دیالەکتیکی مانەوە و نوێبوونەوە: دەروونناسیی سیاسیی باڵەکانی چەپ و ڕاست
لە کۆمەڵگەی کوردستاندا
پوختە:
ئەم وتارە بە دیدێکی نێوان-ڕشتەیی (فەلسەفەی سیاسی، دەروونناسیی سیاسی و زانستی دەمارە-ناسیی مەعریفی) دەمەقاڵێی ئەوە دەکات کە باڵەکانی چەپ و ڕاست، نەک وەک دوو هێزی دژبەیەک و لەناوبەر، بەڵکو وەک دوو فەرمانی تەواوکەری "بایۆلۆژی-ئەخلاقی" لە داینامیکی کۆمەڵایەتیدا کار دەکەن. بە تیشک خستنە سەر کۆمەڵگەی کوردستان، دەردەکەوێت کە شەیتاناندنی هەر یەکێک لەم دوو ڕەوتە، دەبێتە هۆی تێکچوونی هاوسەنگیی کۆمەڵایەتی، چەقبەستوویی سیاسی یان ناسەقامگیریی بونیادی. وتارەکە پێشنیار دەکات کە گواستنەوەی دیمۆکراتیک و گەشەپێدانی بەردەوام لە کوردستان، تەنها لە سایەی قبوڵکردنی "دیالەکتیکی چەپ و ڕاست"دا دەستەبەر دەبێت.
١. پێشەکی: قەیرانی دوژمنسازیی سیاسی
یەکێک لە قەیرانە بنەڕەتییەکانی سیاسەت لەو کۆمەڵگەیانەی لە قۆناغی گواستنەوەدان، لەوانەش کوردستان، گۆڕینی "جیاوازیی سیاسی"یە بۆ "تەبایەی بوونناسانە" (Existential Conflict). لێرەدا چەپ و ڕاست، لەبری ئەوەی وەک دوو لۆژیکی تەواوکەر لە بەڕێوەبردنی کۆمەڵگەدا ببینرێن، زۆربەی جار وەک "هەڕەشەی ئەخلاقی" یان "خیانەتی مێژوویی" وێنا دەکرێن. ئەم وتارە لە دژی ئەم تێڕوانینە دەوەستێتەوە و بەرگری لەو گریمانەیە دەکات کە: جیاوازیی نێوان چەپ و ڕاست، جیاوازییە لە "فەرمان" (Function)، نەک لە "ڕەوایی" (Legitimacy).
٢. چوارچێوەی تیۆری: سیاسەت وەک دیالەکتیکێکی پێویست
لە نەریتی فەلسەفەی کۆمەڵایەتیدا، لە دیالەکتیکی کلاسیکەوە تا تیۆرییەکانی فرەخوازیی هاوچەرخ، پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی بەرهەمی گرژییەکی بونیادنەرە لە نێوان دوو هێزی دژبەیەک:
باڵی چەپ: نوێنەرایەتی "ڕەخنە، گۆڕانکاری و کرانەوە بەڕووی ئایندە"دا دەکات.
باڵی ڕاست: نوێنەرایەتی "پاراستن، سەقامگیری و بەردەوامیی مێژوویی" دەکات.
هیچ کۆمەڵگەیەک بەبێ "ڕەخنە" لە ستەم ڕزگاری نابێت، و هیچ کۆمەڵگەیەکیش بەبێ "سەقامگیری" بەردەوام نابێت. ئەمە ململانێی نێوان "خەون" و "یادەوەری"یە.
٣. بنەما دەروونی و ئەخلاقییەکانی جیاوازیی چەپ و ڕاست
توێژینەوەکانی دەروونناسیی سیاسی دەریانخستووە کە مەیلی سیاسی ڕەگێکی قووڵی لە جیاوازیی خەسڵەتە کەسێتی و ئەخلاقییەکاندایە. بەپێی تیۆریی "بنەما ئەخلاقییەکان"ی جۆناسان هاید (Jonathan Haidt):
چەپڕەوەکان: زیاتر جەخت لەسەر ئەخلاقی "چاودێری/ئازار" و "دادپەروەری/یەکسانی" دەکەنەوە.
ڕاستڕەوەکان: جگە لەوانە، جەخت لەسەر "وەفاداری، دەسەڵاتی شەرعی و پیرۆزیی نەرێت" دەکەنەوە.
ئەم جیاوازییانە، لە ڕاستیدا وەڵامی جیاوازن بۆ یەک پرسیاری هاوبەش: "چۆن دەتوانین کۆمەڵگەیەکی سەقامگیر و دادپەروەر بنیاد بنێین؟"
٤. جیاوازییە دەمارە-مەعریفییەکان لە ڕووبەڕووبوونەوەی گۆڕانکاریدا
٤.١. دۆزینەوەکانی زانستی دەمارە-ناسیی سیاسی (Political Neuroscience)
خوێندنەوەکانی وێنەگرتنی مێشک (fMRI) نیشانی دەدەن کە لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوەی قەیران یان نادڵنیاییدا، مێشکی مرۆڤەکان کاردانەوەی جیاوازی هەیە:
کەسانی ڕاستڕەو: چالاکییەکی زیاتر لە "ئامیگدالا" (Amygdala) نیشان دەدەن، کە ناوەندی هەستکردنە بە هەڕەشە. ئەمە وایان لێدەکات بەرامبەر بە لەدەستدانی نظم و سەقامگیری هەستیار بن.
کەسانی چەپڕەو: چالاکییەکی زیاتر لە "قاوێڵی سینگۆلیتی پێشەوە" (ACC) نیشان دەدەن، کە پەیوەستە بە بەرگەی گرتنی ناکۆکی و پێداچوونەوەی مەعریفی.
ئەمە دەیسەلمێنێت کە چەپ و ڕاست، دوو شێوازی جیاوازی "پرۆسێسکردنی ئایندە"ن. مێشکی ڕاستڕەو ئایندە وەک "مەترسییەکی ئەگەری" دەبینێت و مێشکی چەپڕەو وەک "دەرفەتێکی ئەگەری". کۆمەڵگەیەک تەنها دەرفەت ببینێت، تووشی بێسەروبەری دەبێت، و کۆمەڵگەیەک تەنها مەترسی ببینێت، دەبێتە بەردبوو.
٥. کوردستان: پێویستیی پێکەوەژیانی دوو لۆژیکەکە
٥.١. دۆخی مێژوویی-فەرهەنگیی کوردستان
کوردستان کۆمەڵگەیەکە کە:
ڕەگی لە ناو نەرێت، ئایین و یادەوەریی بەکۆمەڵدایە (پێویستی بە لۆژیکی ڕاست بۆ پاراستنی شوناس).
ئەزموونکەری ستەم، سڕینەوە و نایەکسانییە (پێویستی بە لۆژیکی چەپ بۆ گۆڕانکاری و دادپەروەری).
٥.٢. بەستنەوە بە فەلسەفەی کوردی و نەریتی زاگرۆس
لە جیهانبینییە ڕەسەنەکانی زاگرۆسدا (وەک یارسان، ئێزدی، عەلەوی)، ئەسڵ لەسەر سڕینەوە نییە، بەڵکو لەسەر "هاوسەنگیی دژەکان"ە. رووناکی و تاریکی، خێر و شەڕ، یادەوەری و ئاسۆ. لەم چوارچێوەیەدا دەتوانین بڵێین:
چەپ = هێزی "نوێبوونەوە" (Renewal)
ڕاست = هێزی "مانەوە" (Preservation)
فەرهەنگی کوردی مێژوویەکی درێژی لە ژیان لە نێوان ئەم دوو جەمسەرەدا هەیە.
٦. فۆرمۆڵەبەندیی کۆتایی
دەتوانین مۆدێلی ئەم وتارە بەم شێوەیە دابڕێژین:
داینامیکی بەردەوامی کۆمەڵایەتی = (نەرمی مەعریفیی چەپ) × (یادەوەری و سەقامگیریی ڕاست)
یان بە دەربڕینێکی فەلسەفی-کوردیتر:
کۆمەڵگەیەک زیندووە کە هەم "یاد"ی هەبێت و هەم "خەون".
٧. ئەنجامگیری
دوژمنسازی لە نێوان باڵەکانی چەپ و ڕاست لە کوردستاندا، تەنها هەڵەیەکی سیاسی نییە، بەڵکو هەڵەیەکی ئەخلاقی و زانستیشە. چەپ و ڕاست، نەک دوژمنی یەکدی، بەڵکو دوو ڕەهەندی پێویستی مرۆڤی کۆمەڵایەتین. گواستنەوە بەرەو ئایندهیهکی دادپەروەر لە کوردستاندا، تەنها کاتێک مۆمکینە کە سیاسەت لە گۆڕەپانی "سڕینەوە"وە بگۆڕدرێت بۆ کایەی "دیالۆگی دیالەکتیکی". ئێمە پێویستمان بە پارێزگارەکانە بۆ ئەوەی ڕێگری لە هەرەسهێنان بکەن، و پێویستمان بە ڕادیکاڵەکانە بۆ ئەوەی ڕێگری لە چەقبەستوویی بکەن.
#دەروونناسی_سیاسی #چەپ_و_ڕاست #فەلسەفەی_سیاسی
#کوردستان #دیالەکتیکی_سیاسی #کۆمەڵگەی_کوردی #زانستی_دەمارە_مەعریفی
#هاوسەنگی_کۆمەڵایەتی #سیاسەت_لە_کوردستان #پێکەوەژیانی_سیاسی
#داینامیکی_کۆمەڵایەتی #بیری_ئەکادیمی #مانەوە_و_نوێبوونەوە #دیالۆگی_نیشتمانی
#شوناسی_سیاسی
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر