کۆچی هەڵۆیەکی بەرزەفڕی پشدەر؛ ماڵاوایی لە ڕەفیق سابیر و تاسەی هەمیشەییی نیشتمان

 

 کۆچی هەڵۆیەکی بەرزەفڕی پشدەر؛ ماڵاوایی لە ڕەفیق سابیر و تاسەی هەمیشەییی نیشتمان

ئەدەبی کوردی، ئەمڕۆ لەبەردەم کۆچێکی گەورە و خەمێکی قووڵدا ڕاوەستاوە. کۆچی "ڕەفیق سابیر"، تەنیا ماڵاواییی مرۆڤێک نییە لە ژیان، بەڵکو کۆچی زمانێکە کە پڕ بوو لە مۆسیقای باران، وەرینی ئەستێرەیەکە کە ڕێگەی نوێخوازیی بۆ شێعری دوای "گۆران"ی نەمر ڕوناک دەکردەوە. ئەو شاعیرەی لە "قەڵادزێ"ی دڵڕفێنەوە فێری فڕین بوو، بوو بە یەکێک لە هەرە دیارترین پێشەنگ و ئاوانگاردەکانی شێعری مۆدێرنی کوردستان، کە توانی فۆرم و ناوەڕۆک لە قاڵبە کلاسیکییەکان دەربهێنێت و بیخاتە ناو کایە فەلسەفی و مرۆیییە گەردونییەکانەوە.

ڕەفیق سابیر، تەنیا شاعیر نەبوو؛ ئەو نەخشەکێشی جوانییەکانی نیشتمان بوو. ئەگەر "گۆران" شۆڕشێکی لە کێش و سەروادا بەرپا کردبێت، ئەوا ڕەفیق سابیر "ڕۆح"ی بۆ ئەو شۆڕشە هێنا و شێعری کوردیی کرد بە زمانێکی جیهانی. ئەو لە دەقەکانیدا، خاک و مرۆڤ، غەریبی و نیشتمانی تێکەڵ بە یەکتر دەکرد.

کە باس لە ڕەفیق سابیر دەکەین، بێگومان ناتوانین یادی ئەو زێدە ڕازاوەیە نەکەین کە تێیدا چاوی بە ژیان هەڵێناوە. قەڵادزێ و پشدەر، ئەو مەڵبەندەی کە هاوسێی دڵسۆز و هاوخوێنی "سەردەشت"ی چاوکەژە. ئەم دوو ناوچەیە، نەک هەر تەنیا جوگرافیا، بەڵکو یەک پارچە شێعر و ئیلهامن. شاعیر لە زۆربەی تێکستەکانیدا، بە تایبەت کاتێک لە غەریبیی هەندەراندا بوو، هەمیشە ڕۆحی لە کەنارەکانی "زێی بچووک" و بناری "قەندیل"دا دەسووڕایەوە.

منیش وەک ئەو، وەک ئەو کوڕەی پشدەر، هەمان ئەو "تاسە" و غەریبییەم هەیە کە ڕەفیق سابیر لە شێعری **"بۆ شارەکەم"**دا دەڵێت:

"تۆ ئەی شاری بەفر و باران...

ئەی نیشتمانی سووتاوی من!

تۆ لەناو خوێنمدا دەگەڕێیت و

منیش لە غەریبیدا بە شوێن وێنای تۆدا وێڵم."

ئەم تاسەیە، تەنیا بیری ماڵ و شەقامەکان نییە، بەڵکو عەشقێکی ئەفسووناوییە بۆ ئەو سروشتە دڵڕفێنەی کە پشدەر و سەردەشت وەک دوو دوانەی لێکدانەبڕاو پێکەوە دەبەستێتەوە. ئەو لوتکە تەمگرتووانە، ئەو چەم و دۆڵە سەوزانەی کە بۆنی ژیان و بەرخودانیان لێ دێت، هەمیشە لە ناو شێعرەکانی سابیردا وەک بوونەوەرێکی زیندوو ئامادەییان هەبووە.

ڕەفیق سابیر یەکێک بوو لەوانەی کە تێگەیشتبوو "جوانی" گەورەترین چەکە دژی "مردن". ئەو کاتێک باسی جوانیی زێدەکەی دەکرد، تەنیا وەسفی سروشتی نەدەکرد، بەڵکو دەیویست بڵێت کە ئەم خاکە شایەنی ئەوەیە بە زمانێکی ئاستبەرز و مۆدێرن وەسف بکرێت. ئەو توانی خەمە نەتەوەییەکانمان بکاتە تابلۆیەکی هونەریی جیهانی.

ئەمڕۆ کە ئەو شاعیرە گەورەیە جەستەی بە جێمان دەهێڵێت، شێعرەکانی دەبنە هەواری هەمیشەییمان. ئەو لە قەڵادزێوە دەستی پێکرد و لە لوتکەی ئەدەبی مۆدێرنی کوردیدا نیشتەوە. منیش، وەک هاوشار و هاوتاسەی ئەو، بەو پەڕی ڕێزەوە سەری نەوازش بۆ ناو و مێژووە پڕ لە داهێنانی دادەنەوێنم.

ڕەفیق سابیر کۆچی نەکردووە، ئەو تەنیا گەڕاوەتەوە ناو ئەو سروشتە شێعرینەی کە هەمیشە بیری دەکرد؛ گەڕاوەتەوە ناو تەمومژی چیاکانی پشدەر و هاژەی ئاوی زێ، تا لەوێدا بۆ هەمیشە بە نەمری بمێنێتەوە.

ماڵاوا شاعیری جوانی و غەریبی... ماڵاوا دەنگی زیندووی نیشتمان

لە نێوان ڕەنج و ڕێزدا: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی و مێژوویی بۆ کەر و ئەسپ

 

لە نێوان ڕەنج و ڕێزدا: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی و مێژوویی بۆ کەر و ئەسپ

پێشەکی: پارادۆکسی هێز و سوود

لە مێژووی فیکری مرۆڤایەتیدا، پێوەرەکانی "جوانی" و "ڕێز" هەمیشە لەژێر کاریگەریی "هێز"دا بوون، نەک "سوود". وەک ئەوەی لە بیروڕای گشتیدا باوە: "خەڵک سوجدە بۆ هێز دەبەن، تەنانەت ئەگەر وێرانکەریش بێت، و سوکایەتی بە لاوازی دەکەن، تەنانەت ئەگەر سەرچاوەی ژیانیشیان بێت." ئەمە ئەو پارادۆکسە گەورەیەیە کە لە مامەڵەی مرۆڤ لەگەڵ "کەر" و "ئەسپ"دا دەردەکەوێت.

١. کەر و ئەسپ: دیالێکتیکی ڕەنج و جەنگ

لە ڕوانگەیەکی سۆسیۆلۆژییەوە، کەر هاوڕێی مێژوویی چینی جوتیار، زەحمەتکێش و کۆڵبەر بووە. ئەو "تراکتۆر"ی سەردەمانی کۆن بوو کە بەبێ گلەیی، قورسترین باری هەڵگرتووە و بە کەمترین بژێوی ڕازی بووە. کەر هێمای "ئابووریی بەرهەمهێنەر"ە. لە بەرانبەردا، ئەسپ هێمای "دەسەڵاتی سەربازی" بووە. ئەسپ "تانک"ی سەردەمانی زوو بووە؛ ئامرازی داگیرکاری، جەنگ و هێرشکردنە سەر کێڵگەی جوتیاران بووە.

بەو حاڵەشەوە، مێژوو ناوی ئەسپ بە "نەجیب" و "جوان" دەبات، تەنها لەبەر ئەوەی لە خزمەت چینە دەسەڵاتدارەکاندا بووە. بەڵام ناوی کەر، سەرەڕای هەموو خزمەتەکانی، کراوەتە هاواتای "گەمژەیی" و "سوکایەتی". لێرەدا وتەیەکی فریدریک نیتچەمان بیردەکەوێتەوە کە دەڵێت: "مرۆڤەکان هەمیشە بەهای شتەکان بەپێی ئەو هێزە دادەنێن کە هەیانە، نەک بەپێی ئەو ڕاستییەی کە تێیاندا بەرجەستەیە."

٢. کەر لە مێژووی سیاسی و شۆڕشگێڕیی کورددا

لە جوگرافیای سەخت و شاخاویی کوردستاندا، کەر ڕۆڵێکی تاقانەی هەبووە. ئەگەر ئەسپ لە دەشتاییەکاندا بۆ نمایشی جەنگاوەران بووبێت، ئەوا کەر لە هەوراز و نشێوەکانی کوردستاندا، "پشتیوانی لۆجستی" شۆڕش بووە. باری چەک، نان، و بریندارانی شۆڕش لەسەر پشتی ئەم ئاژەڵە گواستراونەتەوە.

بۆ ڕێزگرتن لەم خزمەتە بێدەنگە، لە باشووری کوردستان "پارتی کەران" دامەزرا. ئەم حیزبە گەرچی ڕەهەندێکی تەنزئامێزی هەبوو، بەڵام لە کرۆکدا پەیامێکی فەلسەفی قووڵی هەڵگرتبوو:

خۆنزمکردنەوە (Humility): دژایەتیکردنی فیز و تەکەبوری سیاسی.

ژینگەپارێزی: کەر وەک ئاژەڵێکی دۆستی سروشت کە هیچ وێرانکارییەک بۆ ژینگە دروست ناکات.

ئەم حیزبە دەیویست بڵێت: "با کەمێک وەک کەر بین؛ خزمەتکار و بەوەفا، نەک وەک سیاسییەکان کە وەک ئەسپی کێوی تەنها بیر لە تاودان و لێخوڕین دەکەن."

٣. فەلسەفەی کێبەرکێ: بۆچی کەرەکان پێشبڕکێ ناکەن؟

توێژینەوە زیندەوەرزانییەکان ئاماژە بە جیاوازییەکی ڕەفتاریی سەیر دەکەن. ئەسپەکان لە کاتی کێبەرکێدا، چاویان لەسەر "ئامانج" و هێڵی کۆتاییە. ئەگەر سوارەکەیان بکەوێت، ناچن بەسەریدا. بەڵام کەرەکان لە کێبەرکێدا فۆکەسیان لەسەر "ڕکابەر"ەکەیانە. ئەوان هەوڵدەدەن ئەویتر پەک بخەن نەک خۆیان بگەنە ئامانج.

ئەمە وێنەیەکی ڕەخنەیی "کۆمەڵگەی سیاسی و بەڕێوەبەری"یە. لە زانستی بەڕێوەبردنی مۆدێرندا، ئەم دیاردەیە بە "کۆنترۆڵکردنی نەرێنی" دەناسرێت. کاتێک کەسانێک لە ڕووی تواناوە لاوازن، لەبری ئەوەی هەوڵی پێشکەوتنی خۆیان بدەن، دەبنە لەمپەر (بەربەست) بۆ سەرکەوتنی ئەوانی تر.

٤. شۆپاندن لەگەڵ بارودۆخی سیاسیی ئێران و کوردستان

ئەمڕۆ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەتایبەت لە گۆڕەپانی سیاسیی ئێران و هەرێمی کوردستان، دەتوانین ئەم "کەرفامییە" (وەک چەمکێکی ڕەخنەیی) ببینین.

سیاسەتی تێکدەرانە: پارتە سیاسییەکان زۆرجار لەبری ئەوەی بەرنامەیان بۆ گەیشتن بە "خێری گشتی" هەبێت، تەواوی وزەی خۆیان خەرج دەکەن بۆ ئەوەی ڕکابەرەکەیان سەرنەکەوێت. تەنانەت ئەگەر سەرکەوتنی ڕکابەرەکە لە قازانجی نەتەوەشدا بێت، ئەمان ڕێگری لێدەکەن.

دژایەتی بژاردەکان: لە سیستمە سیاسییە داخراوەکاندا، ئەو کەسانەی وەک "ئەسپ" خاوەن تێڕوانین و ستراتیژن، لەلایەن "کەرە سیاسییەکانەوە" گەمارۆ دەدرێن. چونکە لاوازەکان دەزانن توانای پێشبڕکێیان نییە، بۆیە تەنها ڕێگەی مانەوەیان لەوەدایە کە هەمووان پەک بخەن.

وەک ماکیاڤێلی دەڵێت: "لە دنیای سیاسەتدا، زۆرجار ئەوانەی خزمەت دەکەن دەکرێنە قوربانیی ئەوانەی کە تەنها نمایشی هێز دەکەن."

دەرەنجام

مێژووی کەر و ئەسپ، مێژووی ململانێی "ڕەنجی بێدەنگ" و "دەسەڵاتی پڕدەنگ"ە. ئەگەر بمانەوێت کۆمەڵگەیەک دروست بکەین کە بەرەو ئامانج بڕوات، دەبێت "ڕەوشتی کارکردن و سەبوری" لە کەر فێربین، بەڵام "نیگای دوورمەودا و ئامانجخوازی" لە ئەسپ وەربگرین. مەترسیی گەورە ئەوەیە کە کۆمەڵگە ببێتە مەیدانی کەرانێک کە تەنها خەمیان ئەوەیە یەکتری بگەزن و ڕێگە نەدەن کەس بگاتە هێڵی کۆتایی.

کاتێک سیاسییەکان لەبری خزمەت، دەبنە لەمپەر، ئەوا نە وەفای کەرەکەی شۆڕشیان تێدایە و نە نەجابەتی ئەسپە ڕەسەنەکان؛ ئەوان دەبنە نموونەی ئەو "کەرفامییە" مێژووییەی کە تەنها وێرانکاری بەرهەم دەهێنێت.

لە گوتاری سۆزدارییەوە بۆ پلانی ستراتیژی: پێویستیی گۆڕانکاری لە گوتاری سیاسیی کوردستانی ڕۆژهەڵاتدا

 

لە گوتاری سۆزدارییەوە بۆ پلانی ستراتیژی: پێویستیی گۆڕانکاری لە گوتاری سیاسیی کوردستانی ڕۆژهەڵاتدا

لە مێژووی سیاسیی گەلاندا، تەنها ئەو بزووتنەوانە توانیویانە بەسەر فاشیزم و سیستمە تەواوخوازەکاندا سەربکەون کە خاوەنی گوتارێکی "ئەکادیمی، یەکگرتوو و دامەزراوەیی" بوون. بەیاننامە و هەڵوێستە ئەخیرەکانی هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران لە وەڵامی هەڕەشەکانی ناسیۆنالیزمی توندڕەو، هەنگاوێکی پێویست بوون، بەڵام بۆ قۆناغی داهاتوو و ڕووبەڕووبوونەوەی فاشیزم، پێویستمان بە "نەخشەڕێگایەکی نوێ" هەیە کە لەم خاڵانەی خوارەوەدا کورتیان دەکەمەوە:

١. ئەکادیمیکردنی گوتاری سیاسی (لە دروشمەوە بۆ لۆژیک):

سەردەمی دروشمە سیاسییە گشتییەکان کۆتایی هاتووە. ڕووبەڕووبوونەوەی فاشیزمی ناوەندگەرا کە دەیەوێت بە ناوی "یەکپارچەیی خاک" سوپا دژی گەلان بەکاربهێنێت، پێویستی بە زمانی "یاسای نێودەوڵەتی" و "زانستی سیاسی" هەیە. پێویستە هاوپەیمانیی کوردستان لە جیاتی زمانێکی بەرگرییانە، زمانێکی هێرشبەرانەی زانستی بەکاربهێنێت؛ زمانی "مافی بڕیاردانی چارەنووس"، "فیدراڵیزمی پێکهاتەیی" و "پەیماننامە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ". گوتاری ئێمە نابێت تەنها وەڵامی کەسایەتییەکان بداتەوە، بەڵکو دەبێت "بونیادی بیرکردنەوەی فاشیستی" هەڵبوەشێنێتەوە.

٢. متمانەی تەواو بە ئیرادەی گەل (سەرچاوەی ڕاستەقینەی هێز):

هێزی ڕاستەقینەی کورد لە ڕۆژهەڵات، نە لە لۆبییە دەرەکییەکانە و نە لە هاوکێشە کاتییەکانی ئۆپۆزیسیۆن، بەڵکو لەو ئیرادەیەدایە کە شۆڕشی "ژینا"ی خوڵقاند. پێویستە هاوپەیمانیی کوردستان پاشکۆی هیچ بەرەیەک نەبێت کە باوەڕی بە مافە نەتەوەییەکان نییە. متمانەبوون بە خەڵکی کوردستان وەک سەنگەری سەرەکی، وادەکات هیچ هێزێکی ناوەندگەرا نەتوانێت بە هەڕەشەی سوپا یان تۆمەتی "جوداییخوازی" کورد پاشەکشە پێ بکات. شەرعییەتی ئێمە لە "شەقام"ەوە دێت، نەک لە "تەختی پاشایەتی" یان "فەرمانی ناوەند".

٣. کەڵک وەرگرتن لە سەنتەرە توێژینەوەکان (پلان بۆ دواڕۆژ):

ئێمە ناتوانین بەبێ "داتا" و "لێکۆڵینەوە" بچینە ناو داهاتووەوە. پێویستە هاوپەیمانیی کوردستان و پارتە سیاسییەکان بیر لە دامەزراندنی سەنتەری توێژینەوەی ستراتیژیی ناوخۆیی بکەنەوە و پەیوەندییەکی توندوتۆڵ لەگەڵ ناوەندە زانستییەکانی جیهان (Think Tanks) دروست بکەن. کارکردنی ئەکادیمی لەسەر مۆدێلە جیاوازەکانی "ناوەندگەرێتی" و "دیموکراسی بۆ ئێران"، وادەکات جیهان وەک "بەدیلێکی عاقڵ و ئامادە" سەیری کورد بکات. دەبێت ڕاپۆرتی زانستیمان هەبێت لەسەر ئەوەی چۆن فاشیزمی ناوەندگەرا دەبێتە هۆی ناسەقامگیری لە ناوچەکەدا.

٤. ڕووبەڕووبوونەوەی فاشیزم وەک بەرپرسیارێتییەکی گشتگیر:

فاشیزم تەنها کێشەی کورد نییە، بەڵکو کێشەی هەموو ئازادیخوازێکی نێو جوگرافیای ئێرانە. گوتاری هاوپەیمانیی کوردستان دەبێت ببێتە چەترێک بۆ هەموو ئەو نەتەوە و چین و توێژانەی کە لە ژێر هەڕەشەی گەڕانەوەی دیکتاتۆریی دان. کاتێک ئێمە بە زمانی ئەکادیمی مەترسییەکانی فاشیزم شی دەکەینەوە، دۆستی زیاتر لە ناوەندی تاران و لە ئاستی نێودەوڵەتیدا پەیدا دەکەین.

ئەنجامگیری:

بۆ ئەوەی بەرامبەر بە هەڕەشەکان بە متمانەیەکی پۆڵایینەوە بوەستین، دەبێت "هێزی زانست" و "هێزی گەل" یەکبخەین. داوا لە هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران دەکەم کە لە نووسینی بەیاننامە تێپەڕن بۆ "داڕشتنی پڕۆژەی سیاسیی هاوچەرخ". ڕێگەی سەرکەوتن بەسەر فاشیزمدا، تەنها لە ڕێگەی یەکگرتووییەکی ئەکادیمی و جەماوەرییەوە دەبێت کە داهاتوویەکی ڕوون و دیموکرات بۆ هەمووان وێنا بکات.

بزووتنەوەی بەهدینان و میراتی مەزدەکی: لە پەرستگەی سروشتەوە بۆ هەژموونی بیابان

 

بزووتنەوەی بەهدینان و میراتی مەزدەکی: لە پەرستگەی سروشتەوە بۆ

 هەژموونی بیابان

پێشەکی: جوگرافیا وەک ناسنامە

ناوچەی بادینان، کە ناوەندەکەی شاری دهۆکە، تەنها ناوچەیەکی جوگرافی نییە، بەڵکو مۆزەخانەیەکی کراوەی مێژوویە. ناوی "بادینان" یان "بەهدینان" لە ڕەگی "بەهدین" (Behdin) واتە "ئایینی چاک" هاتووە. شوێنەوارە دێرینەکانی کەنار بەنداوی دهۆک و ئەشکەوتە تاشراوەکانی دەوروبەری، گەواهی ئەوە دەدەن کە ئەم ناوچەیە مۆڵگەیەک بووە بۆ ئەو ئایین و ڕێبازانەی کە جەختیان لەسەر پاکی، ڕووناکی و پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ لەگەڵ سروشت دەکردەوە.

ڕەگی مێژوویی: لە زەردەشتییەوە بۆ مەزدەکی

لە سەردەمی ساسانییەکاندا، ئایینێکی فەرمی بە ناوی "مەزدیسنا" لەلایەن دەسەڵات و موبەدانەوە سەپێنرا کە زیاتر ئامرازێک بوو بۆ پاراستنی چینایەتی و دەسەڵاتی پاشاکان. لە ناوەراستی ئەم خەفەقانەدا، مەزدەک وەک چاکسازیخوازێکی کۆمەڵایەتی دەرکەوت. مەزدەکییەکان، کە ڕەنگدانەوەی بیروباوەڕیان لە ناوچە شاخاوییەکانی وەک بەهدینان دەبینرایەوە، داوای یەکسانی، دادپەروەریی ئابووری و شکاندنی قۆرخی ئایینییان دەکرد.

پوختەی لێکۆڵینەوەیەک لەسەر ململانێی مەزدەکی و موبەدانی زەردەشتی:

"لە سەردەمی ساسانییەکاندا، ئایینی فەرمی (بەهدینی ) بووە هۆی تێکدانی بنەما کولتوورییەکانی ئێران و کوردستان، چونکە موبەدانی زەردەشتی بە زەبری هێز و تومەتی کفر، هەموو دەنگێکی جیاوازیان کپ دەکرد. یەکێک لە گرنگترین بزووتنەوە چاکسازیخوازەکان، بزووتنەوەی مەزدەک بوو. هەرچەندە مەزدەکییەکان لە کۆمەڵکوژییەکەی ئەنوشیرواندا شکستیان هێنا، بەڵام فیکری ئەوان لە ناو دەروونی خەڵکدا ماییەوە و دواتر لە بزووتنەوەکانی وەک 'بابەکی خورەمدین'دا سەری هەڵدایەوە.

کتێبی 'دینکرد' باس لە ١٢ دیالۆگی نێوان مەزدەکییەکان و موبەدان دەکات. مەزدەکییەکان داوایان دەکرد کە:

١. تەنها خودا (ئەهورامەزدا) بپەرسترێت و ڕێوڕەسمە بێماناکانی وەک بەستنی دەمامک (پەدام) نەمێنێت.

٢. سامان و ژن نەبنە قۆرخی چینێکی تایبەت (مەبەستیان هەڵوەشاندنەوەی حەرەمسەراکانی پاشا و هاوسەرگیری مەحرەم بوو کە موبەدان ڕێگەیان پێدابوو).

٣. خواردن بدرێتە هەژاران لە جیاتی ئەوەی بکرێتە قوربانی بۆ ئاگر.

٤. ئایین بە زەبری شمشێر و شەڕ بڵاو نەکرێتەوە.

موبەدان لە وەڵامدا تەنها پەنایان بۆ جنێو و تومەتی 'کفر' و هەڕەشەی کوشتن دەبرد، چونکە توانای وەڵامی لۆژیکییان نەبوو."

کوردستان و شمشێری بیابان: وەرچەرخانێکی توندوتیژ

مێژووی کوردستان پڕە لەو ئازارەی کە لە گۆڕینی پەرستگەی سروشتەوە بۆ پەرستگەی سەپێنراو دروست بووە. کوردەکان، کە خودایان لە تیشکی خۆر، لە لووتکەی چیا و لە دەنگی ئاودا دەبینی، لەناکاو ڕووبەڕووی ئایینێک بوونەوە کە لە بیابانێکی وشک و بێدەنگەوە هاتبوو. ئەم گواستنەوەیە بە دیالۆگ نەبوو، بەڵکو وەک تێکستەکان ئاماژەی پێ دەدەن، "بە زەبری شمشێر" بوو.

ئەو پەرستگانەی لە کەنار بەنداوی دهۆک و ئەشکەوتە تاشراوەکاندا هەن، نیشانەی ئەو سەردەمەن کە مرۆڤی کورد ئازادانە لەگەڵ گەردووندا دەدوا. بەڵام دواتر، ئەو ئازادییە فەلسەفییە و ئەو پەیوەندییە سروشتییە، کرا بە قوربانی بۆ چوارچێوەیەکی تەسکی بیناسازی. پەرستگەیەک کە هەموو کوردستان و ئاسمانەکەی بوو، کورت کرایەوە بۆ ناو چوار ستوونی خانوویەک بە ناوی "مزگەوت" و ناوی "اللە" کە تێیدا خودا لە سروشت جیاکرایەوە و کرا بە دەسەڵاتدارێکی توندوتیژ کە تەنها بە زمانی بیابان دەدوێت.

ئەنجامگیری: فەلسەفەی خۆڕاگری

ئەگەرچی ئایینی بیابان بە زەبروزەنگ چەسپا، بەڵام ناوی "بەهدینان" وەک یادگارییەکی ئەو "ئایینە چاکە" ماییەوە کە مەزدەک و زەردەشت بانگەشەیان بۆ دەکرد. لێکۆڵینەوە لە شوێنەوارەکانی دهۆک تەنها گەڕان نییە بەدوای بەرددا، بەڵکو گەڕانە بەدوای ئەو ڕۆحە سەرکێشەی کە ڕەتی دەکردەوە خودا لەناو چوار دیواری تەسکی بیاباندا زیندانی بکات و دەیویست لە لووتکەی چیاکاندا وەک مرۆڤێکی ئازاد بژی.

بزووتنەوەی مەزدەکی لە جەوهەری خۆیدا، بزووتنەوەیەکی کوردی بوو دژی ستەمی ئایینی و نایەکسانی، و بادینانی ئێستا، بەو هەموو شوێنەوارە مێژووییانەوە، گەورەترین بەڵگەی ئەو ململانێیە مێژووییەی نێوان "ڕۆشنایی چیا" و "تاریکیی سەپێنراو"ە.

سەرچاوەکان:

یەکەم: سەرچاوە مێژووییە دەقاوەدەقەکان (Primary Sources)

دینکرد :کتێبی سێیەم و چوارەم (تایبەت بە گفتوگۆکانی موبەدان و مەزدەکییەکان)، وەرگێڕانی ئینگلیزی: مانی ئەدهۆریال، ١٩١١.

شەڕەفخانی بەدلیسی (١٥٩٧): شەرەفنامە: مێژووی ماڵباتە کوردییەکان، وەرگێڕانی هەژار موکریانی، چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس.

محمد بن جریر الطبری: تأریخ الأمم والملوک (تأریخ الطبری)، بەشی تایبەت بە سەردەمی ساسانییەکان و سەرهەڵدانی مەزدەک.

دووەم: لێکۆڵینەوە ئەکادیمی و جیهانییەکان

4. ئارسەر کریستن سەن (Arthur Christensen): ئێران لە سەردەمی ساسانییەکاندا، وەرگێڕانی ڕەشید یاسمی (بۆ فارسی) یان وەرگێڕانی کوردی.

5. پاتریشیا کرۆن (Patricia Crone): The Nativist Prophets of Early Islamic Iran (پەیامبەرە ڕەسەنەکانی ئێرانی سەرەتای سەردەمی ئیسلام)، زانکۆی کامبریج، ٢٠١٢. (باس لە ململانێی ئایینی چیا و بیابان دەکات).

6. ئۆتاکار کلیما (Otakar Klíma): Mazdak: Geschichte einer sozialen Bewegung (مەزدەک: مێژووی بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی)، پراگ، ١٩٥٧.

سێیەم: سەرچاوە کوردییەکان و لێکۆڵینەوە لە ناوچەکە

7. ئەنوەر مایی: کورد لە بەهدینان، چاپخانەی خەبات، دهۆک، ١٩٩٩. (بۆ زانیاری لەسەر جوگرافیا و مێژووی میرنشینەکە).

8. محەمەد ئەمین زەکی بەگ: خوڵاسەیەکی مێژووی کورد و کوردستان، چاپی دەزگای ئاراس.

9. د. جەمال نەبەز: کوردناسی، لێکۆڵینەوە لەسەر ناسنامە و کولتووری کوردی و ململانێی فیکری لەگەڵ هەژموونی بیانی.

10. بەڕێوەبەرایەتی شوێنەواری دهۆک: ڕاپۆرتی شوێنەواری ئەشکەوتی چوارستوون و کەنار بەنداوی دهۆک (بۆ بەڵگەی شوێنەواریی پەرستگە زەردەشتی و میتزاییەکان)

شیکارییەک بۆ مەترسیی فاشیزمی نوێ لە ئێران

ناونیشان: لە نێوان سێبەری "دۆچێ" و خەونی "وەکالەت": شیکارییەک بۆ مەترسیی فاشیزمی نوێ لە ئێران

من وەک مرۆڤێک کە لە ناو جەرگەی ئازارەکانی نەتەوەیەکی بندەستەوە دەڕوانمە گۆڕانکارییەکانی ئێستای ئێران، ناتوانم بێدەنگ بم لە ئاست ئەو هەورە ڕەشەی کە بە ناوی "ڕزگاری"یەوە خەریکە ئاسمانی داهاتوومان دادەپۆشێت. ئەوەی ئەمڕۆ لە گوتار و ڕەفتارەکانی ڕەزا پەهلەوی و "سوپا سایبری و خەیاڵییەکەی" دەبینرێت، تەنیا ململانێیەکی سیاسیی سادە نییە، بەڵکو زیندووکردنەوەی مۆدێلێکی مەترسیداری فاشیزمە کە مێژوو جارێک باجە قورسەکەی داوە.

بەراوردێکی مێژوویی: مۆسۆلینی و پەهلەوی

کاتێک سەیری مێژووی سەرهەڵدانی بێنیتۆ مۆسۆلینی لە ئیتاڵیا (١٩٢٢) دەکەین، لێکچوونەکان لەگەڵ دۆخی ئێستای "پاشایەتیخوازەکان" تووشی شۆکت دەکەن:

١. سوپای سێبەر و ترساندن (Squadrismo):
مۆسۆلینی پێش ئەوەی بگاتە دەسەڵات، گرووپە "کراس ڕەشەکان"ی هەبوو کە هێرشیان دەکردە سەر نەیارە سیاسییەکان و سۆسیالیستەکان. ئەوەی ئەمڕۆ ڕەزا پەهلەوی دەیکات بە ناوی "فەرماندان بە ئەرتەشێکی خەیاڵی" و ئەو هێرشە ناڕەوایانەی لایەنگرانی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا دەیکەنە سەر کورد و لایەنە دیموکراسخوازەکان، ڕێک هەمان مۆدێلی "تیرۆری کلامی" و ترساندنە. ئەوان دەیانەوێت پێش گەیشتن بە دەسەڵات، مەیدانەکە لە هەر دەنگێکی جیاواز پاک بکەنەوە.

٢. ئەفسانەی "شکۆی ڕابردوو":
مۆسۆلینی دەیویست "ئیمپراتۆرییەتی ڕۆم" زیندوو بکاتەوە و دەیگوت ئیتاڵیا تەنیا بە گەڕانەوە بۆ ئەو شکۆیە ڕزگاری دەبێت. گوتاری پەهلەویش لەسەر بنەمای "ئێرانی مەزن" و "شکۆی کوروش" داڕژاوە، کە تێیدا هیچ ڕەنگ و دەنگێکی تری وەک کورد، بەلووچ و عەرەب بوونی نییە. ئەمە "ناشناڵیزمێکی ژیانەوەخوازە" (Palingenetic) کە تەنیا یەک ناسنامەی فەرمی قبوڵ دەکات و ئەوانی تر بە "تێکدەر" دەبینێت.

٣. پیرۆزکردنی پێشەوا (Cult of the Leader):
لە فاشیزمی ئیتاڵیدا دروشمی "مۆسۆلینی هەمیشە ڕاست دەکات" باو بوو. کەمپەینی "من وەکالەت دەدەم" بە ڕەزا پەهلەوی، ڕێک هەوڵێک بوو بۆ دروستکردنی "دۆچێ"یەکی نوێ. ئەمە کوشتنی دیموکراسییە لە ناو لانکەدا؛ چونکە لە جیاتی هاوپەیمانیی سیاسی و بەرنامەی حیزبی، هەموو شتێک لە "تاکە کەسێک"دا کورت دەکرێتەوە.

پرسی کورد و نەتەوەکان: "دوژمنی ناوخۆیی"

لە هەموو سیستەمێکی فاشیستیدا، پێویستت بە "دوژمنێکی ناوخۆیی" هەیە بۆ ئەوەی ڕق و کینەی جەماوەرەکەی پێ کۆبکەیتەوە. پەهلەوی و لایەنگرانی، لە جیاتی ئەوەی دەستی هاوکاری بۆ کورد درێژ بکەن کە قەڵای بەرگری بووە لە بەرامبەر کۆماری ئیسلامی، کەوتوونەتە هێرشکردنە سەریان و تۆمەتبارکردنیان بە جیاخوازی. ئەمە ڕێک ئەو تەڵەیەیە کە دیکتاتۆرەکان دروستی دەکەن بۆ ئەوەی "ناوەند" لە دژی "پەراوێز" هان بدەن و دەسەڵاتی خۆیان بچەسپێنن.

---

پێشنیاری ستراتیژی: کورد و نەتەوەکان دەبێت چی بکەن؟

لە بەرامبەر ئەم هەڕەشە نوێیەی فاشیزمی نەتەوەیی-پاشایەتی، ئێمەی کورد و هەموو نەتەوە بندەستەکانی تری ئێران، پێویستمان بەم هەنگاوانە هەیە:

1.    دروستکردنی "بەرەی نەتەوە ئازادیخوازەکان": کاتی ئەوە هاتووە کورد، بەلووچ، عەرەبی ئەهواز، تورکمەن و ئازەرییە دیموکراسخوازەکان هاوپەیمانییەکی "کۆنفیدراڵ" لە ناو ئۆپۆزیسیۆندا دروست بکەن. ئێمە نابێت بچینە ژێر چەتری هیچ "پێشەوایەکی تاکەکەسی"، بەڵکو دەبێت لەسەر بنەمای "بەرنامەیەکی سیاسی بۆ ئێرانی داهاتوو" ڕێکبکەوین.

2.    ڕەتکردنەوەی هەر جۆرە وەکالەتێک: دەبێت بە دەنگی بەرز بە جیهان بڵێین کە ڕەزا پەهلەوی نوێنەرایەتیی جیاوازییەکانی ئێران ناکات. تەنیا ئەو هێزانە ڕەوایەتییان هەیە کە باوەڕیان بە "مافی چارەی خۆنووسین" و "دیموکراسیی فرەیی" هەیە.

3.    پێداگری لەسەر "دیموکراسیی پەراوێز": کێشەی ئێران "ناوەندگەرایی"یە. چ بە تاجی پاشایەتی بێت یان بە مێزەری ئایینی. چارەسەر تەنیا لە "ناوەندبڕی" (Decentralization) و فیدراڵیزمدایە. هەر پڕۆژەیەک ئەمەی تێدا نەبێت، تەنیا گۆڕینی جەلادێکە بە جەلادێکی تر.

4.    بەئاگاهێنانەوەی شەقامی فارسی: دەبێت پەیامی ئێمە بگاتە ئەو بەشە لە ئێرانییەکان کە خوازیاری دیموکراسیی ڕاستەقینەن، تا بزانن کە فاشیزمی پەهلەوی تەنیا مەترسی نییە بۆ سەر کورد، بەڵکو سبەی ئازادییەکانی ئەوانیش لە تاران قوربانیی "شکۆی نەتەوەیی" و دیکتاتۆریی نوێ دەکات.

کۆتایی:
مێژوو پێمان دەڵێت کە فاشیزم هەمیشە بە دروشمی "نیشتمانپەروەری" و "یەکپارچەیی" دەست پێ دەکات، بەڵام بە ماڵوێرانی و جەنگ کۆتایی دێت. ئێمەی کورد، نەک تەنیا بۆ مافی خۆمان، بەڵکو بۆ ڕێگریکردن لە کارەساتێکی نوێ لە ناوچەکەدا، ئەرکمانە بەرامبەر ئەم شەپۆلە نوێیەی فاشیزم بوەستینەوە. ئێرانی داهاتوو یان دەبێت بۆ هەمووان بێت، یان نابێت بۆ کەس بێت.

پێشنیازێک بۆ یەکێتیی نەتەوەیی لەژێر سێبەری ئاڵای دایکدا

پێشنیازێک بۆ یەکێتیی نەتەوەیی لەژێر سێبەری ئاڵای دایکدا

ئاڵا بۆ هەر نەتەوەیەک تەنها هێمایەکی سیاسی نییە، بەڵکو "ڕۆحی نیشتمان" و چوارچێوەی کۆکەرەوەی هەموو ئەو بەها کلتوری، مێژوویی و فەلسەفییانەیە کە نەتەوەیەک لەسەری ڕێککەوتووە. بۆ ئێمەی کورد، کە بەهۆی جوگرافیایەکی دابەشکراوەوە لەگەڵ کێشە یاسایی و سیاسییەکاندا دەست و پەنجە نەرم دەکەین، پێویستمان بە "ژێرییەکی دیزاین" هەیە کە بتوانێت هەم یەکپارچەیی نەتەوەیی بپارێزێت و هەم تایبەتمەندی هەر پارچەیەک وەک قەوارەیەکی یاسایی بناسێنێت.

پێشنیازەکەی من لێرەدا کورت دەبێتەوە لەم چەند خاڵەدا:

１. ئاڵای دایک (ئاڵای کوردستانی گەورە):

ئەو ئاڵایەی ئێستا لە باشووری کوردستان دەشکێتەوە (سێ ڕەنگی سوور، سپی، سەوز لەگەڵ خۆرە ٢١ تیشکییەکە)، وەک "ئاڵای دایک" و مەرجەعی نەتەوەیی بێ هیچ دەستکارییەک دەمێنێتەوە. ئەم ئاڵایە هەڵگری فەلسەفەیەکی قووڵی ئایینی و کلتورییە (بە تایبەت خۆرەکە کە هێمای ڕووناکی و ژیانەوەیە لە فەلسەفەی یەزدانی مێهریدا) و نابێت دەستکاری ناوکەکەی بکرێت.

２. هێما هەرێمییەکان (بۆ چارەسەری یاسایی):

بۆ ئەوەی هەر پارچەیەکی کوردستان خاوەن ناسنامەیەکی یاسایی بێت کە لە وڵاتانی داگیرکەردا کەمتر ڕووبەڕووی قەدەغەکردن ببێتەوە، پێشنیاز دەکەم لە گۆشەی سەرەوەی لای چەپ (لەسەر ڕەنگی سوور)، هێمایەکی ئەندازەیی سپی و زۆر سادە زیاد بکرێت کە تەنانەت منداڵێکی بچووکیش بتوانێت وێنەی بکێشێت:

• باکووری کوردستان: هێمای سێگۆشەیەکی سپی

(وەک ئاماژەیەک بۆ جوگرافیای چیا بەرزەکانی وەک ئاگری و سیپان، کە هێمای خۆڕاگری و بەرزیی ئەم پارچەیەن.)

• باشووری کوردستان: هێمای چوارگۆشەیەکی سپی

)  وەک گوزارشتێک لە قەڵا دێرینەکان و سەقامگیری و دامەزراوەیی، کە ئێستا ناوەندی بڕیاری سیاسیی نەتەوەکەیە.(

     . ڕۆژهەڵاتی کوردستان: هێمای ئەستێرەیەکی چوارپەڕی سپی 

✦

( وەک هێمای تیشکی زانست، شیعر و کلتوری دەوڵەمەندی ڕۆژهەڵات کە هەمیشە وەک ئەستێرەیەکی ڕێنیشاندەر بۆ پارچەکانی تر درەوشاوەتەوە.(

• ڕۆژئاوای کوردستان: هێمای دوو هێڵی ئاسۆیی سپی

) وەک گوزارشتێک لە دەشتە پڕ بەرەکەتەکانی جزیرە و کۆبانی، کە هێمای یەکسانی و پیت و فەلسەفەی ژیانە).

３. فەلسەفەی ئەم پێشنیازە:

ئەم پێشنیازە لەسەر بنەمای "یەکێتی لەناو فرەییدا" داڕێژراوە. دانانی هێماکان لەناو ڕەنگی سووردا، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ناسنامەی هەر پارچەیەک بە خوێن و قوربانییەکانی مێژووی خۆی نەخشێنراوە. کاتێک منداڵێک لە باکوور یان ڕۆژئاوا سەیری ئەم ئاڵایە دەکات، هەست دەکات ئەمە ئاڵای نەتەوەییەکەیەتی (ئاڵای دایک)، بەڵام ئەو هێمایە بچووکە هەستی شۆوناسی ناوخۆیی و یاسایی بۆ دروست دەکات.

لە کۆتاییدا، ئەمە تەنها پێشنیازێکە بۆ گفتوگۆ، بە ئامانجی ئەوەی ئاڵاکەمان لە دەستی قەدەغەکردن ڕزگار بکەین و بیکەینە زمانێکی جیهانی کە هەموو پارچەکان لەژێر یەک چەتری "ڕەنگین"دا کۆبکاتەوە، بەبێ ئەوەی دەستکاری لە قووڵایی فەلسەفی ئاڵای دایکدا بکەین.