دیالێکتیکی ئیرەیی و خۆخۆری: شیکردنەوەیەکی فەلسەفی و
دەروون-کۆمەڵایەتی بۆ کەسایەتیی کورد
پێشەکی
ئیرەیی (Envy) تەنها
دیاردەیەکی سۆزداریی سادە نییە، بەڵکو دۆخێکی "بوونی"
(Ontological)ـە کە پەیوەندیی نێوان "من" و
"ئەویتر" دیاری دەکات. لە فەلسەفەدا، بە تایبەت لای (فریدریش نیچە)، چەمکێک
هەیە بە ناوی "قین لێبوونەوە" (Ressentiment). ئەمە
بریتییە لەو هەستە ژەهراوییەی کە مرۆڤێک هەیەتی کاتێک هەست بە بێدەسەڵاتی دەکات بەرامبەر
سەرکەوتنی کەسێکی تر، و لەجیاتی ئەوەی خۆی پێش بخات، هەوڵ دەدات کەسە سەرکەوتووەکە
بێنێتە خوارەوە. لە مێژوو و کۆمەڵناسیی کوردیدا، ئەم دیاردەیە رەگێکی قوڵی هەیە و دەکرێت
وەک یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی "شکستی ناوەکی" سەیر بکرێت.
بەشی یەکەم: مێژووی خوێن و ئامۆزاکان (ڕەهەندی سیاسی)
کاتێک سەیری مێژووی شۆڕشەکانی کورد دەکەین، دەبینین هەمیشە
هاوکێشەیەک دووبارە دەبێتەوە: (هەڵکشانی شۆڕش + دەرکەوتنی کاریزما = دروستبوونی رکابەریی
ناوخۆیی).
لێرەدا تیۆرییەکەی (فرۆید) بە ناوی "نەرگسیەتی جیاوازییە
بچووکەکان(" Narcissism of small differences ) بەکاردێت. مرۆڤەکان زۆرترین رق و ئیرەییان بەرامبەر ئەو کەسانە هەیە
کە زۆر لێیانەوە نزیکن، نەک ئەوانەی دوورن یان بێگانەن.
نموونەی شۆڕش: کاتێک سەرکردەیەک لە عەشیرەتێک یان ناوچەیەک
دەردەکەوێت و دەبێتە سیمبولی نەتەوەیی، ئامۆزاکەی یان سەرۆک عەشیرەتە هاوسێکەی هەست
بە "لەکەداربوونی شکۆی خۆی" دەکات. ئەو پێی وایە سەرکەوتنی ئامۆزاکەی واتە
بچووکبوونەوەی خودی ئەو.
دەستێوەردانی داگیرکەر: داگیرکەران (ئەویتر) زۆر زیرەکانە
ئەم خاڵە لاوازە دەقۆزنەوە. ئەوان نایەن راستەوخۆ شەڕ بکەن، بەڵکو "ئیگۆ"ی
شکاو یان ئیرەیی ئامۆزاکە تێر دەکەن. پێی دەڵێن: "بۆچی فڵان کەس ببێتە میری کوردستان؟
تۆ شایستەتری." لێرەدا خیانەت تەنها لەپێناو پارە نییە، بەڵکو لەپێناو "تێرکردنی
ئیرەیی"ـە. ئەمە وادەکات برا ببێتە جاش بۆ بێگانە تەنها بۆ ئەوەی براکەی تری سەرنەکەوێت.
بەشی دووەم: نامۆیی لە تاراوگە و "سەتڵی قرژاڵەکان"
(ڕەهەندی کۆمەڵایەتی)
لە تاراوگە
(Ressentiment) شێوەیەکی تر وەردەگرێت. ئەو کوردانەی
روویان لە ڕۆژئاوا کردووە، زۆرجار تووشی "قەیرانی ناسنامە" (Identity Crisis) دەبن.
لەوێ هەمووان یەکسانن (پەنابەرن)، بۆیە کاتێک یەکێکیان کەمێک سەردەکەوێت، هاوسەنگییە
دەروونییەکە تێک دەچێت.
دیاردەی پچڕانی پەیوەندی: کاتێک دوو هاوڕێ یان خزمی کورد
لە ئەوروپا پێکەوەن، زۆر تێکەڵن تا ئەو کاتەی "هاوئاست "
(Same Level)ن. بەڵام ئەگەر یەکێکیان بڕوانامەیەک بەدەست
بهێنێت، یان بازرگانییەکی گەورە بکات، ئەویتر سەردانەکانی دەبڕێت. بۆچی؟
ئاوێنەی شکاو: ئەو هاوڕێیە سەرکەوتووە دەبێتە "ئاوێنە"
بۆ ئەویتر. کاتێک سەیری دەکات، سەرکەوتنی ئەو، شکستی خۆی بیردەخاتەوە. بۆ ئەوەی لەم
ئازارە دەروونییە ڕزگاری بێت، باشترین ڕێگە ئەوەیە "ئاوێنەکە بشکێنێت" یان
لێی دوور بکەوێتەوە.
مێنتەڵێتی قرژاڵ
(Crab Mentality): ئەگەر کۆمەڵێک قرژاڵ بخەیتە سەتڵێکەوە،
هەرکامێکیان هەوڵ بدات بێتە دەرەوە، ئەوانی تر دەیگرن و ڕای دەکێشنە خوارەوە. ئەمە
لە ناو ڕەوەندی کوردیدا زۆر بەدی دەکرێت؛ بەداخەوە زۆرجار تاکەکان نایانەوێت کەسێکی
دیکە لەوان پێشتر بکەوێت چونکە پێیان وایە سەرکەوتنی ئەو، بەهای ئەوانی تر کەم دەکاتەوە.
بەشی سێیەم: ڕیشە و هۆکارەکان (چی وای کردووە ئێمە ئاوا
بین؟)
ئەم حاڵەتە بۆماوەیی نییە، بەڵکو بەرهەمی مێژوو و سایکۆلۆژیای
چەوساوەییە:
سایکۆلۆژیای داگیرکراو
(Psychology of the Colonized):
فەیلەسوف (فرانتس فانۆن) دەڵێت: گەلانی ژێردەستە، لەبەر
ئەوەی ناتوانن تووڕەیی خۆیان بەسەر داگیرکەردا بڕێژن (چونکە لێی دەترسن)، ئەو تووڕەییە
دەگۆڕن بۆ ناوەوە و دژی یەکتر بەکاری دەهێنن. ئیرەیی و شەڕی ناوخۆ، دەرهاویشتەی ئەو
وزە پەنگخواردووەیە کە نەتوانراوە ئاراستەی دوژمن بکرێت.
کۆمەڵگای "یاریی سفر"
(Zero-Sum Game):
لە کەلتووری خێڵەکیدا، باوەڕی باو ئەوەیە کە سەرچاوەکان
(دەسەڵات، پارە، و ڕێز) سنووردارن. بۆیە ئەگەر تۆ ببی بە خاوەنی پشکێک، واتە لە پشکی
من کەم بۆتەوە. هێشتا نەگەیشتووینەتە ئەو قۆناغە شارستانییەی تێبگەین کە "سەرکەوتنی
تۆ، ژینگەکە بۆ منیش باشتر دەکات."
نەبوونی متمانەی دامەزراوەیی:
لەبەر ئەوەی کورد خاوەنی دەوڵەت و سیستەمێکی دادپەروەر
نەبووە، تاک تەنها باوەڕی بە خۆی و بازنە بچووکەکەی هەبووە. هەرکەسێک لە دەرەوەی ئەم
بازنەیە سەرکەوێت، وەک مەترسی سەیر دەکرێت نەک وەک دەرفەت.
دەرەنجام:
دیاردەی ئیرەیی و دژایەتی کردنی یەکتر لە کاتی گەیشتن
بە لوتکە، نەفرەتێکی ئەبەدی نییە، بەڵکو نەخۆشییەکی کۆمەڵایەتییە کە لە ئەنجامی بێ
دەوڵەتی، ستەمی مێژوویی، و پەروەردەی خێڵەکی دروست بووە.
تاکی کورد دەبێت فێر بێت کە "ئەویتر"ی کورد،
تەواوکەری ئەوە نەک رکابەری. چارەسەر تەنها لە گۆڕینی بیرکردنەوەدایە: گۆڕینی پرسیاری
"بۆچی ئەو هەیەتی و من نیمە؟" بۆ پرسیاری "چۆن دەتوانین پێکەوە زیاتر
بەدەست بهێنین؟".
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر