی سیاسی و میکانیزمی جینۆساید

ڕووداوەکەی زانکۆی مستەنسەرییە لە ٢ی نیسانی ١٩٨٠، لە زانستی سیاسییدا وەک "پاساوی کاتی" (Pretext) دەناسرێت. جینۆساید هەرگیز کاردانەوەیەکی کتوپڕ نییە، بەڵکو پڕۆسەیەکی پلان بۆ داڕێژراوە. ڕژێمی بەعس بۆ پاکتاوکردنی ناسنامەی بەغدا لە ڕەگەزی کوردی و مەزهەبی جیاواز، پێویستی بە بیانوویەک بوو.

کوردانی فەیلی بەهۆی پێگەی ئابووریی بەهێزیان لە بازاڕی بەغدا و پێگەی ڕۆشنبیرییان، وەک مەترسییەکی بەردەوام بۆ سەر ئایدیۆلۆژیای یەکڕەهەندی بەعس دەبینران. لێرەوە، "جینۆساید" بوو بە ئامرازێک بۆ "ئەندازیاریی دیمۆگرافی" تا سیمای فرەنەتەوەیی و فرەکولتووریی بەغدا بشێوێنرێت و بەرەو تەکڕەهەندیی نەتەوەیی ببرێت.

٣. ڕەهەندی مرۆیی و تراژیدیای بێسەروشوێنکردن

ئاماری ٢٥ هەزار گەنجی بێسەروشوێنکراو، تەنیا ژمارە نین، بەڵکو برینێکی فەلسەفی و دەروونین لە جەستەی نەتەوەیەکدا. ئەم گەنجانە بوونە قوربانی "تاقیگەی سیاسی" ڕژێمێک کە مرۆڤی تەنیا وەک ئامراز دەبینی. دەرکردنی ٣٠٠ هەزار کەس و زەوتکردنی ماڵ و سامانیان، هەوڵێک بوو بۆ بڕینی "پەتی یادەوەری"؛ کاتێک مرۆڤ خاک و ماڵەکەی لێ دەسەنرێتەوە، لە ڕاستیدا بەشێک لە مێژووی لێ دەسەنرێتەوە.

٤. دادپەروەریی گواستراوە و بەرپرسیارێتیی ئەخلاقی

ناساندنی ئەم تاوانە وەک "جینۆساید" لەلایەن دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق (٢٠١٠) و پەرلەمانی عێراق (٢٠١١)، هەنگاوێکی گرنگی یاسایی بوو، بەڵام لە ڕووی فەلسەفەی دادپەروەرییەوە (Transitional Justice)، هێشتا پڕۆسەکە تەواو نەبووە.

·  دادپەروەری تەنیا بە سزادانی تاوانباران نایەتە دی، بەڵکو بە:

· گێڕانەوەی کەرامەت: سڕینەوەی شوێنەوارە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکانی بڕیاری ٦٦٦.

· قەرەبووی مادی و مەعنەوی: نەک تەنیا وەک پارە، بەڵکو وەک دانپێدانان بەو غەدرە مێژووییەی لێیان کراوە.

· پاراستنی یادەوەری: هێشتنەوەی ٤ی نیسان وەک ڕۆژێکی نەتەوەیی بۆ ئەوەی ڕێگری بکرێت لە دووبارەبوونەوەی کارەساتی هاوشێوە.

ئەنجامگیری

کوردانی فەیلی، کە ڕۆژگارێک میراتگری ئیمپراتۆریەتە گەورەکان بوون، لە سەدەی بیستەمدا باجی ناسنامە و دڵسۆزییان بۆ کوردایەتی و جیاوازییەکانیان دا. جینۆسایدی فەیلییەکان تەنیا پەڵەیەکی ڕەش نییە لە مێژووی عێراقدا، بەڵکو تاقیکردنەوەیەکی ئەخلاقییە بۆ ویژدانی مرۆڤایەتی.

یادکردنەوەی ٤ی نیسان، تەنیا شیوەن گێڕان نییە بۆ ڕابردوو، بەڵکو جەختکردنەوەیە لە "مافی بوون" لە ئێستادا. ئەرکی حکومەتی فیدراڵی و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییە کە کوردانی فەیلی نەک وەک "قوربانی"، بەڵکو وەک "خاوەن ماف و ڕەسەنی ئەم خاکە" ببینن و هەموو ئاسەوارە یاسایی و سیاسییەکانی ئەو جینۆسایدە بسڕنەوە.

جەمسەری ستەم و هاوکێشەی نەتەوە بێدەوڵەتەکان: کورد، بلوچ و پشتون لە بەردەم گەمە نوێیەکاندا

 

جەمسەری ستەم و هاوکێشەی نەتەوە بێدەوڵەتەکان: کورد، بلوچ و پشتون لە

 بەردەم گەمە نوێیەکاندا

کاتێک سەیری نەخشەی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باشووری ئاسیا دەکەم، تەنیا سنوور و ڕەنگی جیاواز نابینم؛ بەڵکوو سێ برینی قووڵ دەبینم کە بە جەستەی ئەم جوگرافیایەوەن: کورد، بلوچ و پشتون. ئەم سێ نەتەوەیە، کە خاوەن ڕەگێکی هاوبەشی مێژوویی و نەتەوەیین، ئەمڕۆ لە ناو جەرگەی ئاگرێکدان کە هێزە ناوچەییەکان بۆ پاراستنی مانەوەی خۆیان دایانگیرساندووە. کۆبوونەوەی ئەم دواییەی سەرانی تورکیا و پاکستان لە ئیسلام ئاباد، تەنیا دیدارێکی دیپلۆماسی نەبوو، بەڵکوو ڕاگەیاندنی "هاوپەیمانیی ستەمکاران" بوو دژی ئیرادەی ئەو گەلانەی کە چیتر نایانەوێت لە پەراوێزی مێژوودا بژین.

١. ڕەهەندی مێژوویی: میراتی داگیرکاری و سنوورە دەستکردەکان

لە ڕوانگەیەکی مێژووییەوە، کێشەی ئەم سێ نەتەوەیە لە یەک خاڵدا کۆدەبێتەوە: دابەشبوونی نادادپەروەرانە. لە کاتێکدا کوردەکان بەپێی پەیمانی لۆزان لە نێوان چوار دەوڵەتدا دابەش کران، پشتونەکان بە "هێڵی دیورەند" و بلوچەکانیش بە سنوورە ئیمپریالیستییەکان لە نێوان پاکستان، ئێران و ئەفغانستاندا پارچە پارچە کران. ئەوەی ئەمڕۆ لە ئیسلام ئاباد ڕوودەدات، هەوڵێکی بێهودەیە بۆ ڕێگریکردن لە مێژوو؛ چونکە ئەو سنوورانەی بە زەبری هێز کێشراون، ناتوانن بۆ هەتاهەتایە ناسنامەی زیندووی گەلان کپ بکەن.

٢. ڕەهەندی کۆمەڵناسی: ناسنامەی ڕەسەن بەرامبەر دەوڵەت-نەتەوەی سەپێندراو

لە ڕووی کۆمەڵناسییەوە، تورکیا و پاکستان دوو نموونەی دەوڵەتن کە لەسەر بنەمای "سڕینەوەی ئەویتر" دروست بوون. تورکیا دەیەوێت هەموو کەس بکاتە "تورک" و پاکستانیش دەیەوێت لەژێر چەتری "ئیسلامیزمێکی سیاسی و دەستکرد"دا، جیاوازییە نەتەوەییەکانی بلوچ و پشتون بمرێنێت. بەڵام کۆمەڵناسیی ئەم گەلانە (کورد، بلوچ، پشتون) لەسەر بنەمای خێڵ، زمان و چیاکان داڕێژراوە؛ ئەمانە کۆمەڵگەی "بەرگریکارن". هەرچەندە دەوڵەتە ناوەندییەکان هەوڵی "ئاسیمیلاسیۆن" (تواندنەوە) دەدەن، بەڵام پەیوەندییە توندوتۆڵە کۆمەڵایەتییەکانی ئەم نەتەوانە وەک قەڵایەک لە بەرامبەر شوناسە دەستکردەکانی دەوڵەتدا وەستاونەتەوە.

٣. ڕەهەندی سیاسی: مۆتەکەی "جیابوونەوە" و چەکی "تیۆری پیلانگێڕی"

سیاسەتی تورکیا و پاکستان لەم سەردەمەدا لەسەر یەک بنەما کار دەکات: تۆمەتبارکردنی دەرەوە بۆ سەرکوتکردنی ناوەوە. کاتێک سەرانی ئەم دوو وڵاتە باس لە "پیلانی ئەمریکا و ئیسرائیل" دەکەن بۆ پارچەکردنی وڵاتەکانیان، لە ڕاستیدا دەیانەوێت شەرعیەت بدەن بە سەرکوتکردنی کورد، بلوچ و پشتون. ئەمە فێڵێکی سیاسیی کۆنە؛ هەر کاتێک نەتەوەیەکی ستەملێکراو داوای مافی مرۆڤ، زمانی دایک و دادپەروەری بکات، دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان دەڵێن "ئەمە پڕۆژەی بێگانەیە".

ڕاستییە تاڵەکە ئەوەیە کە ئەوەی وڵاتان بەرەو پارچەبوون دەبات، "نەخشەی دەرەکی" نییە، بەڵکوو "نادادپەروەری ناوخۆیی" و نەبوونی دیموکراسییە. ئەمریکا و ئیسرائیل یان هەر هێزێکی تر، تەنیا لەو شوێنانەدا دەتوانن یاری بکەن کە دەوڵەتەکان خۆیان گەلەکانیان برسی و بێماف کردووە

.

٤. ڕەهەندی فەلسەفی: ململانێی "مانەوە" و "ئازادی"

لە ڕوانگەیەکی فەلسەفییەوە، ململانێی نێوان ئەم نەتەوانە و دەوڵەتە داگیرکەرەکانیان، ململانێی نێوان "دەسەڵات" (Power) و "ژیان" (Life) مۆدێرنیتەی دەوڵەت-تەوەر دەیەوێت هەموو شتێک ڕێکبخات، کۆنتڕۆڵ بکات و سنووردار بکات. بەڵام ئیرادەی کورد، بلوچ و پشتون نوێنەرایەتی "ئەو ژیانە" دەکەن کە ناتوانرێت لە ناو قەفەزی سنوورەکاندا زیندانی بکرێت.

ئەم نەتەوانە لە ڕووی فەلسەفییەوە گەیشتوونەتە ئەو بڕوایەی کە "ئاسایش" تەنیا بە چەک و درۆنی تورکی و سوپای پاکستانی دابین ناکرێت؛ ئاسایشی ڕاستەقینە لە دانپێداناندایە بە "ئەویتر". کۆبوونەوەی ئیسلام ئاباد نیشانەی "هێز" نییە، بەڵکوو نیشانەی "ترس"ە؛ ترسی دەوڵەتەکان لە بەخەبەرهاتنەوەی نەتەوەکان.

دەرەنجام: بەرەو ئاسۆیەکی نوێ

من وەک مرۆڤێک کە لەم جوگرافیایەدا دەژیم، تێدەگەم کە چارەنووسی ئێمە بەستراوەتەوە بە یەکەوە. ئەگەر کورد لە تورکیا ئازاد نەبێت، بلوچ لە پاکستان هەرگیز ڕەنگی دادپەروەری نابینێت. هاوپەیمانیی تورکیا و پاکستان تەنیا "کات" دە کڕێت، بەڵام ناتوانێت مێژوو ڕابگرێت. چونکە ناسنامە، زمان و خاکی کورد، بلوچ و پشتون ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگرن و بە هیچ کۆبوونەوەیەکی سەربازی و هەواڵگری لە ناو ناچن.

ئێمە پێویستمان بە "نەخشەیەکی نوێ" نییە کە لە واشنتۆن یان تەلئەبیبەوە کێشرابێت، بەڵکوو پێویستمان بە "تێگەیشتنێکی نوێ" هەیە لە ناوخۆماندا؛ تێگەیشتنێک کە تێیدا هیچ نەتەوەیەک نەبێتە قوربانیی پاراستنی تەختی پاشایەتی و سوڵتانییەتەکان.