فەلسەفەی ترێ، شەراب و خومرە لە سوننەتی زاگرۆسدا
خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ جیهانبینیی سروشت-تەوەر لە کولتووری
کوردیدا
کورتە:
ئەم بابەتە باس لە پێگەی هێمایی و فەلسەفیی ترێ و بەرهەمەکانی
(شەراب، دۆشاو، مێوژ، سرکە) و "خومرە" لە ئایین و نەریتە کوردییەکاندا دەکات؛
ئەو نەریتانەی کە ڕەگیان لە جیهانبینییەکی سروشت-تەوەردا هەیە و مێژووەکەیان بۆ پێش
سەرهەڵدانی ئایینە دامەزراوەییەکان دەگەڕێتەوە. لەم لێکۆڵینەوەیەدا، ترێ و شەراب نەک
وەک "گوناهـ"، بەڵکوو وەک هێمای گۆڕانکاری
(Transformation)، شادیی ئایینی، و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان
دەخوێندرێنەوە. هەروەها چەمکی "خومرە" وەک پارێزەری کات و سەبر لە ناو جەرگەی
فەلسەفەی زاگرۆسدا شی دەکرێتەوە.
________________________________________
١. پێشەکی: زاگرۆس و
دایکایەتیی ترێ
زنجیرەچیاکانی زاگرۆس یەکێکە لە کۆنترین کانوونەکانی ژیانی
مرۆڤ و کشتوکاڵ لە جیهاندا. بەڵگە شوێنەوارییەکان (وەک دۆزینەوەکانی تەپە حەجی فەیروز)
دەیسەلمێنن کە مێژووی دەرهێنانی شەراب و کەڵک وەرگرتن لە ترێ لەم جوگرافیایەدا بۆ زیاتر
لە ٧ هەزار ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە. لەم فەلسەفەیەدا، سروشت تەنیا سەرچاوەی بژێوی
نییە، بەڵکوو سەرچاوەی پیرۆزی و مانابەخشینە بە ژیان.
٢. ترێ: هێمای سووڕی
ژیان و کۆمەڵگایەتی
ترێ لە فەلسەفەی زاگرۆسدا تەنیا میوەیەک نییە، بەڵکوو
نموونەی تهواوی "خولی ژیان"ە: لە چرۆکردنەوە تا گەیشتن و پاشان بوون بە
بەرهەمێکی تر.
هێمای کۆمەڵایەتی: هێشووە ترێ، بەو هەموو دەنکە لکاوە
بە یەکەوە، ڕەنگدانەوەی "کۆگەرایی" و یەکگرتوویی کۆمەڵایەتییە لە ناو خێڵ
و گوندە کوردییەکاندا.
بەرهەمەکان وەک فەلسەفەی پاشەکەوت: دروستکردنی دۆشاو،
مێوژ و مێوژاو نیشانەی تێگەیشتنی مرۆڤی زاگرۆسە لە "کات". ئەوان وزەی خۆر
لە ناو دەنکە ترێدا کۆ دەکەنەوە و بۆ زستانی سەختی چیاکانی دەگۆڕن بۆ مێوژ و دۆشاو.
ئەمە فەلسەفەی "مانەوە" و "سەرکەوتن بەسەر سەرمادا"یە.
٣. شەراب و سرکە: کیمیای
گۆڕانکاری و ئاگایی
لە جیهانبینیی زاگرۆسیدا، "تەخمیر" (Fermentation) یان هەوکردنی سروشتیی
ترێ، پرۆسەیەکی فەلسەفییە.
شەراب: گۆڕانی شەکر بۆ کحول نیشانەی گۆڕانی مرۆڤە لە سادەییەوە
بۆ ئاگایی. شەراب لێرەدا هێمای "ڕاستگۆیی" و داماڵینی دەمامکە کۆمەڵایەتییەکانە.
سرکە و ترشی ترێ: ئەم دوو بەرهەمە لایەنە "تیژ"
و "پاقژکەرەوە"کەی سروشت نیشان دەدەن. سرکە لای مرۆڤی کورد هێمایەک بووە
بۆ دەرمان و پاککردنەوە، نیشانەی ئەوەی کە هەموو گۆڕانکارییەک تەنیا بۆ مەستی نییە،
بەڵکوو بۆ پاراستن و تەندروستیشە.
٤. خومرە: فەلسەفەی
سەبر و یادەوەری
خومرە (گۆزەی گەورەی گڵین) لە کولتووری کوردیدا پیرۆزییەکی
تایبەتی هەبووە. یەکێک لە نەریتە دێرینەکانی زاگرۆس ئەوە بووە کە لە کاتی لەدایکبوونی
منداڵێکدا، خومرەیەک شەراب یان دۆشاو مۆر دەکرا و دەشاردرایەوە، تا ئەو کاتەی منداڵەکە
گەورە دەبێت و هاوسەرگیری دەکات، ئینجا دەکرایەوە.
واتای فەلسەفی: خومرە هێمای "سکی زەوی"یە. شەرابی
ناو خومرەکە هێمای ژیانە کە پێویستی بە کات و سەبرە بۆ ئەوەی بگات (پێگەیشتن). مۆرکردنی
خومرەکە واتە پاراستنی یادەوەری و ئەزموون؛ مرۆڤی زاگرۆس فێری "سەبر" دەبێت
تا بەرهەمە تاڵ و خاوەکە ببێت بە بەرهەمێکی شیرین و گەیشتوو.
٥. جیاوازی لەگەڵ ئایینە
شەریعەت-تەوەرەکان
بە هاتنی ئایینە دامەزراوەییەکان، زۆرێک لەم هێمایانە
ڕەنگی "گوناهـ"یان گرت. بەڵام لە ئایینە ڕەسەنەکانی وەک (یارسان و ئێزدی)
و ناوچە شاخاوییەکان، ترێ و شەراب هێشتا وەک ڕەگەزێکی پیرۆز مانەوە. لەم فەلسەفەیەدا،
"مەستی" نەک وەک بێئاگایی، بەڵکوو وەک گەیشتن بە "ڕاستی" (حەقیقەت)
دەبینرێت. شەرابی زاگرۆس مرۆڤ لە ترس ڕزگار دەکات و پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ لە نێوان
مرۆڤ و سروشت دروست دەکات.
دەرەنجام
ترێ و هەرچی لێی بەرهەم دێت، زنجیرەیەکی فەلسەفین لە ژیاری
کوردەواریدا:
1. ترێ:
هێمای ژیان و کۆمەڵگا.
2. دۆشاو
و مێوژ: هێمای زاڵبوون بەسەر سەختییەکانی سروشتدا.
3. شەراب:
هێمای گۆڕانکاری و گەیشتن بە ئاگایی.
4. خومرە:
هێمای پاراستنی کات و بەهای سەبر.
لە کۆتاییدا، ئەم جیهانبینییە پێمان دەڵێت کە پیرۆزی لە
ناو خاک و بەرهەمەکای خاکدایە. گەڕانەوە بۆ فەلسەفەی ترێ و شەراب لە زاگرۆس، گەڕانەوەیە
بۆ ڕێزگرتن لە شادی، سروشت و مرۆڤدۆستی، دوور لەو ترس و سزایانەی کە دواتر ئایینەکان
بەسەر مرۆڤیاندا سەپاند.
________________________________________
سەرچاوەکان بۆ توێژینەوەی زیاتر:
مێژووی شارستانییەتی زاگرۆس.
میتۆلۆژیای کوردی (جەمال ڕەشید، میهراد ئەیزەدی).
شوێنەوارناسیی شەراب لە ناوچەی ئورمیە و کرماشان.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر