ئاسۆی زاگرۆس: ژین ناسیی ڕووناکی لە مێهرییەتەوە بۆ
"ڕەسائیلی نوور"
خوێندنەوەیەکی فینۆمینۆلۆژی بۆ گەوهەری هزری کوردی لە
نێوان فەلسەفەی ئیشراق و تیۆلۆژیای یەقین
پێشەکی: گەڕانەوە بۆ ماڵی ڕووناکی
نووسین لەسەر چەمکی "نور" لە جیهانبینیی کوردیدا،
تەنیا گەڕانێکی مێژوویی نییە، بەڵکو هەوڵێکی ئۆنتۆلۆژییە بۆ دۆزینەوەی ئەو "من"ە
ونبووەی کە لە نێوان تەمومژەکانی مێژوودا شاردراوەتەوە. من لێرەدا دەمەوێت تیشک بخەمە
سەر زنجیرەیەکی پچڕاو لە مەعریفە، کە لە لوتکە تەمخاوییەکانی زاگرۆسەوە دەست پێ دەکات
و لە "ڕەسائیلی نوور"ی سەعید نوورسیدا دەگاتە زمانێکی مۆدێرن. ئەمە هەوڵێکە
بۆ ڕزگارکردنی "ڕوحی کوردی" لە لۆژیکی وشک و تاکی بیابان و گەڕانەوەی بۆ
ناو جیهانە فرەڕەنگ و نوراوییەکەی چیا؛ ئەو شوێنەی کە تێیدا خودا، مرۆڤ و سروشت لە
یەک "ئیشراق"دا یەک دەگرنەوە.
١. ئارکیتیپی مێهری: ڕووناکی وەک لۆژیکی پەیمان
بەر لەوەی بیابان لۆژیکی "بێدەنگی و ترس" بسەپێنێت،
لە زاگرۆسدا ئایینی مێهری (Mithraism) لۆژیکی "ڕووناکی و ئاشکرایی" دامەزراندبوو. مێهر (خۆر)
لێرەدا تەنیا خوداوەند نییە، بەڵکو "پرۆتۆکۆڵێکی گەردوونی"یە. ڕووناکی واتە:
نەبوونی پەنهانی. ئەمە بنەمای ئەخلاقیی کوردییە؛ مرۆڤی شاخ نشین وەک سپێدە ڕوونە. ئەم
ئارکیتیپە (Archetype)
وای کردووە کە لە ویژدانی کوردیدا، حەقیقەت شتێک بێت کە "دەدرەوشێتەوە"،
نەک شتێک کە تەنیا لە دەقەکاندا حەشار درابێت.
٢. گنۆستییزمی یارسان و ئێزدی: پاراستنی
"سڕ" لە مۆزەخانەی چیاکاندا
ئایینە گنۆستییەکانی کورد (یارسان و ئێزدی) وەک قەڵایەکی
مەعریفی وابوون کە ڕێگەیان نەدا "ڕووناکی" بکوژێتەوە.
لە یارساندا: جیهانبینیی "دونادون" و مانیفێستبوونی
نور لە جەستەی مرۆڤدا، نیشانەی ئەوەیە کە ڕووناکی لای کورد "نیشتەجێیە"
(Immanent)،
نەک تەنیا "دوورەدەست" (Transcendent).
لە ئێزدیدا: پیرۆزیی "تاوسی مەلەک" وەک یەکەم
تیشکی درەوشاوە، گوزارشتە لەوەی کە گەردوون بەبێ "جوانیی ڕووناکی" مانیی
نییە.
لێرەدا جیاوازییەکە دەردەکەوێت: لە کاتێکدا کولتووری بیابان
جەخت لەسەر "دابڕانی ڕەها"ی نێوان خودا و مەخلوق دەکات، جیهانبینیی زاگرۆس
لە ڕێگەی "نور"ەوە پردێک لە نێوان ئەزەلییەت و کاتیبووندا دروست دەکات.
٣. سوهرهوەردی: فەلسەفاندنی "خوڕەی"
کوردانە
شەهابەدین سوهرهوەردی، کە خۆی بە کوڕی حیکمەتی دێرین
دەزانی، توانی ڕوحی کێویی زاگرۆس بکاتە سیستمێکی فەلسەفی. "نورولئەنوار"ی
ئەو، هەمان ئەو "خودایە"یە کە لای یارسانەکان وەک چرا دەدرەوشێتەوە. سوهرهوەردی
پێمان دەڵێت: "هەبوون واتە دەرکەوتن، و دەرکەوتنیش واتە ڕووناکی". ئەو فەلسەفەی
لە قاڵبی وشکی یونانی دەرهێنا و بەرگی "زووق و ئیشراق"ی پێداپۆشی؛ ئەمە هەمان
ئەو شێوازە ناسینەیە کە کورد لە گەڵ سروشتدا هەیەتی.
٤. سەعید نوورسی: مانیفێستی ڕووناکی لە سەردەمی
تاریکیی ماددەدا
هەرچەندە لای زۆرێک سەعید نوورسی تەنیا وەک زانایەکی ئایینی
دەبینرێت، بەڵام بە خوێندنەوەیەکی قووڵتر، ئەو "نوێنەری مۆدێرنی جیهانبینیی نوریی
زاگرۆسە". ناونانی کتێبەکانی بە "ڕەسائیلی نوور" (پەیامەکانی ڕووناکی)
هەڵقوڵاوی هەمان ئەو یادەوەرییە مێژووییەیە.
نور وەک ئیپیستیمۆلۆژیا: نوورسی لە سەردەمێکدا کە زانستی
ماتریالیستی جیهانی تاریک کردبوو، وتی: "ئیمان نورێکە، هەم مرۆڤ ڕووناک دەکاتەوە
و هەم گەردوون". ئەمە تەنیا دروشم نییە، بەڵکو گەڕانەوەیە بۆ "حیکمەتی زووقی".
زاگرۆس دژی بیابان: نوورسی لە چیاکانی وان و لە ناو جەرگەی
سروشتدا فەلسەفەکەی داڕشت. ئەو خودای لە "خودایەکی سزادەر و دوور"ی ناو تێکستە
وشکەکانەوە گۆڕی بۆ "نورێک" کە لە هەموو گەردووندا ئامادەیە. نوورسی
"نور"ی کردە مەکینەیەک بۆ بینینی حەقیقەت لە ناو زەڕەکاندا، ئەمەش یەکگرتنەوەیە
لەگەڵ دیدگای یارسانی کە دەڵێت "خودا لە هەموو شوێنێک مەزهەری هەیە".
٥. سینتێز و کۆبەندی فەلسەفی: ڕوحی چیا وەک ئاسۆیەکی
جیاواز
تێکەڵکردنی ئەندێشەی سوهرهوەردی و نوورسی لەگەڵ ڕەگە
مێهری و گنۆستییەکان، بەرەو ئەم دەرەنجامەمان دەبات:
لۆژیکی بینین بەرامبەر لۆژیکی بیستن: کولتووری بیابان
"سمعی"یە (پشت بە بیستنی دەق دەبەستێت)، بەڵام جیهانبینیی زاگرۆس "بەصەری
و زووقی"یە (پشت بە بینینی نور و چەشتنی حەقیقەت دەبەستێت).
سروشت وەک پەرستگا: بۆ سوهرهوەردی و نوورسی و یارسانەکان،
سروشت (چیا، ئاو، خۆر) نەک تەنیا ماددەیەکی بێگیان، بەڵکو "ئاوێنەی ڕووناکی"یە.
مرۆڤی نوراوی: لەم جیهانبینییەدا، مرۆڤ "بەندەیەکی
بچووک" نییە، بەڵکو "مەزهەری نور"ە (یارسان) یان "ئاوێنەی ناواخنی
ناوە خوداییەکانە" (نوورسی).
دەرەنجام: بەرەو ڕێنسانسێکی نوری
من لەم بابەتەدا هەوڵم داوە بڵێم کە "سەعید نوورسی"
و "سوهرهوەردی" دوو لوتکەی یەک زنجیرە چیان. ئەگەر سوهرهوەردی "فەلسەفەی
نور"ی بۆ نووسین، نوورسی "ژیانی نوری" بۆ داڕشتینەوە. ئەم جیهانبینییە
کە ڕەگی لە مێهرییەت و ئایینە کوردانەکاندایە، تەنیا ڕێگەیە بۆ ئەوەی مرۆڤی کورد لە
ژێر سایەی "تاریکیی تەقلید" و "وشکانیی بیابان" بێتە دەرەوە و
بگەڕێتەوە بۆ ئەو ئاسۆیە گەشەی کە تێیدا حەقیقەت وەک سپێدەی چیاکانی زاگرۆس، ڕوون و
بێگەردە.
کوردستان جوگرافیایەکە کە تێیدا "نور" نابێتە
مێژوو، بەڵکو هەمیشە "ئێستا"یە.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر