ڕۆحانییەتی بێباوەڕ: بۆچی گەڕان بەدوای حەقیقەت لە پەرستنی دۆگما پیرۆزترە؟
پێشەکی
لە مێژووی هزری مرۆڤایەتیدا، هەمیشە وای لێکدراوەتەوە
کە "ئایین" تاکە سەرچاوەی ئەخلاق و ڕۆحانییەتە، و "بێباوەڕی" (Atheism) هاوتایە لەگەڵ پووچگەرایی و بێئەخلاقی. بەڵام کاتێک بە وردی لە
چەمکی "ڕۆحانییەت" و "ویژدان" دەکۆڵینەوە، تووشی پارادۆکسێکی
سەیر دەبین: زۆرجار ئەو کەسەی کە خۆی لە کۆت و زنجیری ئایدیۆلۆژیایەکی ئایینی
ڕزگار کردووە، پەیوەندییەکی قوڵتر، ڕاستگۆیانەتر و پاکتری لەگەڵ بوون و مرۆڤایەتیدا هەیە، وەک لەو کەسەی کە خودا تەنها لە
چوارچێوەی تایفە و مەزهەبەکەی خۆیدا دەبینێت. ئەم وتارە هەوڵ دەدات لە ڕوانگەی
فەلسەفەی ئەخلاق و مێتافیزیکەوە ئەم بابەتە شی بکاتەوە.
١.
خودای گەردوون بەرامبەر بە خودای
تایفەگەری
فەیلەسوفی مەزن باروخ
سپینۆزا باوەڕی
وابوو کە خودا و سروشت یەکن. بەم پێوەرە، ئەو کەسەی کە بە وردی لە یاساکانی
گەردوون دەکۆڵێتەوە، ڕێز لە سروشت دەگرێت و بە دوای حەقیقەتی زانستیدا دەگەڕێت، لە
ڕاستیدا خەریکی پەرستنێکی باڵایە.
کەسێکی بێباوەڕ کە بە سەرسامییەوە لە ئەستێرەکان،
ژینگە و ئاڵۆزییەکانی ژیان دەڕوانێت، جۆرێک لە "خشوع"ی هەیە بەرامبەر بە
گەورەیی گەردوون. بە پێچەوانەوە، ئەو ئاییندارەی کە لە بازنەی ئایدیۆلۆژیای خۆیدا
گیری خواردووە، خودای بچووک کردۆتەوە بۆ "سەرۆک حزبێک" کە تەنها
ئەندامانی گرووپەکەی خۆی خۆشدەوێت و ئەوانی تر دەخاتە دۆزەخەوە.
کارل سەگان،
زانای گەردوونناس دەڵێت:
"زانست
تەنها لەگەڵ ژیریدا یەکناگرێتەوە، بەڵکو خودی زانست جۆرێکە لە ڕۆحانییەتێکی قوڵ."
بێباوەڕەکە بە دوای "حەقیقەت"دا دەگەڕێت
هەرچەندە تاڵیش بێت، بەڵام ئاییندارە دۆگماتیکەکە تەنها بە دوای
"دڵنیایی"دا دەگەڕێت، تەنانەت ئەگەر وەهمیش بێت.
٢.
ئەخلاقی ئۆتۆنۆم (سەربەخۆ) بەرامبەر بە
ئەخلاقی بازرگانی
یەکێک لە بەهێزترین ئارگۆمێنتەکان لە بەرژەوەندی
ئەخلاقیاتی بێباوەڕ، تیۆرییەکەی( ئیمانوێل
کانت )ـە سەبارەت بە "ئەرکی ئەخلاقی".
ئەگەر کەسێک دزی نەکات تەنها لەبەر ئەوەی لە سزای
دۆزەخ دەترسێت، یان یارمەتی هەژارێک بدات تەنها بۆ ئەوەی لە بەهەشتدا کۆشکێکی پێ
بدەن، ئەوا ئەو کەسە "ئەخلاقی" نییە، بەڵکو "بازرگانە". ئەو
خەریکی مامەڵەیە لەگەڵ خودا.
بەڵام کاتێک بێباوەڕێک، کە باوەڕی بە پاداشتی دواڕۆژ
نییە، دەست دەگرێت بە بەها ئەخلاقییەکانەوە، ژینگە دەپارێزێت و یارمەتی مرۆڤ
دەدات، ئەمە لووتکەی پاکی و ویژدانە. چونکە ئەو کارە چاکە دەکات "لەبەر خودی
چاکەکە"، نەک لەبەر ترس یان تەماح.
ئەلبێرت ئە نیشتاین لەم
بارەیەوە دەڵێت:
"ئەگەر
خەڵکی تەنها لەبەر ترس لە سزا و هیوا بە پاداشت چاک بن، ئەوا ئێمە بەڕاستی
بوونەوەرێکی بەستەزمانین."
٣.
پاراستنی ژینگە و پیرۆزیی ژیان
زۆرجار لای کەسانی دۆگماتیک، دونیا تەنها
"پردێکە" بۆ پەڕینەوە بەرەو بەهەشت، یان شوێنێکە بۆ تاقیکردنەوە، بۆیە
ژینگە و سروشت لایان بەهایەکی زاتییان نییە و تەنها ئامرازن. ئەم بیرکردنەوەیە
دەبێتە هۆی بێباکیی بەرامبەر بە وێرانکردنی زەوی.
بەڵام بۆ کەسێکی بێباوەڕ (یان مرۆڤدۆستی سێکۆلار)،
ئەم ژیانە تەنها دەرفەتە بۆ ژیان. ئەم زەوییە تاکە ماڵە کە هەیانە. بۆیە پاراستنی
ژینگە، ئاژەڵان و سروشت لای ئەوان ئەرکێکی ئەخلاقی پیرۆزە. هەستکردن بەوەی کە ئێمە
بەشێکین لە تەواوکاریی سروشت (نەک گەورە و خەلیفەی سروشت)، وا دەکات بێباوەڕێک
زۆر بە سۆزتر و بەرپرسیارتر بێت بەرامبەر بە ئازاری زیندەوەران.
٤.
مرۆڤدۆستیی بێ سنوور
گەورەترین کێشەی ئایدیۆلۆژیای ئایینیی داخراو بریتییە
لە دابەشکردنی مرۆڤەکان بۆ "ئێمە" و "ئەوان" (باوەڕدار و
کافر). ئەم دابەشکارییە زۆرجار ویژدانی ئاییندارەکە کوێر دەکات؛ دەکرێت فرمێسک بۆ
هاوباوەڕێکی خۆی بڕێژێت، بەڵام مەرگی هەزاران کەس لە ئایینێکی تر بە "غەزەبی
خودا" یان "سزای شایستە" بزانێت.
لە بەرامبەردا، بێباوەڕی فەلسەفی، سنوورەکانی مەزهەب
و تایفە دەشکێنێت. کاتێک مرۆڤ باوەڕی بەوە هێنا کە هەموومان ئەندامی یەک خێزانی
بایۆلۆژین و هیچ نەتەوە و ئایینێک لە لایەن هێزێکی باڵاوە هەڵنەبژێردراوە، ئەوکات
"ئازاری مرۆڤێک" دەبێتە تەنها پێوەر.
وەک لۆدڤیگ
فۆیرباخ دەڵێت: "مرۆڤ
بۆ ئەوەی ببێتە مرۆڤی ڕاستەقینە، دەبێت خودا لە ئاسمانەوە بێنێتە خوارەوە و لە
ناخی خۆیدا وەک خۆشەویستی بۆ مرۆڤایەتی جێگیری بکات."
دەرەنجام
نزیکبوونەوە لە "خودا" (ئەگەر خودا بە
واتای حەقیقەت، خۆشەویستی و دادپەروەری لێک بدەینەوە)، بە ڕیش و تسبیح و
دژایەتیکردنی بیروباوەڕەکانی دیکە نییە. بێباوەڕێک کە بە ویژدانێکی زیندووەوە
ژینگە دەپارێزێت، ڕێز لە کەرامەتی مرۆڤ دەگرێت بەبێ جیاوازی، و چاکە دەکات بەبێ
چاوەڕوانیی پاداشتی بەهەشت، لە ڕاستیدا مومارەسەی باڵاترین جۆری ڕۆحانییەت دەکات.
ئەو کەسەی کە سنوورەکانی دۆگمای بەزاندووە، زۆرجار
لەو خودایە نزیکترە کە "نورە"، وەک لەو کەسەی کە خودای کردۆتە
کەرەستەیەک بۆ ڕەتکردنەوەی ئەوانی دیکە. چونکە لە کۆتاییدا، پەرستنی حەقیقەت لە
دەرەوەی دیواری پەرستگاکان ڕوودەدات.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر