توێکاریی ستەمی بونیادی؛ خوێندنەوەیەکی دیالێکتیکی بۆ
دۆخی ژنی کورد لە نێوان چەکۆشی دۆگما و سندانی داگیرکاریدا
کاتێک بە دیدێکی "دیاردەناسی" (Phenomenological) لە پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت کوردستان دەڕوانین، ڕووبەڕووی "پارادۆکسێکی بوونگەرایی" (Ontological Paradox) دەبینەوە؛ ژن لەم جوگرافیایەدا لە ڕووی پراکسیس و کردارەوە، تەوەری سەرەکیی مانەوەی خێزان و داینەمۆی ئابوورییە شاراوەکانە، کەچی لە ڕووی سیمبۆلیک و یاساییەوە تووشی جۆرێک لە "غیابی سیستەماتیک" کراوە. ئەم نایەکسانییە تەنها دیاردەیەکی ڕووکەش نییە، بەڵکو دەرهاویشتەی گەمەیەکی ئاڵۆزی دەسەڵاتە کە لەسەر دوو پایەی مەعریفی و ماددی وەستاوە: یەکەمیان لە سەر "پاشخان"ـێکی ئایینی و کولتووریی چەقبەستووە، دووەمیان "ژێرخان"ـێکی ئابووریی دواکەوتوو و کۆلۆنیالیزەکراوە.
یەکەم: هەژموونی تیۆلۆژیا و بەیاساییکردنی نێرسالاری
ناکرێت نکۆڵی لەوە بکرێت کە زۆربەی میتافیزیکە
ئایینییەکان سنور بۆ "کەرتی ژن" دەکێشن، بەڵام لە چوارچێوەی
"ئیپستمۆلۆژیای ئیسلامی" و تەفسیرە فیقهییەکاندا، جیاکارییەکە شێوەی
دامەزراوەیی و یاسایی وەرگرتووە. کاتێک دەقە پیرۆزەکان و کۆدەکانی میرات و
شایەتیدان، بەهای بوونی ژن بۆ "نیوە"ی پیاو کەم دەکەنەوە، ئەمە تەنها
پرسێکی ژمێریاری نییە، بەڵکو "شکاندنی ئۆنتۆلۆژی"
(Ontological Degradation)ـی خودی ژنە. لە
وڵاتێکی وەک ئێراندا، کە تیایدا "شەریعەت" دەبێتە "دەوڵەت"،
ئەم نایەکسانییە لە ئاستی باوەڕەوە دەگوازرێتەوە بۆ ئاستی "بایۆ-پۆڵەتیک" (Bio-politics)؛ واتە دەسەڵات کۆنترۆڵی جەستە و ژیانی ژن
دەکات و دەیکاتە بەشێک لە ئامێرە ئایدۆلۆژییەکانی دەوڵەت، ئەمەش ژنی کورد دەخاتە
دۆخێکی زۆر ناهەموارتر لەچاو ژنانی ناوەندە سیکۆلارەکان.
دووەم: ماتێریالیزمی مێژوویی و ئابووریی سیاسیی
داگیرکاری
ئەگەر بە میتۆدی "ماتێریالیزمی مێژوویی"
مارکسەوە سەیری دۆخەکە بکەین، پەیوەندیی نێوان "هێزەکانی بەرهەمهێنان" و
پێگەی ژن زەق دەبێتەوە. لە کۆمەڵگەیەکدا کە هێشتا نەگەیشتووەتە قۆناغی پیشەسازیی
تەواو و پشت بە هێزی ماسولکە دەبەستێت، "پیاوسالاری" وەک پێویستییەکی
ئابووری خۆی نوێ دەکاتەوە. لە ڕۆژئاوادا، شۆڕشی پیشەسازی بووە هۆی هەڵوەشاندنەوەی
پەیوەندییە فیۆداڵییەکان و ژنی هێنایە ناو بازاڕ، بەڵام لە کوردستان، دۆخەکە
جیاوازە. لێرەدا دەسەڵاتی کۆلۆنیال (داگیرکەر) بە ئەنقەست کوردستان لە پاشکەوتوویی
ئابووریدا دەهێڵێتەوە . ئەم سیاسەتە
وایکردووە ژێرخانی ئابووریی سەربەخۆ بۆ ژن دروست نەبێت، هەربۆیە ناتوانێت لە
قەفەسی دابونەریتەکان هەڵبێت، چونکە ئازادیی کۆمەڵایەتی بەبێ سەربەخۆیی ئابووری،
تەنها وەهمێکە.
سێیەم: ئینتەرسێکشناڵێتی
(Intersectionality) و ستەمی فرە-چین
ئەوەی دۆخی ژنی کورد لە تراژیدیایەکی ئاسایی جیا
دەکاتەوە، چەمکی "ئینتەرسێکشناڵێتی" یان "پێکەوەبەستنی
ستەمەکان"ـە. ژنی کورد لەژێر بارێکی "دوو جەمسەری"دایە:
١. ستەمی جێندەری
(وەک ژن).
٢. ستەمی نەتەوەیی
(وەک کورد).
لێرەدا جیاوازییەکە لەگەڵ ژنی فارس یان تورک
دەردەکەوێت؛ ژنێکی فارس لە تاران ڕەنگە خەباتەکەی لە چوارچێوەی "لیبڕالیزمی
فێمینستی"دا بێت بۆ ئازادیی حیجاب، بەڵام ژنی کورد خەباتەکەی "بوونی" (Existential)یە؛ ئەو دەبێت
لە یەک کاتدا دژی باوکسالاریی ناوخۆیی و فاشیزمی دەرەکی بجەنگێت. کاتێک ژنی کورد
دەخرێتە زیندانەوە، تەنها لەسەر ڕەگەزەکەی نییە، بەڵکو لەسەر ناسنامەکەیەتی.
بەراوردکارییەکی جیهانی: ژنی کورد لە ئاوێنەی گەلانی
تردا
بۆ تێگەیشتن لەم دۆخە، دەکرێت دۆخی ژنی کورد بەراورد
بکەین بە سێ نموونەی جیهانی کە هەمان "هاوکێشەی ستەم"یان هەیە:
１. ژنانی ئەمازیغ (بەر بەر) لە باکووری
ئەفریقا:
هاوشێوەی ژنی کورد، ژنی ئەمازیغیش ڕووبەڕووی
"ستەمی سێکوچکە" دەبێتەوە: (ئیسلامی سیاسی، بەعەرەبکردنی دەوڵەت، و
دابونەریتی خێڵەکی). ژنانی ئەمازیغ تەنها داوای مافی ژن ناکەن، بەڵکو ئەوان
پارێزەری سەرەکیی زمان و کولتووری ئەمازیغین بەرامبەر هەژموونی عەرەبی. هەروەک چۆن
ژنی کورد جلوبەرگ و زمانی کردووەتە سەنگەر، ژنی ئەمازیغیش هونەر و نەخشی جەستەی
کردووەتە ئامرازی بەرگری. لە هەردوو دۆخەکەدا، فێمینیستە عەرەبەکان (یان فارسەکان
لای ئێمە) زۆرجار کێشەی نەتەوەیی ئەوان پشتگوێ دەخەن و تەنها باسی جێندەر دەکەن،
کە ئەمەش جۆرێکە لە "کۆلۆنیالیزمی فێمینستی".
２. ژنانی فەڵەستین:
لێرەدا هاوشێوەییەکە لە
ترۆپکدایە. ژنی فەڵەستینی ناتوانێت خەباتی جێندەری لە خەباتی ڕزگاریی نیشتمانی جیا
بکاتەوە. ئیسرائیل وەک هێزێکی داگیرکەر کار لەسەر تێکشکاندنی خێزانی فەڵەستینی
دەکات، هەروەک چۆن ئێران و تورکیا دەیکەن. بەڵام جیاوازییەکە لێرەدایە: کۆمەڵگەی
فەڵەستینی بەهۆی سروشتی ململانێکەوە، زۆرجار ڕۆڵی ژنی وەک "دایکی شەهید"
یان "بەرهەمهێنەری نەوەی شۆڕشگێڕ" پیرۆز کردووە، کە ئەمەش جۆرێکە لە
"بەرزنرخاندنی پیاوسالارانە، واتە ژن ڕێزی لێ دەگیرێت تا ئەو شوێنەی خزمەت بە
دۆزە نەتەوەییەکە دەکات، نەک وەک تاکێکی سەربەخۆ. ئەم مەترسییە بۆ ژنی کوردیش هەیە.
３. فێمینیزمی ڕەشپێستەکان (Black Feminism) لە
ئەمریکا:
ئەمە سەرچاوەی تیۆری
"ئینتەرسێکشناڵێتی"یە. ژنانی ڕەشپێست لە دەیەکانی ٦٠ و ٧٠دا دەیانگوت:
"ئێمە ناتوانین تەنها لەگەڵ فێمینیستە سپیپێستەکان بین (چونکە ئەوان
ڕەگەزپەرستیی ئێمە نابینن)، و ناتوانین تەنها لەگەڵ پیاوە ڕەشپێستەکان بین (چونکە
ئەوان سێکسیزمی ناوخۆمان پێ ڕەوا دەبینن)." ئەمە هەمان دۆخی ژنی کوردە؛
کەوتووەتە نێوان چەکۆشی "پیاوی کوردی شۆڕشگێڕ بەڵام پیاوسالار" و
سندانی "ژنی فارسی/تورکی مۆدێرن بەڵام نەتەوەپەرست".
دەرەنجام: گەڕانەوە بۆ ڕەسەنایەتی وەک پڕۆژەیەکی
مۆدێرن
لە کۆتاییدا، دەبێت ئەو تێزە ڕەت بکەینەوە کە دەڵێت
"کوردبوون" و "ئازادیی ژن" دژ بە یەکن. وەک ڤلادیمێر مینۆرسکی
و زۆرێک لە ڕۆژهەڵاتناسان ئاماژەیان پێداوە، "ڕۆحی کوردی" (Kurdish Spirit) لە
کرۆکدا هەڵگری تۆوی یەکسانیخوازییەکی سروشتی بووە، کە جیاواز بووە لە دۆگمای
دەوروبەر. ئەو کولتوورە داخراوەی ئەمڕۆ دەیبینین، بەشێکی زۆری "هاوردەی
کولتووری" (Cultural Import) داگیرکەران
و خوێندنەوەی توندڕەوانەی ئایینە.
کەواتە، ڕزگاریی ژنی کورد لە لاساییکردنەوەی کوێرانەی
ڕۆژئاوا نییە، بەڵکو لە "دیالێکتیکی ڕەسەنایەتی و مۆدێرنیتە"دایە؛ واتە
ژیانەوەی بەها ئازادەکانی مێژووی کورد و تێکەڵکردنیان بە چەمکە مۆدێرنەکانی مافی
مرۆڤ. خەباتی نەتەوەیی و خەباتی جێندەری دوو هێڵی هاو تەریب نین، بەڵکو وەک DNA بە یەکەوە گرێدراون؛ مەحاڵە
کوردستان ئازاد بێت ئەگەر ژن کۆیلە بێت، و مەحاڵیشە ژنی کورد بە تەواوی ئازاد بێت
ئەگەر خاکەکەی داگیرکراو بێت.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر