کۆمەڵگەی کراوە و مەترسییەکانی ڕەواداریی بێسنوور: خوێندنەوەیەکی پۆپەری
پێشەکی
کارڵ پۆپەر، یەکێک لە گەورەترین فەیلەسووفەکانی سەدەی
بیستەم، لە کتێبە ناودارەکەیدا "کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنەکانی"، جیاکارییەکی
بنەڕەتی لە نێوان دوو مۆدێلی کۆمەڵایەتیدا دەکات: کۆمەڵگەی داخراو (Closed Society) و
کۆمەڵگەی کراوە (Open Society). ئەم
دابەشکارییە تەنیا تیۆرێکی سیاسی نییە، بەڵکوو پێوەرێکی ئەخلاقی و فەلسەفییە بۆ تێگەیشتن
لەوەی چۆن کۆمەڵگەیەک دەتوانێت گەشە بکات یان بەرەو هەڵدێر بچێت. بۆ کوردستان، کە لە
قۆناغی ڕاگوزەری نێوان نەریت و مۆدێرنێتەدایە، ئەم دیدگایەی پۆپەر ڕەهەندی زۆر گرنگ
لە خۆ دەگرێت.
١.
کۆمەڵگەی داخراو: سەروەریی کۆیی و نەبوونی
ڕەواداری
پۆپەر پێی وایە کۆمەڵگەی داخراو لەسەر بنەمای "ترایباڵیزم"
(خێڵەکییەت) و "تۆتالیتاریزم" بونیاد نراوە. لەم جۆرە کۆمەڵگایانەدا، تاک
بوونی نییە؛ ئەوەی هەیە تەنیا کۆمەڵە (ئایین، مەزهەب، خێڵ). یاسا کۆمەڵایەتییەکان وەک
"تابوو" سەیر دەکرێن و گۆڕانکارییان تێدا ناکرێت.
لە کۆمەڵگەی داخراودا، ڕەواداری (Tolerance) بوونی نییە، چونکە
ڕەواداری پێویستی بە داننان بە "ئەویتر" هەیە، لە کاتێکدا کۆمەڵگەی داخراو
تەنیا یەک ڕاستی و یەک حەقیقەت دەناسێت. هەر جۆرە جیاوازییەک وەک هەڕەشە بۆ سەر
"کۆی نەتەوە" یان "پیرۆزییەکان" سەیر دەکرێت. لێرەوە، پلووراڵیزم
(فرەخوازی) دەبێتە دوژمن، چونکە یەکڕیزیی ساختەی کۆمەڵگە تێک دەدات.
٢.
کۆمەڵگەی کراوە: پلووراڵیزم و بەرپرسیارێتیی
تاک
بە پێچەوانەوە، کۆمەڵگەی کراوە ئەو کۆمەڵگەیەیە کە تێیدا
تاکەکان ئازادن لەوەی بڕیاری شەخسی بدەن و ڕەخنە لە دەسەڵات و دابونەریت بگرن. کۆڵەکەی
ئەم کۆمەڵگەیە پلووراڵیزمە. پلووراڵیزم تەنیا بەو مانایە نییە کە جیاوازییەکان هەبن،
بەڵکوو بەو مانایەیە کە سیستمەکە ڕێز لەو جیاوازییانە دەگرێت و وەک سەرچاوەی دەوڵەمەندی
دەیانبینێت. ڕەواداری لەم جۆرە کۆمەڵگەیانەدا بەرهەمی عەقڵانییەتە؛ مرۆڤەکان تێدەگەن
کە هیچ کەس خاوەنی حەقیقەتی ڕەها نییە، بۆیە دەبێت بوار بە بیروڕا جیاوازەکان بدەن.
٣.
پارادۆکسی ڕەواداری: ئایا دەبێت بەرانبەر
"ناڕەوادارەکان" ڕەوادار بین؟
لێرەدا گرنگترین خاڵی فەلسەفەی پۆپەر دەردەکەوێت کە پێی
دەوترێت "پارادۆکسی ڕەواداری" (The Paradox of Tolerance). پۆپەر
دەڵێت:
"ئەگەر
ڕەواداریی بێسنوور تەنانەت بۆ ئەوانەش درێژ بکەینەوە کە ناڕەوادارن، ئەوا لە ئەنجامدا
ڕەوادارەکان لەناو دەچن و ڕەوادارییش لەگەڵیاندا نامێنێت."
ئەمە وەڵامێکی توندە بۆ ئەو گروپە ئایینی و توندڕەوانەی
کە دێنە ناو جەرگەی کۆمەڵگەیەکی کراوە و ئازاد، سوود لە ئازادییەکانی ئەو کۆمەڵگەیە
دەبینن بۆ ئەوەی ڕێکخراو بن، پاشان هەمان ئەو ئازادییە بەکار دەهێنن بۆ تێکدانی کۆمەڵگە
و سەپاندنی فکرە دواکەوتوو و دژە-ئازادییەکانی خۆیان. پۆپەر ڕاشکاوانە دەڵێت: کۆمەڵگەی
کراوە نابێت بەرانبەر ئەوانەی کە دەیانەوێت بنەماکانی ڕەواداری و عەقڵانییەت لەناو
ببەن، ڕەوادار بێت.
٤.
کوردستان وەک نموونە: مەترسیی توندڕەویی ئایینی
لە هەرێمی کوردستاندا، ئێمە لە نێوان ئەم دوو جیهانەداین.
لە لایەک هەوڵێک هەیە بۆ دروستکردنی دامەزراوەی مەدەنی و کۆمەڵگەیەکی کراوە، بەڵام
لە لایەکی ترەوە گروپگەلێکی توندڕەوی ئایینی سوود لەو "کراوەییە" دەبینن.
ئەوان لە ژێر ناوی "ئازادیی ڕادەربڕین" و "ئازادیی ئایینی"دا،
هێرش دەکەنە سەر بنەماکانی ئازادیی تاک، مافی ژنان و پلووراڵیزمی فیکری.
ئەو جۆرە موسڵمانە توندڕەوانەی کە ناتوانن ئازادییەکانی
کۆمەڵگەی کراوە هەزم بکەن و دەیانەوێت بە زۆر مۆدێلە "داخراو" و "دواکەوتووەکەی"
خۆیان بگەڕێننەوە، گەورەترین هەڕەشەن. بەپێی دیدگای پۆپەر، ئەگەر دەسەڵاتی سیاسی و
ڕۆشنبیری لە کوردستان بەرانبەر ئەم ناڕەوادارییە "بێدەنگ" یان "زۆر
ڕەوادار" بن، ئەوا لە کۆتاییدا ئەو کەمینە توندڕەوانە زاڵ دەبن و هەموو دەستکەوتە
مەدەنییەکان لەناو دەبەن.
ئەنجام
بۆ پاراستنی کۆمەڵگەی کراوە لە کوردستان، دەبێت تێبگەین
کە ڕەواداری مۆڵەتنامەیەک نییە بۆ لەناوبردنی ئازادی. ڕەواداری تەنیا بۆ ئەو کەسانەیە
کە بڕوایان بە پێکەوەژیان و دیالۆگی عەقڵانی هەیە. ئەو گروپ و تاقمانەی کە ڕەواداری
وەک لاوازیی دەوڵەت و کۆمەڵگە دەبینن بۆ بڵاوکردنەوەی بیری توندڕەوی، دەبێت بە ڕوویاندا
بوەستینەوە. کۆمەڵگەیەک کە نەتوانێت بەرگری لە "کراوەیی" خۆی بکات بەرانبەر
دوژمنەکانی، مەحکوومە بە گەڕانەوە بۆ تاریکستانی کۆمەڵگەی داخراو.
________________________________________
سەرچاوە بۆ قووڵبوونەوە:
Karl Popper, The Open Society and Its Enemies
(1945).
Karl Popper, The Poverty of Historicism.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر