هەنار: نەخشەی جیهانبینیی زاگرۆس و فەلسەفەی دەوڵەتداریی
ماد
خوێندنەوەیەکی ئەکادیمی بۆ سیمبۆلی هەنار وەک ڕەگێکی ناسنامەیی
پێشەکی
هەنار لە فەرهەنگی کوردیدا تەنها میوەیەکی باستانی نییە،
بەڵکو "ئەرشیفێکی سروشتییە" کە کۆدە مێژوویی و فەلسەفییەکانی نەتەوەیەکی
تێدا پارێزراوە. ئەم بەرهەمەی چیاکانی زاگرۆس، لە هەناوی خۆیدا چیرۆکی یەکگرتن، دەسەڵات
و پێکەوەژیان هەڵدەگرێت. لەم بابەتەدا، هەنار لە میوەیەکی سادەوە دەگۆڕین بۆ دەقێکی
فەلسەفی کە ڕەنگدانەوەی سیستمە سیاسییەکەی ماد و جیهانبینیی مرۆڤی زاگرۆس نشینە.
١. زاگرۆس:
بێشکەی هەنار و مرۆڤ
زانستی ڕووەکناسی جەخت دەکاتەوە کە زێدی ڕەسەنی هەنار
زنجیرە چیاکانی زاگرۆسە. ئەم هاوژینییەی نێوان دارەکە و مرۆڤی کورد، پەیوەندییەکی میتافیزیکی
دروست کردووە. هەنار وەک مرۆڤی زاگرۆس، خاوەن پێستێکی ئەستوور و خۆڕاگرە لە بەرامبەر
گۆڕانکارییەکانی کەشوهەوادا، بەڵام لە ناوەوە پڕە لە وزەی سوور و دڵۆپە وەک خوێن گەرمەکان.
ئەم هاووشێوەییە وایکردووە هەنار ببێتە هێمایەک بۆ مانەوە و بەردەوامی.
٢. هەنار
و تەلارسازیی سیاسیی دیاکۆ
گەورەترین ڕەهەندی فەلسەفیی هەنار لە سەردەمی دەوڵەتی
ماددا دەردەکەوێت. دیاکۆ، دامەزرێنەری دەوڵەتی ماد، بۆ یەکخستنی حەوت تیرە و هۆزە جیاوازەکەی
میدیا، مۆدێلێکی "کۆنفیدراسیۆنی" پەیڕەو کرد کە دەکرێت بە "فەلسەفەی
هەناریی" ناوی بەرین:
دەنکەکان: ئاماژەن بۆ تیرە و هۆزە جیاوازەکان (وەک بوسی،
پارێتاکانی، ستروخات، ئاریزانتی، بودی و ماگی). هەر دەنکێک قەوارەیەکی سەربەخۆیە بەڵام
لە ناو یەک ماڵدایە.
پەردە سپییەکان: هێمای یاسا و دادپەروەرین. ئەم پەردە
تەنک و سپیانە دەنکەکان لە یەک جیا دەکەنەوە بۆ ئەوەی مافی کەس پێشێل نەبێت، بەڵام
لە هەمان کاتدا هەموویان پێکەوە دەبەستنەوە.
توێڵکە (پێستە) سوورەکە: ئاماژەیە بۆ "خۆر"
و ئەو دەسەڵاتە ناوەندییەی کە هەموو پێکهاتەکان دەپارێزێت. ڕەنگی سوور لای مادەکان
هێمای پاراستن و پیرۆزیی بووە.
٣. تاجی
هەنار و تاجی پاشاکان
لە ڕووی شوێنەوارناسییەوە، ئەگەر سەیری تاشبەردە هەڵکەندراوەکانی
سەردەمی ماد و سەرەتای سەردەمی هەخامەنشی (کە کاریگەریی مادییان لەسەر بووە) بکەین،
دەبینین تاجی سەرۆک و پاشاکان لە شێوەی "تاجی هەنار"
(Calyx) دروست کراون. ئەمە تەنها دیزاینێکی جوانکاری
نییە، بەڵکو نیشانەی ئەوەیە کە پاشا وەک "تاجی هەنار" وایە؛ ئەو بەشەی کە
میوەکە بە دارەکەوە دەبەستێتەوە و دەیپارێزێت. ئەم سیمبۆلە نیشانەی ڕەوایی دەسەڵات
بووە کە لە سروشتەوە وەرگیراوە.
٤. حەوت
تەبەقەی ئەکباتان و پێکهاتەی هەنار
مێژوونووسان (وەک هێرۆدۆت) باس لەوە دەکەن کە قەڵای ئەکباتان
(پایتەختی مادەکان) لە حەوت دیواری بازنەیی پێکهاتبوو کە هەر دیوارێک ڕەنگێکی هەبووە.
ئەم سیستەمە بازنەیی و تەبەقە-تەبەقەیە، ڕێک لە ناوەوەی هەنار دەچێت کاتێک بە ئاسۆیی
دەبڕدرێت. لێرەدا هەنار دەبێتە "مۆدێلێکی تەلارسازی" کە تێیدا ناوەند و دەوروبەر
بە سیستمێکی ئەندازیاریی ورد ڕێکخراون.
٥. هەنار
لە هونەری ڕەسەنی کوردیدا
ئەم فەلسەفەیە تەنها لە مێژوودا نەماوەتەوە، بەڵکو گواستراوەتەوە
بۆ ناو هونەری دەستکردی کورد. لە قاڵی و فەرشە ڕەسەنەکانی وەک (قاڵی بیجاڕ و سنە)،
نەخشی "گوڵە هەنار" یان "هەناری شەقبوو" یەکێکە لە توخمە سەرەکییەکان.
ئەم نەخشە لە ناو فەرشدا تەنها وێنەیەک نییە، بەڵکو نزا و هیوایەکە بۆ "پیت و
بەرەکەت" و "یەکگرتوویی خێزان"، کە ڕەگی لەو باوەڕە کۆنەوە هاتووە کە
هەنار هەڵگری ڕۆحی ژیانە.
٦. هەنار
لە دەرمانکاری و میتافیزیکدا
لە کەلتووری کوردەواریدا، هەنار هێمای "ژیانەوە"یە.
دانانی هەنار لە لای کەسی نەخۆش، یان بەکارهێنانی توێڵکە سوورەکەی بۆ دەرمان، ڕەگێکی
فەلسەفی هەیە:
ڕەنگی سوور: وەک وزەی ژیان و خوێن سەیر کراوە.
دەنکە سپی و سوورەکان: وەک کۆبوونەوەی "نەزم و دیسپلین"
بینراون.
لە کۆندا وابڕوا بووە کە هەنار جەستەی مرۆڤ وەک دەوڵەتێکی
ڕێکخراو لێدەکاتەوە و نەخۆشی (کە ئاژاوەیە) لەناو دەبات.
ئەنجام
هەنار بۆ مرۆڤی زاگرۆس و نەتەوەی کورد، مانیفێستۆیەکی
سیاسی و فەلسەفییە. لە تاجی پاشاکانی مادەوە تا نەخشی سەر فەرشەکان، هەنار چیرۆکی نەتەوەیەک
دەگێڕێتەوە کە فێربووە چۆن لە ناو یەک چوارچێوەی بەهێزدا (پێستەی هەنار)، جیاوازییەکان
(دەنکەکان) بە ئاشتی و یاسا (پەردە سپییەکان) ڕێکبخات. هەنار سیمبۆلی ئەو کۆنفیدراسیۆنە
پیرۆزەیە کە دیاکۆ لە زاگرۆسدا دایمەزراند و تا ئەمڕۆش لە ناو کایە فەرهەنگییەکانماندا
وەک "میوەی بەهەشت و نیشتیمان" دەدرەوشێتەوە.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر