فەلسەفەی نکوڵیکردن و ئیرادەی ڕەسەنایەتی: خوێندنەوەیەک بۆ ڕقی سیستماتیکی داگیرکەران دژ بە کورد

فەلسەفەی نکوڵیکردن و ئیرادەی ڕەسەنایەیی: خوێندنەوەیەک بۆ ڕقی سیستماتیکی

 داگیرکەران دژ بە کورد

پێشەکی: بوونناسیی کورد وەک هەقیقەتێکی مێژوویی

کێشەی داگیرکەرانی کوردستان لەگەڵ گەلی کورد، تەنها ململانێیەکی سیاسی لەسەر جوگرافیا نییە، بەڵکو ململانێیەکە لە نێوان "ڕەسەنایەتی" و "داگیرکاری". کاتێک مێژوو دەخوێنینەوە، دەبینین شارستانییەت لە میزۆپۆتامیا و لە داوێنی چیاکانی زاگرۆس و تۆرۆسەوە چەکەرەی کردووە. کورد وەک میراتگری ئەم خاکە، خاوەن مێژوویەکە کە زۆر لە مێژووی نەتەوە داگیرکەرەکان کۆنترە.

ئەگەر مێژووی فارس ٢٥٠٠ ساڵ بێت، و مێژووی هاتنی تورکەکان بۆ ناوچەکە نەگاتە ٩٠٠ ساڵ، و عەرەبیش لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ئایین نزیکەی ١٢٠٠ ساڵ بێت کە هاتوونەتە ئەم ناوچەیە، ئەوا کورد لێرە بووە؛ ئەو ڕەگەیە کە شارستانییەتی کشتوکاڵ و نیشتەجێبوونی لێ دروست بوو. ئەم جیاوازییە مێژووییە وای کردووە کە داگیرکەر لە ڕووی دەروونییەوە تووشی "گرێی ناتەواوی" بێت و هەوڵ بدات لە ڕێگەی جینۆسایدی فیزیکی و کلتورییەوە، خاوەنماڵ بسڕێتەوە تا شەرعییەت بۆ بوونی خۆی دروست بکات.

یەکەم: سۆسیۆلۆژیای ڕق و دی ئێن ئەی داگیرکەر

ئەو ڕقەی داگیرکەرانی کوردستان دژ بە گەلی ئێمە هەیانە، گەیشتۆتە ئاستێک کە دەتوانین بڵێین بووەتە بەشێک لە "دی ئێن ئەی" سیاسی و کلتورییان. ئەوان لەسەر خاکی کوردان وڵاتی خۆیان بنیات ناوە، بۆیە هەر جووڵەیەکی کورد بۆ ئازادی، وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر بنەماکانی دەوڵەتداریی خۆیان دەبینن. ئەم ڕقە تەنها ڕقێکی کاتی نییە، بەڵکو سیستمێکە لە پەروەردە، میدیا و ئایینەوە وایان کردووە کە نەوەکانیان هەمیشە کورد وەک "ئەویتر"ی مەترسیدار ببینن.

دووەم: ئاشتیخوازیی کورد و ناپاکیی داگیرکەر

مێژوو گەواهیی ئەوە دەدات کە کورد ئاشتیخوازترین گەلی ناوچەکەیە. ئێمە هەرگیز نەچووین بۆ داگیرکردنی خاکی هیچ نەتەوەیەک، بەڵکو هەمیشە لە بەرگریدا بووین. پارادۆکسە گەورەکە لێرەدایە: هەموو ڕێبەرانی گەلی کورد کاتێک تیرۆر کراون کە لە سەر مێزی گفتوگۆ و دانوستان بوون بۆ ئاشتی. ئەمە دەیسەلمێنێت کە داگیرکەر بڕوای بە پێکەوەژیان نییە؛ لای ئەوان دانوستان تەنها فێڵێکی تاکتیکییە بۆ سڕینەوەی جەستەیی سەرکردەکانمان.

سێیەم: وەرچەرخانی دیجیتاڵی و یەکگرتوویی نەتەوەیی

بۆ ماوەی دەیان ساڵ، داگیرکەران لە ڕێگەی پرۆگرامەکانی خوێندن و سانسۆرەوە هەوڵیان دا کورد لە یەکتر داببڕن. ئێمە ٥٠ ساڵ پێش ئێستا نەماندەزانی پارچەکانی تری کوردستان هەن، چونکە لە کتێبەکانماندا ناویان قەدەغە بوو. بەڵام ئەمڕۆ، لە سەردەمی جیهانگیری و تۆرە کۆمەڵایەتییەکاندا، کوردستان بووەتە یەک ماڵی گەورە. ئەمڕۆ گەنجی کورد لە ئامەد، مەهاباد، قامیشلۆ و هەولێر، بە یەک هەست و یەک شوناس دەژین. ئەم یەکگرتووییە نوێیە، گەورەترین شکستی فەلسەفەی داگیرکارییە.

چوارەم: قەیرانی سەرکردایەتی و ئیرادەی مێژوویی

لە کاتێکدا نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دووبارە دەکێشرێتەوە، ئێمە لەبەردەم هەلێکی مێژووییداین. ناوەندەکانی بڕیار لە جیهان سەیری ئامادەیی و ئیرادەی گەلان دەکەن. جێگەی داخی قووڵە کە زۆربەی پارتە سیاسییەکان و سەرکردەکانی ئێستا، کە تەنها هەلومەرجی کات و شوێن کردوونی بە ڕێبەر نەک ئیرادەی ڕاستەقینەی خەڵک، زۆر شەرمنانە لەگەڵ داگیرکەر مامەڵە دەکەن. ئەوان نەک هەلی مێژوویی دروست ناکەن، بەڵکو شەرمیشیانە داوای سەربەخۆیی بکەن.

لەم نێوەندەدا، تەنها "سەرۆک مەسعوود بارزانی" وەک دەنگێکی بوێر و خاوەن ئیرادە توانیویەتی ئەم تابۆیە بشکێنێت و ڕاستەوخۆ داوای مافی چارەی خۆنووسین بکات. سەربەخۆیی پێشکەشی کەس ناکرێت، بەڵکو دەبێت بە ئیرادە و یەکگرتوویی وەربگیرێت.

کۆتایی: گەڕانەوەی کەرامەت

تەنها ڕێگە بۆ گەڕانەوەی شکۆ و کەرامەتی نەتەوەیی ئێمە، یەکگرتوویی و سەربەخۆییە. داگیرکەرانی کوردستان نیشانیان داوە کە لە فەلسەفەی ئەواندا جێگەیەک بۆ "کوردی خاوەن ماف" نییە. بۆیە، پشتبەستن بە ئیرادەی ناوخۆیی و تێپەڕاندنی شەرمنیی سیاسی، تاکە دەروازەیە بۆ ئەوەی کورد لەم نەخشە نوێیەی جیهاندا، وەک نەتەوەیەکی خاوەن شکۆ جێگەی خۆی بکاتەوە. ئێمە خاوەنی خاک و مێژووین، ئێستا کاتی ئەوەیە ببینە خاوەنی بڕیاری خۆشمان.

ئایین لە نێوان جەوهەری مرۆڤبوون و کۆیلایەتیی سوڵتەدا

 

ئایین لە نێوان جەوهەری مرۆڤبوون و کۆیلایەتیی سوڵتەدا

پێشەکی: ئایین وەک ئامراز یان وەک ئامانج؟

ئایین لە بنەڕەتدا بۆ ئەوە هاتبوو کە مرۆڤ لە "خودپەرستیی تەسک" ڕزگار بکات و بەرەو ئاسۆیەکی فراوانتری ڕەوشت و ویژدان بیبات. بەڵام کاتێک ئایین دەبێتە هۆی ئەوەی مرۆڤ دەستبەرداری ویژدانی بێت، کاتێک دەبێتە پەردەیەک کە مرۆڤ ڕاستییەکان و زوڵم و زۆر نەبینێت، لێرەدا ئایین مانای خۆی لەدەست دەدات. ئەگەر ئایین مرۆڤ نەگەیەنێتە پلەی "مرۆڤبوون"، ئەوا نەک هەر وازهێنان لێی پێویستە، بەڵکو دەبێت وەک کۆت و زنجیرێک سەیر بکرێت کە پێویستە تێکبشکێنرێت.

کۆیلایەتیی پاداشت و سزا: مردنی ویژدان

زۆرینەی ئەوانەی خۆیان بە ئاییندار دەزانن، لە ڕاستیدا لە بازنەیەکی ترس و تەماعدا دەخولێنەوە. ئەوان نەک لەبەر جوانیی چاکە، بەڵکو لەبەر "پاداشت" و لە ترسی "سزا" ڕوو لە ئایین دەکەن. ئەم جۆرە لە ئیمان، مرۆڤ دەکاتە "کۆیلەیەکی ئایینی" نەک "مرۆڤێکی ڕووحی". کاتێک مرۆڤ تەنیا بۆ ڕزگارکردنی پێستی خۆی لە ئاگرێک کە بڕوای پێیەتی، چاو لە ئاست چەوسانەوە و بێدادی دەپۆشێت، ئەو کەسە جەوهەری مرۆڤبوونی دۆڕاندووە. ویژدان کە دەنگی خودایە لە ناوەوەی مرۆڤدا، لەژێر قورسایی تێکستە دەستکاریکراوەکان و بەرژەوەندیی سوڵتەکاندا دەخنکێنرێت.

توێڵکی سوڵتە و کاکڵی ئیمان

مێژووی ئایینی ئیسلام، بە تایبەت دوای تێکەڵبوونی بە دەسەڵات و "سوڵتە"، تووشی گۆڕانکارییەکی مەترسیدار بوو. دەسەڵاتدارانی ئیسلامی بۆ پاراستنی کورسییەکانیان، توێڵکێکی ئەستوور و ڕەشیان بە دەوری کاکڵی ئیماندا دروست کرد. ئەم توێڵکە بریتییە لەو تەفسیرە سیاسییەی کە مرۆڤ دەکاتە نۆکەر و جەنگاوەری دەسەڵاتدار، نەک گەڕۆک بەدوای حەقیقەتدا. ئەم پەردە ڕەشە ڕێگری لەوە دەکات کە ڕووناکی نێو دڵ بگاتە دەوروبەر. مرۆڤێک کە ئەم پەردەیە بەسەر چاویدا هاتبێت، دەتوانێت بە ناوی ئایینەوە بکوژێت، تاڵان بکات و سوجدە بۆ دیکتاتۆر ببات، تەنیا لەبەر ئەوەی وایان تێگەیاندووە کە "ئەمە خواستی ئایینە".

بێدەنگیی جیهانی ئیسلامی و جێنۆسایدی کورد

لێرەوە دەگەینە گەورەترین پارادۆکس: وڵاتانی ئیسلامی و ئەو وڵاتانەی کوردستانیان داگیر کردووە، هەموو ڕۆژێک بە ناوی ئایینەوە بانگەشەی "برایەتی" و "دادپەروەری" دەکەن، کەچی لە ئاست جێنۆسایدی کلتووری و فیزیکیی نەتەوەی کورددا بێدەنگن. بۆچی؟ چونکە ئایینی ئەوان لە "کاکڵ"ەوە بووەتە "بەرژەوەندی". ئەوان ویژدانی خۆیان و جیهانیشیان بە پارە و نەوت کڕیوە. ئایین بۆ ئەوان بووەتە ئامرازێکی سیاسی بۆ شەرعییەت دان بە داگیرکاری و سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەیەکی تر. مرۆڤێک یان دەوڵەتێک کە بە ناوی ئایینەوە چاو لە ئاست زوڵمێکی گەورەی وەک چەوسانەوەی کورد دەنووقێنێت، نە مرۆڤە و نە ئاییندار؛ ئەو تەنیا بازرگانێکی سیاسییە کە ئایین وەک دەمامک بەکاردەهێنێت.

بەرەو ڕزگاری: سەربەخۆیی وەک فەریزەیەکی ویژدانی

ئەگەر ئایین نەتوانێت بەرگری لە مافی نەتەوەیەکی چەوساوە بکات، ئەوا ئەو ئایینە بۆ کورد "بێگانەیە". تەنیا ڕێگەی ڕزگاریی کورد، گەڕانەوەیە بۆ "ویژدانی نەتەوەیی" و بڕوابوون بە "بەرخۆدان". ڕزگاریی ڕاستەقینە لەو کاتەوە دەست پێدەکات کە تاکی کورد ئەو پەردە ڕەشە بدرێنێت کە داگیرکەران بە ناوی ئایینەوە بەسەر مێشکیدا هێناویانە.

سەربەخۆیی تەنیا پڕۆژەیەکی سیاسی نییە، بەڵکو پڕۆژەیەکی مرۆیی و ئەخلاقییە بۆ گەڕاندنەوەی کەرامەتی مرۆڤی کورد. نەتەوەیەک کە خاوەنی ئیرادە و سەربەخۆیی خۆی نەبێت، ناتوانێت خودای ڕاستەقینەش بپەرستێت، چونکە بڕیارەکانی لەژێر دەستی سوڵتەیەکی داگیرکەردایە.

دەرەنجام:

ئایین ئەگەر نەبێتە هۆی ئازادی و دادپەروەری، دەبێتە دەرمانێکی سڕکەر. کورد پێویستی بە ئیمانێکە کە هانی بدات بۆ ڕاپەڕین دژی زوڵم، نەک ئایینێک کە فێری بکات چۆن لە ئاست جێنۆسایددا سەری کڕنۆش بۆ داگیرکەر شۆڕ بکات. رزگاری تەنیا لە سایەی سەربەخۆیی و شکاندنی بتە سیاسی و ئایینییەکانی داگیرکەردایە.

خوێندنەوەیەکی ئەکادیمی بۆ کتێبی "بۆ مێژوو" و گونجاندنی لەگەڵ واقیعی ئێستای کورد

 

ستراتیژیەتی مانەوە و ئیرادەی بڕیار: خوێندنەوەیەکی ئەکادیمی بۆ کتێبی "بۆ مێژوو" و گونجاندنی لەگەڵ واقیعی ئێستای کورد

دەستپێک

کتێبی "بۆ مێژوو" کە لە نووسینی سەرۆک مەسعود بارزانییە، تەنیا گێڕانەوەیەکی سادەی ڕووداوەکان نییە، بەڵکو دەقێکی ستراتیژی و سیاسییە کە لە قۆناغێکی یەکلاکەرەوەدا بڵاوکراوەتەوە. ئەم بەرهەمە هەوڵێکە بۆ بەدۆکۆمێنتکردنی "ڕاستییەکان" لە دیدگای بڕیاربەدەستێکی سەرەکییەوە، کە تێیدا تیشک دەخرێتە سەر ململانێکانی کورد لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندی و پرۆسەی بڕیاردان لە ساتە هەستیارەکاندا.

 هەروەها،کتێبی "بۆ مێژوو"ی مەسعود بارزانی، وەک مانیفێستێکی سیاسی بۆ قۆناغی "نەخێر بۆ پاشکۆیەتی" سەیر دەکرێت. نووسەر لەم بەرهەمەدا دەیەوێت بیسەلمێنێت کە کێشەی کورد لەگەڵ دەوڵەتە داگیرکەرەکان کێشەی "یاسا و دەستوور" نییە، بەڵکو کێشەی "عەقڵییەتی سڕینەوەیە".

یەکەم: میتۆدۆلۆژیای نووسین و سەرچاوەسازی

لە ڕووی ئەکادیمییەوە، ئەم کتێبە لە خانەی "سەرچاوە یەکەمینەکان" (Primary Sources) پۆلێن دەکرێت. نووسەر سوودی لە میتۆدی "گێڕانەوەی بەڵگەنامەیی" وەرگرتووە. کتێبەکە بە پاشکۆیەکی دەوڵەمەند لە نەخشە، نامەی دیپلۆماسی و بڕیارە فەرمییەکان پشتڕاست کراوەتەوە، ئەمەش وای کردووە کتێبەکە لە بیرەوەرییەکی شەخسییەوە بگۆڕێت بۆ تێکستێکی مێژوویی کە توێژەران دەتوانن بۆ تێگەیشتن لە لۆژیکی سیاسیی ئەو سەردەمە پشتی پێ ببەستن.

دووەم: تەوەرە شیکارییەکان

١. فەلسەفەی مافی چارەی خۆنووسین:

کتێبەکە ڕیفراندۆمی ساڵی ٢٠١٧ وەک بنەمایەکی یاسایی و سروشتی دەبینێت. بارزانی لە ڕێگەی شیکاریی مێژووییەوە دەیسەلمێنێت کە "شەراکەت" لە عێراقدا لە ساڵی ١٩٢١ەوە تا ٢٠١٧ شکستی هێناوە، بۆیە پەنابردن بۆ ڕای گەل نەک هەر هەڵە نەبووە، بەڵکو تاقە ڕێگەی دیموکراسیانە بووە بۆ کۆتاییهێنان بە ململانێیەکی سەد ساڵە.

٢. پارادۆکسی شەڕ و دیپلۆماسی:

بەشێکی گرنگی کتێبەکە تەرخان کراوە بۆ شەڕی داعش. نووسەر نیشانی دەدات چۆن کورد لە بەرەی پێشەوەی بەرگری لە جیهان بووە، بەڵام لە کاتی ڕیفراندۆمدا ڕووبەڕووی "بێوەفایی" نێودەوڵەتی بووەتەوە. ئەمەش شیکارییەکی قووڵە بۆ پەیوەندییەکانی هێزە هەرێمییەکان و بەرژەوەندییە نێودەوڵەتییەکان کە زۆرجار بەسەر پرەنسێپە ئەخلاقییەکاندا زاڵ دەبن.

٣. ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەر و دیاردەی ناپاکی:

بارزانی لەم کتێبەدا بە زمانێکی توند و ڕاشکاو باس لە ڕووداوەکانی کەرکووک دەکات. لە ڕوانگەی سیاسییەوە، ئەم بەشەی کتێبەکە شیکارییەکە بۆ "درزی ناوخۆیی" و کاریگەریی دەستێوەردانی دەرەکی لەسەر بڕیاری سیاسیی کورد. نووسەر دەیەوێت ئەو پەیامە بگەیەنێت کە دەستکەوتە مێژووییەکان تەنیا بە یەکڕیزی دەپارێزرێن.

 خاڵە بەهێز و ستراتیژییەکانی نێو کتێبەکە

١. بەڵگەدارکردنی شکستی دەوڵەتی نەتەوە (Nation-State): بارزانی بە بەڵگەوە نیشانی دەدات کە عێراق لە ١٩٢١ەوە نەیتوانیوە ببێتە چەتر بۆ هەمووان. ئەم خاڵە بەهێزە چونکە تێگەیشتنێکی قووڵ دەدات کە "فیدراڵیزم" یان "ئۆتۆنۆمی" لەگەڵ عەقڵییەتی مەزهەبی و شۆڤێنی سەرناگرێت.

٢. مافی چارەی خۆنووسین: کتێبەکە ڕێکاری ڕیفراندۆم وەک تاقە ڕێگەی دیموکراسی دەبینێت کە کورد لە "قوربانیی مێژوو"ەوە دەگۆڕێت بۆ "بڕیاردەری مێژوو".

٣. دەستنیشانکردنی درزی ناوخۆیی وەک گەورەترین هەڕەشە: گێڕانەوەی ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەر وانەیەکی سیاسیی توندە؛ کە کورد هەرچەندە هێزی سەربازی (پێشمەرگە) و پشتیوانی گەلی هەبێت، ئەگەر یەکڕیزی سیاسی نەبێت، دەستکەوتەکان لەدەست دەچن.

٤. ڕەخنە لە بێوەفایی نێودەوڵەتی: کتێبەکە تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە بەرژەوەندیی زلهێزەکان جێگیر نییە، و تەنیا "هێزی ناوخۆیی" و "ئیرادەی میللەت" زامنی مانەوەن.

دووەم: بەراوردکاری لەگەڵ بارودۆخی ئێستای چوار پارچەی کوردستان

١. باشووری کوردستان (وانەی ١٦ی ئۆکتۆبەر)

ئێستا باشوور لەبەردەم هەمان ئەو هەڕەشانەدایە کە لە کتێبەکەدا باسکراون؛ فشار بۆ سەر قەوارەی هەرێم و بڕینی شایستە داراییەکان. خاڵی بەهێزی کتێبەکە (یەکڕیزی) ئێستا پێویستییەکی ژیانییە بۆ باشوور تا ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی شکستی سیاسی بکات.

٢. باکووری کوردستان (دیپلۆماسی و ناسنامە)

لە باکوور، پرسی ناسنامە و عەقڵییەتی نکۆڵیکار کە بارزانی لە عێراقدا باسی دەکات، بە هەمان شێوە لە تورکیادا بوونی هەیە. کتێبەکە پێمان دەڵێت کە کورد نابێت تەنیا چاوەڕێی "چاکەی" دەوڵەت بێت، بەڵکو دەبێت ناسنامەی خۆی بسەپێنێت.

٣. ڕۆژئاوای کوردستان (تەحەددیی مانەوە و هاوپەیمانییەکان)

ڕۆژئاوا ئێستا لە هەستیارترین قۆناغدایە. بە پێی تێڕوانینەکانی بارزانی:

پەیوەندی لەگەڵ ئەمریکا: بارزانی لە کتێبەکەیدا ئاماژە بەوە دەکات کە ئەمریکا لە کاتی بەرژەوەندییە گەورەکاندا پشت لە کورد دەکات (وەک لە ٢٠١٧ کردی). ئەمە ئاگادارکردنەوەیەکی بەهێزە بۆ ڕۆژئاوا کە نابێت تەنیا پشت بە هاوپەیمانی نێودەوڵەتی ببەستێت.

دیالۆگی کوردی-کوردی: بارزانی جەخت لەوە دەکاتەوە کە بەبێ ڕێککەوتنی لایەنەکان (وەک ENKS و لایەنەکانی تر)، ڕۆژئاوا ناتوانێت شەرعییەتی نێودەوڵەتی درێژخایەن بەدەستبهێنێت.

سێیەم: کوردی ڕۆژهەڵات چۆن سوود لەم بارودۆخە و تێڕوانینانە دەبینێت؟

بەپێی فەلسەفەی سیاسی بارزانی لەم کتێبەدا، کوردی ڕۆژهەڵات دەتوانێت بەم شێوەیە سوودمەند بێت:

١. خۆسازدان بۆ بۆشایی سیاسی: بارزانی پێی وایە مێژوو دەرفەتی کتوپڕ دەدات. کوردی ڕۆژهەڵات دەبێت وەک "هێزێکی ئامادە" و یەکگرتوو خۆی نیشان بدات، تا لە کاتی هەر گۆڕانکارییەک لە ئێراندا، وەک باشووری ساڵی ١٩٩١ یان ڕۆژئاوای ٢٠١٢ تووشی پەرتەوازەیی نەبێت.

٢. وانەی "بەرەی کوردستانی": گەورەترین سەرکەوتنی کورد لە باشوور دروستکردنی بەرەی کوردی بوو. بۆ ڕۆژهەڵات، تێپەڕاندنی جیاوازییە ئایدۆلۆژییەکان و دروستکردنی "چەترێکی نیشتمانی یەکگرتوو" (وەک ئەنجومەنی باڵای ڕیفراندۆم کە بارزانی باسی دەکات) تاقە ڕێگەیە بۆ ئەوەی جیهان مامەڵەیان لەگەڵ بکات.

٣. دوورکەوتنەوە لە شەڕی ناوخۆیی: بارزانی لە کتێبەکەدا بە ئازارەوە باس لە "خەنجەری ناوخۆ" دەکات. ڕۆژهەڵات دەبێت لە ئێستاوە ڕێگری بکات لە هەر ئەگەرێکی پێکدادانی حیزبی، چونکە ئەوە دەبێتە هۆی لەدەستدانی سۆزی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی.

٤. بەکارهێنانی دیپلۆماسی هاوتەریب لەگەڵ هێز: بارزانی نیشانی دەدات کە پێشمەرگە هێزی پاراستنە، بەڵام دیپلۆماسی دەرگاکان دەکاتەوە. ڕۆژهەڵات دەبێت لۆبییەکی بەهێز لە دەرەوە دروست بکات کە گوزارشت لە "داوای گەل" بکات نەک تەنیا داوای حیزبی.

کۆتایی و دەرئەنجام

کتێبی "بۆ مێژوو" پاشکۆیەکە بۆ کتێبخانەی سیاسیی کورد کە تێیدا مێژوو لە دەمی "بڕیاردەر"ەوە دەگێڕدرێتەوە. گرنگیی ئەم کتێبە لەوەدایە کە ڕێگە نادات ڕووداوەکان وەک خۆیان فەرامۆش بکرێن، بەڵکو دەیانخاتە چوارچێوەیەیەک کە نەوەکانی داهاتوو بتوانن وەک "وانەیەکی سیاسی" لێی بڕوانن. ئەم بەرهەمە بانگەوازێکە بۆ گەڕانەوە بۆ ناسنامەی نیشتمانی و متمانەکردن بە ئیرادەی گەل وەک تاقە سەرچاوەی ڕەوایی.

کتێبی "بۆ مێژوو"، هەروەها وانەیەکە لە "ڕیالیزمی سیاسی". پەیامی سەرەکی بۆ هەر چوار پارچە و بەتایبەت ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا ئەوەیە: "جیهان ڕێز لە هێز و یەکڕیزی دەگرێت، نەک لە مافی بێ پشتوپەنا". بارزانی لە ڕێگەی ئەم کتێبەوە دەڵێت: کورد دەبێت هەمیشە ئامادە بێت بۆ "ساتەوەختی بڕیار"، چونکە مێژوو بەزەیی بەوانەدا نایەتەوە کە چاوەڕێی سۆزی داگیرکەرەکانیانن.

بۆ خوێندنەوەی کتێبەکە کلیک لە سەر ئەو لینکە بکە:

for-history-by-president-masoud-barzani-kurdi-sorani.pdf

شیکارییەکی فەلسەفی و جیۆپۆلیتیکی بۆ پەیامەکانی ئیمرالی: لە ئاگاهی نەتەوەییەوە بەرەو سەروەریی سەربەخۆ

 

شیکارییەکی فەلسەفی و جیۆپۆلیتیکی بۆ پەیامەکانی ئیمرالی: لە ئاگاهی

 نەتەوەییەوە بەرەو سەروەریی سەربەخۆ

پێشەکی

پەیامەکانی عەبدوڵا ئۆجالان لە زیندانی ئیمرالی (٢٠٢٥)، لە ساتەوەختێکی مێژووییدا دێن کە ناوچەکە لەبەردەم "داڕشتنەوەی نەخشەی جیۆپۆلیتیکی" نوێدایە. ئەم پەیامانە تەنها گوزارشتێکی سیاسی نین، بەڵکو گەڕانەوەیەکی فەلسەفییە بۆ چەمکی "کەینونەی کورد" لەناو ململانێی جەمسەرەکاندا. لێرەدا، زیندان وەک شوێنێکی فیزیکی نابێتە بەربەست لەبەردەم "تێڕامانی ستراتیژی"، بەڵکو دەبێتە تاقیگەیەک بۆ خوێندنەوەی دوورمەودای مێژوو.

١. فەلسەفەی ئاگاهی و ڕەتکردنەوەی "ئامرازی بوون" (Agency vs. Instrumentalization)

یەکێک لە تەوەرە سەرەکییەکانی ئەم پەیامانە، هۆشداریدانە لە مەترسی "بەکارهێنانی کورد وەک کارتێکی گوشار" لەلایەن پڕۆژە دەرەکییەکانەوە (پڕۆژەی ئیبراهیمی یان هیلالی شیعی). لە ڕوانگەیەکی ئەکادیمییەوە، ئۆجالان جەخت لەسەر "سەروەریی فیکری" دەکاتەوە. ئەو پێی وایە هەر دەستکەوتێک ئەگەر لەسەر بنەمای پێویستیی هێزە جیهانییەکان بێت، کاتی دەبێت. ئازادیی ڕاستەقینە لای ئەو، لە "ئاگاهی" (Consciousness) نەتەوەییەوە دەست پێ دەکات؛ واتە کورد دەبێت خۆی ببێتە "بکەر" (Subject) نەک تەنها "ئامراز" (Object) لە پلانی ئەوانی تردا.

٢. قەیرانی "نەتەوە-دەوڵەت" و مۆدێلی دیموکراسیی ناوچەیی

ئۆجالان لە خوێندنەوەیەکی فەلسەفیدا بۆ سیستەمی جیهانی، ئاماژە بەوە دەکات کە مۆدێلی "نەتەوە-دەوڵەتی توندڕەو" گەیشتووەتە بنبەست. ئەو پێشنیازی "دیموکراسیی ناوچەیی و کۆمەڵگەی مەدەنی بەهێز" دەکات. ئەمە بەو مانایەیە کە هێزی ڕاستەقینەی کورد لە "ڕێکخستنی ناوخۆیی" و "بنیاتنانی ژێرخانی کۆمەڵایەتی"دایە. لێرەوە، پرسی کورد لە کێشەیەکی "ئەمنی" دەوڵەتانەوە دەگۆڕێت بۆ کێشەیەکی "ماف و بوون" کە هیچ هێزێک نەتوانێت نادیدەی بگرێت.

٣. یەکگرتوویی گوتار: کلیلی تێپەڕاندنی "لۆزان"

ئەو قۆناغەی ئێستا کە وەک "پۆست-لۆزان" (Post-Lausanne) وەسف دەکرێت، پێویستی بە تێپەڕاندنی پارچەپارچەیی سیاسی هەیە. لە ڕووی ئەکادیمییەوە، نەتەوەیەک کە خاوەنی "گوتارێکی یەکگرتوو" (Unified Discourse) نەبێت، ناتوانێت لەسەر مێزی دانوستانە مێژووییەکان جێگەی ببێتەوە. پەیامەکەی ئۆجالان ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە پرسی کورد لە تورکیا، سووریا و پارچەکانی تر، یەک یەکەی ئۆرگانییە و ناتوانرێت لە یەکتر جیا بکرێنەوە.

ئەنجامگیری: بەرەو سەربەخۆییەکی بونیادی و ناوخۆیی

لە کۆتاییدا، دەتوانین بگەینە ئەو ئەنجامە ئەکادیمی و فەلسەفییەی کە: تاکە ڕێگەی دەربازبوونی گەلی کورد لە تەڵەی جیۆپۆلیتیکی ناوچەکە، بەرزکردنەوەی ئاستی "هۆشیاری و ئاگاهی نەتەوەیی"یە لە هەموو پارچەکانی کوردستان.

ئەم ئاگاهی دەبێتە هەوێنی دروستبوونی "گوتارێکی نەتەوەیی یەکگرتوو" کە بەرژەوەندییە باڵاکانی گەل بخاتە سەروو بەرژەوەندییە حیزبی و ناوچەییەکان. سەربەخۆیی کوردستان، وەک چەمکێکی فەلسەفی و سیاسی، تەنها کاتێک زامن دەکرێت و دەبێتە ئەمری واقیع کە:

پشت بە هێزی ناوخۆیی ببەستێت: چونکە هەوڵی دەرەکی هەمیشە گرێدراوی بەرژەوەندییە و بە گۆڕانی هاوسەنگییەکان، کورد دەکرێتە قوربانی.

یەکگرتوویی سیاسی و جەماوەری: بەبێ یەکێتییەکی ناوخۆیی کە هەموو پارچەکان لە دەوری ستراتیژێکی هاوبەش کۆ بکاتەوە، هەر دەستکەوتێک لە مەترسیدا دەبێت.

بەکورتی، پەیامەکانی ئیمرالی بانگەوازێکن بۆ ئەوەی کورد لەبری چاوەڕوانیکردنی

 "میهرەبانیی دەوڵەتان"، ڕوو لە خۆی بکات و لە ڕێگەی "ئاگاهی ویەکگرتوویی"یەوە، مێژوویەکی نوێ بنووسێتەوە کە تێیدا سەربەخۆیی و ئازادی، بەرهەمی ئیرادەی ناوخۆیی بن نەک ڕێککەوتنی نێودەوڵەتی.

فلتەری ئیمرالی و پرسی مەرجەعیەتی ئازاد: کاتێک زیندان دەبێتە بەربەست لەبەردەم ڕاستییەکان

 

فلتەری ئیمرالی و پرسی مەرجەعیەتی ئازاد: کاتێک زیندان دەبێتە بەربەست

 لەبەردەم ڕاستییەکان

لە مێژووی بزووتنەوە ڕزگاریخوازییەکانی جیهاندا، زیندان هەمیشە شوێنی تاقیکردنەوەی ئیرادە بووە، بەڵام کاتێک زیندان دەبێتە گۆشەگیرییەکی توند و هەموو دەمارە پەیوەندییەکانی ڕێبەرێک دەکەوێتە ژێر کۆنترۆڵی دەزگایەکی هەواڵگری وەک "میت"، ئیتر ئەو ووتە و پەیامانەی لەوێوە دێنە دەرێ، پێش ئەوەی بگەنە گوێی گەل، بە فلتەری داگیرکەردا تێدەپەڕن. ئەمڕۆ پرسی عەبدولڵا ئۆجەلان و ئەو لێدوانانەی بە ناوی ئەوەوە بڵاو دەکرێنەوە، پێویستی بە خوێندنەوەیەکی ورد و دوور لە دەمارگیریی حزبی هەیە.

١. زیندانی ئیمرالی: ژینگەیەکی داخراو و زانیاریی سنووردار

ئۆجەلان پتر لە ٢٥ ساڵە لە گۆشەگیرییەکی توند دایە. ئەو تەلەڤیزیۆن، ڕۆژنامە و زانیارییانەی پێی دەگات، تەنها ئەوانەن کە دەوڵەت بۆی دیاری دەکات. مرۆڤێک کە لە پەیوەندی لەگەڵ جیهانی دەرەوە دابڕاو بێت، ناتوانێت وێنەیەکی ڕاستەقینەی گۆڕانکارییە خێراکان و هاوکێشە ئاڵۆزەکانی ناوچەکەی هەبێت. بۆیە، هەر جۆرە داڕشتنێکی سیاسی کە لەوێوە بێتە دەر، زیاتر ڕەنگدانەوەی ئەو فشار و سنووردارییەتیەیە کە دەوڵەت بەسەریدا سەپاندوویەتی، نەک واقیعی سەر زەوی.

٢. فلتەری "میت" و یارییە سیاسییەکانی ئەنقەرە

ئەو پەیامانەی لە میدیاکانی تورکیاوە سەبارەت بە ئیمرالی بڵاو دەبنەوە، جێگەی گومانێکی گەورەن. دەوڵەت باخچەلی و ئەردۆگان کاتێک باس لە "کۆتاییهێنان بە تیرۆر" دەکەن و دەرگای ئیمرالی دەخەنە سەر پشت، مەبەستیان چارەسەری کێشەی کورد نییە، بەڵکو دەیانەوێت ئەو یەکڕیزی و دەستکەوتانەی کورد لە پارچەکانی تر (بە تایبەت لە ڕۆژئاوا) بەدەستی هێناوە، تێک بشکێنن. ئەوان دەیانەوێت لە ڕێگەی "سیمبۆلێکی زیندانیکراو"ەوە، ئیرادەی شەڕڤانان و سیاسییەکانی دەرەوە بشکێنن.

٣. مەرجەعیەتی ئازاد و پێویستی بە "ئەقڵی ئەکادیمی"

کاتی ئەوە هاتووە گەلی کورد و لایەنە سیاسییەکان تێبگەن کە ڕێبەرایەتیکردنی نەتەوەیەک لە پشت دیوارە ئەستوورەکانی زیندانەوە، کارێکی مەحاڵە. کورد پێویستی بە مەرجەع و سەرۆکێکە کە:

ئازاد بێت: بتوانێت بە بێ ترس و فشار و بە بێ فلتەری داگیرکەر بڕیار بدات.

خاوەن ڕاوێژ بێت: لە دەوری ئەم مەرجەعەدا، دەستەیەک لە بلیمەتترین کەسایەتییە ئەکادیمییەکان، توێژەرانی سیاسی و پسپۆڕانی نێودەوڵەتی هەبن کە لە سەنتەرە جیهانییەکاندا خاوەن پێگەن. بڕیاری سیاسی دەبێت لەسەر بنەمای زانست و بەرژەوەندیی نەتەوەیی بێت، نەک تەنها دروشم.

٤. وەهمی "ئیسلامی و کۆماری دیموکراتیک" و "برایەتی گەلان"

ئەو چەمکانەی وەک "کۆماری دیموکراتیک" یان "برایەتی گەلان" کە لەم ساڵانەی دواییدا لە ئیمرالییەوە باس دەکرێن، لەسەر ئەرزی واقیع هیچ بەهایەکیان نییە. چونکە وڵاتانی داگیر کەر و لایەنی بەرامبەر (رژێمی تورکیا) باوەڕی بەم چەمکانە نییە. کاتێک دەوڵەتێک ناسنامەی تۆ ڕەت دەکاتەوە، باس کردن لە برایەتی تەنها "کۆیلایەتییەکی مۆدێرنە" لە ژێر ناوی نوێدا. گەلانی ئازادی جیهان تەنها کاتێک گەیشتنە سەربەخۆیی کە ڕێبەرەکانیان لە ناو مەیدانی خەباتدا بوون و ئامادە نەبوون سازش لەسەر مافە سەرەتاییەکان بکەن.

٥. وانەیەک لە ڕۆژئاوا: چەک وەک پەرژینی پاراستن

محەمەدی برای ئۆجەلان ڕاستییەکی گرنگی درکاند؛ کاتێک وتی ئۆجەلان وتوویەتی "چەک دانانی شەڕڤانان هێڵی سوورە". ئەمە تەنها خاڵە کە دەوڵەتی تورکیای تووشی شۆک کردووە. لە ڕۆژئاوای کوردستان، ئەوەی کوردی پاراستووە نە "دیموکراسیی تورکیا" بووە و نە "سۆزی نێودەوڵەتی"، بەڵکو ئەو چەک و ئیرادەیەیە کە دوژمنی هێناوەتە لەرزین. مێژوو سەلماندوویەتی کە بێ چەک و بێ هێز، لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تەنها دەبیتە قوربانی.

کۆتایی: هۆشداری لە "حەسەن خەیرییە" نوێیەکان

ئێستا کاتێکی ناسکە. دوژمن دەیەوێت بە بەکارهێنانی ناوی ئۆجەلان، درز بخاتە ناو یەکڕیزیی کورد. نابێت کورد بە "دەهۆڵ و زوڕنای" میدیای تورکی هەڵبخەڵەتێت. ئێستاش "خەنجەرە ژەهراوییەکان" و کەسانی وەک حەسەن خەیری (کە مێژوو وەک نمونەی هەڵخەڵەتان بەڵێنە درۆینەکانی تورک یادی دەکاتەوە) بوونیان هەیە.

پەیامی کۆتایی: با پشتگیرییەکانمان بۆ ڕۆژئاوا و پارچەکانی تری کوردستان بەردەوام بێت. با ئیرادەی خۆمان نەبەستینەوە بە پەیامە فلتەرکراوەکانی زیندان. کورد کاتێک سەردەکەوێت کە مەرجەعیەتەکەی لە ناو جەرگەی ئازادی و بە ڕاوێژی پسپۆڕانی خۆی بڕیار بدات، نەک لە ژێر سێبەری ژوورە تاریکەکانی "میت".

فەلسەفەی کەزی: لە پیرۆزیی زاگرۆسەوە بۆ بەرگری لە ناسنامە

 

فەلسەفەی کەزی: لە پیرۆزیی زاگرۆسەوە بۆ بەرگری لە ناسنامە

خوێندنەوەیەک بۆ ململانێی بەهاکانی شاخ و بیابان

پێشەکی: کەزی وەک دەقێکی مێژوویی

کەزیی ژنی کورد، تەنها کۆمەڵە تاڵە پرچێکی ڕاکشاو بەسەر شانەکاندا نییە، بەڵکو لە ڕوانگەیەکی ئەنتۆلۆژییەوە (بووگەرناسی)، بریتییە لە ڕیزبەندیی مێژوویی و بەردەوامیی ژیان لەسەر خاکی زاگرۆس. ئەگەر لە فەلسەفەی کۆندا "پەت" یان "تەون" هێمایەک بێت بۆ بەستنەوەی زەوی بە ئاسمان، ئەوا کەزیی ژنی کورد ئەو تەونە ئەفسانەییەیە کە نەوەکانی کورد بە ڕابردوو و داهاتووەوە دەبەستێتەوە.

یەکەم: کەزی لە میتۆلۆژیا و ئایینی یارساندا (پیرۆزیی گیسێ داڵگ)

لە قووڵایی کولتووری کوردەواریدا، بە تایبەت لە ئایینی یارسان (کاکەیی) و ناوچەکانی کرماشان و لوڕستان، "گیسێ داڵگ" (کەزیی دایک) بەرزترین پلەی پیرۆزیی هەیە. لە ڕووی سۆسیۆلۆژییەوە، کاتێک مرۆڤی کورد سوێند بە کەزیی دایکی دەخوات، ئەو سوێندە دەبێتە "بەڵێننامەیەکی بوونی" کە هیچ گومانێک هەڵناگرێت.

بۆچی کەزی؟ چونکە کەزی هێمای "شەرەف" نییە بەو مانا پیاوسالارییەی لە ناو کلتووری بیاباندا هەیە، بەڵکو هێمای "ڕەسەنایەتی و پەروەردە و میهرەبانی"یە. بڕینی کەزی لە کولتووری زاگرۆسدا وەک سوکایەتی سەیر نەکراوە، بەڵکو وەک "کارەساتێکی گەردوونی" بینراوە. کاتێک ژنێک لە شیندا کەزیی خۆی دەبڕێت، واتە پەیوەندیی خۆی لەگەڵ جوانیی جیهان دەپچڕێنێت. لێرەوەیە کە دەستدرێژی بۆ سەر کەزیی شەرڤانێک، تەنها تاوانێکی جەنگی نییە، بەڵکو هێرشە بۆ سەر پیرۆزترین نیشانەی شارستانییەتیی زاگرۆس.

دووەم: بەراوردی کولتووری زاگرۆس و فاشیزمی بیابان

لێرەدا ڕووبەڕووی دوو پارادایمی دژبەیەک دەبینەوە:

کولتووری زاگرۆسی: کە تێیدا ژن "کەدوانە" و "پارێزەری ئاگر" و "خاوەن کەزیی پیرۆز"ە.

کولتووری بیاباننشینی (ئەعڕابی): کە مێژووەکەی پڕە لە "وەئدی کچان" (زیندووبەچاڵکردن) و سەیرکردنی ژن وەک "کەنیزە" و "غەنیمەی جەنگ".

ئەو عەرەبە توندڕەوانەی (داعش و پاشماوەکانی جۆلانی) کە ئەمڕۆ کەزیی کچە کورد وەک شانازیی جەنگیی نیشان دەدەن، لە ڕاستیدا گوزارشت لە "نیهیلیزمێکی بیابانی" دەکەن. ئەوان چونکە خۆیان بێ مێژوو و بێ ناسنامەی جێگیرن، دەیانەوێت ناسنامەی بەرامبەرەکەیان (کە لێرەدا ژنی کوردە) لەڕێگەی بڕینی کەزییەوە بشێوێنن. ئەمە جەنگێکی سێمۆتیکییە (نیشانەناسی)؛ بڕینی پرچ، هەوڵێکە بۆ بڕینی پیوەندیی کورد بە خاکەکەیەوە.

سێیەم: "خڵتەی حەوت فاشیزم" و مەترسییەکانی سەر ڕۆژاوا

ئەو هێزە تیرۆریستییانەی ئەمڕۆ لە عەفرین و سەرێکانی و ناوچەکانی تری ڕۆژاوا پاشەکشە بە کورد دەکەن، تەنها گروپێکی چەکدار نین، بەڵکو ئەوانە "پوختەی تاقیکردنەوە فاشیستییەکان"ی ناوچەکەن، ئەمانە حەوت جار فاشیست و حەوت جار نامەردترن، چونکە ئەوان جێگرەوەی (داعش، بەعس، ئیخوان، قاعیدە، تەعەسوبی قەبەلی، ناسریزم و ناسیۆنالیزمی تورکی)ن.

ئەمانە "حەرامزادەی مێژوو"ن؛ چونکە هیچ پرەنسیپێکی ئەخلاقیی جەنگ نایانگرێتەوە. ئەگەر بەعس تەنها لە ڕووی سیاسییەوە فاشیست بوو، یان داعش تەنها لە ڕووی ئاینییەوە، ئەوا گروپەکانی جۆلانی و هاوشێوەکانیان، هەموو ئەو فاشیزمانەیان لە یەک جەستەدا کۆکردووەتەوە.

چوارەم: ڕەخنەی ناوخۆیی و "کوردە ئیسلامییەکان"

لێرەدا دەبێت بە ڕاشکاوی بپرسین: چۆن دەکرێت کەسانێک وەک عەلی قەرەداغی یان لایەنە ئیسلامییەکان، لە ئاست بڕینی کەزیی کچە کوردێکدا بێدەنگ بن یان پاساو بۆ ئەو فاشیزمە بێننەوە کە لە ژێر پەردەی ئاییندا ئەنجام دەدرێت؟ ئەمە "نامۆبوونی نەتەوەیی"یە. کاتێک ئایدیۆلۆژیای هاوردەکراو دەبێتە پێشەنگ، مرۆڤی کورد پیرۆزیی "گیسێ داڵگ"ی لەبیر دەچێتەوە و دەبێتە پاشکۆی فاشیزمێک کە تینووی خوێنی خۆیەتی.

پێنجەم: کەزی وەک توندترکردنی گرێی یەکگرتوویی

تاکە وەڵامی ستراتیژی بۆ ئەم دۆخە، گەڕانەوەیە بۆ "کوردایەتییەکی پەتی". وازهێنان لە هەموو ئەو ئایدیۆلۆژیا "ئاسمانی و زەمینی"یانەی کە کورد دەکەنە قوربانیی بەرژەوەندیی نەتەوەکانی تر.

کەزیی بڕاوی کچە شەرڤانێک، نابێت تەنها وەک خەمێک ببینرێت، بەڵکو دەبێت ببێتە "مانیفێستی سەربەخۆیی". دەبێت سەرکردایەتی سیاسیی کورد لە هەر چوار پارچە، تێبگەن کە لایەنی بەرامبەر باوەڕیان بە هیچ جۆرە ئاشتی و پێکەوەژیانێک نییە.

دەرەنجام: تاڵێک لە کەزی وەک قیبلەنمای سیاسی

پەیام بۆ سەرکردەکانی ڕۆژاوا و تەواوی کوردستان ئەوەیە: لە هەر دانیشتنێکی سیاسی و لە هەر سەنگەرێکی شەڕدا، با "تاڵێک لەو کەزییە بڕاوە"تان لەبەرچاو بێت. ئەوە تەنها پرچ نییە، ئەوە مێژوویەکە سوکایەتی پێکراوە، ئەوە "گیسێ داڵگ"ە کە توندترین سوێندی کوردی لەسەر دامەزراوە.

کورد کاتێک ڕزگاری دەبێت کە تێبگات "دوژمنی حەوت جار فاشیست" بە زمانی گوڵ و دیموکراسی تێناگات؛ تەنها بە یەکگرتووییەک تێدەگات کە وەک تێکهەڵکێشیی تاڵەکانی کەزیی ژنێکی زاگرۆسی، پچڕانی مەحاڵ بێت.

کەزیی داڵگمان، قەڵغانی دەستمانە و سەربەخۆیی تاقە ڕێگەی گەڕانەوەی شکۆمانە

ڕۆژئاوای کوردستان لە نێوان بەرداشی جیۆپۆلەتیک و ئیرادەی سەربەخۆیدا

 

ڕۆژئاوای کوردستان لە نێوان بەرداشی جیۆپۆلەتیک و ئیرادەی سەربەخۆیدا:

 خوێندنەوەیەکی فرەڕەهەند

پێشەکی: گۆڕانی پارادایمەکان

ئەوەی ئەمڕۆ لە ڕۆژئاوای کوردستان و باکووری سووریا دەگوزەرێت، تەنها گۆڕانکارییەکی سەربازیی سادە نییە، بەڵکو گۆڕانێکی گەورەی "پارادایمی" سیاسییە لە ناوچەکەدا. دوای تێکشکانی خەلافەتی داعش، ڕۆژئاوا بووە مەیدانی تاقیکردنەوەی مۆدێلێکی نوێی بەڕێوەبردن، بەڵام ئێستا دەبینین جارێکی تر "کێشەی کورد" دەکرێتەوە بە قوربانی بەرژەوەندییە باڵاکانی زلهێزەکان و کێبڕکێی مەزهەبیی (شیعە-سوننە).

١. ڕەهەندی سیاسی: "هاوپەیمانییە ناچارییەکان" و خیانەتی ستراتیژی

بەپێی زانیارییەکانی ڕامی عەبدولڕەحمان و ناوەندەکانی توێژینەوە، کێشەی سەرەکی هەسەدە لەوەوە دەستی پێکرد کە نەیویست ببێتە "بەشێک" لە شەڕی مەزهەبیی ناوچەکە. ڕەتکردنەوەی شەڕ دژی حەشدی شەعبی لەلایەن هەسەدەوە، لە ڕوانگەی سیاسییەوە بڕیارێکی "نەتەوەیی و پارێزگارانە" بوو بۆ ئەوەی کورد نەبێتە سوتەمەنی شەڕی وەکالەت، بەڵام لە ڕوانگەی ئەمریکا و هاوپەیمانانەوە، ئەمە وەک "کۆتایی بەکارهێنانی کورد" بینرا.

لێرەدا تێزەکەی "سەنتەری واشنتۆن بۆ سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی نزیک" دێتە دی؛ دروستکردنی "قەڵغانی سوننی" بە ڕابەرایەتی هێزە نوێیەکانی وەک گرووپەکەی ئەحمەد شەڕع (جۆلانی)، ئامانجی سەرەکی تێکشکاندنی هەژموونی ئێرانە. لەم هاوکێشەیەدا، کورد ئەگەر ئامادە نەبێت لەو نەخشەیەدا جێگەی ببێتەوە، ئەوا بە گڵۆپی سەوزی ئەمریکا و نەخشەی تورکیا، ڕێگە بۆ هێزە توندڕەوەکان خۆش دەکرێت تا پێگەی کورد لاواز بکەن.

٢. ڕەهەندی ئەکادیمی و جیۆپۆلەتیک: کورد وەک "کارتی فشار"

لە زانستی جیۆپۆلەتیکدا، کورد وەک "نەتەوەیەکی بێ دەوڵەت لە ناوچەیەکی ستراتیژیدا" هەمیشە وەک ئامرازێکی فشار (Leverage) بەکارهاتووە. مێژووی پەیوەندییەکانی ئەمریکا و کورد نیشانی دەدات کە ئەمریکا "پەیوەندیی کاتی" (Tactical Alliance) هەیە نەک "هاوپەیمانیی ستراتیژی" (Strategic Alliance).

ئازادکردنی زیندانیانی داعش لەلایەن هێزە توندڕەوەکانەوە و بێدەنگیی نێودەوڵەتی، ئاماژەیەکی مەترسیدارە بۆ ئەوەی کە جارێکی تر "تیرۆر" وەک ئامرازێک بۆ ڕێکخستنەوەی نەخشەی ناوچەکە بەکاردێت. ئەمە نەک تەنها بۆ لێدانی شیعە، بەڵکو بۆ تێکشکانی قەوارەی سیاسیی ڕۆژئاواشە کە تورکیا بە مەترسیی سەرەکی خۆی دەزانێت.

٣. ڕەهەندی دەروونناسی: لە "تراومای خیانەت"ەوە بۆ "خۆڕاگریی مێژوویی"

لە ڕووی دەروونناسیی کۆمەڵایەتییەوە، تاکی کورد لە ڕۆژئاوا و بە گشتی، تووشی جۆرێک لە "تراومای خیانەتی دووبارە" بووەتەوە. هەستی "تەنهایی لەسەر زەوی" (The loneliness of the Kurd) جارێکی تر سەرهەڵدەداتەوە. بەڵام ئەم تراومایە وەرگێڕدراوە بۆ "ورەی خەبات"؛ کۆڕەوی ملیۆنی و پشتگیریی پارچەکانی تری کوردستان نیشانەی ئەوەیە کە عەقڵی کۆمەڵی کورد گەیشتووەتە ئەو بڕوایەی کە پاراستنی ڕۆژئاوا، پاراستنی ناسنامەی نەتەوەییە.

ئەردۆغان بە لۆژیکی "هێزی ڕەق" مامەڵە دەکات، بەڵام لە ڕووی دەروونناسیی سیاسییەوە هەڵەیەکی کوشندە دەکات؛ چونکە فشار بۆ سەر ڕۆژئاوا، "ناسیۆنالیزمی کوردی" لە باکووری کوردستان زیندوو دەکاتەوە و ئەو دیوارە دەروونییەی کە ساڵانێکە هەوڵی دروستکردنی دەدات، دەڕوخێت.

٤. ڕەهەندی فەلسەفی: کەرامەت بەرامبەر پاشکۆیەتی

فەلسەفەی سیاسیی کورد لەم قۆناغەدا لەسەر چەمکی "کەرامەت و بوون" وەستاوە. وەک لە بابەتەکانی پێشوومدا ئاماژەم پێداوە، کورد هەموو جۆرەکانی پێکەوەژیانی تاقی کردەوە (فیدراڵی، لامەرکەزی، خۆسەری دێموکراتیک)، بەڵام فەلسەفەی دەوڵەتە داگیرکەرەکان لەسەر بنەمای "سڕینەوەی ئەویتر" داڕێژراوە.

لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە، پێکەوەژیان کاتێک سەرکەوتوو دەبێت کە "دانپێدانانی بەرامبەر" (Recognition) هەبێت. کاتێک عەرەبی سوننە یان شیعە یان تورک و فارس، کورد تەنها وەک "کۆیلە" یان "کارتی شەڕ" دەبینن، پێکەوەژیان دەبێتە وەهم. لێرەوەیە کە "سەربەخۆیی" لە دروشمێکی سیاسییەوە دەبێتە "پێویستییەکی فەلسەفی و بوونگەرایی" (Existential Necessity) بۆ پاراستنی کەرامەتی مرۆیی کورد.

دەرەنجام و داهاتوو: بەڕێوەبردنی تەنگژەکان

بەپێی توێژینەوە نێودەوڵەتییەکان، داهاتووی ناوچەکە بەرەو "شەڕێکی خوێناوی مەزهەبی" دەچێت کە تێیدا سنوورەکان جارێکی تر بە خوێن دەکێشرێنەوە. ئەرکی سەرکردایەتی کورد لەم ساتە وەختەدا:

گەشبینی هۆشیارانە:  چاوەڕوانیی نەکردنی زۆر لە ئەمریکا و ڕۆژئاوا.

دیپلۆماسیی مەکۆکی: کارکردن لەسەر هاوسەنگیی هێز لە نێوان جەمسەرەکاندا.

یەکگرتوویی ناوخۆیی: وەک چۆن جەماوەر بە کردەیی نیشانی دا، تەنها یەکڕیزیی نەتەوەیی دەتوانێت ڕێگری لە جینۆسایدێکی نوێ بگرێت.

کۆتایی:

مێژوو دەیسەلمێنێت کە "دەرگای شووشە"ی ئەوانەی یاری بە چارەنووسی نەتەوەکان دەکەن، زۆر زوو دەشکێت. ئەگەر کورد لەم قۆناغەدا وەک "کارەکتەرێکی سەربەخۆ" نەیەتە مەیدان و تەنها چاوەڕوانی بڕیاری هاوپەیمانان بێت، مەترسیی گەورەی لەسەرە. سەربەخۆیی، وەک فەلسەفە و وەک ستراتیژ، تەنها ڕێگەیە بۆ ئەوەی کورد لە "بەکارهێنراو"ەوە ببێتە "بڕیاردەر".