تەلارسازیی جەهل و تیۆلۆژیای ڕق‌ وکینە

 

تەلارسازیی جەهل و تیۆلۆژیای ڕق‌وکینە: خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ ھەڕەشەکانی سەر ناسنامەی ئێزدیاتی

پێشەکی: مۆتەکەی جەهل لە سەردەمی تەکنەلۆژیادا

لە جیهانی هاوچەرخدا، سۆشیاڵ میدیا بووەتە چەقۆیەکی دوودەم؛ هەم کایەیەکە بۆ بڵاوکردنەوەی مەعریفە و هەم بووەتە مینبەرێک بۆ ئەو دەنگە توندڕەوانەی کە بەناوی پیرۆزییەوە، ژەهری ڕق دەڕێژن. ئەو دیاردەیەی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ناوچەکەدا دەبینرێت، کە تێیدا هەندێک کەسی کەم‌خوێندەوار لەژێر ناوی "مەلا" و بە پاڵپشتیی سیاسیی ناڕاستەوخۆ، هێرش دەکەنە سەر پێکهاتە ڕەسەنەکانی وەک "ئێزدییەکان"، تەنیا هێرشێکی ئایینی نییە، بەڵکو هەوڵێکی سیستماتیکە بۆ تێکدانی تان و پۆی کۆمەڵایەتی و سڕینەوەی ئەو فرەییەی کە جوانیی نیشتمانی پێوە بەندە.

１. فەلسەفەی "ئەویتر" و فۆبیای جەهل

لە فەلسەفەی "ئیمانوێل لێڤیناس"دا، بینینی ڕووی "ئەویتر" بەرپرسیارێتییەکی ئەخلاقی دەخاتە سەر شانمان. بەڵام کاتێک مەلایەکی بێ‌ئاگا لە فەلسەفەی ئایین و مێژووی شارستانییەت، ئێزدییەکان بە "گڵاو" ناوزەد دەکات، ئەو لە ڕاستیدا لە "مرۆڤبوونی" ئەوان کەم ناکاتەوە، بەڵکو "نەزانینی" خۆی نمایش دەکات.

ئەم جۆرە گوتارانە لەسەر بنەمای "دێوەزمەکردنی ئەویتر" (Dehumanization) کار دەکەن. کاتێک مرۆڤێک بەرامبەرەکەی وەک "ناپاک" یان "گڵاو" وێنا دەکات، لە ڕاستیدا ڕێگەی دەروونی بۆ "جینۆساید" خۆش دەکات. ئەمە ڕێک ئەو مۆدێلە فیگرییە بوو کە داعش پەیڕەوی کرد؛ مۆدێلێک کە تێیدا "دەق" بەبێ "ئەقڵ" و "مێژوو" بەبێ "ویژدان" دەخوێنرێتەوە.

２. ئامێری سیاسی و بەکارهێنانی ئایین

بە ئاکادیمی ئەگەر سەیری دۆخەکە بکەین، زۆرجار ئەم دەنگە توندڕەوانە بەبێ چاودێری و مۆڵەتی دەسەڵاتە سیاسییەکان ناتوانن بەو شێوەیە فراوانە کار بکەن. لە زانستی سیاسەتدا، ئەمە پێی دەوترێت "دابەش بکە و حوکم بکە". هاندانی ململانێی مەزهەبی و ئایینی لە ناوخۆی گەلی کورددا، ستراتیژییەکە بۆ لاوازکردنی یەکگرتوویی نەتەوەیی. مەلایەک کە نە بڕوانامەیەکی زانستی هەیە و نە تێگەیشتنێکی بۆ "ئیلاهیاتی تەقابولی"، دەبێتە ئامرازێکی بێ ئەوەی لە دەستی ئەوانەی دەیانەوێت ڕۆژهەڵاتی کوردستان بکەنە مەیدانی شەڕی بیروباوەڕەکان.

３. ئێزدیاتی: فەلسەفەی ڕووناکی و ڕەسەنایەتی

ئەو کەسەی هەڕەشەی جینۆسایدی ئێزدییەکان دەکات، بێ‌ئاگا لای وایە کە ئێزدیاتی تەنیا "باوەڕێکە"؛ لەکاتێکدا ئێزدیاتی یەکێکە لە کۆنترین ڕەگەکانی ناسنامەی کوردی و هەڵگری فەلسەفەیەکی قووڵی پاراستنی سروشت و ڕێزگرتن لە ڕووناکییە. هێرشکردنە سەر ئێزدی، هێرشە بۆ سەر مێژوویەکی چەند هەزار ساڵە کە پێش هەموو ئایینە نێردراوەکان هەبووە. خوێندنەوەی "جەهل" بۆ ئەم ئایینە، تەنیا ڕق نییە، بەڵکو هەوڵدانە بۆ بڕینەوەی ڕەگەکانی خۆمان.

４. پارادۆکسی لێبوردەیی: ئەرکی ئەخلاقیی ئێمە

فەیلەسووف "کارڵ پۆپەر" باس لە "پارادۆکسی لێبوردەیی" دەکات و دەڵێت: "ئەگەر ئێمە بێسنوور لێبوردە بین تەنانەت بەرامبەر ئەوانەیش کە کینە و ڕق بڵاو دەکەنەوە، ئەوا لە کۆتاییدا مرۆڤە لێبوردەکان و خودی لێبوردەییش لەناو دەچن."
لێرەوە، ڕاپۆرتکردنی (Report) ئەو پەیجانەی ژەهری نەفرەت بڵاو دەکەنەوە، کارێکی "دژی ئازادیی ڕادەربڕین" نییە، بەڵکو **"بەرگرییەکی ڕەوا لە مرۆڤایەتی"**یە. ئازادیی ڕادەربڕین کۆتایی دێت کاتێک دەستپێدەکات بە هاندانی کوشتن و جیاکاریی ڕەگەزی و ئایینی.

ئەنجام و بانگەواز

ئێمە وەک کۆمەڵگەیەکی ڕۆشنبیر و وەک نەوەیەک کە ئازارەکانی "شەنگال"مان لە یادە، نابێت ڕێگە بدەین هەمان مۆدێلی بیری داعشی لەژێر پەردەی جیاوازدا لە شارەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا سەر هەڵبداتەوە.

ئەو مەلایەی بە ۱۰ هەزار فۆڵۆوەرەوە هەڕەشەی جینۆساید دەکات، مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر ئاسایشی دەروونیی منداڵەکانمان. تکایە:

1.    هۆشیار بن: مەهێڵن ئایین بکرێتە چەک بۆ کوشتنی مرۆڤایەتی.

2.    بەرپرسیار بن: هەر ناوەڕۆکێکی توندڕەو کە سوکایەتی بە ئێزدی، مەسیحی، یان هەر پێکهاتەیەکی تر دەکات، ڕاپۆرت بکەن.

3.    دیالۆگ: وەک وەڵامێک، با مێژووی پێکەوەژیانی ئایینەکان و فەلسەفەی جوانیی ئێزدیاتی زیاتر بڵاو بکەینەوە.

نەفرەت، چەک و کەرەستەی "نەزان"ەکانە؛ و مەعریفە، تەنیا ڕێگەی ڕزگارییە.

 

خوێندنەوەیەکی فەلسەفی و میتۆلۆژی بۆ خۆرگیرانی ٢٠٢٦

 

تەجەللیی تاریکی لە باوەشی نووردا: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی و میتۆلۆژی بۆ خۆرگیرانی ٢٠٢٦

پێشەکی
گەردوون تەنها پێکهاتەیەکی ماتریالی (مادی) نییە، بەڵکو دەقێکی کراوەیە بۆ خوێندنەوەی مانا قووڵەکانی بوون. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٦دا، زەوی شایەتی یەکێک لە دەگمەنترین ڕووداوە ئەستێرەناسییەکان دەبێت؛ خۆرگیرانێکی گەورە کە لەگەڵ لوتکەی "بارانی مەتەریی بورسایوش" (Perseid meteor shower) یەکدەگرێتەوە. ئەم هاوکاتییە، کە دووبارەبوونەوەی هەزاران ساڵی دەوێت، تەنها ڕووداوێکی فیزیکی نییە، بەڵکو بۆ هزرە فەلسەفییەکان، ئاماژەیەکە بۆ وەرچەرخانێکی مێژوویی.

١. فەلسەفەی تەواوکاری: تێپەڕین لە دووانەیی (Dualism)

بە پێچەوانەی ئایینە ئیبراهیمییەکان و زەردەشتییەت کە "تاریکی و نوور" وەک دوو جەمسەری دژبەیەک و لە شەڕێکی هەمیشەییدا دەبینن، فەلسەفەی ئایینە ڕەسەنەکانی کورد (ئێزدی و یارسان) لەسەر بنەمای "یەکێتیی دژەکان" داڕێژراوە.

لە میتۆلۆژیای یارسان و ئێزیدیدا، تاریکی دژی ڕووناکی نییە، بەڵکو "پەردە"یەکە کە ڕاستییەکی قووڵتر دەشارێتەوە. خۆرگیران لێرەدا وەک جەنگی شەڕ و چاکە نابینرێت، بەڵکو وەک "باوەش پیاکردنێکی گەردوونی" دەبینرێت. مانگ (کە هێمایە بۆ لایەنی ڕۆحی و ناوەکی) دێتە بەردەم خۆر (هێمای لایەنی دەرەکی و دیار) تا پێمان بڵێت: بۆ ئەوەی بگەیتە "تاجی خۆر" (Corona)، دەبێت سەرەتا لە ناو سێبەردا تێپەڕیت.

٢. خۆرگیرانی ٢٠٢٦: ساتی گۆڕانی "سەردەم"

ئەم خۆرگیرانەی کە بڕیارە لە نەرویج و بەشێکی زۆری جیهان بە ڕێژەی ٩٠٪ ببێتە هۆی تاریکی، هاوکاتە لەگەڵ بارانی مەتەری (شەهاب). لە فۆلکلۆری کوردیدا، کەوتنی ئەستێرە و مانگگیران پێکەوە، نیشانەی "هەژانی گەورە"ن.

ئەگەر ئەمە وەک سیمبۆلێک بۆ دۆخی کوردستان و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بخوێنینەوە، دەبینین کە "خوێن و جەنگ"ی ئێستای ناوچەکە، هەمان ئەو "تاریکییە کاتییەیە" کە پێویستە بۆ دەرکەوتنی ڕاستییەکی نوێ. تاریکی لێرەدا "منداڵدان"ی ڕووداوەکانە؛ جەنگێکی خوێناوی کە لە ناو دڵیدا ئومێدی "ڕووناکییەکی باڵکێش" هەڵدەگرێت.

٣. کوردستان لە نێوان سێبەر و ئیشراقدا

کوردستان لەم خوێندنەوە فەلسەفییەدا، وەک ئەو خاڵە دەبینرێت کە تێیدا "سێبەری زلهێزەکان" و "نۆری حەقیقەتی نەتەوەیی" بەیەک دەگەن. ئەو جەنگە خوێناوییەی کە پێشبینی دەکرێت ناوچەکە بگرێتەوە، بەپێی تێزی "تەواوکاری"، نابێتە هۆی فەنابوون، بەڵکو دەبێتە هۆی "پاقژبوونەوەی مێژوویی".
وەک چۆن لە کاتی خۆرگیراندا، ئەستێرەکان لە نیوەڕۆدا دەردەکەون، ئەم قەیرانە گەورەیەی ئێستاش دەبێتە هۆی دەرکەوتنی ئەو هێزە شاراوانەی کورد کە لە کاتی ئاساییدا نەدەبینران. "کوردستانی گەورە" لێرەدا تەنها خەونێکی سیاسی نییە، بەڵکو ئەنجامێکی حەتمییە بۆ ئەو هاوسەنگییە نوێیەی کە دوای "تاریکبوونی کاتی" دێتە کایەوە.

٤. هۆشداریی بینین: لە نێوان فیزیک و مێتافیزیکدا

هەروەک چۆن زانست هۆشداریمان دەدات کە نابێت بە "چاوی ڕووت" سەیری خۆرگیران بکەین چونکە تیشکە زیان بەخشەکان چاو کوێر دەکەن، لە ڕووی فەلسەفیشەوە، مرۆڤ ناتوانێت بە "هزری سادە" و "چاوی کاتی" لەم وەرچەرخانە گەورە مێژووییانە تێبگات.
پێویستیمان بە "عەینەکی ستاندارد" (بەکارهێنانی عەقڵ و دووربینی) هەیە. سەیری کردنی ڕاستەوخۆی جەنگ و کارەساتەکان بەبێ ئامادەسازیی ڕۆحی، دەبێتە هۆی نائومێدی و کوێربوونی سیاسی. بەڵام بە ئامادەسازییەوە، دەتوانین لە ناو ئەم تاریکییەدا، "نووری داهاتوو" ببینین.

ئەنجامگیری

١٢ی ئابی ٢٠٢٦، تەنها ژوانێکی گەردوونی نییە لە ئاسمانی نەرویج و جیهان، بەڵکو هێمایەکە بۆ یەکبوونی "تاریکیی قەیران" و "نووری ڕزگاری". بەپێی فەلسەفەی یەکێتیی دژەکانی کورد، ئەم خۆرگیرانە و ئەو جەنگانەی پێش یان پاشی دەکەون، تەنها ڕێگەن بۆ گەیشتن بەو "ڕووناکییە باڵکێشەی" کە دەبێتە سایەوپەنای کوردستان و ناوچەکە.

وەک چۆن مانگ لە کاتی خۆرگیراندا "تاجی خۆر"مان نیشان دەدات، با تاریکییەکانی ئەمڕۆش ببنە هۆی دەرکەوتنی تاجی ئازادیی نەتەوەیەک کە سەدەها ساڵە لە ناو سێبەردا جەنگی بۆ پاراستنی نوور کردووە.

---

تێبینییەکی گرنگ بۆ بینەران:
لە کاتی ڕوودانی ئەم دیاردەیە لە ساڵی ٢٠٢٦، بەکارهێنانی عەینەکی تایبەت بە تاقیگەی (ISO 12312-2) زەروورییە. پاراستنی چاوەکانت، هاوشێوەی پاراستنی هزر و ئومێدەکانتە؛ هەردووکیان بۆ بینینی ڕووناکیی دوای سێبەرەکە پێویستن.

 

پیامی از دل: از جرقه‌ی یک گزارش تا تلالو اشراق

 

پیامی از دل: از جرقه‌ی یک گزارش تا تلالو اشراق

حضار گرامی، خوانندگان جان و پویندگان طریق اندیشه و نور،

پیش از هر چیز، صمیمانه پوزش می‌طلبم که تقدیر چنین رقم خورد که در این محفل نورانی و در جمع گرم شما حضور فیزیکی نداشته باشم. بسیار مشتاق بودم که در کنار شما باشم، اما اگرچه جسمم فرسنگها دور است، اما جان و روح من در لابلای واژه‌های این کتاب در کنار شماست.

بسیار خرسند و سپاسگزارم که استاد ارجمند، جناب دکتر سبزواری، با لطف و سخاوت علمی خویش، زحمت معرفی رمان «سایه نور» را بر عهده گرفتند. اشراف ایشان بر حکمت اشراق و حکمت خسروانی، وزنی دوچندان به این مراسم بخشیده است. همچنین از تلاش‌های بی‌دریغ و برادرانه‌ی جناب کاک نامو که مسئولیت خطیر چاپ و نشر این اثر را بر دوش کشیدند، صمیمانه قدردانی می‌کنم.

دوستان و همراهان،

رمان «سایه نور»، فراتر از یک روایت داستانی، محصول بیست سال سلوک در هزارتوی رنج و تامل است. جرقه‌ی این اثر در سال ۲۰۰۴ زده شد؛ آن زمان که در قامت یک روزنامه‌نگار، در میان ویرانه‌های بازمانده از استبداد در عراق، با سیمای مظلوم اما پرصلابت «ایزدیان» روبرو شدم. من در آنجا دیدم که چگونه قرنها تلاش شد تا «نور درون» این مردمان در «تاریکیِ تحمیل‌ شده‌ی پیرامون» دفن شود. اما آنچه من یافتم، نه یک بحران اجتماعی، بلکه گنجینه‌ای ازلی بود که ریشه در خاکِ جانِ ما داشت.

«سایه نور» از این خاستگاه رویید تا پروژه‌ای فکری برای «انسانِ کرد و ایرانی» باشد؛ دعوتی برای بازخوانی تاریخ با دیدگانی نو. من در این صفحات، کوشیده‌ام «حکمت اشراقِ» سهروردی را با زیبایی‌های بیکران و رازآلود آیین‌های ایزدی و یارسان پیوند زنم. اما این پیوند، تنها یک پیوند اقلیمی نیست؛ بلکه سفری است به ژرفای یک «فلسفه جهانی».

تحقیقات من نشان داد که آنچه هزاران سال در دامنه‌های زاگرس، در نجوای پیرانِ یارسان و نیایش‌های ایزدیان زیسته، همان حقیقتِ واحدی است که در کیهان‌ شناسی «بانتو کونگو» در آفریقا و جهان‌بینی سرخ‌ پوستان در قاره‌ای دیگر جاری است. این همان «حکمتِ گمشده‌ای» است که باروخ اسپینوزا در قرن هفدهم در قلب اروپا به شکوهِ عقلانی آن دست یافت؛ همان خدایی که وقتی از «آلبرت انیشتین» پرسیدند آیا به او ایمان داری، پاسخ داد: «من به خدای اسپینوزا باور دارم.»

شگفت‌انگیز است که این «خدا-جهان‌بینی» که انیشتین ستایشش می‌کرد، قرنها پیش از اسپینوزا، در نغمه‌های تنبور و در فلسفه‌ی آینه‌ایِ کُردی، به عنوان شکلی از «وحدت وجود» و تجلی نور، زندگی شده است. «سایه نور» تلاشی است تا ثابت کند اندیشه‌ی زاگرس، نه یک محصوره‌ی جغرافیایی، بلکه بخشی از تپشِ قلبِ کیهان است.

من در مقام نویسنده، تنها راویِ دردهایی بودم که در غارهای «لالش» و «جم‌خانه‌ها» به امانت مانده بود. اکنون این امانت در دستان شماست. کتاب را بخوانید، نه به عنوان یک قصه، بلکه به عنوان مسیری برای بازیافتن آن «نورِ ازلی» که در سایه‌ی تاریخِ پرفراز و نشیب ما پنهان گشته است.

با آغوشی گشوده، پذیرا و تشنه‌ی نقدها و تاملات شما هستم؛ چرا که نقد، خود تجلیِ دیگری از نور است که کاستی‌ها را عیان می‌کند تا به کمال نزدیک ‌تر شویم.

با احترام، عشق و سپاس،

٠٨.٠٨.٢٠٢٦

"سایە نوور" وەک سینتێزی فەلسەفە و گێڕانەوەی ناسنامە

 

ڕاپۆرتی لێژنەی هەڵسەنگاندن: "سایە نوور" وەک سینتێزی فەلسەفە و گێڕانەوەی ناسنامە

ناونیشانی بەرهەم: سایە نوور (ڕۆمان)
نووسەر: ئالان عمرزاده
بابەت: فەلسەفە، مێژوو و عیرفانی ئیشراقی

١. دەسپێک و جیهانبینی بەرهەم

ڕۆمانی "سایە نوور" تەنیا گێڕانەوەی مێژوویی یان چیرۆکی کارەساتەکان نییە؛ بەڵکو پرۆژەیەکی مەعریفییە کە بە مێتۆدێکی "فرەڕەهەند" کار لەسەر زیندووکردنەوەی ناسنامە دەکات. نووسەر توانیویەتی فەلسەفەی ئیشراقی شەهابەدین سوهرەوەردی و حیکمەتی خوسرەوانی، نەک وەک دەقێکی مۆزەخانەیی، بەڵکو وەک "نەخشەڕێگەیەکی ڕزگاری" بۆ مرۆڤی هاوچەرخی کورد دابڕێژێتەوە.

٢. تەکنیکی گێڕانەوە و گەشتە سیمبۆلییەکان

ڕۆمانەکە لەسەر بنەمای "سەفەری پاڵەوان" (The Hero's Journey) داڕێژراوە، بەڵام بە ستایلێکی ئیشراقی. گەشتەکەی "هیوا" لە قووڵایی برین و تاریکییەوە (جینۆساید و ئاوارەیی) بەرەو لوتکەکانی ڕووناکی (لالش و زانکۆ بێدیوارەکان)، ساختارێکی بازنەیی هەیە. نووسەر لێرەدا تەکنیکی "ڕۆمانی فیکری" (Philosophical Novel) بەکاردەهێنێت، کە تێیدا دیالۆگەکان تەنیا بۆ پێشبردنی ڕووداو نین، بەڵکو بۆ "هەڵاتنی مەعریفە"ن لە زەینی خوێنەردا.

٣. ڕەهەندی مێژوویی و ئارکیۆلۆژیای ناسنامە

یەکێک لە خاڵە هەرە بەهێزەکانی ئەم بەرهەمە کە شایستەی خەڵاتی ئەدەبییە، توانای نووسەرە لە "سینتێز"کردنی زانیارییە ئارکیۆلۆژی و مێژووییەکان لەناو کێشی ئەدەبیدا. "سایە نوور" بەدوای ڕەگ و ڕیشەی کورددا دەگەڕێت لە سەردەمی گۆتی، هۆری و میتانییەکانەوە تا دەگاتە سەردەمی ساسانی و ئیسلامی. ئەم گەڕانە نەک بۆ فەخرکردن بە ڕابردوو، بەڵکو بۆ تێپەڕاندنی ئەو "سڕینەوە سیستماتیکە"یە کە نەتەوەکانی ناوچەکە تووشی بوون.

٤. فەلسەفەی پەروەردە: قوتابخانە بێدیوارەکان

داهێنانی چەمکی "قوتابخانە بێدیوارەکان" لە ناوەرۆکی ڕۆمانەکەدا، پێشنیارێکی فەلسەفی و پەروەردەیی (Pedagogical) گرنگە. نووسەر لێرەدا دەبێتە خاوەن دیدگەیەکی جیهانی؛ ئەو پێی وایە ڕزگاری لە ڕێگەی "تێگەییشتنی قووڵ لە ژیان" و "ئاشتکردنەوەی مرۆڤ لەگەڵ سروشت" بەدی دێت، نەک لە ڕێگەی دیوارەکانی زیندان و مەکتەبە تەقلیدییەکان.

٥. زمان و زمانناسی وەک پارێزەری ڕاستی

لێژنەی هەڵسەنگاندن ئاماژە بەوە دەکات کە نووسەر لەم ڕۆمانەدا، "زمان" وەک "ماڵ و نیشتمان" دەبینێت. خستنەڕووی پەیوەندیی نێوان کرمانجی، زازاکی، گۆرانی و تاتی لەگەڵ زمانی ئۆستایی و مێژووی دێرین، نیشانەی تێگەیشتنی قووڵی نووسەرە لە "هێزی وشە". زمان لێرەدا وەک "سەنگەرێکی فەرهەنگی" لە دژی ئاسیمیلاسیۆن (تواندنەوە) نمایش دەکرێت.

٦. ئەنجامگیری لێژنە

ڕۆمانی "سایە نوور" بەهۆی ئەم خاڵانەی خوارەوە بە بەرهەمێکی "پێشەنگ" و شایستەی خەڵاتی ئەدەبی دادەنرێت:

• داهێنان لە ژانر: تێکەڵکردنی مێژوو، فیزیک (ئاماژە بە تێسلا)، فەلسەفە و ئەدەب لە یەک چوارچێوەدا.
• پەیامی مرۆڤدۆستانە: تێپەڕاندنی "تۆڵەسەندنەوە" و گەییشتن بە "کەرامەت و ئاشتی".
• زیندووکردنەوەی عیرفانی ڕۆژهەڵاتی: هێنانە کایەی سوهرەوەردی بۆ ناو کێشە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ئەمڕۆ.

بەو پێیە، "سایە نوور" تەنیا دەقێکی خۆماڵی نییە، بەڵکو بەرهەمێکە کە دەتوانێت لە ئاستی جیهانیدا، وەک دەنگی "ئیشراقی مرۆڤی کورد" بناسرێت.

---

- سکرتاریەتی لێژنەی باڵای هەڵسەنگاندنی ئەدەبی و فەلسەفی -

 

 

سایە نوور: کاتێک وشە دەبێتە پردی گەڕانەوە بۆ ماڵی ڕاستی

سبەی، لە کاتژمێر چواردا، لە دڵى ستۆکهۆڵمەوە خۆرێکی نوێ هەڵدێت.

ڕۆمانی "سایە نوور"، یەکەمین ئەزموونی من لە جیهانی گێڕانەوەدا، سبەی شەممە (٨ی ئاگوست) پەردەی لەسەر لادەدرێت. ئەم ڕۆمانە بۆ من تەنیا نوسینەوەی چیرۆکێک نییە؛ بەڵکو سەفەرێکی ئیشراقییە کە لە قووڵایی تاریکییەکانی نکۆڵی و مێژوویەکی پڕ لە برینەوە دەست پێدەکات و بەرەو لوتکەکانی ڕووناکی و کەرامەتی مرۆڤ هەنگاو دەنێت.

لە "سایە نوور"دا، من هەوڵمداوە لە ڕێگەی دەنگی "هیوا" و حیکمەتی "پیر روشنا"وە، دووبارە بە مێژوو و ناسنامەی خۆماندا بچینەوە. گەڕانەوە بۆ فەلسەفەی ئیشراقی شێخ شەهابەدین سوهرەوەردی و ئاوێتەکردنی لەگەڵ ڕیشە دێرینەکانی ئایینی میترایی، ئێزیدی و یارسان، هەوڵێکە بۆ ئەوەی بڵێین: "مرۆڤی کورد تەنیا قوربانیی جەنگ نییە، بەڵکو پارێزەری حیکمەتێکی گەردوونییە کە جیهانی ئەمڕۆ تینوویەتی."

هەرچەندە سبەی جەستەم لەوێ ئامادە نابێت، بەڵام دەزانم کە ڕۆحم لەناو هەر دێڕێکی ئەم کتێبەدا و لەگەڵ هەموو ئەو تێڕامانانەی کە لە ناوەندی ABF دەخرێنە ڕوو، ئامادەیە. زۆر دڵخۆشم کە ئەم بەرهەمە لەلایەن مامۆستایەکی حەکیم و خاوەن دیدە وەک دکتۆر جەلال سەبزەواری دەخوێنرێتەوە و دەناسرێنرێت. گێڕانەوەی جەنابیان، ڕەهەندێکی تر دەبەخشێتە ئەو "هەڵاتنە فیکرییە"ی کە من لە "سایە نوور"دا بەدوایدا گەڕاوم.

بانگهێشتی هەموو هاوڕێیان و ئەهلی مەعریفە دەکەم لە ستۆکهۆڵم، کە سبەی کاتژمێر ١٦:٠٠ بببنە هاوسەفەری ئەم "سایە"یە کە کۆتاییەکەی هەر "نوور"ە.

زانیاریی کۆڕەکە:

• کات: شەممە، ٨ی ئاگوستی ٢٠٢٦، کاتژمێر ١٦:٠٠
• شوێن: ABF Building, Sveavägen 41, Stockholm

سپاس بۆ ئێوە کە لەم وێبڵاگەوە هەمیشە هاوڕێی وشەکانم بوون. چاوەڕێی دەنگدانەوەی ئیشراقی ئەم بەرهەمە بن لە دڵتانتدا.

ئالان عمرزاده

٧ی ئاگوستی ٢٠٢٦

 

لە نێوان تاریکیی شنگال و ڕووناکیی ئیشراقدا: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ جینۆسایدی ئێزەدییەکان و ڕۆمانی "سایەی نوور"

 

لە نێوان تاریکیی شنگال و ڕووناکیی ئیشراقدا: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ جینۆسایدی ئێزەدییەکان و ڕۆمانی "سایەی نوور"

پێشەکی: برینێک لە جەستەی مێژوودا

جینۆساید تەنها پرۆسەیەک نییە بۆ سڕینەوەی جەستەیی کۆمەڵە مرۆڤێک، بەڵکو هەوڵێکی سیستماتیکە بۆ کوژاندنەوەی ئەو ڕووناکییە مەعریفی و کولتوورییەی کە نەتەوەیەک یان پێکهاتەیەک هەڵگریەتی. هاوینی ٢٠١٤، کاتێک گرووپی تیرۆریستیی داعش هێرشی کردە سەر شنگال، تەنها خاکێکی داگیرنەکرد، بەڵکو پەلاماری "مۆتێل" و شوناسێکی دا کە هەزاران ساڵ بوو وەک پاسەوانی ڕووناکی لە دڵی زاگرۆسدا دەدرەوشایەوە.

１.جینۆساید وەک بەرەنجامی چەقبەستوویی فقهی

ئەوەی لە شنگال ڕوویدا —لە کۆیلەکردنی ٥٠٠٠ ژن و منداڵ و کڕین و فرۆشتنیان لە بازاڕەکانی مووسڵ و ڕەققە— تەنها کارێکی "توندڕەوانە" نەبوو، بەڵکو جێبەجێکردنی دەقاوەدەقی ئەو فقهە تەقلیدییە بوو کە سەدان ساڵە بەبێ نوێکردنەوە و ڕیفۆرم ماوەتەوە. بێدەنگیی ناوەندە گەورە ئایینییەکانی وەک ئەزهەر و زانایانی شیعە و سوننە لە ئاست ئەم تاوانانە، نیشانەیەکی مەترسیداری ئەو "بەتاڵ بوونە" ناوەکییەیە کە دامەزراوە ئایینییەکانی گرتووەتەوە. داعش شتێکی نوێی دانەهێنا؛ ئەوان تەنها ئەو لاپەڕانەی فقهیان کردە کردار کە "کەنیزەک"، "تەکفیر" و "تەجاوز" شەریعەت  رێگەی پێدابوو. لێرەوەیە کە پێویستمان بە گۆڕینی پارادایم هەیە؛ ئێمە پێویستمان بە "ڕیفۆرمی فکری" و "خوێندنەوەی ڕەخنەیی" هەیە بۆ ئەوەی ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی ئەم کارەساتانە بگرین.

２."سایەی نوور": مانیفێستێک بۆ ڕزگاریی ڕۆح

لە ناو جەرگەی ئەم تاریکییە مێژووییەدا، ڕۆمانی "سایەی نوور" وەک پڕۆژەیەکی فیکری و ئەدەبی لەدایک دەبێت. ئەم ڕۆمانە تەنها گێڕانەوەی چیرۆکێکی سادە نییە، بەڵکو گەشتێکی بیست ساڵەی نووسەرە لە نێوان کەلاوەکانی مێژوو و گەڕان بەدوای ئەو "نوورە" ئەزەلییەی کە لە ناو ئایینە دێرینەکانی وەک ئێزیدی، یارسان و میترایی پارێزراوە.
کارەکتەری "هیوا" لە ڕۆمانەکەدا، نوێنەرایەتی مرۆڤی کوردی سەردەم دەکات کە لە ناو خۆڵەمێشی جینۆسایددا دەچێتە ناو "قوتابخانەی بێ دیوار" تا فێری "حکمەتی ئیشراق" بێت. ئەو لەگەڵ "پیر ڕۆشنا"دا جوگرافیایەکی مەعریفی دەپێوێت کە لە لالشەوە دەست پێ دەکات و لە مەزاری سوهروەردی لە حەلەب کۆتایی دێت.

３.پەیامی گەردوونیی زاگرۆس: لە سوهروەردییەوە بۆ سپینۆزا و ئەنیشتاین

گرنگیی "سایەی نوور" لەوەدایە کە "شوناسی کوردی" لە قاڵبە نەتەوەییە تەسکەکە دەردەهێنێت و دەیبەستێتەوە بە ئاسۆیەکی گەردوونییەوە. ئەو "وەحدەتی وجوود" و خوداناسییەی لە ناو ئاوازەکانی تەنبووری یارسان و نزا ئیشراقییەکانی ئێزیدییەکاندا هەیە، هەمان ئەو فەلسەفەیەیە کە دواتر باروخ سپینۆزا لە ئەوروپا دایڕشتەوە و ئەلبێرت ئەنیشتاین وەک تەنها "خودایەک" کە باوەڕی پێی هەبێت، ناوی برد.

ئەم ڕۆمانە دەیسەلمێنێت کە حیکمەتی زاگرۆس، تەنها کولتوورێکی لۆکاڵی نییە، بەڵکو بەشێکە لە لێدانی دڵی گەردوون. کاتێک سوهروەردی باسی "ڕووناکی" دەکات، مەبەستی لەو هێزە مەعریفییەیە کە مرۆڤ لە کۆیلایەتیی جەهل و تاریکی ڕزگار دەکات.

４.شۆڕشی پەروەردەیی و نووسینەوەی مێژوو

"سایەی نوور" داوای شۆڕشێکی فکری دەکات؛ گەڕانەوە بۆ "زمانی دایک" و بونیادنانی مێژوویەک کە خۆمان دەینووسینەوە، نەک ئەوەی داگیرکەران بۆیان کێشاوین. نووسەر لێرەدا وەک "پاسەوانی مێژوو" دەردەکەوێت، ئەو مێژووەی کە دەیەوێت بیسەلمێنێت: تا ئەو کاتەی فەلسەفەی خۆمان نەناسین، ناتوانین نیشتیمانی خۆمان ئازاد بکەین.

ئەنجامگیری: بانگەوازێک بۆ مەعریفە

جینۆسایدی ئێزیدییەکان برینێکە کە تەنها بە دادپەروەریی نێودەوڵەتی و "نووری مەعریفە" ساڕێژ دەبێت. ڕۆمانی "سایەی نوور" بانگهێشتنامەیەکە بۆ هەموو ئازادیخوازان تا لە ناو "سایە"ی قورسی مێژوودا، بە دوای ئەو ڕووناکییەدا بگەڕێن کە هەرگیز ئاوا نابێت.

شەممەی داهاتوو لە ستۆکهۆڵم، ئێمە تەنها پەردە لەسەر کتێبێک لانادەین، بەڵکو پەردە لەسەر ڕاستییەکی شاردراوە لادەدەین کە دەیەوێت مرۆڤی کورد لە "تاریکیی بە زۆر داسەپێندراو"ەوە بەرەو "ڕووناکیی ڕەسەنی خۆی" ببات.

---

زانیاریی مەراسیم:

• شوێن: ستۆکهۆڵم ناوەندی ABF ، سوید
• کات: شەممەی داهاتوو٠٨.٠٨.٢٠٢٦
• بۆنە: پەردەلادان لەسەر ڕۆمانی "سایەی نوور"

ئۆنتۆلۆژیای ڕووناکی و فەلسەفەی "چلە" لە میتۆلۆژیای کوردیدا

 

ئۆنتۆلۆژیای ڕووناکی و فەلسەفەی "چلە" لە میتۆلۆژیای کوردیدا

لە میتراوە تا ئێزدیاتی: گەشتی پیرۆزیی ژمارە ٤٠ لە شارستانیەتی زاگرۆسدا

١. ڕەهەندی مێژوویی-ئەکادیمی: میراتی میزۆپۆتامیا و زاگرۆس

لە ڕوانگەیەکی ئەکادیمییەوە، نیشتمانی کوردان (زاگرۆس و میزۆپۆتامیا) لانکەی یەکەمین تێڕامانە گەردوونییەکان بووە. ئایینی "مێهری" (میترایزم) کە لەم جوگرافیایەدا سەری هەڵداوە، جەخت لەسەر "خۆر" وەک هێمایەکی ناوەندیی دادپەروەری و ڕووناکی دەکاتەوە. لێرەوە دەتوانین بڵێین کە "چڵەی هاوین" لە بنەڕەتدا ئاهەنگی گەیشتنی خۆرە بە لوتکەی دەسەڵاتی خۆی.

ئایینی ئێزیدی، وەک پارێزەرێکی زیندووی ئەم کەلەپوورە میتۆلۆژییە، توانیویەتی فەلسەفەی "مێهری" لە ناو قاڵبێکی نوێی ئایینیدا بپارێزێت. ئەگەر نەتەوەکانی تری ناوچەکە بەهۆی گۆڕانکاریی سیاسی و ئایینییەوە تەنیا "ناونیشانەکان"یان مابێتەوە، ئەوا لای ئێزیدییەکان "ناوەرۆک و ڕێوڕەسمەکە" وەک خۆی ماوەتەوە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە شارستانیەتی زاگرۆس نەک هەر بەرهەمهێنەری ئەم بیرۆکەیە بووە، بەڵکو تاکە شوێنێکیشە کە "زەمانە میتۆلۆژییەکە"ی تێدا نەفەوتاوە.

٢. ڕەهەندی فەلسەفی: ژمارە چل وەک خولی تەکامول

لە فەلسەفەی ڕۆژهەڵاتیدا، ژمارە "چل" (چلە) تەنیا ژمارەیەک نییە، بەڵکو "یەکەیەکی کاتییە بۆ تەکامول و گۆڕان". چل ڕۆژ، ماوەیەکە کە تێیدا ماددە دەگۆڕێت بۆ مانا، یان مرۆڤ لە قۆناغێکی ناتەواوەوە دەچێتە قۆناغێکی باڵا (وەک چۆن لە تەسەوفیشدا چڵەنشینی هەیە).

فەلسەفەی چڵەی هاوین لە میتۆلۆژیای کوردیدا، فەلسەفەی **"پاکبوونەوە بە ئاگر و گەرما"**یە. گەرما لێرەدا وەک تاقیکردنەوەیەکی گەردوونی دەبینرێت. مرۆڤی زاگرۆسی باوەڕی وابوو کە سروشت لەم چل ڕۆژەدا دەگاتە لوتکەی پێگەیشتن (میوەکان دەگەن، گەنم دەبێتە زێڕ). ئەمە "فەلسەفەی ئەوپەڕی ڕووناکی"یە؛ کاتێک هیچ شوێنێک بۆ سێبەر و تاریکی نامێنێتەوە.

٣. ڕەهەندی ئەدەبی-میتۆلۆژی: شکۆمەندیی خۆر لە چڵەدا

لە دەقە ئەدەبی و ئایینییەکانی ئێزیدیاتی و یارسانیدا، "خۆر" (رۆژ) خودی ڕاستییە. ئەدەبیاتی کوردی کاتێک باس لە چڵەی هاوین دەکات، وەک جەژنێکی "سروشت-تەوەر" وەسفی دەکات.

• چڵە وەک هێما: لە میتۆلۆژیای کورددا، ژمارە چل پەیوەندی بە (چل تەن، چل مێر، چل کچ)ەوە هەیە. ئەمە نیشانەی کۆبوونەوەی هێز و پیرۆزییە.
• بەزیندوویی مانەوە: لە کاتێکدا جیهانی مۆدێرن سروشتی کردووەتە ئامێر، میتۆلۆژیای کوردی لە ڕێگەی چڵەی هاوینەوە "ڕۆح" دەداتەوە بە وەرزەکان. ئەم جەژنە لای ئێزیدییەکان، شیعرێکی درێژە بۆ ستایشی مانەوە؛ مانەوە لە ناو جەرگەی گەرمادا، تەسلیم نەبوون بە تینوێتی، و گۆڕینی سووتانی جەستە بۆ ڕووناکیی ڕۆح.

ئەنجامگیری

چڵەی هاوین لە میتۆلۆژیای کوردیدا، خاڵی بەیەکگەیشتنی "سروشت" و "خودا" و **"مرۆڤ"**ە. ئەوەی ئێزیدییەکان دەیکەن، تەنیا مەراسیمێکی ئایینی نییە، بەڵکو پاراستنی "کۆدێکی ژیاریی" دەگمەنە کە دەیسەلمێنێت بنەچەی هەموو ئەو جەژنە هاوینییانەی لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا هەن، دەگەڕێنەوە بۆ یەک سەرچاوەی دێرین: فەلسەفەی ڕووناکی لە چیاکانی زاگرۆس.

ئەم جەژنە "شوناسێکی گەردوونی"یە کە تێیدا کورد وەک میراتگری ڕاستەقینەی شارستانیەتی میزۆپۆتامیا، ڕێز لەو خولە گەردوونییانە دەگرێت کە ژیانیان پێ بەخشیوە.