میترا: خوداوەندی چیاکانی زاگرۆس و ڕەنگدانەوەی لە ئایینە
یەزدانییەکاندا
لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی-فەلسەفی لەسەر بەردەوامیی ئایینی
مێهر لە کوردستان
پوختە:
ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ دۆزینەوەی شوێنپێی خوداوەند
"میترا" (مێهر) لە ناو جەرگەی کولتووری ڕەسەنی چیاکانی زاگرۆس، بەتایبەت
لە ناوچە کوردنشینەکاندا لە هەورامانەوە تا وان. میترا لە سەردەمی کۆندا
هێمای "پەیمان"، "ڕووناکی"، "پارێزەری بەڵێن" و
"خوداوەندی چیا بەرزەکان" بووە. گەرچی بەهۆی گۆڕانکارییە سیاسی و ئایینییەکانەوە
ناوی میترا لە بیرەوەریی فەرمیی خەڵکدا سڕاوەتەوە، بەڵام جەژنەکان، زاراوەکان و فەلسەفەی
ئایینە کوردییەکان (ئێزدی و یارسان) نیشاندەری ئەوەن کە میتراییزم وەک ڕۆحێکی زیندوو
لە ژێر توێکڵی ئەم ئایینانەدا ماوەتەوە.
١. سەرەتا: خوداوەندی
پەیمان و ڕووناکی
میترا کە لە ئاڤێستادا بە "میثرا" (raθMi) ناوی هاتووە، یەکێکە لە کۆنترین و کاریگەرترین خوداوەندە ئاریاییەکان. دەیڤید ئولانسی (Ulansey, 1991) ئاماژە بەوە دەکات کە میتراییزم وەک ئایینێکی نهێنی تەنانەت هەموو ئیمپراتۆریەتی ڕۆمی تەنیبووەوە. بەڵام جیاوازیی میترای زاگرۆس لەگەڵ میترای ڕۆم لەوەدایە کە لە زاگرۆسدا، میترا تەنیا خوداوەندێکی جەنگاوەر نییە، بەڵکو خوداوەندی "دادپەروەری" و "سروشت" و "چیا"یە. لە فەلسەفەی کوردیدا، ڕووناکی تەنیا دیاردەیەکی فیزیکی نییە، بەڵکو ڕەهەندێکی ئەخلاقی هەیە کە گرێدراوی "پەیمان"ە.
٢. میترا و چیا: نیشانەناسی
لە جوگرافیای پیرۆزی کوردستان
لە زاگرۆسدا چیاکان تەنیا بەرزایی نین، بەڵکو "پەرستگا"ن.
ناوچەگەلێکی وەک: شاخە شێمێران، چیای گارە، چیای ئاڵ، پیرەمەگروون و چیاکانی پیرمێران
لە نزیک پاوە، هەڵگری نیشانەی میترایین.
ڕێوڕەسمی ڕۆژبڕ: لە هەندێک ناوچەی کوردستان، خەڵک بە کردنەوەی
ئاگر لەسەر لوتکەی چیاکان، بە بێ ئەوەی بزانن، ڕێوڕەسمێکی میترایی دووبارە دەکەنەوە
کە تێیدا پێشوازی لە "تیشکی یەکەمی خۆر" دەکرێت.
ئەفسانەی مەرییا پیر: لە هەورامان ئەفسانەیەک هەیە دەربارەی
پیرێکی دانا کە لە لوتکەی چیاوە تاریکی بە ڕووناکی دەشکێنێت. ئەم وێنەیە ڕێک گوزارشتە
لە "پەیکاری میترا لەگەڵ تاریکی".
٣. ڕەگەزە میتراییەکان
لە ئایینی ئێزدی و یارساندا
پڕۆفیسۆر فیلیپ کراینبرۆک
(Kreyenbroek, 1995) پێیوایە ئایینی ئێزدی و یارسان، پارێزەری
زارەکی و کردەیی ئایینە کۆنەکانی زاگرۆسن.
چەمکی پەیمان: میترا واتە "پەیمان". لە ئایینی
ئێزدی و یارساندا، "سۆز" و "پەیمان" بنەمای سەرەکین. خوداوەند
لەم ئایینانەدا بە "سوڵتان" یان "مێهر"ێک دەبینرێت کە پارێزی ڕاستییە.
پیرۆزیی خۆر و ئاگر: ئێزدییەکان ڕوو دەکەنە خۆر (تاووس
مەلەک) و نزا دەکەن. ئەمە نەک خۆرپەرستی، بەڵکو ڕێزگرتنە لەو "ڕووناکی"یەی
کە میترا هێمای بووە. هەروەک "پیر"ێکی ئێزدی لە لالش دەڵێت: "ئێمە ئاگر
ناپەرستین، بەڵکو پاسەوانی لێ دەکەین، چونکە ڕووناکی، پەیمانی خودایە لەگەڵ مرۆڤ."
٤. سڕینەوەی مێژوویی
و گۆڕانی ناسنامە
دوای هاتنی ئیسلام، بەتایبەت لە سەردەمی عەباسییەکان و
دواتر سەفەوییەکان، هەوڵێکی زۆر درا بۆ سڕینەوەی نیشانە میتراییەکان. لە مێژووی تەبەریدا (Tabari, Tarikh) زۆرجار شوێنکەوتوانی ئەم
بیروباوەڕانە بە "زەندیق" ناو براون. هەروەها پرۆسەی تورکاندن لە باکووری
زاگرۆس و عەرەباندن لە باشوور، وایکرد ناوی "میترا" وون بێت، بەڵام ڤلادیمیر
مینۆرسکی (Minorsky, 1957) ئاماژە
بەوە دەکات کە زمانی کوردی وەک قەڵایەک پارێزگاری لەم چەمکە کۆنانە کردووە.
٥. میترا لە ئاوێنەی
زمان و فەرهەنگی کوردیدا
وشەگەلێکی زۆر لە کوردی (هەورامی، سۆرانی، کرمانجی)دا
هەن کە ڕەگی میتراییان هەیە:
ڕۆژ (Roj): هێمای
خۆر و ڕووناکی. تا ئێستاش کورد بە "ڕۆژ و نوور" سوێند دەخوات.
مێهر یان مەری: بە واتای عەشق و بەزەیی (ریشەی میترا).
کۆی ڕۆژان: ناوێکی پیرۆز لە نزیک سەردەشت کە واتای
"چیای خۆرەکان" دەدات.
ئەنجامگیری: زیندووبوونەوەی مانا لە ژێر تیشکی مێژوودا
ناسینەوەی میترا تەنیا گەڕانەوە بۆ ڕابردوو نییە، بەڵکو
دۆزینەوەی ئەو "دادپەروەری" و "پەیمان"ەیە کە مرۆڤی ئەمڕۆی ڕۆژهەڵاتی
ناوەڕاست پێویستی پێیەتی. میترا ئەو ڕووناکییەیە کە سوهرەوەردی (شێخی ئیشراق) لە فەلسەفەکەیدا
بە دوایدا دەگەڕا و ئێستا لە نێو چراکانی لالشی نورانی و دەفتەرەکانی یارسانییەکاندا
بە زیندوویی ماوەتەوە.
لێرەدا دیالۆگێکتان بۆ هەڵدەبژێرم لە رۆمانی (سایە
نور)، بۆ ئەوەی باشتر بسەلمێندرێت کە رەگ و ریشەی میترا دەگەرێتەوە بۆ چیاکانی زاگرۆس
وباکوری میزۆپۆتامیا.
دیالۆگی فەلسەفی: لە نێوان "هیوا" گەنجێکی ئیزدی و "پیر ڕۆشنا" ، پیری لالەش لە رۆمانی سێبەری رووناکیدا...
هیوا: (بە سەر سوڕمانەوە سەیری تابلێتەکەی دەکات ،
کاتێک بابەتێک سەبارەت بە میترائیسم دەخوێنەتەوە) پیر گیان... ئایا ئەم ڕووناکییەی
ئێستا لێرە دەیبینین، هەمان ئەو ڕووناکییەیە کە میترا هەزاران ساڵ لەمەوبەر پاسەوانی
لێ دەکرد؟ وەک بڵێی ئەم "ایزد"ە تەنیا ئەفسانە نییە، بەڵکو بیرەوەرییەکی
زیندووە لە ناو ڕۆحی ئێمەی کورددا.
پیر ڕۆشنا: (بە زەردەخەنەیەکی ئارامەوە) ڕۆڵە، ئێمە لە
لالش بە کاتژمێر بەخەبەر نایەین، بە ڕووناکی بەخەبەر دێین. ئێمە هێشتا نەزری
"چرا" دەکەین نەک زێڕ. چونکە دەزانین "خۆر" یەکەم مامۆستای مرۆڤ
بووە، نەک ئەو پاشایانەی بە شمشێر حوکمیان دەکرد.
هیوا: واتە دەتوانین بڵێین ئێزدیاتی، هەمان میتراییزمە
؟
پیر ڕۆشنا: نەک تەنیا درێژەپێدەریەتی، بەڵکو "هەناسەدان"یەتی
لە ناو تاریکیدا. لە ئایینی میترادا، "قوربانیکردنی گا" ڕەمزێک بوو؛ واتە
مرۆڤ دەبێت نەفسی تاریکی خۆی قوربانی بکات تا ڕووناکی لە ناخیدا لەدایک ببێتەوە. ئەوەی
ئێمە لە "جەژنی خدرەزیندا" و "چراخانکردنی لالش"دا دەیکەین، هەمان
ئەو گەڕانەیە بە دوای ڕووناکی ناخدا.
هیوا: بەڵام بۆچی لەم هەموو سەدەیەدا کەس باوەڕی نەکرد کە ئەمە کولتوورێکی ڕەسەنە؟ بۆچی هەموان دەیانەوێت ئێزدی و یارسان وەک ئایینێکی منزەوی و جیاواز نیشان بدەن؟
پیر ڕۆشنا: (بە دەنگێکی لەرزۆک و ڕوون) چونکە ڕووناکی کاتێک لە ناو تاریکیدا دەدرەوشێتەوە، یان دەبێت بیپەرستیت یان دەبێت بی سووتێنیت. وەک چۆن سوهرەوەردییان سووتاند، چونکە وتی: "من لە تبار و ڕەچەڵەکی خۆرم، ڕووناکی خزم و کەسی منە." لەو هەزاران ساڵەی زمانمان بڕا و جەژنەکانمان قەدەغە کرا، ئێمە لە ژێر پێستی ئەم دنیایەدا، ئایینی "مێهر"مان پاراست؛ لە ناو مەقامەکانی تەمبووردا، لە ناو تیشکی چراکانی لالشدا، و لە ناو سۆزی ئەو پەیمانەی کە کورد هەرگیز نایبچڕێنێت.
سەرچاوە ئەکادیمییەکان:
Ulansey,
D. (1991). The Origins of the Mithraic Mysteries. Oxford University Press.
Kreyenbroek,
P. G. (1995). Yezidism: Its Background, Observances and Textual Tradition. E.
J. Brill.
Minorsky,
V. (1957). "Kurds and the Persian Language". BSOAS.
Boyce,
M. (1979). Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices.
طبری، محمد بن جریر. تاریخ الرسل و الملوک
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر