دیالێکتیکی پیرۆزی و مێژوو: خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ پێکهاتنی
دەق و دەسەڵات لە ئیسلامدا
پێشەکی: پارادۆکسی عەقڵ و نەقڵ
لە توێژینەوە ئەکادیمییە مۆدێرنەکاندا، ئیسلام وەک دیاردەیەکی
مێژوویی و کۆمەڵایەتی سەیر دەکرێت، نەک تەنها وەک ڕاستییەکی میتافیزیکی ڕووت. لێرەوە
پرسیارە جەوهەرییەکە دروست دەبێت: چۆن دەکرێت سیستەمێکی فەلسەفی (کە بنەماکەی پرسیارکردن
و گومانە) لە ناو جەرگەی ئایینێکدا گەشە بکات کە بنەماکەی "تەواوەتی دەق"
و "گوێڕایەڵی"یە؟ وەڵامی ئەم پرسیارە پەیوەستە بە تێگەیشتن لە پرۆسەی دروستبوونی
"ئەرسۆدۆکسی" (باوەڕی فەرمی) و ئەو قۆناغانەی کە دەقی قورئان و دامەزراوەی
خەلافەت تێیدا تێپەڕیون.
تەوەرەی یەکەم: فەلسەفەی ئیسلامی وەک "هێرمۆنتیک"ی
ڕزگاربوون
بوونی فەلسەفەی ئیسلامی (لە لای فارابی، ئیبن سینا، تا
ئیبن روشد) بەو مانایە نییە کە ئەوان ئازاد بوون لە ڕەخنەگرتن لە خودی دەقە پیرۆزەکە
بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ، بەڵکو ئەوان پەنایان بۆ میتۆدی "تەئویل" (Allegorical Interpretation) برد.
فەیلەسوفەکان دەیانگوت: قورئان بۆ خەڵکی عەوام (ڕەشۆکی) زمانێکی سیمبوڵی بەکارهێناوە،
بەڵام بۆ خواس (فەیلەسوفان) دەبێت بە عەقڵ و لۆژیک شی بکرێتەوە.
ئەمە دانپێدانانێکی ناڕاستەوخۆ بوو بەوەی کە "دەقی
پیرۆز" بە تەنها و بە ڕووکەش وەڵامدەرەوەی کێشە ئاڵۆزەکانی بوون نییە. بۆیە فەلسەفەی
ئیسلامی لە ڕاستیدا هەوڵێک بوو بۆ ڕزگارکردنی ئایین لە "جەمود"ی دەق، بەڵام
هەمیشە لەژێر هەڕەشەی فقها و دامەزراوەی دەسەڵاتدا بوون.
تەوەرەی دووەم: ئارکیۆلۆژیای قورئان؛ لە دەنگی پێغەمبەرەوە
بۆ کتێبی دەسەڵات
لە ڕووی مێژوویی و ئەکادیمییەوە، ئەو قورئانەی ئەمڕۆ لەبەردەستە
(مصحف عثمان)، دەرەنجامی پرۆسەیەکی درێژی "کۆکردنەوە، هەڵبژاردن، و ستانداردکردن"ـە،
نەک وێنەیەکی فۆتۆگرافیی ئەو وتانەی کە ڕاستەوخۆ لە دەمی محەمەد (د.خ) دەرچوون.
کێشەی دەستخەتەکان
(Manuscripts):
بەپێی توێژینەوەکانی زانستی کۆدیکۆلۆجی (Codicology)، هیچ نوسخەیەکی تەواوی قورئان (Codex) لەبەردەستدا نییە کە بگەڕێتەوە
بۆ سەردەمی ژیانی پێغەمبەر. کۆنترین دەستخەتەکان (وەک دەستخەتی بیرمینگهام یان سەنعا)
تەنها پارچەن (Fragments). دەستخەتی
"سەنعا" (Sana'a Palimpsest) کە
لە یەمەن دۆزرایەوە، بەڵگەیەکی زانستی مەترسیدارە؛ چونکە دەقەکە "پالیمپسێست"ـە،
واتە نووسینێکە کە نووسینی کۆنتری لەژێردا سڕدراوەتەوە و دەقێکی نوێی لەسەر نووسراوە.
توێژینەوەکان دەردەخەن کە دەقە سڕاوەکەی ژێرەوە جیاوازیی هەیە لەگەڵ دەقە باوەکەی ئەمڕۆ.
ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کە قورئان پێش سەردەمی عوسمانی کوڕی عەفان، ڤێرژنی جیاوازی هەبووە
و دەستکاری کراوە تا گەیشتۆتە فۆرمێکی یەکگرتوو.
