عەزیز نەسین: دیالێکتیکی پێکەنین و ویژدانی بێداری نەتەوەیەکی
پەراوێزخراو
پێشەکی: بوێریی ڕۆشنبیر لە نێوان چەپۆکی دەسەڵات و هاواری
ڕاستیدا
لە مێژووی هزری مۆدێرنی تورکیادا، کە لەسەر بنەمای ئایدیۆلۆژیایەکی
توندی "دەوڵەت-نەتەوە" و سڕینەوەی ناسنامە جیاوازەکان بونیاد نراوە، کەم
بوون ئەو دەنگە بوێر و ویژدانە زیندووانەی کە توانیبێتیان لەو چوارچێوەیە بچنە دەرەوە
و بەرگری لە "ئەویتر" بکەن. عەزیز نەسین، شانبەشانی تێکۆشەرانی وەک ئیسماعیل
بێشکچی، یەکێک بوو لەو دەگمەنە مرۆڤانەی کە تێگەیشتبوو "ئازادی تەنیا بۆ من"
جۆرێکە لە کۆیلایەتیی مۆدێرن. نەسین تەنیا نووسەرێکی تەنزنووس نەبوو، بەڵکو فەیلەسوفێکی
کۆمەڵایەتی بوو کە بە ئاشکرا دانی بە بوونی نەتەوەی کورد و مافە ڕەواکانیدا دەنا. لەو
سەردەمەی کە وشەی "کورد" قەدەغەیەکی ڕەها بوو، ئەو بە دیدێکی مرۆڤدۆستانە
و ئەکادیمیانە داکۆکی لە فرەچەشنیی نەتەوەیی دەکرد، ئەمەش وای کرد کە بەرهەمەکانی تەنیا
وەک ئەدەب نەبینرێن، بەڵکو وەک مانیفێستێکی مرۆیی بۆ دادپەروەری هەژمار بکرێن.
١. فەلسەفەی تەنز: پێکەنین
وەک چەکێکی سیاسی
تەنز لای عەزیز نەسین، نەک بۆ کات بەسەربردن، بەڵکو وەک
"دیاردەناسیی ئازار" (Phenomenology of Pain) دەردەکەوێت.
ئەو کاتێک گاڵتە بە سیستم دەکات، خەریکی هەڵوەشاندنەوەی ئەو پێکهاتە سیاسی و کۆمەڵایەتییانەیە
کە مرۆڤیان تێدا بووەتە "کەرەستە". ئەم دیدگایە بە تەواوی لەگەڵ دەروونی
کۆمەڵگەی کوردیدا دێتەوە یەک؛ کورد وەک نەتەوەیەک کە بەردەوام لە ناو جەرگەی تراژیدیادا
ژیاوە، "پێکەنینی ڕەش"ی کردووەتە قەڵغانێک بۆ مانەوە. بەراوردکردنی تەنزی
نەسین لەگەڵ واقیعی کوردی، پێمان دەڵێت کە هەردوو لا لە یەک خاڵدا دەگەنەوە بە یەک:
"پێکەنین دواین شێوازی بەرگرییە کاتێک چەکەکانی تر بێدەنگ دەکرێن."
٢. مەکینەی بیرۆکراسی
و سڕینەوەی مرۆڤ (یاشار و هاووڵاتیی کورد)
ڕۆمانی "یاشار نە دەژی و نە دەمرێ" تەنیا چیرۆکی
هاووڵاتییەکی تورک نییە لە ناو تەڵەی ناسنامەدا، بەڵکو ڕەنگدانەوەی مێژووییی
"کورد"ە لە ناو سیستەمی دەوڵەتدا. ئەو بیرۆکراسییە بێمانایەی نەسین باسی
دەکات، لای کورد وەک "نامۆبوون لە نیشتمانی خۆی" بەرجەستە دەبێت. هاووڵاتیی
کورد، هاوشێوەی کارەکتەرەکانی نەسین، لە ناو سیستمێکدا دەژی کە تەنیا کاتێک دانی پێدا
دەنێت کە بیهەوێت باجی لێ وەربگرێت یان ڕەوانەی زیندانی بکات، بەڵام لە کاتی مافەکاندا،
ئەو مرۆڤێکی "نەبوو" یان "سڕاوە"یە.
٣. دیالێکتیکی
"ماستاو" و فەنابوونی بەهاکان
نەسین لە نووسینەکانیدا تیشک دەخاتە سەر کارەکتەری
"ماستاوچی" و "چەپڵەلێدەری دەسەڵات"، ئەوانەی کە بۆ بەرژەوەندیی
کاتی، هەموو بەها ئەخلاقییەکانیان دەکەنە قوربانی. ئەمە لە کۆمەڵگەی کوردیشدا، بەهۆی
ناسەقامگیریی سیاسی و ئابووری، وەک دیاردەیەکی سۆسیۆلۆژی (کۆمەڵناسی) دەردەکەوێت. نەسین
پێمان دەڵێت کە گەندەڵی تەنیا لە لوتکەی دەسەڵاتدا نییە، بەڵکو گەندەڵی هەرە ترسناک
ئەوەیە کە دەچێتە ناو کلتووری گشتی و خەڵک ناچار دەکات بۆ پارووە نانێک، کەرامەتی خۆیان
و نەتەوەکەیان پەراوێز بخەن.
٤. پیرۆزییە درۆینەکان
و فریودانی جەماوەر
لە ڕووی فەلسەفییەوە، نەسین ڕەخنەیەکی ڕادیکاڵ لە بەکارهێنانی
ئایین و بەها پیرۆزەکان دەگرێت بۆ شەرعییەت دان بە ستەم. ئەو دەبینێت چۆن دەسەڵاتدار
و بازرگانەکان، ئایین دەکەنە ئەفیونێک بۆ بێهۆشکردنی هەژاران. لە کۆمەڵگەی کوردیدا،
ئەم ململانێیەی نێوان "ئایینی ڕاستەقینە" و "ئایینی سیاسی/بەرژەوەندی"
هەمیشە هەبووە. نەسین داوامان لێ دەکات کە عەقڵ بکەینە پێوەر و ڕێگە نەدەین پیرۆزییەکان
ببنە ئامرازی سەرکوتکردن.
دەرەنجام: نەسین وەک ویژدانێکی فرەنەتەوەیی
عەزیز نەسین بەرهەمی ژینگەی تورکیا بوو، بەڵام پەیامەکەی
سنووری نەتەوەکەی خۆی بڕی. ئەو بۆ کورد تەنیا نووسەرێکی بیانی نییە، بەڵکو "ئاوێنەیەکی
ڕەخنەیی"یە. گرنگیی نەسین بۆ ئێمە لەوەدایە کە ئەو فێری کردین چۆن بە هێزی وشە
و بە زەردەخەنەیەکی تاڵ، ڕووبەڕووی گەورەترین دیکتاتۆرەکان ببینەوە. ئەو دەیسەلمێنێت
کە ڕۆشنبیری ڕاستەقینە ئەو کەسەیە کە لە ناو جەرگەی دەسەڵاتی ستەمکاردا، دەبێتە دەنگی
ئەو نەتەوە و چینانەی کە مێژوو هەوڵی سڕینەوەیان دەدات. عەزیز نەسین و ئیسماعیل بێشکچی،
دوو مەنارەی ڕووناکبیرین کە نیشانیان دا مرۆڤایەتی لە سەرووی هەموو ئایدیۆلۆژیاکانەوەیە.
تێبینی:
ئەم بابەتە وەک وەفایەکی ئەدەبی و
فیکری، لە یادی ١١٠ ساڵەی لەدایکبوونی (عەزیز نەسین:
١٩١٥-٢٠٢٥) دا
نووسراوە. دوای تێپەڕبوونی پتر لە سەدەیەک بەسەر لەدایکبوونی و سێ دەیە بەسەر کۆچی
دوایی ئەم تەنزنووسە مەزنەدا، هێشتا کارەکتەرەکانی ئەو لە ناو شەقامەکانی ئێمەدا
پیاسە دەکەن و کێشە و ئازارەکانی، وەک بڵێی ئەمڕۆ بۆ واقیعی ئێمە نووسرابنەوە. ئەم
وتارە هەوڵێکە بۆ دووبارە ناساندنەوەی ئەو مرۆڤەی کە تەنیا بە وشە
"پێکەنین"ی نەدەبەخشی، بەڵکو بە هەڵوێستەکانی "شکۆ"ی بۆ
مرۆڤایەتی گەڕاندەوە.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر