مانیفێستی ناوەوە: بەختەوەری لە نێوان ڕەشبینیی
شۆپنهاوەر و ڕەسەنایەتیی ئایینە کوردییەکان
پێشەکی
بەختەوەری یەکێکە لەو چەمکانەی کە فەلسەفە و ئایین بە
درێژایی مێژوو هەوڵی پێناسەکردنیان داوە. لە کاتێکدا زۆربەی قوتابخانەکان
بەختەوەری وەک "بەدەستهێنانی چێژ" دەبینن، ئارسەر شۆپنهاوەر (١٧٨٨-١٨٦٠)
وەک فەیلەسوفێکی ڕەشبین، بەختەوەری بە "نەبوونی ئازار" پێناسە دەکات.
ئەم تێڕوانینە دەروازەیەکە بۆ تێگەیشتن لەوەی کە مرۆڤ چۆن دەتوانێت لە دەرەوە
ببرێتەوە بۆ ناوەوە؛ لە "هەبوون"ەوە بۆ "بوون".
١.
بەختەوەری لای شۆپنهاوەر: سەمای نێوان
ویست و بێزاری
شۆپنهاوەر پێی وایە جیهان لە جەوهەردا
"ویست"ە (Will)؛
ویستێکی کوێر و بێمانا کە هەمیشە تینووی زیاترە. لای ئەو، مرۆڤ کۆیلەی ئەم
ویستەیە. هەر بۆیە بەختەوەریی ڕاستەقینە لە تێرکردنی ئارەزووەکاندا نییە، چونکە
تێرکردنی یەک ئارەزوو دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی دە ئارەزووی تر، یان کەوتنە ناو چاڵی
"بێزاری" (Ennui).
شۆپنهاوەر لە کتێبی "حیكمەتی ژیان"دا دەڵێت: "ئەوەی
مرۆڤ لە ناخی خۆیدا هەیەتی، گرنگترە لەوەی کە خاوەنیەتی یان لە بەرچاوی خەڵکیدا
چۆن دەردەکەوێت." بەختەوەری
لای ئەو کەمکردنەوەی پێویستییە بە جیهانی دەرەوە. مرۆڤی خاوەن مەعریفە و
دەوڵەمەندیی ناوەکی، کەمتر پێویستی بە مۆدێل و کات بەسەربردن و جەنجاڵی دەرەوە
هەیە.
٢.
ئایین و ئەخلاق: تێپەڕاندنی مانۆرەکان
ئەگەر سەیری ئایینە گەورەکان بکەین، زۆرجار وەک
سیستمێکی ئەخلاقی خۆیان دەنوێنن. لێرەدا دەتوانین بڵێین: ئەگەر
ئەخلاق لە ئایینەکان دابماڵرێت، هیچ زەمینەیەک بۆ مانۆڕدانیان نامێنێت. زۆربەی
ئایینەکان "پاداشت و سزا"یان کردووە بە بزوێنەری ڕەفتار، نەک
"ڕەسەنایەتی".
شۆپنهاوەر ڕەخنەی لەو ئەخلاقە هەیە کە لە ترسی سزا
یان تەماعی بەهەشتەوە بێت. ئەو پێی وایە ئەخلاقی ڕاستەقینە لە "هاوسۆزی" (Compassion) و تێگەیشتن
لەوەوە دێت کە ئێمە هەموومان یەک جەوهەرین. کاتێک ئایین تەنها دەبێتە کۆمەڵێک
ڕێوڕەسمی ڕووکەش، مانای ناوەکی لەدەست دەدات. لێرەدا، بەختەوەریی ئایینی دەبێتە
جۆرێک لە بازرگانی، نەک گەشەی ڕۆحی.
٣.
ئایینە کوردییەکان و فەلسەفەی ناوەوە
(یارسان و ئێزدیاتی)
بە پێچەوانەی ئایینە جیهانییەکان کە زۆرجار جەخت
لەسەر "دەرەوە" و "جیهانێکی تر" دەکەنەوە، ئایینە دێرینە
کوردییەکان (وەک یارسان و ئێزدیاتی) فەلسەفەیەکی قووڵیان هەیە سەبارەت بە "ناو" و "زات".
- هەماهنگی
لەگەڵ سروشت: لە
ئایینە کوردییەکاندا، سروشت تەنها ئامراز نییە، بەڵکو خودی پیرۆزییە. مرۆڤ
کاتێک بەختەوەرە کە "هاوئاهەنگ" بێت لەگەڵ توخمەکانی وەک ئاو، خاک،
و ڕووناکی. ئەمە نزیکە لە فەلسەفەی شۆپنهاوەر بۆ "کۆنتێمپلاسیۆن"
(تێڕامان) کە تێیدا مرۆڤ لە ویستی خۆی ڕزگاری دەبێت و دەبێتە بەشێک لە جوانیی
گەردوون.
- هەرچی
ناوەوە پڕتر بێت: لە
فەلسەفەی "سڕی مەگوێ" و تەسەوفی کوردی و ئایینی یارساندا، جەخت
لەسەر ئەوە دەکرێتەوە کە "مرۆڤ جیهانێکی بچووککراوەیە" (Microcosm). گەڕان
بەدوای حەقیقەتدا لە دەرەوە نییە، بەڵکو لە ناوەوەیە. ئەو بنەمایەی دەڵێت
"هەرچی ناوەوە پڕتر بێت، کەمتر نیازمەندی دەرەوەیت"، ڕێک لەگەڵ
ئەرستۆکراسییەتی ڕۆحیی شۆپنهاوەر یەکدەگرێتەوە.
٤.
وەفاداری بۆ ڕەسەنایەتی لە بەرانبەر
وەفاداری بۆ دەرەوە
وەفاداری بۆ "خۆت"
(Authenticity) گەورەترین ئەرکی ئەخلاقییە.
شۆپنهاوەر پێی وایە زۆربەی مرۆڤەکان تەنها وەک "کۆپی" دەژین؛ ئەوان
دەبنە ئەو شتەی کە کۆمەڵگا یان ئایین دەیەوێت. بەڵام مرۆڤی بەختەوەر و ڕەسەن ئەو
کەسەیە کە وەفادارە بۆ "ناخی خۆی".
ئایینە کوردییەکان جەخت لەسەر "پاکی" و
"ڕەندی" دەکەنەوە. ڕەندی واتە مرۆڤێک کە لە ناوەوە پاک بێت و پێویستی بە
نمایشی دەرەکی نەبێت. ئەمە ئەو خاڵەیە کە تێیدا فەلسەفەی ڕۆژئاوا و عیرفانی کوردی
دەگەنە یەک: ئازادیی
ڕاستەقینە، ڕزگاربوونە لە کۆیلایەتیی جیهانی دەرەوە.
ئەنجامگیری
بەختەوەری لای شۆپنهاوەر و لە ئایینە کوردییەکاندا،
گەشتێکی پێچەوانەیە؛ گەشتێکە لە قەرەباڵغی و چاوەڕوانییەکانی دەرەوە بەرەو بێدەنگی
و دەوڵەمەندیی ناوەوە. ئەگەر ئایینەکان تەنها بۆ مانۆڕی ئەخلاقی و سیاسی
بەکاربهێنرێن، دەبنە قاوغێکی بەتاڵ. بەڵام ئەگەر مرۆڤ بتوانێت وەک ئایینە
کوردییەکان جەخت لەسەر "هاوئاهەنگی لەگەڵ سروشت" و "پڕکردنی
ناوەوە" بکاتەوە، ئەوا دەگاتە ئەو جۆرە لە ئارامی کە شۆپنهاوەر بە "تاکە
پشووی ژیان" ناوی دەبرد.
وەفاداری بە ڕەسەنایەتی خۆت، تاکە ڕێگەیە بۆ ئەوەی نەبیتە قوربانیی ویستە بێ کۆتاییەکان و سیستمە دەستکردەکان. هەروەک چۆن لە فەلسەفەی کوردیی یارسانیدا هاتووە :("هەر کەسێ ناسی زاتی وێش، ئەوسا دەزانێ خێری وێش ).
هەر کەسێک زاتی خۆی بناسێت، ئینجا خێر و چاکەی خۆی دەزانێت.