پرۆسەی یەکخستن
(Canonization):
مێژوونووسان جەخت لەوە دەکەنەوە کە سوتاندنی نوسخەکانی
تر لەلایەن عوسمانەوە، کردەیەکی سیاسی بوو بۆ ڕێگریکردن لە ناکۆکی، نەک تەنها کردەیەکی
ئایینی. ئەمەش مانای ئەوەیە دەسەڵاتی سیاسی (خەلافەت) ڕۆڵی هەبووە لە دیاریکردنی ئەوەی
"چی پیرۆزە و چی پیرۆز نییە".
تەوەرەی سێیەم: لە پێغەمبەرایەتییەوە بۆ ئیمپراتۆریەت؛
جودایی نێوان کاریزما و دامەزراوە
خاڵێکی گرنگی فەلسەفی لە مێژووی ئیسلامدا بریتییە لەو
گۆڕانکارییە بنەڕەتییەی دوای مردنی محەمەد ڕوویدا.
محەمەد خاوەنی "دەسەڵاتی کاریزمایی" (Charismatic Authority) بوو
بە دەستەواژەی ماکس ڤیبەر؛ واتە شەرعیەتەکەی لە کەسایەتی خۆی و پەیوەندیی بە ئاسمانەوە
وەردەگرت. بەڵام پرسیاری جێنشینی (الخلافة) کێشەیەکی سیاسیی زەمینی بوو.
بێدەنگی لەسەر جێنشین:
ئەوەی کە محەمەد جێنشینی دیاری نەکرد، دەکرێت وەک ئاماژەیەکی
"عەقڵانی" تەماشا بکرێت کە نەیدەویست ئایین بکاتە موڵکی خێزانێک یان دامەزراوەیەکی
پاشایەتی (Dynasty). ئەو،
وەک لە دەقە مێژووییەکاندا دەردەکەوێت، جەختی لەسەر "ئوممەت" (کۆمەڵگە) دەکردەوە
نەک "دەوڵەت". چەمکی دەوڵەت بە مانا مۆدێرنەکەی لە زهنییەتی عەرەبی ئەو سەردەمەدا
بوونی نەبوو.
دروستکردنی تیۆلۆژیای دەسەڵات
(Political Theology):
دوای ئەوەی کەسانی وەک ئەبوبەکر، عومەر، و دواتر ئەمەوییەکان
دەسەڵاتیان گرتە دەست، پێویستیان بەوە بوو شەرعیەت بدەن بە دەسەڵاتەکەیان. لێرەوە چەمکی
"خلیفە رسول الله" و دواتر "خلیفە الله" (لە سەردەمی ئەمەوی) دروست
بوو. مێژوونووسانی وەک (پاتریشیا کرۆن) ئاماژە بەوە دەدەن کە ئەمەوییەکان و عەباسییەکان
ئایینیان کردە ئامرازێکی ئایدۆلۆژی بۆ کۆنترۆڵکردنی جەماوەر.
تێکەڵکردنی دین و دەسەڵات لەو خاڵەوە دەستی پێکرد کە
"پیرۆزی" لە دەقەوە گوازرایەوە بۆ "فەرمانڕەوا". گوێڕایەڵی بۆ
خەلیفە بوو بە بەشێک لە ئیمان، و هەرکەسێک دژی دەسەڵات بوایە، وەک دەرچوو لە دین (مرتد
یان بێباوەڕ) مامەڵەی دەکرا.
دەرەنجام
بە خوێندنەوەی مێژووی دروستبوونی دەقی قورئان و مێژووی
سیاسی ئیسلام، دەگەینە ئەو دەرەنجامەی کە ئەو "پیرۆزییە ڕەهایە"ی ئەمڕۆ بانگەشەی
بۆ دەکرێت، بەرهەمی کەڵەکەبوونی سەدەها ساڵ لە دۆگمای کەلامی و دەسەڵاتی سیاسییە.
مێژوو پێمان دەڵێت: هیچ دەقێک لە بۆشاییدا نەنووسراوەتەوە
و پارێزراو نەبووە لە دەستکاریی مرۆڤەکان و کاریگەری ململانێ سیاسییەکان. ئەوەی ڕوویدا
ئەوە بوو کە "پەیامی ڕۆحی" کرایە قوربانی "بەرژەوەندیی ئیمپراتۆری"،
و ئەو فەلسەفەیەش کە هەوڵیدا ئەم گرێیە بکاتەوە، هەمیشە لە پەراوێزدا هێڵدرایەوە یان
بە کوفر ناوزەد کرا.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر