نامووس؛ شرفِ آگاهی و امکانِ انسان‌شدن

 

نامووس؛ شرفِ آگاهی و امکانِ انسان‌شدن

یک پژوهش تطبیقی در فلسفه آگاهی، اخلاق و قدرت

چکیده

کتاب نامووس اثر «هیوای کوری مَریم» را می‌توان تلاشی معاصر در فلسفه اخلاق و انسان‌ شناسی دانست که در آن، انسان در نسبت با آگاهی، خود برساختی و مسؤولیت اخلاقی تعریف می‌شود. این کتاب با نقد تلقی‌های سنتی و زیست‌ محور از انسان، «ناموس» را از مدار «بدن و مالکیت جنسیتی» خارج و آن را به معنای شرف آگاهی بازتعریف می‌کند. از نظر نویسنده، انسان‌بودن نه «وضعیتی طبیعی» بلکه امکانی اگزیستانسیال است که تنها از طریق پذیرش آزادانه مسؤولیت و اقدام اخلاقی محقق می‌شود. این مقاله به روش تطبیقی، اندیشه‌های کتاب را با دیدگاه‌های کانت، سارتر، فوکو، نیچه و آدورنو مقایسه کرده و نشان می‌دهد نامووس نوعی اخلاق خودمختار آگاهی است که در برابر سلطه فرهنگ تقلیدی و ساختارهای قدرت جنسیتی ایستادگی می‌کند.

مقدمه

کتاب نامووس نه تکرار سنت و نه ستایش اخلاق کلاسیک است؛ بلکه نوعی دعوت به انسان ‌شدن است. نویسنده از همان صفحات آغازین تأکید می‌کند که انسان تنها زمانی به حقیقت انسانی خود می‌رسد که حق آگاهی را از فراموشی بیرون کشد و از مرگ خودآگاهی جلوگیری کند. مرگ در این کتاب نه خاموشی بدن، بلکه خاموشی شعور است؛ یعنی لحظه‌ای که انسان به «موجودی عادت‌زده» و «جسد اجتماعی» بدل می‌شود که تنها در ظاهر نفس می‌کشد.

نامووس

در چنین دستگاه فکری، انسان‌بودن نه یک هویت داده‌شده، بلکه یک پروژه فعال است که باید ساخته شود. انسان اگر از مسؤولیت آگاهی فرار کند، به تعبیر سارتر، «خود را انکار کرده است». اگر آگاهی را به تقلید و ترس بسپارد، به تعبیر کانت، از خودمختاری اخلاقی (Moral Autonomy) خارج می‌شود. اگر بدن و جنسیت را مبنای ارزش قرار دهد، به دام «قدرت و کنترل اجتماعی» می‌افتد؛ موضوعی که فوکو آن را «سیاست بدن» می‌نامد. از سوی دیگر، نقد کتاب از تقلید جمعی، به فلسفه انتقادی آدورنو نزدیک می‌شود و دعوت به خودسازی حقیقی، یادآور نیچه است.

 

تلاش این مقاله، نشان دادن همین هماهنگی و گسست‌ها میان نامووس و فلسفه غربی است؛ برای اثبات این‌که نامووس نه صرفاً یک اعتراض فرهنگی، بلکه یک دستگاه اخلاقی-فلسفی آگاهانه است.

۱. انسان؛ از زیست‌بودگی تا خودآگاهی

کتاب نامووس میان «انسان زیستی» و «انسان آگاه» تفاوت بنیادین قائل است. انسان، موجودی نیست که به صرف تولد، ارزشمند باشد. او اگر دارای آگاهی نباشد، از نگاه نویسنده، بدل به چیزی همانند ماده یا ابزار می‌شود؛ زنده است، اما «زندگی نمی‌کند».

نامووس

این تعریف با ایده اگزیستانسیالیسم هم‌خوان است: انسان از پیش «موجود» نیست، بلکه خود را باید بسازد. این «ساختن» تنها زمانی آغاز می‌شود که فرد مسؤولیت آگاهی را بپذیرد. این گزاره با مفهوم «Responsibility» در فلسفه سارتر یکی است. اما نامووس وجه دیگری را می‌افزاید: آگاهی تنها یک انتخاب فردی نیست، بلکه مقاومت در برابر ساختارهای اجتماعی است که انسان را از آگاهی می‌ترسانند. این عنصر «ترس اجتماعی» کتاب را به فلسفه قدرت فوکو پیوند می‌دهد.

۲. آگاهی؛ شرفِ انسان

آگاهی در نامووس صرف «دانایی» نیست؛ امری است وجودی و اخلاقی. اگر دانایی به مسؤولیت اخلاقی نینجامد، نقشی در ارتقای انسان ندارد. بنابراین، ارزش انسان به «دانش» نیست، بلکه به «تعهد آگاهانه» است.

نامووس

این معیار، بخشی از اصول اخلاق کانت را تداعی می‌کند: اخلاق زمانی معتبر است که از درون فرد برخیزد، نه از ترس جامعه. بنابراین، آگاهی، شرف انسان است و نه بدن یا جنسیت. این گزاره، معنای تازه‌ای به ناموس می‌دهد: ناموس یعنی حفاظت از آگاهی، نه حفاظت از بدن.

۳. نامووس؛ شرفِ آگاهی، نه شرفِ بدن

در بسیاری از فرهنگ‌ها، به‌ویژه در خاورمیانه، «ناموس» با کنترل بدن زن پیوند خورده است؛ گویی ارزش خانواده و مرد، بر بدن زن استوار است. اما نامووس این باور را نقد می‌کند و نشان می‌دهد که چنین تلقی، انسانیت را به «مالکیت» فرو می‌کاهد. نویسنده تصریح می‌کند که انسان مسئول دفاع از آگاهی خویش است، نه از بدن یا مالکیت دیگران.

نامووس

این نگاه بر خلاف ناموس سنتی، به «اخلاق آگاهی» دعوت می‌کند. بدن، نه میدان کنترل، بلکه میدان آزادسازی آگاهی است. این نقطه دقیقاً با نظریه فوکو دربارهٔ «Body as Political Object»هم‌خوان است؛ یعنی بدن ابزار کنترل اجتماعی است و ناموس سنتی، دقیقاً همین کنترل را بازتولید می‌کند.

مثال اجتماعی کوتاه (علمی، نه احساسی)

در بسیاری از جوامع ایرانی و کُردی، قتل‌های ناموسی نه دفاع از اخلاق، بلکه دفاع از مالکیت بر بدن تلقی می‌شود. آمار رسمی قوه قضائیه و گزارشات پژوهشی نشان می‌دهد که بخش قابل‌توجهی از این جرائم توسط مردانی انجام می‌شود که «حیثیت» را در بدن زن و نه در آگاهی خود تعریف شده می‌بینند. این وضعیت همان فاجعه‌ای است که نامووس به‌صورت فلسفی نقد می‌کند: جایگزینی شرف آگاهی با مالکیت جنسی.

۴. بدن، جنسیت و قدرت

فصل‌های کتاب بارها بدن را از «هویت انسانی» جدا می‌کنند. بدن، توانایی یا ضعف انسان را تعریف نمی‌کند؛ بلکه این آگاهی است که بدن را به ساحت اخلاق یا حیوانیت وارد می‌کند.

نامووس

این گزاره ما را به نظریه فوکو درباره قدرت می‌رساند: قدرت نه در سرکوب آشکار، بلکه در تعریف نگاه انسان به بدن عمل می‌کند. ناموس سنتی، بدن را «قلمرومحور» می‌بیند. اما نامووس بدن را «آگاه‌محور» می‌داند. این تفاوت، تغییر ریشه‌ای در فلسفه اخلاق است.

۵. رنج و امکان انسان‌شدن

در نامووس، رنج، ابزار سقوط نیست؛ ابزار بیداری است. انسان باید از رنج عبور کند تا به آگاهی برسد.

نامووس

این شبیه دیدگاه نیچه است: رنج، امکان قدرت‌یابی فرد است. اما نامووس آن را به اخلاق پیوند می‌دهد: رنج، فرد را وادار به مسؤولیت‌پذیری می‌کند. این پیوند، از جهت اخلاقی، فراتر از نیچه است و به کانت نزدیک می‌شود.

 

۶. تطبیق فلسفی

فیلسوف محور مشترک با نامووس تفاوت

کانت    خودمختاری اخلاقی       اخلاق در کانت جهانی است؛ در نامووس وجودی

سارتر    مسؤولیت و انسان‌سازی  سارتر فردی‌تر است؛ نامووس اجتماعی‌تر

فوکو     بدن و قدرت      نامووس راه‌حل اخلاقی می‌دهد، فوکو نه

نیچه     خودسازی         نیچه فراتاریخی است؛ نامووس معاصر و اجتماعی

آدورنو   نقد فرهنگ تقلیدی        آدورنو بدبین است؛ نامووس امکان می‌دهد

نتیجه‌گیری

کتاب نامووس را می‌توان یک دستگاه فلسفی دانست که در آن، انسان «پروژه‌ای آگاهانه» است. ناموس نه مالکیت جنسی، بلکه مسؤولیت در برابر آگاهی است. انسان زمانی انسان است که آگاهی را حفظ کند، رنج را بپذیرد و از بدن و فرهنگ برای آزادی آگاهی استفاده کند، نه برای کنترل دیگران. بنابراین، این کتاب را باید رایج‌ترین معنای ناموس را وارونه کرد:

شرف، نه در کنترل بدن؛ بلکه در اختیار آگاهی است.

ئۆنتۆلۆژیای برینی کوردی؛ لە مەنفای دەقەوە بۆ ئاسۆی واقیع

 

ناونیشانی بابەت: ئۆنتۆلۆژیای برینی کوردی؛ لە مەنفای دەقەوە بۆ ئاسۆی واقیع

(هەڵوەشاندنەوەی نامۆبوونی مەعریفی و گەڕانەوە بۆ عەقڵی ئۆرگانیک)

پێشەکی: برینێک لە قوڵایی ئاگاییدا

لە جەستەی مەعریفەی کوردیدا، برینێک هەیە کە لە هەموو برینە فیزیکییەکان کوشندەترە؛ ئەویش برینی «نامۆبوونی مەعریفی» (Epistemic Alienation)ـە. ئەم دۆخە بریتییە لەو ساتەوەختەی کە ئایدۆلۆژیا ڕۆڵی چاویلکەیەکی ڕوونکەرەوە ناگێڕێت، بەڵکو دەبێتە پەردەیەک لەنێوان بکەری کورد و واقیعی خۆیدا. لێرەوە، مرۆڤی کورد تووشی جۆرێک لە "کورتبینیی بوونگەرایی" دەبێت؛ دیمەنگەلێک دەبینێت کە لە دەرەوەی پەنجەرەی ماڵەکەی ئەودا بوونیان نییە و ئەوەی لە بەرپێیدایە، نایبینێت. ئەمە تەنها هەڵەیەکی سیاسی نییە، بەڵکو قەیرانێکی بوونناسییە.

یەکەم: دیاردەناسیی "سوژەی کۆچبەر": جەستە لە ئێرە و ڕۆح لەوێ

کێشەی بنەڕەتیی زۆرینەی تەوژمە فکرییەکانی ئێمە (چ ئیسلامی، چ مارکسی، چ لیبراڵ) لەو دابەشبوونە ترسناکەدایە کە دەکرێت ناوی بنێین «دوولەتبوونی جوگرافیای هۆش». ئەمانە نموونەی زیندووی چەمکی «مرۆڤی وەرگێڕدراو»ـن.

ئەم سوژەیە تووشی «کۆچبەریی زەینی» بووە؛ لەڕووی فیزیکییەوە لەسەر خاکی کوردستان هەنگاو دەنێت، بەڵام لەڕووی مێتافیزیکییەوە هەناسەی لەناو دەقەکانی مەککەی سەدەی حەوتەم، کارگەکانی مەنچەستەری سەدەی نۆزدە، یان کافێکانی پاریسی سەدەی بیستەمدایە. ئەمە پرۆسەیەکە تێیدا «ئەویتر». دەبێتە پێوەر بۆ پێناسەکردنی «خۆ» . کاتێک تاک هەوڵ دەدات لە ئاوێنەی ئەوانی ترەوە سەیری سیمای خۆی بکات، هەرگیز ڕوخساری ڕاستەقینەی خۆی نابینێت، بەڵکو تەنها ئەو وێنە خەیاڵییە دەبینێت کە ئەوان کێشاویانە.

دووەم: هەڵدێر لەنێوان "دەق" و "زەمینە" (Hermeneutic Gap)

لە فەلسەفەی هاوچەرخدا (هێرمەنۆتیک) پێمان دەڵێت: «هیچ دەقێک لە بۆشاییدا لەدایک نابێت، بەڵکو زادەی زەمینەیەکی مێژوویی دیاریکراوە». تراژیدیای ڕۆشنبیری کوردی لەو ساتەدا دەست پێدەکات کە ئەم بنەمایە فەرامۆش دەکات.

دەقەکانی سەید قوتب وەڵام بوون بۆ قەیرانی ناسنامە لە میسری ژێر سایەی کۆلۆنیالیزمی بەریتانی، نەک بۆ کوردێک کە خەریکە لەنێو دەچێت. تیۆرییەکانی مارکس شیکردنەوە بوون بۆ کۆمەڵگایەکی پیشەسازیی، نەک بۆ پێکهاتەیەکی خێڵەکی/دەرەبەگی. کاتێک ئەم چەمکانە بە شێوازی "کۆپی-پەیست" دەهێنرێن، ڕۆشنبیری کورد دەبێتە دۆن کیشۆتێک کە شەڕ لەگەڵ ئاشی هەوایيدا دەکات. ئەو شەڕی دوژمنانێک دەکات کە هی ئەو نین و دۆستایەتیی کەسانێک دەکات کە لە واقیعی ئەودا بوونیان نییە. لێرەدا، پرسی کورد دەکرێتە قوربانی لە بەردەم "بت"ـی ئایدۆلۆژیادا و واقیع دەشێوێنرێت بۆ ئەوەی بە زۆر لەگەڵ تیۆرییەکاندا بگونجێت.

سێیەم: پڕۆژەی گەڕانەوە بۆ خۆ؛ بەرەو عەقڵانییەتێکی خۆماڵی

بۆ تێپەڕاندنی ئەم قەیرانە، پێویستمان بە گۆڕانکارییەکی ڕیشەییە لە میتۆدۆلۆژیای بیرکردنەوەدا، کە دەکرێت وەک پڕۆژەیەک بۆ «خۆماڵیبوون» وێنا بکرێت:

1.    پێچەوانەکردنەوەی ئاڕاستەی پرسیار: لەبری هێنانەوەی وەڵامی ئامادە لە دەرەوە بۆ ناوەوە، دەبێت پرسیارەکان لە «ناوەوە» (لە ڕەحمی ئازار و قەیرانە کوردییەکانەوە) بۆ دەرەوە بڕۆن. تیۆری دەبێت خزمەتکاری واقیع بێت، نەک واقیع کۆیلەی تیۆری.

2.    شکاندنی پیرۆزیی دەقی هاوردە: مامەڵەکردن لەگەڵ بەرهەمە جیهانییەکان وەک "کەرەستەی بیرکردنەوە" (Toolbox) نەک وەک "دەستووری پیرۆز". ڕۆشنبیری ئازا دەبێت بتوانێت بڵێت: "ئەم پارچەیە لە فکری مارکس یان ئیبن تەیمییە بۆ جوگرافیای ئێمە دەست نادات". ئەمە پێی دەوترێت ڕەخنەییبوونی مەعریفە.

3.    دیالەکتیکی جوگرافیا و مێژوو: سیاسەت و فیکر ناتوانن دابڕاو بن لە خاک. گەیشتن بە جیهانیبوون تەنها لە دەروازەی نیشتمانیبوونەوە تێدەپەڕێت. ئەوەی نەتوانێت کێشەی گەڕەکەکەی خۆی چارەسەر بکات، خەیاڵە بانگەشەی ڕزگاریی جیهانی یان ئیسلامی بکات.

4.    زمان وەک ماڵی بوون: زمان تەنها ئامرازی قسەکردن نییە، بەڵکو ئامرازی بیرکردنەوەیە. ڕۆشنبیری خۆماڵی دەبێت بە کوردی "بیر بکاتەوە"، واتە چەمکەکان لە قوڵایی مێژوو و ئەدەب و سایکۆلۆژیای کوردەوە هەڵبهێنجێت.

دەرەنجام: فەلسەفەی داربەڕوو

لە کۆتاییدا، دەکرێت جەوهەری ئەم تێزە لە مێتافۆری «داربەڕوو»دا كورت بکەینەوە.
ڕۆشنبیری کورد دوو بژاردەی لەبەردەمدایە: یان ببێتە «گوڵی پلاستیکی»؛ کە ڕەنگاوڕەنگ و جوانە و لە هەموو ژینگەیەکدا وەک خۆیەتی، بەڵام بێ ڕەگ و بێ بۆن و بێ گەشەیە (ئەمە ئایدۆلۆژیای هاوردەیە).

یان ببێتە «داربەڕوو»؛ کە ڕەگی لە قوڵایی خاکەکەدایە، ئاوی بارانی کوردستان دەخواتەوە، بەرگەی زریانی زاگرۆس دەگرێت و سێبەر بۆ خەڵکی کوردستان دەکات. ئەمە نموونەی «ڕۆشنبیری ئۆرگانیک»ـە.

کەواتە، مانیفێستی ڕزگاربوونی ئێمە بریتییە لەم ڕستەیە:

«واز لەوە بێنن هەوڵ بدەن واقیع بگۆڕن تا لەگەڵ کتێبەکانتان بگونجێت؛ بەڵکو کتێبەکانتان بگۆڕن تا لەگەڵ واقیعەکەدا بگونجێن».

خوێندنەوەیەک بۆ ڕەخنەکانی خەییام لە ژێر ڕۆشنایی جیهانبینیی ئێزیدی و یارساندا

 

فەلسەفەی ترس و ئەندازیاریی گوێڕایەڵی: خوێندنەوەیەک بۆ ڕەخنەکانی خەییام لە ژێر ڕۆشنایی جیهانبینیی ئێزیدی و یارساندا

پوختە:

ئەم توێژینەوەیە بە میتۆدێکی فەلسەفی - ئەنترۆپۆلۆژی، لەو پرسە دەکۆڵێتەوە کە چۆن «ترس» وەک هێزێکی دەروونی، بووەتە ئامرازی سەرەکی بۆ بەرهەمهێنانی گوێڕایەڵی و ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی لە نێو سیستەمە ئایینییە باوەکاندا. تیۆرییە هاوچەرخەکانی وەک «بەڕێوەبردنی سام» (Terror Management Theory) و «داماویی فێرکراو» (Learned   Helplessness ) دەری دەخەن کە مرۆڤی ترساو، توانای ڕەخنەگرتنی لەدەست دەچێت و بەشێوەیەکی رەمەکی خۆی تەسلیمی دەسەڵات و گێڕانەوە ئایدۆلۆژییەکان دەکات. ئەم مۆدێلە لە ئایینەکانی زەردەشتی، جوولەکە، مەسیحی و ئیسلامدا لە فۆرمی «دوانەی بەهەشت/دۆزەخ» و «دادگایی دوای مەرگ»دا بەرجەستە بووە.

لەم بەرامبەرەدا، ئایینە ڕەسەنەکانی کوردستان وەک ئێزیدی و یارسان، چەمکی دۆزەخ و سزای ئەبەدی تێپەڕ دەکەن و ئەخلاق نەک لەسەر بنەمای ترس، بەڵکو لەسەر بنەمای «سوڕی گەردوون»، بەرپرسیارێتیی ویژدانی و ئەسڵی «دۆنادۆن» دادەڕێژن. ئەم بابەتە دەیسەلمێنێت کە ڕەخنە تیژەکانی عومەری خەییام لەسەر ترساندنی ئایینی، کاتێک باشتر تێدەگەین کە لەگەڵ جیهانبینیی کوردی (یارسان و ئێزیدی) بەراوردی بکەین؛ چونکە خەییامیش وەک ئەم نەریتە ڕەسەنانە، مرۆڤ بە بوونەوەرێکی ئازاد دەزانێت کە ماناکان لە ئەزموونی ژیان و خردی تاکەکەسیدا دەدۆزێتەوە، نەک لە هیوای پاداشت یان ترسی سزای دۆزەخ.

________________________________________

١. پێشەکی

ترس، یەکێکە لە دێرینترین ئەو هێزانەی کە ڕەفتاری مرۆڤی پێ جڵەو کراوە. لە سەردەمی کۆنەوە تا دەوڵەتە مۆدێرنەکان، ناوەندەکانی دەسەڵات لە ڕێگەی بەرهەمهێنانی ترسەوە، کۆنترۆڵی زەین و ڕەفتاری جەماوەریان مسۆگەر کردووە. فەیلەسوفە گەورەکانی وەک ئیپیکۆر، هۆبز، نیتچە و فرۆید ئاماژەیان بەوە داوە کە زەینی گیرۆدەی دڵەڕاوکێی بوون (Existential Anxiety)، بەردەوام بەدوای «پەناگەی مانا»دا دەگەڕێت و لەم دۆخەدا، زۆر بە ئاسانی ملکەچی هەر گێڕانەوەیەکی ڕەها و هەر ستراکچەرێکی دەسەڵاتخواز دەبێت.

لە سەردەمی ئێستادا، دەروونناسیی کۆمەڵایەتی ئەم تێگەیشتنە فەلسەفییەی بە تیۆریی ئەزموونیی وەک «بەڕێوەبردنی سام» پەرە پێداوە. ئەم تیۆریانە دەری دەخەن کە وەبیرهێنانەوەی مەرگ و هەڕەشەی مانەوە، مرۆڤ بەرەو «دەسەڵاتخوازی»، «نەریتپەرستیی توندڕەو» و «خوڕافەپەرستی» ئاڕاستە دەکات.

لەسەر ئەم زەمینە فکرییە، ئەم وتارە ئارگیومێنتی ئەوە دەکات کە زۆربەی ئایینە ئاسمانییەکان میکانیزمی «ترس لە سزای ئەخروی»یان بۆ ڕێکخستنی ئەخلاق و دەسەڵات بەکار هێناوە. بەڵام نەریتە کوردییەکان (ئێزیدی و یارسان) ئەخلاقیان لەسەر «ئەزموونی ئێستا»، «سوڕی گەردوون» و «ئاگاهی دەروونی» بنیات ناوە. کەواتە ڕەخنەی خەییام دژی ترساندنی ئایینی، دەبێت وەک هاوتەریبێک لەگەڵ ئەم مۆدێلە ڕەسەنەی کوردستان خوێندنەوەی بۆ بکرێت.

________________________________________

٢. ترس وەک ئامرازی کۆنترۆڵ: ڕەگەزە فەلسەفییەکان

٢-١ فەلسەفەی یۆنانی کۆن

ئیپیکۆر و لوکریتیۆس باوەڕیان وابوو کە ترس لە مەرگ، سەرچاوەی کۆیلایەتیی زەینە؛ چونکە مرۆڤی شڵەژاو، هەر گێڕانەوەیەکی سادەکراو قبووڵ دەکات بۆ ئەوەی دڵەڕاوکێکەی کەم بکاتەوە. ئەم جەختکردنەوەیە لەسەر پەیوەندیی «ترس - خورافە» یەکێکە لە یەکەمین داڕشتنە فەلسەفییەکانی ئەندازیاریی گوێڕایەڵی.

٢-٢ فەلسەفەی سیاسیی هۆبز

تۆماس هۆبز پێی وایە مرۆڤی ترساو بۆ ڕاکردن لە نائەمنی، خۆی تەسلیمی دەسەڵاتێکی ڕەها دەکات. لە لۆژیکی هۆبزدا، ترس پایەی دەوڵەتە و بەبێ ترس، دەسەڵات درێژەی نابێت.

٢-٣ تانترا، بودیزم و عیرفانی ڕۆژهەڵات

لە تانترا و عیرفانی ڕۆژهەڵاتیدا، ئەو زەینەی پڕ بێت لە ترس، لە «هۆشیاری» بەتاڵ دەبێتەوە. لە ئەنجامدا، لەبری ئەزموونکردنی ڕاستەوخۆی هەقیقەت، دەبێتە کۆیلەی گێڕانەوە دەرەکییەکان و دەسەڵاتە ئایینییەکان. ئۆشۆ ئەمە بە کورتی دەڵێت: «کۆمەڵگە سەرەتا ترس دروست دەکات، پاشان فەرمانبەرداری وەک شتێکی سروشتی وێنا دەکات.»

٢-٤ عیرفانی کوردی - ئێرانی و ڕەخنە لە ترس

لە نەریتە باوەڕییەکان و عیرفانی ناوچەکەدا (لە سۆهرەوەردیەوە تا حەلاج و شێخانی تەریقەت)، ترس بە «حیجابی مەعریفەت» دادەنرێت. مرۆڤ دەبێت ترس تێپەڕێنێت تا بگاتە «ئاگاهی»، نەک ئەوەی ئەخلاقەکەی لەسەر ترس بنیات بنێت.

٢-٥ دەروونناسیی مۆدێرن

تیۆریی بەڕێوەبردنی سام (Terror Management Theory) نیشانی دەدات کاتێک تاکەکان ڕووبەڕووی بیری مەرگ دەبنەوە، بەشێوەیەکی نەستەکی:

•      دەسەڵاتخوازتر دەبن.

•      ملکەچ و گوێڕایەڵتر دەبن.

•      ئامادەیی زیاتریان بۆ بڕوابوون بە خورافە دەبێت.

کەواتە هاوکێشەی فەلسەفە و دەروونناسی دەمانگەیەنێتە ئەم ئەنجامە: ترس، باشترین ئامرازە بۆ ئەندازیاریکردنی گوێڕایەڵیی بەکۆمەڵ.

________________________________________

٣. ئایینە ئاسمانییەکان و ئەندازیاریی سام: بەهەشت و دۆزەخ وەک ئامرازی جڵەوکردن

١. زەردەشتییەت: سیستەمی دوانەیی ئەهوورا/ئەهریمەن، بەهەشت/دۆزەخ و پردی «چینوت»، سەکۆیەک دەسازێنن کە پەند، ترس و پاداشت دەکاتە سەنتەری ئەخلاق. ئەم پێکهاتەیە ڕاستەوخۆ خزمەت بە پاراستنی نەزمی سیاسی و ئایینی دەکات.

٢. ئایینە ئیبراهیمییەکان: جوولەکە، مەسیحییەت و ئیسلام سوود لە سیستەمی دادوەریی کۆتایی، تۆمارکردنی کردەوەکان، بەهەشتی ئەبەدی و سزای جاویدان وەردەگرن. ئەم دوانە دژبەیکانە مرۆڤ دەخەنە ناو چوارچێوەیەکی ئەخلاقییەوە کە چەقەکەی ترسە. کارکردی کۆمەڵایەتیی ئەم سیستەمە بریتییە لە:

•      دروستکردنی «پۆلیسی دەروونی» لە ناخی تاکدا.

•      بەرهەمهێنانەوەی دەسەڵاتی زاڵ.

•      لاوازکردنی سەربەخۆیی تاک.

٣. خوێندنەوەی دەروونناسی: بەهەشت و دۆزەخ هاوتای دەروونناسیی «سزا و پاداشت»ـن. زەینی مرۆڤ بۆ کەمکردنەوەی دڵەڕاوکێ، ڕێساکانی ئەم سیستەمە قبووڵ دەکات. کەواتە، ئیمان لەم نەریتانەدا زۆرجار لەسەر بنەمای «مەیلی ئاسایش»ـە، نەک «گەڕان بەدوای هەقیقەت».

________________________________________

٤. مەعنەویەت بەبێ دۆزەخ: کوردستان وەک نموونەیەک (ئێزیدی و یارسان)

کوردستان وەک لانکەی شارستانیەت، خاوەنی جیهانبینیی ڕەسەنە کە پێچەوانەی شەپۆلە باوەکانی ناوچەکە، ئەخلاقیان لەسەر ترس دانەمەزراندووە.

٤-١ ئایینی ئێزیدی (یەزدانی)

لە جیهانبینیی ئێزیدیدا:

•      خودا قەهار و تۆڵەسێن نییە؛ بەڵکو نوورانی و میهرەبانە.

•      جیهان خاوەنی سووڕ و بازنەیی بوونە.

•      هەڵە نابێتە هۆی سزای جاویدانی لە دۆزەخدا، بەڵکو دەبێتە هۆی «گەڕانەوەیەکی قورستر» لە دۆنادۆنێکی دیکەدا.

لێرەدا ئەخلاق لە ترسەوە سەرچاوە ناگرێت، بەڵکو لە ئاگاهی و بەرپرسیارێتی بەرامبەر بە سووڕی گەردوون دێت.

٤-٢ یارسان و ئەسڵی «دۆنادۆن»

یارسان نە دۆزەخی هەیە و نە دادوەریی کۆتایی بەو مانایەی کە لە ئایینە سامییەکاندا هەیە. ڕۆح لە سووڕی بەرجەستەبوونی جەستەییدا (دۆنادۆن) بەرەو کەماڵ دەچێت. لە ئەنجامدا:

•      بەرپرسیارێتیی ئەخلاقی لە «لێرە و ئێستا»دا مانا پەیدا دەکات.

•      ترس جێگەی خۆی دەدات بە «بەڵێن»، «سڕ» و «ڕاستی».

•      مەعنەویەت یەکسانە بە ئەزموونی دەروونی، نەک گوێڕایەڵی بۆ هێزێکی دەرەکی.

٤-٣ دەرەنجامی مەعریفی

ئەم نەریتە کوردییانە ئەخلاق دەگوێزنەوە بۆ «ناوەوە»، نەک «فشاری دەرەکی». لەم سیستەمانەدا، مرۆڤ ئازادە، چونکە ترس تەوەری ئەخلاق نییە. ئەمەش جیاوازییەکی جەوهەریی فەلسەفەیی دروست دەکات لە نێوان مرۆڤی کوردیی ڕەسەن و ئەو مرۆڤەی لەژێر هەژموونی ئایینە دەسەڵاتخوازەکاندایە.

________________________________________

٥. خەییامی نەیشابووری: دەنگی ناڕەزایەتی بەرامبەر ئەندازیاریی ترس

خەییام زۆرجار بە هەڵە تەنها وەک شاعیرێکی چێژخواز (Hedonist) دەناسرێت، بەڵام ڕەگی ئەندێشەی ئەو فەلسەفییە. خەییام نە نکۆڵی لە خودا دەکات و نە پووچگەرا (Nihilist)ـە؛ ئەو پرسیارکەرێکی بوێرە لەبەردەم سیستەمە ئایینییە ترس-تەوەرەکاندا.

لە زۆربەی چوارینەکانیدا، خەییام:

•      دادوەریی ئەخروەی بە تەحددا دەگرێت.

•      یەقین و ڕەهایی بەهەشت/دۆزەخ دەخاتە ژێر پرسیارەوە.

•      مرۆڤ بۆ «ژیان لە ئێستادا» بانگهێشت دەکات.

•      ڕەخنە لەوە دەگرێت کە چۆن ئایین بە بەڵێن و هەڕەشە، زەین لە بیرکردنەوەی ئازاد دەخات.

ئەم تێڕوانینەی خەییام، لە جیهانبینیی یارسان و ئێزیدی نزیکترە تا سیستەمە ئیبراهیمییەکان. خەییامیش، هاوشێوەی ئەم دوو نەریتە کوردییە، بڕوای بە «سووڕی گەردوون، نادڵنیایی، و ڕازئامێزیی هەستی» هەبووە. دەکرێت بڵێین خەییام لە بازنەی فەرهەنگیی زاگرۆس و سەردەمی کۆندا، هەڵگری هەمان ئەو مەشخەڵە بووە کە یارسانەکان پاراستوویانە: ڕەتکردنەوەی ملکەچی لە ڕێگەی ڕەتکردنەوەی ترسەوە.

لە ژێر ڕۆشنایی ئەم بەراوردکارییەدا: خەییام دژی «ئەخلاقی ترس» شۆڕشی کردووە و بەدوای جۆرێک لە مەعنەویەتی ئازاد، ئێستا-تەوەر و دوور لە سامدا گەڕاوە.

________________________________________

٦. دەرەنجام:

ئەم وتارە گەیشتە ئەو دەرەنجامانەی خوارەوە:

1.      ترس لە نەریتە فەلسەفی و دەروونناسییەکاندا وەک ئامرازی سەرەکیی گوێڕایەڵی و کۆنترۆڵی بەکۆمەڵ ناسێنراوە.

2.      ئایینە ئاسمانییەکان، بە جەختکردنەوە لەسەر بەهەشت/دۆزەخ و دادوەریی پاش مەرگ، ترسی بوونگەراییان ڕێکخستووە و گۆڕیویانە بۆ میکانیزمی دەسەڵات و ئەخلاق.

3.      ئایینە ڕەسەنەکانی کوردستان (ئێزیدی و یارسان)، لە غیابی چەمکی دۆزەخدا، ئەخلاقیان لەسەر ژیریی دەروونی، سووڕی گەردوون و بەرپرسیارێتیی ئێستایی بنیات ناوە.

4.      ئەندێشەی خەییام، لەبری ئەخلاقی ترس-تەوەر، بەرگری لە مەعنەویەتێک دەکات کە ئازادی، گومانکردن، پرسیارکردن و ئەزموونی ژیاو دەکاتە تەوەر؛ لەم ڕوانگەیەشەوە، لەگەڵ نەریتە یەزدانی و یارسانییەکان هاوئاسۆیە.

دێڕی کۆتایی:

ئەخلاقی ترس-تەوەر، مرۆڤی ملکەچ دروست دەکات؛ ئەخلاقی ئاگاهی-تەوەر، مرۆڤی  هوشیار و ئازاد.