مێتافیزیکی ڕووناکی لە گوتاری زاگرۆسدا
لە "مێهرییەت"ەوە بۆ "ئیشراق"ی
سوهرهوەردی و "نور"ی نوورسی: خوێندنەوەیەکی سینکرۆنیک (هاوكاتی)
پوختە:
ئەم توێژینەوەیە کار لەسەر ئەو گریمانەیە دەکات کە
چەمکی "نور" (ڕووناکی) لە مێژووی هزری کوردیدا، تەنیا چەمکێکی ئایینی
یان فیزیکی نییە، بەڵکو "ئارکیتیپ"ێکی
(Archetype) کولتووری و فەلسەفییە کە ڕەگێکی مێژوویی
لە ئایینی مێهریدا هەیە و لە ڕێگەی ئایینە گنۆستییەکانی وەک یارسان و ئێزدی
پارێزگاری لێ کراوە، تا دواجار لە فەلسەفەی سوهرهوەردی و پەیامەکانی نوورسیدا
دەگاتە لوتکەی داڕشتنەوەی فیکری. لێرەدا، زاگرۆس وەک "لانکەی نوری"
دەبینرێت کە تێیدا ڕووناکی وەک "بوون"
(Existence) و "مەعریفە"
(Knowledge) پێناسە دەکرێت.
١.
ئارکیتیپی مێهری: ڕووناکی وەک پەیمانی
بوون
ڕەگی هەموو جیهانبینییە نورییەکانی ناوچەکە
دەگەڕێتەوە بۆ "مێهرییەت" (Mithraism). لەم
ڕوانگەیەوە، خۆر (مێهر) تەنیا تەنێکی ئاسمانی نییە، بەڵکو "چاو"ی
حەقیقەت و پاسەوانی "پەیمان"ە. لەم قۆناغەدا، ڕووناکی یەکسانە بە دادپەروەری
و ئاشکرایی. ئەم بنەمایە لە
هەموو لایەنە کولتوورییەکانی دواتری کورددا ڕەنگی دایەوە؛ ڕقبوونەوە لە تاریکی و
"پەنهانی"، و پیرۆزکردنی سپێدە و ئاگر، ڕەنگدانەوەی ئەو ڕاستییەیە کە
"بوون" کاتێک مانا پەیدا دەکات کە "ڕووناک" بێت.
٢.
گنۆستییزمی کوردی (یارسان و ئێزدی):
ڕووناکی وەک سڕی جەوهەری
ئایینە گنۆستییەکانی زاگرۆس (یارسان و ئێزدی) وەک
پردێکی زیندوو لە نێوان حیکمەتی دێرین و تەسەوفی ئیسلامیدا کار دەکەن:
- لە
جیهانبینیی یارساندا: خودا
وەک "نورێکی جەوهەری" دەبینرێت کە لە جەستەی مرۆڤە کامڵەکاندا
(مەزهەرییەت) خۆی دەردەخات. چەمکی "بیا" (ڕووناکیی ڕەها) لە
یارساندا، پێشینەیەکی گرنگە بۆ تێگەیشتن لە "نورولئەنوار"ی سوهرهوەردی.
لێرەدا، ڕووناکی "سڕ"ە (نهێنییە)، بەڵام سڕێک کە دەیەوێت
"بدرەوشێتەوە".
- لە
جیهانبینیی ئێزدیدا: "تاوسی
مەلەک" نەک وەک بوونێکی دابڕاو، بەڵکو وەک تیشکی یەکەمی خودایی و
مانیفێستی ڕووناکی دەبینرێت. سوجدەبردن بۆ خۆر (شەمس) لە ئێزدیدا، تەنیا
ڕێوڕەسم نییە، بەڵکو یەکگرتنەوەیە لەگەڵ سەرچاوەی بوون.
٣.
سوهرهوەردی: سیستماتیککردنی حیکمەتی
زاگرۆس
شەهابەدین سوهرهوەردی (شێخی ئیشراق) توانی ئەو
حیکمەتە "زووقی" و ئایینییەی زاگرۆس بگۆڕێت بۆ سیستمێکی فەلسەفیی تۆکمە.
- فەلسەفەی
ئیشراق: سوهرهوەردی
پێی وایە هەموو گەردوون "پلەبەندیی ڕووناکی"یە. خودا
"نورولئەنوار"ە (ڕووناکیی ڕووناکییەکان) و بوونەوەرەکانی تر تەنیا
سێبەر یان تیشکێکی لاوازی ئەو نورەن.
- پەیوەندییەکە: سوهرهوەردی
بە ئاشکرا باس لە گەڕانەوە بۆ "حیکمەتی خەسرەوانی" دەکات، کە ئەمە
ئاماژەیەکی ڕاستەوخۆیە بۆ ڕەگە مێهری و میدیاییەکانی فیکری خۆی. ئەو فەلسەفەی
لە "وشکانیی ئەقڵ"ەوە گۆڕی بۆ "ڕووناکیی بینین" (شهود).
٤.
سەعید نوورسی: ڕووناکی وەک یەقین لە
سەردەمی تاریکیی مۆدێرنەدا
بۆچی نوورسی ناوی کتێبەکانی دەنێت "ڕەسائیلی
نوور"؟ ئەمە تەنیا هەڵبژاردنێکی زاراوەیی نییە، بەڵکو گەڕانەوەیە بۆ هەمان
ئارکیتیپی "نور" لە زەینییەتی کوردیدا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی قەیرانەکان.
- نوور وەک
دیفاکتۆ: نوورسی
لە بەرانبەر "تاریکیی ماتریالیزم"دا، جیهان وەک "ئاوێنەیەکی
نوراوی" دەبینێت. ئەگەر سوهرهوەردی فەلسەفەی بۆ ڕووناکی داڕشتبێت،
نوورسی ڕووناکی کردە چەکێکی "ئەخلاقی و ئیمانی" بۆ پاراستنی شوناس.
- تێفکرین
(تەفەکور): لای
نوورسی، گەردوون "کتێبی گەورەی ڕووناکی"یە. ئەم دیدگایە زۆر نزیکە
لە دیدگای یارسانەکان کە گەردوون بە "مەزهەر"ی نور دەبینن.
٥.
سینتێز (تێکەڵکردن): ناسیۆنالیزمی
مەعریفیی نوری
کاتێک ئەم پارچە جیاوازانە دەخەینە پاڵ یەک،
تابلۆیەکی یەکگرتوو بەدی دەکەین:
1.
یەکێتیی
بوونناسانە: لە
مێهرییەتەوە تا نوورسی، "تاریکی" نییە؛ ئەوەی هەیە "نەبوونی
ڕووناکی"یە. ئەمە وا دەکات مرۆڤی کورد هەمیشە بەرەو "لوتکە" و
"خۆر" هەنگاو بنێت (چیا لێرەدا هێمایە بۆ نزیکبوونەوە لە سەرچاوەی نور).
2.
مەعریفەی
بینین (Intuition): هەموو
ئەم قوتابخانانە دژی "ئەقڵی پەتی"ن کە لە حەقیقەت دایان ببڕێت. ئەوان
بڕوایان بە "کەشف" و "ئیشراق" هەیە. واتە حەقیقەت دەبێت
"ببینرێت" نەک هەر "بزانرێت".
3.
زمان
و سیمبول: بەکارهێنانی
وشەی "چرا"، "مۆم"، "خۆر" و "سپێدە" لە
ئەدەبیات و ئایین و فەلسەفەی کوردیدا، نیشانەی ئەو یەکێتییە فیکرییەیە کە
"نور" چەقەکەیەتی.
دەرەنجام:
جیهانبینیی نوری لە ئەندێشەی سوهرهوەردی و نوورسیدا،
درێژکراوەی سروشتیی ئەو "ژێرخانە فیکرییە"یە کە ئایینە مێهری و
کوردییەکان (یارسان و ئێزدی) لە زاگرۆسدا چاندوویانە. ئەم تێکەڵاوییە پێمان دەڵێت
کە: کوردستان
تەنیا جوگرافیایەکی شاخاوی نییە، بەڵکو "ئاسۆیەکی مەعریفی"یە کە تێیدا
حەقیقەت لە ڕێگەی ڕووناکییەوە دەناسرێتەوە. سوهرهوەردی
ئەو ڕووناکییەی کردە "فەلسەفە"، نوورسی کردیە "بەرگریی
ئیمانی"، و ئایینە کوردییەکانیش وەک "شوناس و سڕ" لەناو جەستەی
مێژوودا پاراستیان.
ئەم ڕوانگەیە دەتوانێت ببێتە بنەمایەک بۆ
"فەلسەفەیەکی نەتەوەیی مۆدێرن" کە تێیدا ڕابردوو و ئێستا، و ئایین و
فەلسەفە لەژێر چەتری "ڕووناکیی یەقین"دا یەک دەگرنەوە.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر