مرۆڤ تەوەر و خودا لە جەستەدا؛ خوێندنەوەیەکی بەراوردکاری
لە نێوان "ئایینی یەزدانی" و "ئی تیکی"ی فلیکس ئادلێر
پێشەکی و چوارچێوەی
تیۆری
ئەم توێژینەوەیە لەسەر دوو کۆڵەکەی سەرەکی دەوەستێت. یەکەمیان
("ئایینی یەزدانی")ـیە وەک دەستەواژەیەکی کۆکەرەوە بۆ (یارسان، ئێزیدی، عەلەوی،
شەبەک) کە هەموویان لق و پۆی یەک دارن و ڕەگەکەیان دەچێتەوە سەر ئایینی میترایی (Mithraism) و باوەڕە دێرینەکانی چیاکانی
زاگرۆس. ئەم ئایینە یەزدانییانە خاوەنی "ئۆنتۆلۆژی"
(Ontology)یەکین کە تێیدا خودا و گەردوون و مرۆڤ لێکدانەبڕاون.
دووەمیان، فەلسەفەی فلیکس ئادلێر (Felix Adler 1851-1933) و
بزووتنەوەی کولتوری ئەخلاقی (Ethical Culture)ـیە،
کە بانگەشەی ئەوە دەکات "ئەخلاق سەربەخۆیە لە دۆگما" و مرۆڤ خاوەنی شکۆیەکی
ڕەهایە.
پرسیاری سەرەکی ئەوەیە: ئایا دەکرێت پێکگەیشتنێک لە نێوان
"میترایزمی ڕۆژهەڵاتی" و "هیومانیزمی ئەخلاقی ڕۆژئاوایی" بدۆزینەوە؟
تەوەرەی یەکەم: پیرۆزیی
مرۆڤ (Anthropolatry vs. Human Worth)
لە فەلسەفەی ئادلێردا:
ئادلێر چەمکێکی بە ناوی "بەهای دانەبڕاو" (Inherent Worth) بەکاردەهێنێت.
بە بڕوای ئەو، هەموو مرۆڤێک پریشکێکی خودایی یان پیرۆزیی تێدایە، جا باوەڕی هەرچییەک
بێت. بۆ ئادلێر، "خودا" مەرج نییە بوونەوەرێکی ئاسمانی بێت، بەڵکو ئەو وزە
ئەخلاقییە کامڵەیە کە لە ناخی مرۆڤدا بوونی هەیە. مرۆڤ خۆی ئامانجە.
لە ئایینی یەزدانی (میترایی)دا:
لە ئایینی یەزدانیدا، ئەم چەمکە دەچێتە قۆناغێکی باڵاتر
کە پێی دەوترێت "تەجەلا" یان دەرکەوتنی خودا لە بەرگی مرۆڤدا. باوەڕی (دۆنادۆن)
یان گواستنەوەی ڕۆح، جەخت لەوە دەکاتەوە کە جەوهەری خودا (کە لە یارساندا بە
"زات" و لە ئێزیدیدا بە "خوەدێ" دەناسرێت) دەکرێت لە جەستەی مرۆڤدا
دەرکەوێت.
خاڵی هاوبەش: لای هەردووکیان، پەرستگا ڕاستەقینەکە
"دڵی مرۆڤ"ـە. عەلەوییەکان دەڵێن: "بەرد و دیوار قیبلە نین، قیبلە ڕووی
مرۆڤی کامڵە". ئەمە هاوتایە لەگەڵ دونیابینی ئادلێر کە پێی وایە پیرۆزی لە ئاسمان
نییە، بەڵکو لە پەیوەندیی نێوان مرۆڤەکاندایە.
تەوەرەی دووەم: ئەولەوییەتی
کردار بەسەر بیروباوەڕدا (Praxis over Dogma)
تیۆریی ئادلێر:
دروشمی سەرەکی ئادلێر ئەوە بوو: "کردار، نەک بیروباوەڕ" (Deed, not Creed). ئەو
پێی وابوو ئایینەکان نابێت لەسەر بنەمای تیۆلۆژی (کە کێ خودایە و کێ پێغەمبەرە) شەڕ
بکەن، بەڵکو دەبێت لەسەر "چۆنێتی ژیانکردن" ڕێکبکەون. ئەخلاق تاکە هێزە کە
دەتوانێت مرۆڤایەتی ڕزگار بکات.
پراکتیزی یەزدانی:
لە هەموو لقەکانی ئایینی یەزدانیدا، شەریعەت (بە مانای
یاسای وشک و نوێژ و ڕۆژووی ڕووکەش) ڕەتدەکرێتەوە یان کەم دەکرێتەوە، و لە بەرامبەردا
جەخت لەسەر "هەقیقەت" دەکرێتەوە.
لە یارساندا چوار ڕوکن هەیە: (راستی، پاکی، نیستی، ڕەدا).
هەموو ئەمانە سیفەتی "کردارین" نەک "بیرکردنەوەی تیۆری".
لە عەلەوی و شەبەکدا: یاسای "دەست و دەم و داوێن
پاک ڕاگرە" بنەمای دیندارییە.
خاڵی هاوبەش: هەردوولا باوەڕیان وایە کە "دینداریی
ڕاستەقینە" بریتی نییە لە وتنی شایەتومان یان خوێندنی دەق، بەڵکو بریتییە لە پاکڕاگرتنی
کردار و خزمەتکردنی خەڵک. ئادلێر دەڵێت "خزمەت"، یەزدانی دەڵێت "خزمەتی
جەم و خەڵک".
تەوەرەی سێیەم: گەردوونگەری
و یەکێتیی بوون (Universalism)
ئادلێر: هەوڵیدا "کڵێسایەکی مرۆڤایەتی" دروست
بکات کە تێیدا جوولەکە، مەسیحی و بێدین پێکەوە کۆببنەوە. ئامانجی ئەو یەکخستنی مرۆڤایەتی
بوو لەژێر سایەی ئەخلاقدا.
ئایینی یەزدانی:
ئایینی یەزدانی لە بنەڕەتدا ئایینێکی "نا-تەبشیری"یە
(واتە هەوڵی بەزۆر سەپاندن نادات)، بەڵام فەلسەفەکەی گەردوونییە. لە تێکستە پیرۆزەکانی
یارسان (دەفتەرەکان) و ئێزیدی (قەولەکان)دا، ڕێز لە هەر ٧٢ میللەتەکەی جیهان دەگیرێت.
لە عەلەویدا دەوترێت "هەر کەسێک بە چاوی جیاکاری سەیری ٧٢ میللەتەکە بکات، ئەو
لە ڕێگای هەقیقەت لایداوە".
ئەمە دەقاودەق لەگەڵ فەلسەفەی ئادلێر یەکدەگرێتەوە کە
ڕەتی دەمارگیریی ئایینی دەکاتەوە.
جیاوازییەکی جەوهەری
(میتافیزیک)
لێرەدا دەبێت وەک توێژینەوەیەکی زانستی ئاماژە بە جیاوازییەک
بدەین:
فەلسەفەی ئادلێر: زیاتر "عەقڵانی" (Rational) بوو و لەژێر کاریگەریی کانت
و ڕۆشنگەریی ئەوروپیدا بوو. ئەو زیاتر وەک سیستەمێکی ئەخلاقیی عەلمانی دەردەکەوێت.
ئایینی یەزدانی: سروشتێکی "عیرفانی" (Mystical) و "باتیینی" (Esoteric) هەیە. لێرەدا سروشت، خۆر
(لە میترایزمەوە)، و توخمەکانی گەردوون ڕۆحیان هەیە. ئەخلاقی یەزدانی تەنها بۆ ڕێکخستنی
کۆمەڵگا نییە، بەڵکو بۆ گەیشتنە بە قۆناغی "فەنا بوون لە خودادا".
دەرەنجام:
لە کۆتایی ئەم بەراوردکارییەدا، دەگەینە ئەو دەرەنجامەی:
ئەگەرچی ئایینی یەزدانی (یارسان، ئێزیدی، عەلەوی) ڕەگەکەی
بۆ ئەشکەوت و چیاکانی کوردستان و پەرستگاکانی میترا دەگەڕێتەوە، و فەلسەفەی ئادلێر
بۆ ناوەندە ئەکادیمییەکانی نیویۆرک و بەرلین، بەڵام هەردووکیان لە یەک خاڵی جەوهەریدا
یەکدەگرنەوە:
"پیرۆزکردنی
مرۆڤ و کردنی ئەخلاق بە تاکە پێوەری هەقیقەت."
ئایینی یەزدانی دەتوانرێت وەک "کولتورێکی ئەخلاقیی
دێرین" (Ancient Ethical Culture) پێناسە بکرێت کە هەزاران ساڵ پێش ئادلێر، مرۆڤی کردووەتە سەنتەری
پیرۆزی و ڕێوڕەسمی ئایینیی گۆڕیوە بۆ کۆڕی خۆشەویستی و یەکترقبوڵکردن. فەلسەفەی ئادلێر،
بە زمانێکی مۆدێرن، هەمان ئەو پەیامە دەداتەوە کە پیرەکانی یارسان و ئێزیدی لە ڕێگەی
تەنبوور و قەولەوە دەیانگەیاند.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر