ناونیشانی بابەت: خوێندنەوەیەکی جیاواز بۆ چوارینەکانی
خەیام: ئایا فەلسەفەی خەیام ڕەنگدانەوەی "دۆنادۆن" و یەکێتیی بوونی یارسان
و ئێزدییە؟
پوختە
عومەری خەیام، بیرمەند و زانا و شاعیری گەورەی خوراسان،
هەمیشە وەک کەسایەتییەک ناسراوە کە بیرکردنەوەکانی لە دەرەوەی چوارچێوەی باوی ئایینە
فەرمییەکانی سەردەمی خۆی بووە. ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات لە ڕوانگەیەکی ئەنترۆپۆلۆژی
و فەلسەفییەوە سەیری خەیام بکات، بە پشت بەستن بە شوێنی لەدایکبوونی (نیشابور) و بوونی
پێکهاتە کوردییەکانی وەک کەڵهوڕ و لەک و لۆڕ لەو ناوچەیەدا، هەروەها شیکردنەوەی چوارینەکانی
لە ڕوانگەی باوەڕی "تەناسخ" (دۆنادۆن) و ڕەتکردنەوەی دوالیزم. ئامانج ئەوەیە
دەربخرێت کە ئایا خەیام لەژێر کاریگەریی ڕیشە فەلسەفییەکانی ئایینی یارسان و ئێزدیدا
بووە؟
١. پێشەکی
نیشابور لە سەدەی یازدە و دوازدەدا، تەنها شارێکی فارسی
نەبووە، بەڵکو مەڵبەندێکی گەورەی شارستانیەت بووە کە تێیدا نەتەوە و ئایینە جیاوازەکان
پێکەوە ژیاون. بوونی کوردانی خوراسان (کە بەشێکیان لە هۆزەکانی کەڵهوڕ، زەنگەنە و لۆڕ
پێکهاتوون) مێژوویەکی دێرینی هەیە. گریمانەی ئەم توێژینەوەیە ئەوەیە کە خەیام، وەک
بیرمەندێکی ئازاد، کەوتووەتە ژێر کاریگەری ئەو باوەڕە دێرینانەی زاگرۆس کە لە خوراساندا
بوونیان هەبووە، بەتایبەت ئەو باوەڕانەی کە جەخت لەسەر سووڕی ژیان و مەرگ دەکەنەوە
بە شێوەیەک کە جیاوازە لە بەهەشت و دۆزەخی ئیسلامی.
٢. جوگرافیای باوەڕ:
نیشابور و شوێنپێی یارسان
ئەگەرچی مێژوونووسانی فەرمی کەمتر باسیان کردووە، بەڵام
بەڵگەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە هۆزە کوردییەکان و پەیڕەوانی ئایینە "غولات"ـەکان
(کە زۆرجار یارسان و عەلەوی وەک ئەوان هەژمار کراون) لە ناوچەی خوراسان بڵاو بوونەتەوە.
ئایینی یارسان و ئێزدی کە هەڵگری میراتی ئایینە دێرینەکانی وەک میترایین، باوەڕیان
بە "ڕەسەنایەتی جەوهەر" هەیە. ئەم ژینگە کولتوورییە تێکەڵە، دەکرێت سەرچاوەی
ئیلهامی خەیام بووبێت بۆ تێپەڕاندنی دۆگمە ئاینییەکان.
٣. فەلسەفەی "دۆنادۆن"
(تەناسخ) لە چوارینەکانی خەیامدا
یەکێک لە بنەما سەرەکییەکانی یارسان و ئێزدی، باوەڕبوونە
بە "دۆنادۆن" (جەمە جەمە)، واتە گواستنەوەی ڕۆح یان جەوهەری بوون لە کالبدێکەوە
بۆ کالبدێکی تر. خەیام لەم چوارینە بەناوبانگەدا بە ڕوونی ئاماژە بەم چەمکە دەکات:
این کوزه چو من عاشق زاری بودهست
در بند سرِ
زلف نگاری بودهست
این دسته که بر گردن او میبینی
دستیست که بر گردن یاری بودهست
واتە: ئەم گۆزەیە وەک من عاشقێکی زار و پەرێشان بووە،
گیرۆدەی داوی پرچی یارێک بووە، ئەم دەسکەش کە لە گەردنی دەبینی، دەستێکە کە رۆژگارێک
لە گەردنی یارێک ئاڵاوە.
لە ڕوانگەی ئیسلامی ئۆرسۆدۆکسەوە، جەستە دوای مردن دەبێتە
خۆڵ و ڕۆح دەچێت بۆ بەرزەخ، بەڵام خەیام لێرەدا فەلسەفەیەکی "مەتریالیستی ڕۆحی"
پێشکەش دەکات کە زۆر نزیکە لە فەلسەفەی یارسان. گۆزەکە (کەرەستەی ماددی) هەڵگری یادەوەری
و ڕۆحی کەسێکە (عاشقێک). ئەمە ڕێک تەعبیرە لەوەی کە هیچ شتێک لەناوناچێت، بەڵکو
"کراس دەگۆڕێت". لە ئایینی یارساندا، گەردوون بریتییە لە سووڕێکی بەردەوام،
خەیامیش مردن وەک کۆتایی نابینێت، بەڵکو وەک گۆڕانی شێوە
(Form) دەیبینێت.
٤. یەکێتیی بوون (Monism) بەرامبەر بە دوالیزم
ئایینە ئیبراهیمییەکان زۆرجار لەسەر بنەمای "دوالیزم"
یان دووانەیی دامەزراون: (خێر و شەڕ، خودا و شەیتان، بەهەشت و دۆزەخ). بەڵام لە فەلسەفەی
یارسان و ئێزدیدا، جۆرێک لە "وەحدەتل وجود" یان یەکێتیی بوون هەیە؛ شەیتان
بوونی نییە وەک هێزێکی دژبەری خودا (بۆ نموونە مەلەک تاوس لە لای ئێزدییەکان پیرۆزە).
خەیام لە زۆربەی شیعرەکانیدا گاڵتە بەو دابەشکارییە دەکات
(بەهەشت و دۆزەخ). ئەو پێی وایە هەموو شتێک بەشێکە لە یەک پرۆسەی گەردوونی.
کاتێک دەڵێت:
اجزای پیالهای که در هم پیوست
بشکستن آن روا نمیدارد مست
چندین سر و پای نازنین از سر و دست
بر مهر که پیوست و به کین که شکست؟
ئەم پرسیارکردنە فەلسەفییە لە "دروستکەر و تێکدەر"،
ڕەتکردنەوەی ئەو خودایەیە کە سزادەرە. ئەمەش لەگەڵ خودای یارسان و ئێزدی یەکدەگرێتەوە
کە خودایەکی سزادەر نین، بەڵکو سیستەمێکە بۆ تەواوکاری (تەکامول).
٥. ئەنجام
بە خوێندنەوەی وردی چوارینەکانی خەیام و بەراوردکردنیان لەگەڵ بنەماکانی ئایینی یارسان و ئێزدی (وەک دۆنادۆن و یەکێتیی بوون)، دەتوانین بگەینە ئەو ئەنجامەی کە ڕەنگە خەیام تەنها زانایەکی موسڵمانی یاخی نەبووبێت، بەڵکو هەڵگری میراتی فیکری دێرینی ناوچەی زاگرۆس و سەردەمی کۆن بووبێت. ئەو لە ڕێگەی شیعرەکانییەوە، باوەڕی بە "گەڕانەوەی جەوهەر" (تەناسخ) هێناوەتە زمان، کە ئەمەش بەڵگەیەکی بەهێزە بۆ نزیکیی دنیابینی خەیام لەگەڵ کوردی یارسان و ئێزدی، زیاتر لەوەی لەگەڵ شەریعەتی باوی سەردەمەکەی یەک بگرێتەوە.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر